O'zbekiston tabiiy sharoiti va resurslarini iqdisodiy geografik jihatdan baholash - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Продавец

Jo‘rayev Imomali

Дата регистрации 25 Февраль 2025

12 Продаж

O'zbekiston tabiiy sharoiti va resurslarini iqdisodiy geografik jihatdan baholash

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA`LIM FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
TABIIY FANLAR FAKULTETI
GEOGRAFIYA TA`LIM YO`NALISHI
4-BOSQICH G119-GURUH
TALABASI
ALIYEV SHAHZODNING
O`ZBEKISTON GEOGRAFIYASI FANIDAN “ O`zbekiston tabiiy
sharoiti va resurslarini iqdisodiy geografik jihatdan baholash ”
MAVZUSIDA YOZGAN
Topshirdi:
Qabul qildi:
TerDU 2023
1

2REJA:
KIRISH
I.BOB.O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI TABIIY SHAROITI
1.1. O`zbekiston Respublikasining tabiiy sharoiti, geografik
o`rni,maydoni,chegaralari.
1.2. O`zbekiston Respublikasining relyefi.
II.BOB. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TABIIY
RESURSLARI VA ULARNING XALQ XO`JALIGIDAGI
AHAMIYATI
2.1. Mineral resurslar va ularning geografik joylashishi.
2.2. O`zbekiston Respublikasining iqlim va suv resurslari.
2.3. O`zbekiston Respublikasining yer va tuproq resurslari
hamda o`simliklari va hayvonot dunyosi.
2.4. O`zbekiston Respublikasining tabiiy sharoit va tabiiy
resurslarga iqdisodiy geografik baho.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

3KIRISH
Har qanday mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, ko`p jihatdan,
uning tabiiy sharoiti va tabiiy resurslariga bog’liq. Ular birgalikda hududning
tabiiy- resurs salohiyatini belgilaydi, bu salohiyat esa foydalanadigan tabiiy
boyliklar bilan bir qatorda, ulardan foydalanish mumkin bo’lgan imkoniyatlar,
zahiralardan tashkil topadi. Binobarin, odatda, tabiiy resurs salohiyat
baholanayotganda nafaqat real borliq, balki imkoniyat ham nazarda tutiladi va bu
imkoniyatlardan foydalanish mamlakat iqtisodiy rivojlanish istiqbollari asosida
yotadi. Shu o`rinda prezidentimizning quyidagi so`zlarini keltirib o`tish joizdir.
“Barchamizga ayonki, O`zbekistan boy qazilma va tabiiy resurslarga, qudratli
iqtisodiy va insoniy salohiyatga ega”[1]
Ushbu mavzuning negizini tashkil qiladigan o’zak tushunchalar – tabiiy
sharoit va tabiiy resurslarni, umumiy va xususiy jihatlarini tushunib olish zarur.
Eng avvalo, ta’kidlash lozimki, har ikkitasida ham “tabiiy” so’zi bor; demak,
ularning vujudga kelishi va rivojlanish qonuniyatlari asosan tabiiy, ya’ni
g’ayrinsoniy jarayonlar bilan bog’liq bo’ladi. Ammo jamiyat va fan-texnika
taraqqiyoti, ishlab chiqarishning rivojlanishi va aholi sonining o’sib borishi bilan
tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga antropogen va texnogen omillar ta’siri kuchayib,
natijada, bizni o’rab turgan atrof muhitning “tabiiyligi” borgan sari sun’iylashib
boradi. Aynan ana shu tabiat va jamiyat o’rtasidagi o’zaro aloqadorlikning hududiy
jihatlarini o’rganish geografiya fanining bosh falsafiy masalasi hisoblanadi.
Albatta, har qanday ikkilik uchlikni keltirib chiqarayotganidek, tabiat va
jamiyatning o’zaro munosabatlari inson, aholi orqali shakllanadi. Shu bois,
iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanida ko’proq uchlik, ya’ni “tabiat - aholi -
xo’jalik (ishlab chiqarish)” tizimi qo’llaniladi. Mazkur uchlik yoki
“geotrionlarning” u yoki bu hududdagi holati, darajasi uning tabiiy, ijtimoiy-
iqtisodiy, demografik va ekologik vaziyatini belgilaydi. Chunonchi, agar ularni
piramidasimon tasvirlaydigan bo’lsak Farg’ona vodiysida bu piramidaning pastki
qismi, ya’ni tabiati nozikroq, aholisi uzun (qalin qatlam), xo’jalik esa birmuncha
qisqaroq ko’rinishni hosil qiladi. Ayni

4chog’da Qorakalpog’iston Respublikasida esa buning aksini qurish mumkin (tabiiy
sharoit va resurslari ko’p, aholisi kam, siyrak, iqtisodiyoti zaifroq).
Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning umumiy jihatlari bilan bir qatorda
ularning o’zaro farqlari ham mavjud. Umuman olganda, tabiiy sharoit ko’proq
muhit ma’nosida tushuniladi, u ishlab chiqarishda bevosita ishtirok etmaydi, undan
moddiy ne’matlar yaratilmaydi; tabiiy sharoit aholi yashashi va ishlab chiqarishni
joylashtirish uchun sifat ko’rsatkichlar kasb etadi, ya’ni u qulay yoki noqulay
bo’lishi mumkin. Masalan, joyning iqlimi, yer usti tuzilishi kabilar uning tabiiy
sharoitini ifodalaydi. Tabiiy resurslar esa (resurs-zahira, boylik) ishlab chiqarish
jarayonida bevosita ishtirok etadi va ular miqdor ko’rsatkichlariga ega bo’ladi.
Tabiiy resurslar tugaydigan va tugamaydigan qismlarga, tugaydiganlari esa, o’z
navbatida, tiklanadigan va tiklanmaydiganlarga bo’linadi.
Chunonchi, o’rmon, suv, tuproq va boshqalar nisbatan uzoq muddatda qayta
tiklanishi mumkin. Tabiiy resurslarning bunday xususiyatlari ulardan oqilona
foydalanishni taqoza etadi.
Biroq unutmaslik lozimki, tabiiy geografik komponentlarning tabiiy sharoit
yoki resurs ekanligi ulardan qaysi maqsadda foydalanishga bog’liq. Shu sababdan,
ma’lum bir sohada tabiiy sharoit hisoblangan komponent boshqa sohada resurs
bo’lishi mumkin. Iqlim yoki relef sanoat geografiyasi nuqtai nazaridan umumiy
tarzda tabiiy sharoit sanalsa, qishloq xo’jaligi uchun (harorat, namlik, tuproq)
muhim agroiqlimiy resurslar hisoblanadi. Xuddi shunday, quyosh nuri, o’rmon,
dengiz rekreatsiyada yetakchi tabiiy resurslardir. Ko’rinib turibdiki, tabiiy sharoit
va tabiiy resurslar o’rtasida katga farq yo’q, ular bir-birlariga (aniq holatda,
maqsadda) o’tib turadi. Shuning uchun bo’lsa kerak, ba’zi xorijiy mamlakatlarda
bu tushunchalar farq qilinmaydi va ular umumiy tarzda “tabiiy sharoit”, deb qabul
qilingan (demak, tabiiy sharoit – tabiiy resurs ekan).

