Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 91.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Юриспруденция

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekiston Respublikasida yuridik xizmat haqidagi qonunchilikning rivojlanishi

Купить
O‘zbekiston Respublikasida yuridik xizmat haqidagi qonunchilikning rivojlanishi REJA 1. O‘ZBEKIST0N RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASI YURIDIK XIZMAT FAOLIYATINING ASOSIY MANBAI SIFATIDA 2. YURIDIK XIZMAT TO‘G‘RISIDA 1920-1990-YILLARDA QABUL QILINGAN NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR 3. O‘ZBEKIST0N RESPUBLIKASINING MUSTAQILLIK YILLARIDA YURIDIK XIZMAT TO‘G‘RISIDA QABUL QILINGAN NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR O‘ZBEKIST0N RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASI YURIDIK XIZMAT FAOLIYATINING ASOSIY MANBAI SIFATIDA Mamlakatimizda yuridik fanlarning asosiy manbai bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi-yuridik xizmat faoliyatining ham bosh manbai bo‘lib hisoblanadi. Bir qarashda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida yuridik xizmat faoliyatiga oid normalar mavjud emasdek tuyuladi. Biroq Konstitutsiyaning ayrim moddalarining mazmuni sinchkovlik bilan tahlil etiladigan bo‘lsa unda yuridik xizmat faoliyati bilan bog‘liq bo'lgan normalarni uchratish mumkin. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida yuridik xizmat fanining predmetlaridan birini yuridik xizmat tizimi tashkil etadi. Yuridik xizmatni tizimga ajratish esa Konstitutsiya normalariga asoslangan holda amalga oshiriladi. Misol uchun davlat hokimiyati oliy organlarining, davlat boshqaruvi organlarining hamda mahalliy davlat hokimiyati organlarining konstitutsiyaviy huquqiy maqomlari bevosita Konstitutsiyada o‘z ifodasini topgan. Aynan mazkur organlarga yuklatilgan vazifalardan hamda vakolatlardan kelib chiqqan holda ularning yuridik xizmati tomonidan bajariladigan ishlar belgilab beriladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-moddasida O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi oliy davlat vakillik organi bo‘lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshirishi belgilab qo‘yilgan. O ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari yuridik xizmatining asosiy vazifasi ular tomonidan chiqarilayotgan qonunlarni huquqiy ekspertizadan o‘tkazishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 98-moddasida esa iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma’naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni amalga oshirish, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis palatalari qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta’minlash Vazirlar Mahkamasining vazifasi ekanligi belgilab qo‘yilgan. Vazirlar Mahkamasi yuridik xizmatining faoliyati bevosita mazkur vazifalarni bajarishga qaratilgan bo‘ladi. Bu holat O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 2-dekabrdagi Qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Apparatining Yuridik bo‘limi to‘g‘risida”gi Nizomda o‘z ifodasini topgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 12 bobi “Jamiyatning iqtisodiy negizlari” deb nomlanadi. Mazkur bobning 53-moddasida bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan 0 ‘zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etishi, davlat iste’molchilarning huquqi ustunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va huquqiy jihatdan babbaravar muhofaza etilishini kafolatlashi o‘z ifodasini topgan. Konstitutsiyaning 54-moddasida esa mulkdor mulkiga o‘z xohishicha egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi belgilab qo‘yilgan. Mazkur qoidalar bevosita xo‘jalik yurituvchi subyektlarga taalluqlidir. Xo‘jalik yurituvchi subyektlaming yuridik xizmati esa yuridik xizmat tizimining tarkibiga kiradi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy faoliyati asosan shartnomalarga asoslanganligi tufayli ulaming yuridik xizmati faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri shartnoma hamda talabnoma-da’vo ishlarini huquqiy jihatdan ta’minlashdan iborat. Amaldagi qonunchilikka muvofiq xo‘jalik yurituvchi subyektlarga yuridik xizmat faqatgina ularning yuridik bo‘limlari tomonidan emas, balki ayrim davlat organlari, advokatura hamda nodavlat notijorat tashkilotlari tomonidan ham ko‘rsatiladi. Aynan fuqarolarga va yuridik shaxslarga yuridik yordam ko‘rsatadigan davlat organlaridan biri bo‘lmish prokuraturaning ham huquqiy maqomi bevosita 0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 118- 121 -moddalarida o‘z ifodasini topgan. Ayrim xo‘jalik yurituvchi subyektlar muayyan sabablarga ko‘ra nodavlat notijorat tashkilot bo‘lmish advokaturaning yuridik yordamdan foydalanishni afzal ko‘radilar. Shuning uchun Konstitutsiyaning 116-moddasida fuqarolarga, korxona, muassasa va tashkilotlarga yuridik yordam berish uchun advokatura faoliyat ko‘rsatishi belgilab qo‘yilgan. Demak, yuqorida aytib o‘tilganlardan 0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi yuridik xizmat faoliyatini tartibga soluvchi asosiy manba ekanligiga ishonch hosil qilish mumkin. Yuridik xizmatga oid boshqa normativ-huquqiy hujjatlar mazkur Konstitutsiya asosida va uni ijro etish yuzasidan qabul qilingan. 0 ‘zbekistonda shakllangan yuridik xizmat to‘g‘risidagi qonui^Mikni quyidagi ikki guruhga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiqdir: ' 1) yuridik xizmat to‘g‘risida 1920-1990-yillarda qabul qilingan normativ- huquqiy hujjatlar; 2) 0 ‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida yuridik xizmat to‘g‘risida qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar. YURIDIK XIZMAT TO‘G‘RISIDA 1920-1990-YILLARDA QABUL QILINGAN NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR O‘zbekiston Respublikasi hududida yuridik xizmat to‘g‘risidagi-qonunchilik, eng avvalo, RSFSR Adliya xalq komissarligining 1920-yil 26-noyabrdagi qarori bilan tasdiqlangan “Adliya xalq komissarligi bo‘limlari to‘g‘risida”gi Nizom negizida yuzaga kelgan. U RSFSR Adliya xalq komissarligining umummaslahat bo‘limi RSFSRning barcha markaziy muassasalari yuridik boMimlari va ularning yuriskonsultlari faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirishini va ulaming amaliyotida yuzaga keladigan huquqiy masalalar bo‘yicha majburiy xulosalar berishini ko‘zda tutgan. Sovet Ittifoqining dastlabki yillarida qabul qilingan yuridik xizmat to‘g‘risidagi normativ-huquqiy hujjatlarda yuriskonsiiltlarning vazifasi huquqiy maslahatlar berish hamda sud, ma’muriy va jamoat muassasalarida ish yuritish bilan cheklangan 0 ‘zbekistonda dastlab yuridik xizmat to‘g‘risidagi normativ-huquqiy hujjatlar hukumat tomonidan qabul qilingan. Masalan, 0 ‘zbekiston SSR Xalq Komissarlar Sovetining 1928-yil 9- iyundagi “Davlat muassasalari, korxonalari va kooperativ tashkilotlar yuriskonsultlari to‘g‘risida”gi 38-sonli qarorida yuriskonsult lavozimini egallash tartibi, ulaming asosiy vazifalari, javobgarligi, faoliyati ustidan nazorat qilish hamda amaliy ishlarini birlashtirish maqsadida mahalliy prokurorlar huzurida tashkil qilinadigan kengashlar to‘g‘risidagi normalar belgilangan. Qarorning 2-bandida yuriskonsult lavozimiga O‘zSSR Konstitutsiyasiga muvofiq sovetlarga saylanish huquqiga ega bo‘lgan quyidagi shaxslar: a) maxsus yuridik ma’lumotga ega bo'lganlar; b) davlat yoki ishchi-dehqon, jamoat, kasaba uyushmasi, partiya yoxud kooperativ tashkilotlarda mas’ul siyosiy ishlarda ikki yillik staji borlar; d) sovet adliya organlarida amaliy mas’ul ishlarda uch yillik staji borlar tayinlanishi mumkinligi qayd qilingan. Yuriskonsultlaming asosiy majburiyatlari doirasiga — huquqiy masalalar bo‘yicha yozma va og‘zaki xulosalar va ma’lumotlar berish, qarorlar, yo‘riqnomalar loyihalarini tuzishda ishtirok etish; tashkilotlar tomonidan tuzilayotgan shartnomalar va boshqa huquqiy xususiyatga ega bo‘lgan hujjatlar tayyorlash va ularni amaldagi qonunlarga muvofiqligini tekshirish; tashkilotlaming topshiriqlari bo‘yicha ulaming