Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda etnologiya muammolar va rivojlanish istiqbollari

Sotib olish
Mavzu: O'zbekistonda etnologiya muammolar va rivojlanish istiqbollari
Reja:
1. O'zbekistonda dastlabki etnografik ma'lumotlar
2. O'zbekistonda etnologiya fanining shakllanishi Mustaqillik   yillarida   mafkuraviy   tazyiklardan  xoli   bo'lgan   boshkd   ijtimoiy-
gumanitar fanlar kabi etnologiya sohasida ham, garchi ma'lum kiyinchiliklar bilan
bo'lsa-da,   bir   qator   ilmiy-nazariy   va   metodolik   tadqiqotlar   amalta   oshiriddi.
Tadqiqotlar nafaqat mazmun va moxiyati bilan. balki, ularga nazariy-metodo-logik
jixatdan   yondashuvlar   ham   uzgarganligini   kursatmoqda.   Ta-rixan   kisqa   davr
mobaynida   erishilgan   eng   muhim   natijalar   si-fatida   tadqiqot   mavzularining
kengayishi   va   ilmiy   izlanish   samaradorligi   oshganligini   kayd   etmoqdarkor.
Tadqiqot ob'ekti va predmeti. lining metod va nazariyalariga ham yangicha qarash
na-tijasi   ularoq   «etnomadaniy   jarayonlar».   «etnoslararo   jarayon-lar»,   «zamonaviy
jamiyatda   milliy-etnik   jarayonlar»,   «etnopsixologiya».   «etnoslararo
kommunikaqiya»,   «gender   muammolari»   va   etnologayaning   boshqa   zamonaviy
yo'nalishlarida ko'plab tadkl-krtlar amalga oshiriddi. O'tgan kdska davr mobaynida
etnolog   ladqiqotchilar   «bir   xillik»   andozasidan   ozod   buddilar   va   «mada-niyat»,
«madaniy   meros»,   «mentalitet»,   «milliy   rux»   kabi   tushun-chalarning   sof   milliy
shakli  va  mazmuniga   qaytdilar.  Krlaversa,   fanning  asosiy  tadqikrt   ob'ekti  bo'lgan
etnos   nazariyasi,   etnogenez   va   etnik   tarixga   oid   yangi   nazariy-metodologik
konqepqiya-lar   va   qarashlar   yaratildi.'SHuningdeq   mustaqillik   yillarida   halqimiz
moddiy   va   ma'naviy   madaniyati,   oilaviy   va   jamoaviy   xdyoti,   diniy   e'tikrdlari   va
marosimlarini tadqiq etish borasi-da jiddiy tadqiqotlar yaratilishi bilan birga fanda
ko’ni-kushnichilik   an'analari,   etnoslararo   jarayonlarni   tadklq   etishga   kdra-gilgan
yangi   yuo'nalishlarga   asos   solindi.   Bajarilgan   tadqiqotlar-ning   samarasi   ularoq
qator monografiyalar va risolalar e'lon qilindi. Bu o'rinda o'zbek elshunos olimlari
I.   Jabborov,   X.   Ismoilov,   O.   Bo’riev,   A.   Ashirov   kabi   ladqiqotchilarning
o'zbeklarning   oilaviy   turmush   an'analari,   tui   tantanalari,   dafn   marosimlari   hamda
milliy qadriyatlariga oid tadqiqotlari (Jabborov I. O'zbeklar an'anaviy turmushi va
madaniyati   -T.;   2004.   Is-moilov   X.   O'zbek   tuylari   -   T.;   1994.:   Buriev   O.   va
boshqalar   O'zbek   oilasi   tarixi.   T.,   1995.:   Nasriddinov   q.   O'zbek   dafn   va   ta'ziya
marosimlari.   -   T.;   1996.:   Ashirov   A.  "Avesto"dan   meros   marosimlar   -   T.;   2001.)
nashr etildi 1991 — 2004 yillar mobaynida respub-likamizda etnologiya yo'nalishi
buo'yicha   20   dan   ziyod   nomzodlik   va   doktorlik   dissertaqiyalari   kimoya   kilingani ham   fan   saloo'iyati   oshib   borayotganligidan   dalolat   beradi.   Himoya   kilingan
disserta-qiyalar   dolzarb   mavzularda   hamda   respublikamizning   turli   tari-xiy-
etnografik   mintaqalari   misolida   bajarilgan.   Jumladan,   Fargona   vodiysi,   Xorazm,
Zarafshon,   Nurota,   Buxoro,   Surxon-daryo,   Kdshqadaryo   vohalari   aholisining   oila
va   oilaviy   turmush   marosimlari,   maishiy   turmush.   jamoaviy   munosabatlar,   uy
xunar-mandchiliq   shuningdeq   krraqalpoklar   tarixining   etnografik   jixatlari
yoritilgan   ilmiy   tadqiqotlar   aloxdda   ahamiyat   kasb   eta-di.   Mazkur   dissertaqiyalar
milliy   kedriyatlar   va   an'analarni   tik-lash   goyasiga   asoslanganligi,   O'zbek   halqi
etnografiyasining   muammolariga   yangicha   ruxda   yondashilganligi   bilan   ajralib
turadi.   SHuningdeq   respublikaning   kagor   universitetlarida   etnologiya   bo'yicha
ilmiy   markaz   va   kafedralarning   ochilishi   ham   ushbu   fanga   bo'lgan   e'tibor
oshganligidan dalolat beradi.