5I.BOB.O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI TABIIY SHAROITI
1.1. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TABIIY SHAROTI, GEOGRAFIK
O`RNI, MAYDONI,CHEGARALARI.
O`zbekiston Respublikasi mustaqil davlat sifatida 1-sentyabr 1991-yilda
tashkil topgan. Maydoni 448,9 ming kv.km., aholisi 35 mln 271,3 ming kishi
(1.01.2022-y.). [12]
Ma`muriy jihatdan Qoraqalpog`iston Respublikasi, Andijon, Buxoro, Jizzax
Navoiy, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo, Toshkent, Farg`ona,
Xorazm va Qashqadaryo viloyatlari va Toshkent shahridan iborat. Respublika
poytaxti - Toshkent shahri.O zbekiston dunyo hamjamiyati va siyosiy xaritasida‟
o`ziga xos mavqega ega.
U Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a`zo bo lgan 190 dan ortiq davlatlarning
‟
biri. O`zbekiston Respublikasi BMT ga 2-mart 1992-yilda qabul qilingan.
Mamlakatimiz Yevrosiyo va Markaziy Osiyoning deyarli qoq o`rtasida
joylashgan.
Davlat chegaralarining umumiy uzunligi 6221 km bo lib, shundan 2203 km
‟
yoki 1/3 qismi Qozog`iston Respublikasiga, 1721 km Turkmanistonga, 1161 km
Tojikistonga, 1069 km Qirg`izistonga va 137 km Afg`oniston Respublikasiga
to`g`ri keladi.Respublika hududi g`arbdan sharqqa 1425 kilometrga cho`zilgan,
shimoldan janubga bo`lgan masofa esa - 930 km.
Eng baland nuqtasi Hazrati Sulton cho`qqisi (Hisor tizmasi) - dengiz
sathidan 4643 m balandlikda, eng past nuqtasi Mingbuloq cho kmasi (Qizilqum
‟
cho`li) - minus 12 m.[2]
Mamlakatimizning eng shimoliy nuqtasi Ustyurt platosining Orol dengiziga
tutash qismida, 47.61` sh.k., janubiy nuqtasi Termiz shahri yaqinida - 37°11` sh.k.,
g`arbiy nuqtasi Ustyurtda - 56° 00` shq.u. va sharqiy nuqtasi Andijon viloyatining
chekkasida 73°10` shq.k. uzoqlikda joylashgan.[2]

61-Rasm. O`zbekiston Respublikasining tabiiy xaritasi.
(Manba:O`zbekiston va O`rta osiyo tabbiy atlasi)
O`zbekiston tabiiy, iqtisodiy hamda siyosiy geografik o rnining eng muhim‟
xususiyati uning Dunyo okeanidan uzoqda, Yevrosiyo materigining ichkarisida
joylashganligidan iboratdir.
Bunday geografik o rin nafaqat mamlakat iqlimining shakllanishida, balki
‟
uning ijtimoiy- iqtisodiy va geosiyosiy rivojlanishiga ham o`z ta`sirini ko`rsatadi.
Bu esa umumgeografik qonuniyatlardan biridir.
Eng avvalo, ta`kidlash joizki, O`zbekiston hududining “markaziy” geografik
o rni
‟ o tmishda, ‟ xususan halqaro ahamiyatga ega bo`lgan Buyuk Ipak yo`lida,
uning asosiy bog`lovchi bo`g`inlaridan biri sifatida rivojlanishida katta ahamiyat
kasb etgan. Yurtimizning jahon madaniyati, fani va iqtisodiyoti taraqqiyotiga
ta`siri ayni shu davrda yuqori bo`lgan.
Hozirgi sharoitda, ya`ni “Okean sivilizatsiyasi” bosqichida respublikaning
quruqlik ichkarisida joylashganligi birmuncha qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Bu
yerda iqtisodiy geografik o`rinning tarixiylik (o`zgaruvchanlik) xususiyati o`z

7ifodasini topadi. Iqtisodiy geografik o`rin (IGO`) - bu ma`lum bir joyning
(mamlakat, viloyat, shahar va h.k.) o zidan‟ tashqarida o`rnashgan geografik
obektlarning (tog`, daryo, dengiz, shahar, davlat, foydali qazilma, shu joyning
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy madaniy rivojlanishiga ta siri demakdir. Bunday ta`sir
‟
vaqt o`tishi bilan ajralib turadi, qulay joy noqulay va aksincha, noqulay joy qulay
o`rniga ham bo`lishi mumkin.
Asosiy iqtisodiy geografik qonuniyat bu yerda shundan iboratki, har bir joy
o`zining IGO`ni qulaylashtirishga, raqobatbardoshligini oshirishga intiladi. IGO` -
iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanining hududiy mehnat taqsimoti, iqtisodiy
rayonlashtirish va hududiy majmualar qatorida muhim (fundamental) tushunchasi
hisoblanadi.
IGO` iqtisodiy geografik bilimning o`ziga xos “kaliti” sanaladi.O`zbekiston
Respublikasi garchi Hind okeaniga, Shimoliy muz okeaniga qaraganda nisbatan
yaqinroq bo`lsa-da, geosiyosiy jihatdan u ayni ko proq
‟ shimol yo`nalishida
“ochiqroq”. Janubda va janubi-sharqda tog`li hududlar bilan chegaralanganligi (bu
mamlakatimizning asosiy tabiiy geografik xususiyatlarini belgilab beradi), siyosiy
jihatdan esa uncha barqaror vaziyatga ega bo lmagan
‟ (ayniqsa Afg`oniston
Respublikasi) davlatlar bilan qo`shnichiligi, hozircha, nisbatan yaqin bo`lgan Hind
okeani, bandargohlariga chiqish uchun noqulayliklar tug`diradi.[24]
Umuman olganda, davlatimizning Dunyo okeaniga chiqishi va halqaro
iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishida quyidagi mumkin bo`lgan asosiy yo`nalishlar
mavjud: Qozog`iston orqali Rossiya Federatsiyasining Shimoliy muz okeani va
Tinch okean portlariga;Turkmaniston va Kavkaz orqali Qora dengizga va undan
O`rta dengiz – Atlantika okeaniga; Afg`oniston, Pokiston yoki Eron orqali Hind
okeaniga; Turkmaniston, Eron va Turkiya orqali Istanbulga, O`rta Yer dengizi va
undan Atlantika okeaniga; Qirg`iziston va Xitoy Xalq Respublikasi orqali Tinch
okeaniga. Yuqoridagi yo`nalishlar yoki transport yo`laklari (koridorlari)dan
foydalanish imkoniyatlari bir xil emas.
Hozirgi kunda ularning amaldagisi asosan birinchisi, ya`ni Qozog`iston
Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi yo`nalishi hisoblanadi. Qolganlari esa, turli