manfaatlarini himoya qilish kiritilgan. Yuridik xizmat faoliyatini huquqiy tartibga solish asoslarining rivojlanish tarixi dalolat berishicha, yuriskonsultlaming vazifasi kengaytirilib, huquqiy holati esa takomillashtirilib borilgan. O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlar Sovetining 1933-yil 11-oktabrdagi 718-sonli qarori bilan “Umumlashtirilgan sektordagi muassasalar, korxonalar va tashkilotlar yuriskonsultlari (huquqiy masalalar bo‘yicha maslahatchilari) to‘g‘risida Nizom” tasdiqlangan. Mazkur Nizom 12 banddan iborat bo‘lib, unda yuriskonsult lavozimini egallash tartibi, ulaming asosiy funksiyalari, javobgarligi, faoliyati ustidan nazorat qilish hamda amaliy ishlarini birlashtirish, malakasini oshirish maqsadida Respublika prokurori, joylarda shahar va tuman prokurorlar huzurida tashkil qilinadigan kengashlar to‘g‘risidagi normalar belgilangan. Xususan, Nizomning 2-bandida yuriskonsult lavozimiga O‘zSSR Konstitutsiyasiga muvofiq sovetlarga saylanish huquqiga ega bo‘lgan quyidagi shaxslar: a) maxsus oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lganlar; b) umumlashtirilgan sektordagi muassasalar, korxonalar va tashkilotlarda mas’ul siyosiy ishlarda ikki yillik stajga ega bo‘lib, O‘zSSR Adliya xalq komissarligi tasdiqlagan dastur bo‘yicha prokurorlar huzurida tashkil qilingan komissiyada sinovdan muvaflfaqiyatli o‘tganlar; d) sovet adliya organlarida xalq sudyasi, tergovchi, prokuror yoki Oliy sud kotibi lavozimlaridan quyi bo‘lmagan amaliy mas’ul ishlarda uch yillik staji borlar tayinlanishi mumkinligi belgilangan. XX asming 50-60-yillarida korxonalarda yuridik xizmatning huquqiy asosini belgilab beruvchi yagona me’yoriy hujjat mavjud emas edi. Ko‘pchilik korxonalarda yuriskonsult lavozimining o‘zi joriy qilinmagan edi. Shu bilan bir qatorda, yuriskonsult ishining hajmi katta bo‘lib, uning xizmat vazifalariga qarorlar va farmoyishlaming huquqiy me’yorlarga mosligini tekshirish, talabnoma va da’vo bilan bog'liq ishlar, mehnatga oid qonunchilikka rioya qilinishini ta’minlash kabilar kiigan. Yuridik xizmat huquqiy holatining noaniqligi uning ish samaradorligini pasaytirib yuborayotgan e d i. Bu holat o‘z navbatida yuridik xizmat faoliyatini huquqiy tashkil etishni zaruriyat qilib qo'ygan edi. Ushbu ehtiyojni inobatga olgan holda 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1963-yil 20-sentabrdagi 551-sonli qarori bilan “ Korxonalar, muassasalar, tashkilotlar yuridik (shartnoma-yuridik) bo‘limi (byurosi), bosh (katta) yuriskonsulti, yuriskonsulti to‘g‘risida Namunaviy nizom” tasdiqlangan. Mazkur qarorda respublika vazirlik va idoralariga, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ministrlar Soveti, Toshkent shahar ijroiya qo‘mitasiga mazkur Namunaviy nizom asosida o‘zlariga qarashli korxonalar, muassasalar va tashkilotlar faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, Honing yuridik xizmatlari to‘g‘risida Nizomlami tasdiqlash vazifasi yuklatildi. Namunaviy nizomning 1-bandida yuridik xizmatning asosiy vazifalari sifatida korxona, muassasa, tashkilot faoliyatida qonunchilikni mustahkamlash, ulaming faoliyatini yaxshilashda va mulkni saqlanishini ta’minlashda huquqiy vositalar yordamida faol ishtirok etishi o‘z ifodasini topgan. Shuningdek, unda yuridik xizmat xodimi lavozimiga oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lgan shaxslar tayinlanishi, alohida hollarda esabu lavozimga o‘rta maxsus yuridik ma’lumotga ega bo‘lib, kamida 5 yil yurist mutaxassisligi bo‘yicha ish staji bor shaxslar tayinlanishi ham mumkinligi ko‘rsatilgan. Ularni lavozimlariga tayinlash va ozod qilish vazirlik va idoralarda hay’at yig‘ilishlarida tegishli taqdimnomalar ko‘rib chiqilgandan so‘ng, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ministrlar Soveti, viloyatlar, Toshkent shahar ijroiya qo'mitalari qarorlari bilan, korxona, muassasa va tashkilotlar rahbarlarining yuqori turuvchi tashkilotlar bilan kelishilgan holda chiqaradigan buyruqlari bilan amalga oshiriiishi