8sabablarga ko`ra, ahamiyati past yoki yo`q darajada. Xususan, sharq yo`nalishida
yoki TRASEKA loyihasining amalga oshirilishi, Buyuk Ipak yo`lining qayta
tiklanishi va janubiy yo nalishining ishga tushirilishiga mamlakatimiz rivoji uchun‟
o`ta katta ahamiyat kasb etgan bo`lar edi.
O`zbekiston Respublikasining Dunyo xaritasida mavqei uning
makrogeografik o`rnini tasvirlaydi, mamlakatimizning va Markaziy Osiyoda
davlatlari mintaqasida joylashganligi esa mezogeografik o`rnini aks ettiradi.
Markaziy Osiyo mintaqasi umumjahon nuqtai nazaridan qaraganda juda muhim
geostrategik o`ringa ega. Ayniqsa, bu yerda yirik yoqilg`i-energetika (ko`mir, neft,
tabiiy gaz, uran) zahiralarining mavjudligi jahonning yetakchi mamlakatlari -
AQSh, Yevropa Ittifoqi, Yaponiyaning katta qiziqishiga, intilishiga sabab
bo`lmoqda. Qolaversa, mintaqaning so`nggi yillarda jadal iqtisodiy rivojlanishi
nihoyatda muhim geosiyosiy va geoiqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlarining umumiy maydoni 4,0 mln. kv.km. dan
ortiqroq, aholisi, 2019-yil 1-yanvar ma`lumotlariga ko ra, 72,9 mln. kishi atrofida.
‟
O`zbekiston Respublikasi ushbu mintaqada xududi bo`yicha ikkinchi, aholi soniga
ko`ra esa birinchi o`rinda turadi. Mamlakatimiz Markaziy Osiyo mintaqasi
maydonining 11,2, aholisining qariyb 48,5 foizini tashkil qiladi. Yuqorida qayd
etilganidek, O`zbekiston Markaziy Osiyo geosiyosiy mintaqasining markazida
joylashgan. Uning ayni markazda, o`rtada joylashganligi iqtisodiy va siyosiy
geografiya nuqtai nazaridan quyidagi xulosalar chiqarishga imkon beradi:
1. Markazda, demak respublikaning qo`shnilari ko`p. O`zbekiston shimol va
shimoli-g`arbda Qozog`iston Respublikasi bilan, sharqda Qirg`iziston, janubi-
sharqda Tojikiston, janubda Afg`oniston va g`arbda Turkmaniston bilan
chegaradosh.
2. Respublikaning markaziy geografik o`rni uning qo shni davlatlar
‟ bilan
iqtisodiy integratsiya jarayonlarini rivojlantirishga, ijtimoiy, madaniy va siyosiy
aloqalarini olib borishga qulaylik tug`diradi.
3. Markazda joylashganlik qo`shni davlatlar uchun bozor vazifasini bajaradi.

9O`zbekiston bilan chegaradoshlarning davlatlarning chegara uzunligidagi ulushi
Qirg`iziston; 1069; 17%
Qozog`iston; 2203;
36%
Tojikiston; 1161; 19%
Turkmaniston; 1701;
28%
Qozog`istonTurkmanistonTojikistonQirg`izistonAfg`oniston4. Bu yerdan mamlakatning tranzit vazifalarini boshqarish imkoniyatlari mavjud.
5.Markaziy o rin‟ mintaqada geosiyosiy vaziyatni shakllantirish va uni
boshqarishda muhim ahamiyatga ega. 6.Respublikamiz mintaqa ichkarisida
joylashganligi bois, uning yo llari,
‟ tarixi, aholisining urf-odatlari, mintaqaning
o zaro
‟ tutash hududlarda turli- tumanligi, dini va boshqa transchegaraviy
xususiyatlarini belgilab beradi. 7.O`zbekiston daryolari ham o tkinchi
‟
(transchegaraviy) shaklga ega asosiy gidrografik shaxobchalari - Amudaryo,
Sirdaryo va Zarafshon qo`shni davlatlar hududida boshlanadi va h.k
2-Rasm. O`zbekiston bilan chegaradoshlarning davlatlarning chegara
uzunligidagi ulushi
Manba: (Internet ma`lumotlari asosida tuzildi)
Ushbu yuqorida keltirilgan digrammada davlatimizning chegarlarini uzunligi
qo`shni davlatlar bo`yicha taqsimlangan, bundan ko`rishimiz mumkunku eng ko`p
chegara Qozog`istonga eng kami ya`ni 137 km Afg`onistonga to`g`ri keladi.

101.2. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING RELEFI
Relefi, ya’ni yer usti tuzilishi birmuncha murakkabroq; respublika
maydonining 80 foizga yaqinini (aniqrog’i 78,7 %) tekisliklar, qolgan qismi esa
tog’ va tog’oldi hududlar tashkil qiladi.[2]
Tog’li hududlar mamlakatning janubi, janubi-sharqiy va sharqiy qismida
joylashgan, tekisliklar uning markaziy, shimoliy va shimoli-g’arbiy qismlarini
egallaydi O’zbekistonning chekka shimoli-g’arbida joylashgan Ustyurt platosining
maydoni 40,0 ming kv.km atrofida yoki u mamlakat umumiy hududining 9 foizga
yaqinini ishg’ol qiladi. Tekislik qismi cho’l va chala cho’llardan iborat bo’lib,
uning asosini Qizilkum cho’li tashkil etadi.
Tog’li hududlar, I.Hasanov va P.G’ulomovlar bo’yicha, 3 ta asosiy tog’
tizimlarini o’z ichiga oladi. Bular: Chotqol-Qurama, Nurota-Turkiston va Hisor-
zarafshon tog’ tizimlaridir. O’z navbatida, Chotqol-Qurama tog’ tizimi
Tyanshanning g’arbiy davomi bo’lib, u deyarli bir-biriga parallel cho’zilgan
Qorjantog’, Ugom, Piskom, Chotqol va Qurama tizmalaridan tashkil topgan.[23]
Bu yerda eng baland nuqta Sayram cho’qqisi Ugamda, dengiz sathidan
4236 m balandlikda joylashgan. Nurota-Turkiston tog’ tizimiga Nurota, Morguzar,
Qoratog’ va Oqtog’lar kiradi. Uchinchi tog’ tizimi, ya’ni Hisor-Zarafshon tog’
mintaqasi Hisor, G’uzor, Boysun, Bobotog’, Ko’hitangtog’, Surxontog’larni o’z
tarkibiga oladi.O’zbekistonning eng baland nuqtasi - Hazrati Sulton cho’qqisi ham
(4643 m) ayni shu hududda, Hisor tog’larida joylashgan. Shuningdek, uncha
baland bo’lmagan Chaqilkalon, Qoratepa hamda Ziyovuddin-Zirabuloq tog’liklari
ham ushbu tizimga tegishlidir.
Tog’liklar orasida muhim xo’jalik ahamiyatiga ega bo’lgan tog’ oraligi
botiqlar, voha va vodiylar joylashgan. Ularning eng muhimlaridan biri Farg’ona
vodiysi turli tomonlardan Mug’ultog’, Qurama, Chotqol, Farg’ona tizmalari hamda
Turkiston-Oloy tog’ tizimi bilan o’rab olingan.Respublika hududida, bundan
tashqari, Zarafshon, Kitob-Shahrisabz, Surxon tog’ oralig’I botiqlari ham mavjud.
Mamlakatimizning tekislik qismida uncha baland bo’lmagan, tarqoq joylashgan
yassi tog’lar ko’zga tashlanadi. Ular Sulton Uvays, Bo’kantov, Yetimtov,

12Ovminzatov, Quljuktov va boshqalardir. Eng baland nuqta - Oqtosh cho’qqisi (922
m) Tomditovda joylashgan. Bu “qoldiq” kichik tog’lar kata mineral resurslarga
boy. Bo’kantov - “bu kon tov”ga o’xshaydi.
Umuman olganda, cho’l voha va vodiylar tog’ va tog’oldi hududlar
(adirlar) O’zbekiston tabiiy sharoitining o’ziga xos geografik xususiyatlarini aks
ettiradi. Ayni vaqtda xuddi shunday tabiiy geografik vaziyat respublikada hududiy
mehnat taqsimotining keng rivojlanishiga qulay imkon yaratadi.
Ayniqsa, Farg’ona vodiysi- O’rta Osiyo durdonasining ma’lumu mashhur
bo’lishi, eng avvalo, uning adiru-soylariga bog’liq. Bu xududni madaniylashtirgan,
sug’orma dehqonchiligini rivojlantirgan So’x, Isfara, Shohimardon, Chortoqsoy,
Kosonsoy va boshqa soylardir. Ularning quyilish qismida qadimdan sug’orma
dexqonchilik rivoj topgan; har qaysi soyning quyi qismida shaharlar vujudga
kelgan. Xususan, bu borada So’x yoyilmasi tipik misol bo’lishi mumkin.
Keyinchalik adir ostidan bu yoyilmalarda (konus yotkiziqlarini)
birlashtiradigan kanallar barpo etilgan. Eng so’nggi yillarda esa Farg’ona
vodiysining quyi qismi o’zlashtirilgan. Binobarin aytish mumkinki, Farg’ona
vodiysi bu soylar va ularning quyi qismida shakllangan vohalar yig’indisi yoki
hududiy majmuasidir.
1-jadval
O`zbekistondagi eng yirik tog` cho`qqilari
Manba: (O`zbekiston tabbiy geografiyasi)
Tizmaning nomi Tog` tizmasi Eng baland
nuqtasi Dengiz sathidan
balandligi m da
Hisor Hisor-zarafshon Hazrati-sulton 4643
Boysuntog` Hisor-zarafsho Xo`japiryax 4625
Piskom G`arbiy tyanshan Beshtor 4291
Turkiston Nurota-turkiston Shavkartog` 4029
Ugom G`arbiy tyanshan - 3615
Ko`ksuv G`arbiy tyanshan - 3462

13Chotqol G`arbiy tyanshan Kata chimyon 3309
Ko`hitang Hisor-zarafshon Ayirboba tog`i 3137
Qurama G`arbiy tyanshan - 3023
Qorjontov G`arbiy tyanshan Mingbuloq 2823
Morguzar Nurota-turkiston - 2620
Zarafshon Hisor-zarafshon Qo`ytimas 2520
Bobotog` Hisor-zarafshon Zarkossa 2290
Nurota Nurota-turkiston Hayot boshi 2169
Oqtov Nurota-turkiston Takxu 1993
3-Rasm. O`zbekistoning relyefli xaritalari.
Manba:(Internet materiali)

14II.BOB. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TABIIY RESURSLARI VA ULARNING
XALQ XO`JALIGIDAGI AHAMIYATI
2.1. MINERAL RESURSLAR VA ULARNING GEOGRAFIK JOYLASHISHI
Ta’kidlash lozimki, O’zbekiston yer usti tuzilishining har xilligi, respublika
hududining geologik tarixi, geoximik jarayonlar ta’sirida shakllangan qazilma
boyliklar, mineral xom ashyo resurslari geografiyasini ham belgilab beradi.
Mavjud ma’lumotlarga qaraganda, O’zbekistonda 2700 dan ko’proq foydali
qazilma konlari aniqlangan bo’lib, ularning faqat tasdiklangan zahirasi 970
milliard AQSh dollarni, umumiy miqdori esa 3,3 trillion AQSh dollarini tashkil
qiladi. Foydali qazilma konlar zahiralari, ularning geologik o’rganilganligiga qarab
turli kategoriyalarga bo’linadi . Yaxshi o’rganilgan zahiralar sanoat ahamiyatiga
ega bo’lgan zahiralar, barcha zahiralar esa taxminiy yoki prognoz zahiralar
deyiladi. Qazilma boyliklar zahiralari xalq; xo’jalik ahamiyatiga ko’ra balans va
nobalans zahiralarga bo’linadi.[24]
Balans zahiralar qo’lay geografik o’rin va yaxshi texnik-iqtisodiy
ko’rsatkichlarga (konning umumiy zahirasi, sifati, qatlamlarning tuzilishi va h-k.)
hamda ularning qazib olishga ehtiyoj mavjud bo’lganlarni o’z ichiga oladi. Bu
talablarga javob bermagan konlar nobalans zahiralar tarkibiga kiradi. Foydali
qazilmalar zahiralari, ularnnng miqdori, kategoriya va ahamiyati vaqt o’tishi bilan
o’zgarib boradi; yangi zahiralar ochiladi, zahiralarning o’rganganlik darajasi va
balans zahiralarni to’ldirib borishi ro’y beradi.
O’zbekiston ayrim foydali qazilma zahiralari bo’yicha dunyoning yetakchi
mamlakatlari qatoridan joy oladi. Bunga eng avvalo oltin, mis, volfram, uran,
tabiiy gaz kabilar kiradi. Jumladan, respublikamiz oltin zahirasiga ko’ra dunyoda
4-chi, qazib olishi bo’yicha esa yettinchi- sakkizinchi o’rinlarni egallaydi
(ma’lumot uchun: 2007-yilda Avstraliya, JAR va Xitoyda, ularning har birida 250
tonnadan ziyodroq, AQShda shunga yaqin miqdorda oltin qazib olingan).
Har bir mamlakatning milliy iqtisodiyoti xavfsizligini ta’minlashda uning
yoqilg’i-energetika mustaqilligi katta ahamiyatga ega. Respublikamiz bu borada
yirik tabiiy gaz konlariga ega. Ular asosan Qashqadaryo viloyatida (Sho’rtang,