belgilangan. Bundan tashqari, mazkur Nizomda yuridik xizmat xodimlarining majburiyatlari bilan bir qatorda ularning huquqlnri hum aniq ko'rsatilgan. Xususan, Nizomning 7-bandiga muvofiq yuridik xizmat xodimi o‘ziga yuklatilgan majburiyatlami bajnrish uchun znrur bo'lgan hujjatlar va m;f lumotlarni korxonaning barcha tarkibiy tuzilmalaridan olish huquqiga ega ekanligi nazarda tutilgan. Bu borada qonun hujjatlarining tadrijiy rivojlanishi asosida 1967-yil 15-avgustda 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti tomonidan “0 ‘zbekiston SSR vazirliklar va idoralari yuridik xizmatlari faoliyatini yaxshilash bo‘yicha chora- tadbirlar to‘g‘risida” 434-sonli qaror qabul qilingan. Ushbu qaroming ahamiyati shundan iboratki, tegishli vazirliklar va idoralarga yuridik xizmat ishlarini yaxshilash, ularni faoliyati ustidan nazorat va rahbarlikni kuchaytirish yuzasidan amaliy chora-tadbirlar ishlab chiqilgan. Yuridik xizmat xodimlar Kengashi to‘g‘risidagi Nizom 7 banddan iborat bo‘lib, unda Kengash yuriskonsultlar, korxona va muassasalarga xizmat ko‘rsatuvchi advokatlar, hakamlik sudlari ishlarini birlashtiruvchi va tashkillashtiruvchi jamoat tashkiloti ekanligi, Kengashning asosiy vazifasi va funksiyalari, Kengash ishiga rahbarlik qiluvchi Rayosatni saylash va ish yuritish tartibi hamda uning funksiyalari belgilangan. 0 ‘zbekiston KP MK va 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1971- yil 15-fevraldagi “KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1970-yil 23- dekabrdagi “Xalq xo‘jaligida huquqiy ishlarni yaxshilash to‘g‘risida”gi 1025- sonli qarori haqida”gi 60-sonli qarori qabul qilinib, unda yuridik xizmatning asosiy vazifalari korxona, muassasa, tashkilot faoliyatida qonunchilikni mustahkamlash, ulaming iqtisodiy ko'rsatkichlarini yaxshilashda va mulkning saqlanishini ta’minlashda huquqiy vositalardan keng foydalanish, korxona, muassasa, tashkilotlar va fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish ekanligi e’tirof etilib, vazirlik va idoralar, mahalliy ijroiya hokimiyat organlari, korxonalarda huquqiy ishlar va yuridik xizmat faoliyatini yanada jonlantirish, ulaiga rahbarlikni kuchaytirish, ularni normativ hujjatlar va yuridik adabiyotlar bilan ta’minlash hamda yuridik xizmatlarga ega bo‘lmagan vazirlik va idoralarga yuriskonsult lavozimlarini kiritish nazarda tutilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1972-yil 3-maydagi “Xalq xo‘jaligida huquqiy ishlaming ahvoli va uni yanada yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 187-sonli qarorida korxona va tashkilotlar rahbarlarining e’tibori, qonunlarga qat’iy amal qilish muhim tarbiyaviy ahamiyat kasb etishiga va xo‘jalik faoliyatida huquqiy vositalardan foydalanish ularning og‘ishmaydigan burchi ekanligiga, bu ishlarda yuridik xizmat ulaming birinchi yordamchilari bo‘lishi lozimligiga qaratildi. Vazirlik va idoralarga, mahalliy ijroiya qo‘mitalarga ularga bo‘ysunuvchi korxona va tashkilotlar shtatlariga yuriskonsult lavozimlarini kiritish, bunday imkoniyat mavjud bo‘lmagan hollarda advokatlar yuridik maslahatxonalari bilan shartnomalar tuzish, markaziy devonlarning yuridik xizmatlariga esa quyi korxona va tashkilotlar yuridik xizmatlari faoliyati ustidan nazorat qilish va ularga zarur yordam berish vazifalari yuklatilgan. Yuridik xizmat to‘g‘risidagi qonunchilikni rivojlanishida SSSR Ministrlar Sovetining 1972-yil 22-iyundagi 467-sonli qarori bilan tasdiqlangan “ Vazirliklar, idoralar, mehnatkashlar deputatlari Soveti ijroiya qo‘mitalari, korxonalar, tashkilotlar, muassasalar yuridik bo‘limi (byurosi), bosh (katta) yuriskonsulti, yuris-konsulti haqidagi Umumiy nizom”ning alohida ahamiyatga egadir. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti 1972-yil 10-iyulda mazkur nomdagi 285-sonli qarorini qabul qilib, unda respublika vazirlik va idoralariga tegishli tarmoq ishlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda yuridik xizmat to‘g‘risida Nizom ishlab chiqish va tasdiqlash, Adliya vazirligiga esa ijroiya qo‘mitalar yuridik xizmati haqida Nizom loyihasini tayyorlab, hukumatga tasdiqlash uchun taqdim qilish vazifasini yuklatilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1973-yil 6 -iyuldagi “Sirdaryo viloyati mehnatkashlar deputatlari Soveti ijroiya qo‘mitalarida huquqiy ishlaming ahvoli to‘g‘risida”gi 283-sonli qarorida mahalliy ijroiya organlar faoliyatida yuridik xizmatning rolini oshirishga alohida e’tibor berilgan. Shu maqsadda ijroiya qo‘mitalarga — Sovetlaming sessiyalari va ijroiya qo‘mitalar majlislarida qonunchilik va huquq-tartibotni mustahkamlash, huquqiy ishlar ahvoli masalalarini ko‘rish; amaldagi qonunchilikka zid chiqarilgan qarorlar va farmoyishlami qayta ко‘ rib chiqish; xodimlami doimiy yuridik o‘quvini tashkil qilish; yuriskonsult lavozimini shtatlar jadvaliga kiritish yoki advokatlar hay’atlari bilan yuridik xizmat ko‘rsatish haqida shartnomalar tuzish vazifalari yuklatilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti 1973-yil 13-sentabrda “Respublika vazirliklari va idoralarida huquqiy ishlami kuchaytirish to‘g‘risida” 401-sonli qaroriga ko‘ra vazirlik va idoralarga—markaziy devonda va quyi korxonalar yuridik xizmatini yuridik bo‘lim va byurolar tashkil qilish yo‘li bilan mustahkamlash; yuridik xizmat xodimlaridan boshqa maqsadlarda foydalanishga yo‘l qo‘ymaslik; xo‘jalik munosabatlarini tartibga soluvchi huquq normalaridan keng va to‘g‘ri foydalanishda, shartnomalami tuzish va ijrosini ta’minlashda yuridik xizmat xodimlarining ta’sirini kuchaytirish va mas’uliyatini oshirish; ularni boshqa tarkibiy bo'linmalar (nazorat-taftish, ta’minot, xodimlar bo‘limlari va buxgalteriya) bilan o‘zaro hamkorligini ta’minlash; markaziy devon yuridik xizmati xodimlaridan tarmoqdagi huquqiy ishlar holati, korxonalar yuridik xizmati ishlari ustidan nazorat qilish va ularga yordam berishda talabchanlikni oshirish, ulaming bu boradagi olib borayotgan ishlari bo‘yicha hisobotni hay’at yig‘ilishlarida muhokama qilish; barcha yuridik xizmat xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish vazifalari yuklatilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1974-yil 2-apreldagi “Respublika qishloq xo‘jaligida huquqiy ishlaming ahvoli to‘g‘risida”gi 142-sonli qarori qishloq xo‘jaligi sohasida huquqiy ishlarni va yuridik xizmat rolini oshirish borasida muhim ahamiyatga egadir. 30-iyulda qabul qilgan “KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1975-yil 25-iyundagi “Xo‘jalik qonunchiligini yanada takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 558-sonli qarori” 425-sonli qarotida yuridik xizmat xodimlari uchun axborot materiallari to‘plamini nashr'ltish bilan bog‘liq masalaga tegishli vazirlik va idoralarning e’tibori qaratilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1976-yil 8 -dekabrdagi “Respublika xalq xo‘jaligida xo‘jalik va mehnat qonunchiligiga rioya qilishni ta’minlashda yuridik xizmatlar rolini oshirish to‘g‘risida”gi 677-sonli qarorida vazirlik va idoralarning xo‘jalik va mehnat qonunchiligiga qat’iy amal qilishi, bu ishga yuridik xizmat xodimlami faol jalb qilish, korxonalar rahbarlarining shaxsiy javobgarligini oshirish, moliya-xo‘jalik faoliyatini taftish dalolatnomalarida shartnoma, talabnoma-da’vo ishlari, shuningdek mehnat qonunchiligiga rioya qilish ahvolini aks ettirish; yuridik xizmat mavjud bo'lmagan vazirlik va idoralar hamda korxonalarda yuriskonsult lavozimlarini shtatga kiritish; Adliya vazirligining huquqiy ishlar bilan tanishish natijalari bo‘yicha tavsiyalarini o‘z vaqtida ko‘rib chiqish masalalari o‘z ifodasini topgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti tomonidan 1977-yil 11 -avgustdagi "O'zbekiston SSR mehnatkashlar deputatlari mahalliy Sovetlari ijroiya (qo‘mitalariga huquqiy xizmat ko‘rsatishni yaxshilash to‘g‘risida”gi 526-sonli qarorida mahalliy ijroiya qo'mitalariga yuriskonsult lavozimlarini shtatga kiritish, jamoatchilik asosida yuridik maslahatxonalar tashkil etish vazifalari yuklatilgan. 