15Muborak, Uchqir, Sho’rxok, Zevardi va b.) joylashgan. Buxoro viloyatida ham
tabiiy gaz konlari mavjud (Qandim va b.), biroq ularning ko’pchiligini zahiralari
tugash arafasida. Ayni vaqtda Ustyurtda yangi-yangi gaz konlari topilmokda.
Ularning eng yirigi Surgil koni hisoblanadi.
Garchi mamlakatimizdagi dastlabki neft konlari Farg’ona vodiysida ochilgan
bo’lsada (masalan, Sho’rsuvda 1886-yilda), Hozirgi kunda uning asosiy zahiralari
Qashqadaryo viloyatiga to’g’ri keladi. Shuningdek, bu yerda Ko’kdumaloq eng
katta kon sanalanadi va uning asosida Buxoro viloyatining Qorovulbozor shahrida
yirik neftni qayta ishlash zavodi qurilgan. Neft konlari Surxondaryoda (Xovdog’,
Kokaydi, Lalmikor), Farg’ona vodiysida (Janubiy Olamushuk, Polvontosh,
Mingbuloq va h.k.).
Qoraqalpog’iston Respublikasida (Oqsholoq, O’rga, Shoxpaxti va b.)
mavjud. Ustyurt platosi, Orol ko’li akvatoriyasi va unga tutash hududlarda yangi
neft konlarini aniqlash bo’yicha Hozirgi vaqtda Rossiya Federatsiyasi bilan
hamkorlikda (“Lukoyl” kompaniyasi) geologik- qidiruv ishlari olib borilmokda.
Bunday ishlar Surxondaryo viloyatida Malayziya va Eron mamlakatlari
mo’taxassislari bilan birgalikda amalga oshirilmoqda.
Respublikada ko’mir konlari geografiyasi nisbatan keng tarqalmagan. Katta
zahiraga ega bo’lgan Angren konida (2 mlrd t.) qo’ngir ko’mir asosan ochik usulda
qazib olinadi va u ko’prok issiqlik elektr stantsiyalarida ishlatiladi. Surxondaryo
viloyatida Sharg’un va Boysun (To’da) toshko’mir konlari mavjud. Yoqilgi
resurslariga baho berganda quyidagi xulosa chiqarish mumkin: tabiiy gaz bilan
mamlakatimiz yaxshi ta’minlangan va u eksport ham qilinadi; neft zahiralarini
ko’paytirish kerak; ko’mir zahiralari esa uncha yuqori sifatli emas va ularning
sanoat ahamiyati kamroq.
O’zbekistonda temir ruda zahiralarining ham sanoat ahamiyati cheklangan.
Bunday konlar Qorakalpog’istonning Sulton Uvays tog’ida (Tebinbuloq) hamda
Toshkent (Temirkon) va Navoiy viloyatlarida (Surenota) topilgan. Volfram
zahirasiga esa respublikamiz birmuncha boy. Uning asosiy konlari Qo’ytosh,
Ingichka, Yaxton, Sargardon, Langar va boshqalardir. Marganets Samarqand

16viloyatida, molibden koni Hisor, Nurota va Chotqol tizmasida topilgan. Yuqorida
ta’kidlaganimizdek, mamlakatimiz oltin, mis, kumush, qo’rg’oshin zahiralari
bo’yicha ham ajralib turadi. Oltinning eng yirik konlari Muruntov va Ko’kpatasda
joylashgan. Shuningdek, Marjonbuloq, Qizilolma, Chodok, Zarmiton kabi oltin
konlari ham mavjud.
Jami oltin zahirasining 4/5 qismidan ko’progi Markaziy Qizilqumda
topilgan. Hozircha respublikada aniqlangan oltin konlarining taxminan 1/4 qismi,
o’rganilgan konlarning yarmiga yaqini ishlatilmokda, xolos. Mis Olmaliq atrofida
(Qalmoqqir, Dalnoe, Sarichek), polimetal rudalar (Xonjiza, Uchquloch, Lashkarak)
zahiralari ham katta sanoat ahamiyatiga ega. Shu bilan birga, respublikada
ko’rg’oshin, qalay, vismut konlari ham bor, alyuminiy xom ashyosi - kaolin esa
Angren qo’ng’ir ko’mir qatlamlari orasida juda kata zahiralarga ega. O’zbekiston
uran konlariga boy; uning asosiy konlari Markaziy Qizilqumda, Navoiy,
Namangan va Toshkent viloyatlarida joylashgan.
Mamlakatimizda turli tog’ kimyosi xom ashyolarining katta zahiralari
mavjud. Ular eng avvalo Tubekatan kaliy, Xo’jaikon osh tuzi, Boybichekan tosh
tuzi hamda Qoraumbet, Borsa Kelmas, Qo’ng’irot yaqinidagi turli tuz konlaridir.
Fosforitning yirik zahirasi Navoiy viloyatida - Markaziy Qizilqumda topilgan va
undan hozirgi paytda foydalanilmoqda. O’zbekistonda har xil qurilish materiallari -
qum, gips, granit, marmar konlari bor. Marmar Samarqand, Qashqadaryo, Navoiy
viloyatlari va Qoraqalpog’istonda qazib olinadi (G’ozgon, Langar, Omonqo’ton,
Kitob va b.). Nometal foydali qazilmalar - flyuorit, dala shpati, grafit, asbest, talk,
bentonite gillarining ham zahiralari mavjud.
Shunday qilib, respublikamizda foydali qazilmalar asosan Navoiy,
Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand va Toshkent viloyatlarida joylashgan.
Farg’ona vodiysi va, xususan, Sirdaryo hamda Xorazm viloyatlari bu borada
deyarli ko’zga tashlanmaydi. Rangli, nodir va qimmatbaho metal konlarida
“yo’ldosh” minerallar ko’p uchraydi.
Binobarin, bunday rudalarni iloji boricha to’liq, kompleks qayta ishlash talab
etiladi. Umuman olganda, mamlakatimizning foydali qazilmalari yoqilg’I, rangli

17metallurgiya, kimyo hamda qurilish materiallari sanoat tarmoqlarini
rivojlantirishga qulay imkoniyatlar yaratadi. Boshqa sanoat tarmoqlari, ayniqsa
qora metallurgiyani keng mikyosda rivojlantirish uchun esa sanoat ahamiyatiga ega
bo’lgan tegishli resurs salohiyati hozircha mavjud emas.
4-Rasm. O`zbekiston hududidagi foydali
qazilmalar.
Manba:(O`zbekiston geografiyasi)
Yoqilg`i yonganda beradigan issiqliklar Manba:
(O`zbekiston geografiyasi) 2-Jadval

192.2. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING IQLIM VA SUV RESURSLARI
O’zbekiston iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, kishi ancha sovuq.
Mamlakat ichida esa chekka shimol va shimoli- g’arbda mo’tadil, qolgan tekislik
hududlarda subtropik xususiyatga ega.
Yillik o’rtacha harorat shimoldagi +8,9dan, janubdagi +18 darajagacha
farqlanadi. Yanvar oyining o’rtacha harorati faqat janubda - Surxondaryoda noldan
yuqori (masalan, Sherobodda +3.6, Ustyurtda minus 8-11 daraja. Iyul oyida
o’rtacha harorat Termiz yoki Sherobodda plyus 31- 320, Toshkentda +270,
Samarqandda
+260, tog’ va tog’oldi hududlarda bu ko’rsatkich birmuncha pastroq.Ma’lumki,
o’simliklar rivojlanishi uchun sutkalik harorat +5° darajadan past bo’lmasligi
kerak. Musbat haroratlar yig’indisi vegetatsiya davrini belgilab beradi.[2]
Respublikamizning eng janubida bu miqdor 4000-4900 darajaga yetadi,
shimolda va tog’li hududlarda esa u 2000-30000 atrofida. Respublikamizda
quyoshli kunlar ko’p, shu bois, bu yerda quyosh energiyasi-radiatsiyasidan
foydalanish imkoniyatlari ham keng. Xususan, bu borada Buxoro, Samarqand,
Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari ajralib turadi.
Yog’in-sochin kam respublika hududida turlicha taqsimlangan: chekka
shimol va shimoli-g’arbda yiliga o’rtacha 100 mm ga ham yetmaydi, ayrim tog’ na
tog’oldi mintaqalarida esa bu raqam 8-9 marta ortiq.
Eng ko’p yog’in Atlantika nam havo massasi yo’nalishiga tug’ri turgan
tog’li hududlarda qayd etiladi (Ugom, Piskom, Qorjantov va b., Urgut tumanida
joylashgan Omonqo’tonda). Farg’ona vodiysining g’arbiy qismida yog’in-sochin
miqdori ancha kam (masalan. Pop tumanida 100 mm atrofida), uning sharqiy
qismida esa bundan 2-2,5 marta ziyod.
Bu mashhur iqlimshunos olim A.I.Voeykovning namgarchilik bilan aholi
joylashuvi (zichligi) o’rtasidagi qonuniy aloqadorlik to’g’risidagi fikriga yaqqol
dalil bo’la oladi. Toshkentda mazkur ko’rsatkich 360-370, Samarqandda 325-330,
Urganch yoki Nukusda esa atigi 80-90 mm ni tashkil qiladi.
Yog’inlar miqdorining asosiy qismi bahor va qish oylariga to’g’ri keladi,