1978-yil 21-dekabrda qabul qilingan “0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti to‘g‘risida”gi Qonunning 13-moddasiga muvofiq Ministrlar Soveti davlat boshqaruvi organlari, korxonalar, birlashmalar va boshqa tashkilot va muassasalarda huquqiy ishlarni tashkil qilishni ta’minlashi belgilangan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti 1979-yil 29-avgustda “0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1974-yil 2-apreldagi “Respublika qishloq xo‘jaligida huquqiy ishlarning ahvoli to‘g‘risida”gi 142-sonli qarori ijrosini KPSS MK iyul (1978 y.) Plenumi talablari asosida borishi haqida” 609-sonli qaroriga ko'ra, davlat va jamoa xo‘jaliklarida katta yuriskonsult lavozimlarini kiritish, qishloq xo‘jalik boshqarmalarida ilgari tugatilgan yuridik xizmatlami tiklash; viloyat va tumanlarda xo‘jaliklararo yuridik guruhlar tashkil etish va ular tomonidan ko‘rsatiladigan huquqiy xizmat samaradorligini oshirish uchun ulaming xodimlarini transport va zarur yuridik adabiyotlar bilan ta’minlash; yuridik xizmat xodimlari malakasini oshirishga alohida e’tibor berish; xo'jasizlik, o‘g‘rilik, kamomad, mulkni talon-toroj qilishga qarshi kurashish; qishloq xo‘jaligi sohasi rahbarlari va mutaxassislarini xo‘jalik, yer, mehnat qonunchiligi asoslarini doimiy tarzda o‘qitishni tashkil qilish bilan bog‘liq chora-tadbirlar nazarda tutilgan. 0 ‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1983-yil 10-fevraldagi 79-sonli qarori bilan “0 ‘zbekiston SSR xalq deputatlari viloyat Soveti ijroiya qo‘mitasi yuridik bo‘limi (byurosi) to‘g‘risida Nizom” tasdiqlangan. Nizom 11 banddan iborat bo‘lib, unda yuridik bo‘limni tashkil qilish, uning asosiy vazifalari, funksiyalari, huquqlari va mas’uliyati belgilangan. Shuningdek, Nizomda yuridik bo‘lim viloyat Soveti tomonidan huquqiy ishlarni olib borish uchun mustaqil tarkibiy bo‘linma sifatida tashkil qilinishi nazarda tutilgan. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, 1985-1990-yillarda respuolikamizda yuridik xizmat va huquqiy ishlar to‘g‘risida maxsus normativ hujjatlar qabul qilinmagan va davlat boshqaruv organlari va korxonalar ilgari qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar asosida faoliyat ko‘rsatganlar. O‘ZBEKIST0N RESPUBLIKASINING MUSTAQILLIK YILLARIDA YURIDIK XIZMAT TO‘G‘RISIDA QABUL QILINGAN NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR Mustaqil 0 ‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida fuqarolarning munosib hayot kechirishlarini ta’minlash va insonparvar demokratik huquqiy davlatni barpo etish asosiy maqsad qilib qo‘yilgan. Buning uchun mamlakatimizda bosqichma-bosqich bozor iqtisodiyotiga o‘tish, davlat mulkini xususiylashtirish, tadbirkorlik faoliyatiga har tomonlama ko‘maklashish, fuqarolarning huquq va erkinliklami himoya qilish, konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligini ta’minlash zarur. Mazkur vazifalami hayotga tatbiq etishda davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlar yuridik xizmati muhim rol o‘ynaydi. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 8 -yanvardagi “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmoni yuridik xizmat to‘g‘risidagi qonunchilikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga egadir. 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 12-noyabrdagi “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining faoliyatini takomillashtirish masalalari to‘g‘risida”gi 523-sonIi Qarori bilan Adliya vazirligi haqidagi Nizom tasdiqlandi. Nizomda respublika vazirliklari, davlat qo‘mitalari, idoralarining yuridik xizmatlariga uslubiy yordam ko‘rsatish, ushbu idoralarning ularga qarashli respublika korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining tashqi iqtisodiy faoliyatini huquqiy ta’minlash Adliya vazirligining asosiy vazifalaridan biri sifatida belgilandi. Shu munosabat bilan bu sohada Adliya vazirligining huquq va vakolatlari kengaytirildi. Masalan, unga boshqaruv idoralari va korxonalaming yuridik xizmatlari huquqiy ishi va faoliyati ahvolini tekshirish huquqi berildi. Unda Adliya vazirligining yuridik xizmat faoliyatini va huquqiy ishlarni yaxshilash borasidagi yo‘riqnoma va ko‘rsatmalari majburiy xususiyatga ega ekanligi belgilab qo‘yildi. 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1993-yil 2-martdagi 118-son qarori bilan “0 ‘zbekiston Respublikasining davlat boshqaruv organlari va korxonalaridagi yuridik xizmat to‘g‘risidagi Nizom”ni tasdiqladi. Ushbu Nizom — mustaqil 0 ‘zbekiston Respublikasining yuridik xizmat huquqiy maqomini tartibga soluvchi birinchi normativ-huquqiy hujjati bo‘lib, 12 bandni qamrab olgan quyidagi 3 bo‘limdan iborat: 1 ) yuridik xizmat xodimlari lavozimini egallash tartibi; 2 ) boshqaruv organlari va korxonalar yuridik xizmatining vazifalari; 3) yuridik xizmatning huquqi va mas’uliyati. Mazkur Nizom nafaqat davlat boshqaruv organlari va korxonalari yuridik xizmatining, balki xo‘jalik boshqamv organlari va barcha mulkchilik shakllaridagi korxonalar yuridik xizmatining huquqlari, burchlari va mas’uliyatini belgilaydi. 1997-yil 30-avgustda qabul qilingan “0 ‘zbekiston Respublikasi qonunlarini tayyorlash to‘g‘risida”gi Qonunning 3-moddasida qonun loyihalarini tayyorlashga xalq xo‘jaligi tegishli tarmoqlarining yuridik xizmatlari jalb qilinishi ko‘rsatib o‘tildi. Bu bilan yuridik xizmatning qonun ijodkorligidagi ishtiroki qonun darajasida mustahkamlandi. 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 24-apreldagi “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy nochorligi va shartnoma majburiyatlarining bajarilishi uchun mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirish to‘g‘risida” 1998-yil 4- martdagi PF-1938-son Farmonining bajarilishini ta’minlash chora-tadbirlari haqida”gi 177-son Qarorida 0 ‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, Oliy xo‘jalik sudi va Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi bilan biigalikda xo‘jalik yurituvchi subyektlar rahbarlarining shartnoma intizomiga rioya qilishi uchun shaxsiy javobgarligini kuchaytirish yuzasidan joylarda amaliy ishlar olib borilishini ta’minlash, bunda yuridik xizmatlar o‘rnini mustahkamlashni, barcha qonun hujjatlarining amal qilishini va xo‘jalik sudlari qarorlarining so‘zsiz ijro etilishini nazarda tutishlari lozimligi ta’kidlandi. Yuridik xizmatning shartnomaviy munosabatlarning huquqiy jihatdan ta’minlanishini tashkil etish sohasidagi vazifalari va huquqlari 0 ‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 29-avgustdagi “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g‘risida”gi Qonunida aniq belgilab qo‘yildi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatiga davlat oiganlari tomonidan asossiz aralashuvlarning oldini olish maqsadida bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan bo‘lib, ularda ayniqsa nodavlat notijorat tashkilotlari tomonidan ko'rsatiladigan yuridfolzrnatga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998- yil 27-noyabrdagi 496-son Qarori bilan tasdiqlangan “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliya-xo‘jalik faoliyatini tekshirish va taftish qilishni o‘tkazish Tartibi”da kichik va o‘rta biznes korxonalarining, Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi a’zolarining ishlab chiqarish va moliya faoliyatlarini barcha tekshirishlar Palata va uning hududiy tuzilmalari yuridik xizmatlarining majburiy ishtirokida amalga oshirilishi qayd qilingan. 