20yozda va kuzda ular juda kam. Respublikamizning aksariyat hududida mavjud
(real)

21yog’in miqdoriga ko’ra mumkin bo’lgan bug’lanish ba’zi joylarda 8-10 marta
ortiq. Demak, qurg’okchilik sharoitida dehqonchilik faqat sun’iy sug’orish asosida
olib boriladi. O’zbekiston berk gidrologik havzada joylashgan.
Uning aksariyat daryolari tranzit xususiyatga ega, ya’ni ular asosan
respublika tashqarisida, qo’shni mamlakatlar hududida (Tojikiston va
Qirg’izistonda) shakllanadi. Masalan, Amudaryoning suv yig’ish maydoni 80
kv.km ga yaqin, shundan 8 foizi O’zbekistonga to’g’ri keladi, xolos.
Sirdaryo uchun bu ko’rsatkich, mos ravishda, 38 va 10 ga teng.
Respublikamizning asosiy daryolari - Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon,
Qashqadaryo, Surxondaryo, Sheroboddaryo va boshqalar. Ulardan asosan qishloq
xo’jaligida, sug’orma dexqonchilikda foydalaniladi.
Aynan shu maqsadda 40 dan ortiq katta-kichik suv omborlari, qator kanallar
qurilgan. Ularga Chorbog’, Tuyabo’g’iz, Tuyamo’yin, Kattaqo’rg’on, Pachkamar,
Andijon, Hisorak, Tollimarjon, Chimko’rg’on, Janubiy Surxon va boshqa suv
omborlari, Katta Farg’ona, Andijon, Janubiy Farg’ona, Katta Namangan, Amu-
Buxoro, Qarshi, Darg’om, Eski Anhor, Shovot, Toshsaqa hamda Sirdaryo
viloyatidagi kanallar misol bo’la oladi.
Mamlakatimizda yer osti suvlari, ayniqsa, turli mineral tarkibga ega bo’lgan
shifobaxsh suvlar ham oz emas.
Ular Xo’jaikon, Omonxona, Jayronxona, Chortoq, Toshkent, Chinobod) va
boshqalardan iborat. Hozirgi kunda mamlakatimizning turli shaharlarida xalq
orasida an’anaviy nom olgan “Toshkent suvi” ishlab chiqariladi (Qarshi, Farg’ona
va x.k.). Shuningdek, yer osti suvlarining cho’l hududlarida chorvachilikni
rivojlantirishda ham ahamiyati katta.

226-Rasm. O`zbekistonning iqlim xaritasi.
Manba:(O`zbekistonning tabiiy atlasi)

232.3. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING YER VA TUPROQ RESURSLARI
HAMDA O`SIMLIKLARI VA HAYVONOT DUNYOSI
O’zbekistonning umumiy yer resurslari 44,9 mln ga atrofida, uning 58-60
foizi qishloq xo’jaligida foydalanishga yaroqli hisoblanadi. [24]
Sug’orma dexqonchilik maydonlari 4,3 mln gektarga yaqin, uning yarmidan
ko’prog’i tekislik hududlariga, qolgan qismi tog’ va tog’oldi hududlarga to’g’ri
keladi.Lalmikor yoki tabiiy holda namlanib dehqonchilik qilinadigan yerlarning
umumiy maydoni 750 ming ga, ularning 3/5 qismi tabiiy namgarchilik bilan to’liq
ta’minlangan.
Tabiiy yaylovlar 22 mln ga yoki respublika umumiy maydonining teng
yarmiga yaqinini tashkil qiladi. Biroq, bu yerlarning barchasi ham suv bilan
ta’minlanmagan.
Respublikaning ko’pchilik qismida qo’ng’ir tusli sur tuproqlar (bo’z
tuproqlar) tarqalgan. U.Tojiev, X.Namozov va ularning muallifdoshlari
ma’lumotlariga binoan cho’l mintaqasida sur tusli qo’ng’ir, cho’l qumli va o’tloqi
tuproqlar, sug’orilib dehqonchilik qilinadigan hududlar (Farg’ona, Chirchiq-
Ohangaron, Mirzacho’l, Qashqadaryo, Zarafshon, Surxon vodiysi)da sur yoki bo’z
tuproqlar ko’p uchraydi. [23]
Tog’li hududlarda esa jigarrang, qo’ngir tusli tog’-o’rmon tuproqlari
tarqalgan. Qadimdan sug’orilgan vohalar, daryolarning quyi qismida (masalan,
Xorazmda) allyuvial tuproqlar ham shakllangan.
O’simlik va hayvonot dunyosi. Respublikamiz, sanoat nuqtai nazaridan
qaraganda, o’rmon zahirasiga ega emas. Bu yerda o’simliklar. xususan,
namgarchilik yetarli bo’lgan tog’ yonbag’irlarda ko’prok, cho’l yaylovlari esa
bahorda yam-yashil o’tloqlar bilan qoplanadi.
Shu bilan birga O’zbekistonda, ayniqsa Surxondaryo viloyatida turli xil
dorivor o’simliklar, tog’larda pistazorlar bor. O’simliklar, ajoyib landshaft turlari,
chinor, baliqli ko’llarning rekreatsiya va turistik ahamiyatini ham ta’kidlash joiz.
Hayvonot olamidan esa xo’jalik jihatdan parrandalar (kaklik, bedana, o’rdak, g’oz
va b.) baliq va boshqalarni ko’rsatish mumkin.