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 2000-yil 14-dekabrda qabul qilingan “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi 0 ‘zbekiston Respublikasi qonunida normativ-huquqiy hujjatlaming loyihalari huquqiy ekspertizadan o‘tkazilishi shartligi, huquqiy ekspertiza normativ-huquqiy hujjat loyihasini tayyorlagan oiganning yoki normativ-huquqiy hujjatni qabul qiladigan oiganning yuridik xizmati, shuningdek, 0 ‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshirilishi mumkinligi belgilangan. Ijro etuvchi hokimiyat bo‘lmish Vazirlar Mahkamasining yuridik xizmati “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Apparatining Yuridik bo‘limi to‘g‘risida”gi Nizom asosida tartibga solinadi. Mazkur Nizom 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 2-dekabrdagi “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Apparatining funksional boMimlari to‘g‘risidagi nizomlami tasdiqlash haqida”gi 564-son Qarori bilan tasdiqlangan. Mazkur Nizomga muvofiq, yuridik bo‘lim o‘z faoliyatini 0 ‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri rahbarligida amalga oshiradi hamda 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Apparati Rahbariga bo‘ysunadi. Nizomda yuridik bo‘limning huquqiy maqomi va vakolatlari aniq va ravshan o‘z ifodasini topgan. 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi yuridik xizmatining faoliyati Qonunchilik palatasi Spikerining 2005-yil 7-apreldagi 73-son farmoyishi bilan tasdiqlangan “0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Devoni to‘g‘risida”gi Nizom asosida tartibga solinadi. 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati yuridik xizmatining faoliyati esa 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2005-yil 18- apreldagi qarori bilan tasdiqlangan “0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Devoni to‘g‘risida”gi Nizom asosida tartibga solinadi.0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari yuridik xizmati faoliyatini ularning Devonlari to‘g‘risidagi nizomlar asosida tartibga solinishining sababi yuridik xizmat mazkur Devonlar tarkibiga kirishidadir. Oliy Majlis palatalari faoliyatini tashkiliyhuquqiy jihatdan ta’minlash mazkur Devonlar tomonidan amalga oshiriladi. “ 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Devoni to‘g‘risida”gi hamda “0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Devoni to‘g‘risida”gi Nizomlarda Oliy Majlis palatalari yuridik xizmatining vazifalari sanab o‘tilgan bo‘lib, uning huquq va majburiyatlari ko‘rsatib o‘tilmagan. Qonun ijodkorligi jarayonida yuridik xizmatning rolini kuchaytirish maqsadida 0 ‘zbekiston Respublikasining “Qonunlar loyihalarini tayyorlash va 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga kiritish tartibi to‘g‘risida”gi Qonunida (2006-yil 11 -oktabrdan kuchga kirgan) qonun loyihasini tayyorlash uchun qonunchilik tashabbusi huquqi subyekti tomonidan tuziladigan ishchi guruhi (komissiyasi) tarkibiga uning yuridik xizmati va boshqa bo‘linmalarining vakillari, Adliya vazirligi, vazirliklar, davlat qo‘mitalari hamda idoralarning tegishli tarmoqlar yoki boshqaruv sohalarining holati va rivojlanishi uchun mas’ul bo‘lgan vakillari, boshqa manfaatdor davlat organlari, ilmiy muassasalar, nodavlat tashkilotlaming vakillari, shuningdek fuqarolar kiritilishi mumkinligi belgilangan. Shuningdek, qonunning 24-moddasida muvofiq qonun loyihasi huquqiy ekspertizadan qonun loyihasini tayyorlagan qonunchilik tashabbusi huquqi subyektining yuridik xizmati, shuningdek 0 ‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan o‘tkazilishi belgilangan. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 21-iyuldagi “Mannon Uyg‘ur nomidagi Toshkent davlat san’at instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ-128-son Qarori, 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 5-yanvardagi “Davlat boshqaruvi hududiy organlari tuzilmasini takomillashtirish to‘g‘risida”gi hamda^zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 10-avgustdagi “Toshkent shahar hokimligi boshqaruv apparati tuzilmasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarorlari ham mazkur toifadagi normativ-huquqiy hujjatlar sirasiga kiradi. Xulosa qilib aytganda, respublikamizda amalda bo‘lgan yuridik xizmat, huquqiy ishlar va unga uslubiy rahbarlik qilish to‘g‘risidagi qonunchilikni rivojlantirishga davlatimizning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlari tomonidan katta e’tibor berilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasida yuridik xizmat haqidagi qonunchilikning rivojlanishi

Купить