247-Rasm.O`zbekistoning tuproqlar va o`simliklar xaritasi .
Manba:(O`zbekiston tabiiy atlasi)

252.4. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TABIIY SHAROIT VA TABIIY
RESURSLARGA IQDISODIY GEOGRAFIK BAHO
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyada tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning faqat
“tabiiyligi” emas, ularning inson hayoti va xo’jalik faoliyati uchun zarurligi asosiy
sanaladi. Boshqacha qilib aytganda, yer, suv, o’rmon, qazilma boyliklar, eng
avvalo, inson uchun kerak.
Shu bois, ushbu fanda tabiat komponentlariga iqtisodiy geografik baho
berishda antropotsentrik yoki demotsentrik tamoyilga asoslanish talab etiladi.
Qolaversa, iqtisodiy geografiya fanining dastlabki kelib chiqishi, ilk davri, ildizi
ayni tabiiy geografik sharoit va resurslarga borib taqaladi. Ijtimoiy va hududiy
mehnat taqsimotining rivojlanishi har xil va turli joylardagi tabiiy imkoniyatlardan
foydalanib borish jarayoni negizida amalga oshgan.
Jumladan, birlamchi iqtisodiy geografiya fanining tarmoqlari - qishloq
xo’jaligi, o’rmon xo’jaligi, baliqchilik, tog’-kon sanoati geografiyasi tabiiy
geografiya ta’sirida vujudga kelgan.
Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga baxo berishda, xususan iqtisodiy
geografiya fanida, nafaqat ularning borligi, miqdori, balki bu boyliklarning turi,
hududiy joylashuv va majmualari katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Binobarin,
tabiiy resurslarning hududiy tarkibi yoki birikmalari mintaqa va mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanish darajasiga, xo’jalik tarmoqlarining turlanishiga
(diversifikatsiyasiga) katta ta’sir ko’rsatadi.
Masalan, qaysi bir hududda tog’ daryolari va rangdor metal konlari yoki
daryo, o’rmon, suv yoki temir rudasi va kokslanuvchi toshko’mirning bir-biriga
yaqin joylashuvi turli xil hududiy ishlab chiqarish majmualarining vujudga
kelishiga, iqtisodiyotning hududiy mujassamlashuvi va aglomeratsiyasiga asos
bo’lib xizmat qiladi.
Shuningdek, tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning ahamiyati, foydalanish
yo’nalishi iqtisodiyot tarmoqlari va aholi manzilgohlari joylashishiga har xil ta’sir
ko’rsatadi. Shu sababdan, iqtisodiy- ijtimoiy baho berishda ularning ayni shu
jihatlariga e’tibor berilsa, maqsadga muvofik bo’ladi.

26Chunonchi, relefni barcha sohalar, ayniqsa qishloq xo’jaligi na transport
uchun, foydali qazilmalarni sanoat nuqtai nazaridan tahlil qilish va baholash zarur.
O’zbekistonning tabiiy geografik o’rni, berk havzada, materik o’rtasida
joylashganligi uning iqlim xususiyatlari va tashqi geoiqtisodiy hamda geosiyosiy
aloqalarni olib borishga o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Yer maydonining nisbatan kattaligi mamlakatning umumgeografik kudratini
ifodalaydi, u hududiy mehnat taqsimotining keng rivojlanishida ahamiyatlidir.[24]
4-Jadval
Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga iqdisodiy geografik baho berish shkalasi.
Tabiiy
geografik
komponentlar Qishloq
xo`jaligi Sanoat Taransport
Aholi
joylashuvi Rekreatsiya
va turizm
Relief + + + + + +
Foydali
qazilmalar - + + + + -
Iqlim + + - - + + +
Suv + + + + + + +
Tuproq + + - - - -
O`simlik + + - - +
Hayvonot
dunyosi + + - - -
Izoh + +. tasir kuchli, + tasiri bor, -tasiri deyarli yo`q darajada.
Manba:(A.Soliyev. O`zbekiston geografiyasi)

27XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak resbublikamizning tabiiy sharoiti va tabiiy
resurslarini doimo asrab-avaylab oqilona foydalanishimiz kerak. Tabiat inson, va
jamiyat vujudga kelishidan oldin ham mavjud bo’lgan.
Butun taraqqiyot davomida insonning tabiatga, uning boyliklariga ta’siri
kuchayib borgan. Shu sababli tabiatni, atrof muhitni muhofaza qilish hozirgi
kunning eng dolzarb olamshumul (global) muammosi hisoblanadi.
Tabiat va jamiyat o’rtasidagi muvozanatni mumkin qadar dinamik holatlar
saqlash, tabiiy resurslardan foydalanish jarayonida ekologik xavfsizlikni
ta’minlashga katta e’tibor qaratilishi ham bejiz emas.
1992-yilda Rio-de-Janeyroda bo’lib o’tgan BMTning atrof-muhitga
bag’ishlangan konferentsiyasida qabul qilingan Barqaror rivojlanish kontseptsiyasi
ayni shu maqsadlarni ko’zlaydi.
Sodda qilib aytganda, bu g’oyaning tub mohiyati biror-bir tabiiy resursdan
foydalanishda atrof muhitga zarar yetkazmasdan, uning kelajak avlod uchun ham
qolishini, ulardan bizdan keyin ham bahramand bo’lishini nazarda tutadi.
So’nggi yillarda turli xil tabiiy boyliklarni qazib olish (neft, gaz, ko’mir har
xil rudalar va b.), yangi yerlarni o’zlashtirish, o’rmonlarni qirqish, ayrim hayvonot
turlarining yo’qolib borishi, cho’llanish, tuproq eroziyasi va sho’rlanish kabi
noxush vaziyatlar yuzaga kelmokda-ki, ular kelajak avlod uchun xavf tug’diradi.
Binobarin, atrof-muhitni muhofaza qilish, yer-suv melioratsiyasini amalga
oshirish, kishilarning ekologik madaniyatini shakllantirish katta amaliy ahamiyatga
ega. Respublikamizda ham bunday muammolar yo’q emas.
Ayniqsa, Orol dengizi sathining keskin pasayishi va qurib borishi bu
mintaqada xavfli ekologik vaziyatni yuzaga keltirdi.
Mirzacho’l, Qarshi cho’li, Xorazm va boshqa hududlarda tuproqning
sho’rlanishi, Chirchiq-Oxangaron, Farg’ona vodiysi, Navoiy atrofi ekologik holati
ham tabiiy resurslardan tug’ri foydalanish va atrof-muhit muhofazasi
muammolarini izchil hal etishni talab qiladi.

28FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon demokratik O’zbekiston Davlatini
Birgalikda Barpo Etamiz” 2017
2.P. Baratov “O`zbekiston tabiiy geografiyasi”
3. Birjakov M.B, Vvedenie v Turizm: Uchebnik. - Izdanie 8-e, pererabotannoe i
dopolnennoe. - SPB.: "Izdatel'skiy dom Gerda", 2006. - 51-55 s.
4. Bogolyubov V.S. Эkonomika turizma: Uchebnoe posobie. dlya stud.
VUZov / Bogolyubov V.S., Orlovskaya V.P. - M.: "Akademiya", 2005. - 19-22
s
5. Fayzieva SH. R. "O`zbekistonda turizm rivojlanishining i?tisodiy mexanizmini
takomillashtirish". Nomzodlik dissertatsiyasi. Toshkent, 2006 y
6.Z.Tojiyeva ,,Aholi geografiyasi’’ T.I.Ziyo 2020 yil
7. Domanskiy R. Ekonomicheskaya geografiya: regionalny aspekt. Per. s pol. - M.:
«Novy xronograf» 2010.
8. Mironenko N. S. Vvedenie v geografiyu mirovogo xozyaystva. Mejdunarodnoe
razdelenie truda. - M.: «Aspekt Press» 2006.
9. Maksakovskiy V.P. Obshaya ekonomicheskaya i sosialnaya geografiya. Kurs
leksiy. Chast 1. - M.: «VLADOS» 2009.
10. Nabiev E. Kayumov A. O`zbekistonning iqtisodiy saloxiyati. - T.:
«Universitet» 2000.
11. Novyvzglyad na ekonomicheskuyu geografiyu. Doklad o mirovomrazvitii.
Obzor 2009. - Vashington, Vsemirny bank, 2008.
12. Ro`ziyev A. Abirqulov Q. O`zbekiston iqtisodiy geografiyasi. -
T.:«Sharq»NMAK, 2001.
13. Saushkin Yu.G. Geograficheskoe mshlenie. - Smolensk: Oykumena, 2011.
14. Soliev А.S, Axmedov E. Maxamadaliev R.I. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot.
O`quv qo`llanma. - T.: «Universitet», 2003.
15. Soliev A., Nazarov M. O`zbekiston qishloqlari (qishloq joylar geografiyasi). —
T.: “Фан ва технология”, 2009.
16. Soliev А. Nazarov M. Kurbonov Sh. O`zbekiston xududlari ijtimoiy-iqtisodiy

29rivojlanishi. - T.: «МУМТОЗ СОъЗ», 2010.

3017 Soliev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodika va amaliyot.- T.:«Kamalak»,
2013.
18. Sosialno-ekonomicheskaya geografiya: ponyatiya i termin. Slovar-spravochnik.
- Smolensk: «Oykumena», 2013.
19. Tojieva Z.N. O`zbekiston axolisi: o`sishi va joylanishi (1989-2009
yy.). Monografiya. - T.: «Фан ва технология», 2010.
20. To`xliyev N. O`zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti. - T.: O`zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2008.
21. O`zbekiston Respublikasi iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotining mustaqillik
yillaridagi (1990-2010-yillar) asosiy tendensiya va ko`rsatkichlari xamda
2011-2015-yillarga mo`ljallangan prognozlari. - T.: «O`zbekiston», 2011.
22. Qurbonov Sh. B. Kichik xududlar ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi.-T .:
“МУМТОЗ СОъЗ”, 2013.
23. Xasanov I.A., Gulomov P.N. O`zbekiston tabiiy geografiyasi. -
T.:«O`qituvchi», 2007.
24. Soliyev A.”o`zbekiston geografiyasi”
2014 25.O`zbekistoning tabiiy atlasi.

MUNDARIJA:
KIRISH3
I.BOB.O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI TABIIY SHAROITI
311.1. O`zbekiston Respublikasining tabiiy sharoiti, geografik o`rni,maydoni,chegaralari ............. 5
1.2. O`zbekiston Respublikasining relyefi ..................................................................................... 10
II.BOB. O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TABIIY RESURSLARI VA ULARNING
XALQ XO`JALIGIDAGI AHAMIYATI
2.1. Mineral resurslar va ularning geografik joylashishi .............................................................. 13
2.2. O`zbekiston Respublikasining iqlim va suv resurslari ........................................................... 17
2.3. O`zbekiston Respublikasining yer va tuproq resurslari hamda o`simliklari va hayvonot
dunyosi .......................................................................................................................................... 20
2.4. O`zbekiston Respublikasining tabiiy sharoit va
tabiiy resurslarga iqdisodiy geografik baho .................................................................................. 22
XULOSA ...................................................................................................................................... 24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................................................................... 26

32 1- Ilova
Тasdiqlayman
Kafedra mudiri
« » 20 y.
Kurs ishi (loyixa)ni bajarish yuzasidan
Topshiriqlar
Fani bo`yicha
Guruh Talaba Rahbar
TOPSHIRIQ
1. Ishlanadigan loyiha (Mavzu)
2. Boshlang`ich ma`lumotlar
3. Qo`llanmalar
4. Chizma qismining tuzilishi
1.
2.
3.
4.
5.Yozma qismining tuzilishi
6. Qo`shimcha qismining tuzilishi
7. Kurs (ishi) loyihasini bajarish rejasi
1 2 3 4 5 himoyalandi
Rahbar
(imzo)

332- Ilova
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
KURS ISHI (loyihasi)
MULOXAZA
Talaba
(Ismi familyasi)
Mavzu
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash
2. Qismlar bo`yicha bajarilgan ish tavsifnoma (ishning nazariy va amaliy
ahamiyati, zamonaviy-ilmiy uslublardan foydalanilganligi.)
3. Muallif ishga baho (Mustaqilligi, intizomliligi, va boshqalar.)
4. Umumiy xulosalar ( ishning topshiriqqa mos kelishi, talab darajasiga javob
berishi, himoyaga quyilish imkoni.)
« » 20 yil Rahbar

343- Ilova
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
KURS ISHI (loyihasi)
TAQRIZ
Talaba
(Ismi va familyasi)
Мavzu
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash
2. Ishning tarkibini baholash
3. Mavzuning baholanishi va uning afzallik tomonlarini ko`rsatish.
4. Ishda foydalanilgan adabiyotlarga baho berish.
5. Ilmiy munozara yuritish qobilyatiga baho berish.
6. Xulosa va takliflarning ochiqligi va dalillarga asoslanganligi.
7. Jadval va grafiklar, chizmalar sifatida berilgan baho, ishni rasmiylashtirishning
talab darajasiga javob berishi.
8. Ishdagi kamchiliklar
9. Muallifning qaysi taklifini ishlab chiqarishga joriy etish maqsadga
muvofiq
10. Ishning qo`yilgan talab darajasiga mosligi to`g`risida umumiy xulosa
_
Taqrizchining(F.I.SH.) Ish joyi, unvoni
« » 20 yil
Imzo

35 4- Ilova
Termiz davlat universiteti, Tabiiy fanlar fakulteti “Geografiya” kafedrasida
bajarilgan kurs ishlarini baholash mezonlari
№ Mezonlar Maksimal
ball To`plangan
ball
1 Маvzuning dolzarbligi
2 Ishning ilmiy-uslubiy yangiliklari va ijodiy
yondashish darajasi
3 Mavzu bo`yicha natijalarning ilmiy
to`garaklarda, konferensiyalarda ishtirok etishi
4 Tushuntirish qismining rasmiylashtirilishi
(natijalarning ilmiy texnikaviy, ishlab chiqarish
iqtisodiy, madaniy sohalarga mosligi va ishning
ilmiy, ijodiy tahlil etilishi)
5 Ilmiy-amaliy xulosalar
6 Imlo xatolari (Orfografik)
7 Tinish belgilari (punktuatsion) xatolar
8 Uslubiy xatolar (stilistik)
9 Xusni xati (Kolligrafiya)
10 Talabaning himoya qilish darajasi, pedagogic
mahorati
11 Savollarga aniq va to`liq javob berishi
12 Ko`rgazmali va texnik vositalari
Jami
Ushbu baholash mezonlari kafedra yig`ilishida muhokama qilininib
maqullangan. №_ « » 20 yil
Kafedra mudiri: Dots. М.Erdanov

O'zbekiston tabiiy sharoiti va resurslarini iqdisodiy geografik jihatdan baholash

Купить