Etnologiyaning   boshqa   fanlar   bilan   doimiy   ravishdagi   aloqa-lari   natijasida
etnoarxeologiya,   etnopsixologiya,   etnolingvistika,   etnodemografiya,
etnofolkloristika kabi yangi yo'nalish-lar paydo buddi va eng muhimi fanning nomi
ham   etnologiya   deb   uzgartirildi.   Bu   borada   birgina   UzR   FA   Tarix   instituti
«Etnologiya»   bo'limida   O'zbekiston   Vazirlar   Maxkamasi   xuzuridagi   Fan   va
lexnologiyaiar markazining amaliy tadqiqotlar  dasturi  bo'yicha respublikamizning
ikki   tarixiy-etnografik   mintaqasi,   Fargona   vodiysi   hamda   Janubiy   O'zbekiston
mintaqalaridagi  et-noslararo jarayonlarni  takkrslab  tadqiq kilinganligi  yoki   zamo-
naviy   polietnik   shahardagi   etnomadaniy   jarayonlar   taxdil   eti-layotganligini   ham
bajarilayotgan   ishlarning   yorkin   kuzgusi   deb   aytishimiz   nuimkin.   Umuman,
respublikada   etnologik   yo'nalishda   olib   borilayotgan   tadqiqotlarning   asosiy
yutuklari kuyidagilar-da mujassamlashgan:
♦ Avvalo, keyingi uo'n yillikda etnologiyaning nazariy metodologak muammolari
borasvda   dastlabki   ilmiy   tadkhrtlar   amal-ga   oshirildi.   Buvda   tadqiqotchilar
tomonidan   fanning   nafaqat   nazariy   muammolari,   balki   zamonaviy   etnologiya
maktablari   va   atamalariga   oid   yangi   materiallarning   e'lon   kilinishi   O'zbek   et- nologlarining   zamon   bilan   hamnafas   tadqiqotlar   olib   borayot-ganliklarini
kursatadi.
♦   Etnogenetik   jarayonlar   doirasida   akademiklar     SHoniyozov   va   A.   Askarov
tomonidan   o'zbek   halqining   shakllanish   jarayoni   va   uning   nazariy-metodologik
muammolariga   oid   qator   fundamental   tadqiqotlar   e'lon   qilindi.   Mazkur   mavzu
doirasida UzR FA Tarix institutida doimiy ilmiy seminar tashkil etilganligi va bu
sohada   respublikamizning   ko'zga   ko'ringan   olimlarining   ilmiy   tadqiqotlari   e'lon
kilinayotganligi ham ushbu yo'nalishning rivojlanayotganligidan dalolat beradi.
♦   Mutaxassis   olimlar   nafaqat   tarixiy-etnografik   tadqiqotlar   mavzularini,   balki
dastlabki   professional   etnograflar   kabi   «an'anaviy   zamonaviylik»ni   va   bugungi
kunda   muhim   deb   e'tirof   etilayotgan   ijtimoiy   madaniy   innovaqiyalar,   an'anaviy
jamiyatning zamonaviy hayotini ham tadqiq kilmoqdalar.
Xozir   etnologik   y5shalishda   bajarilayotgan   tadqiqotlarda   an'anaviy   madaniyatni
tadqiqgagina   emas,   balki   zamonaviy   polietnik   jamiyatni   5fganish,   ayniqsa
an'anaviy mahalla institutining zamonaviy jamiyatda to'tgan o'rni, mahalla tizimi-
da   zamonaviy   etnomadaniy   jarayonlar   roliga   katta   e'tibor   kara-tilmoqda.   Mazkur
yo'nalishda   Toshkent   mahallalari   bo'yicha   olib   borilgan   tadqiqotlar   natijalarini
dastlabki yutuklar sifatida kayd etish mumkin.
♦   Zamonaviy   etnologiyaning   tadqiqot   mavzusi   va   o'rganish   maydoni   ancha   keng
bo'lib, unga bo'lgan sotsiologiya, madani-yatshunosliq psixologiya, antropologiya,
folklorqgunoslik   kabi   bilan   uzaro   tutashishi   natijasida   etnopsixologiya,   etno-
madaniyat,   etnofolkloristika.etnosotsiologiya,   etnopedagogika   kabi   yangi   sohalar
paydo   bo'ldi.   Ushbu   yo'nalishlar   spublikaning   bir   qator   oliy   ukuv   yurtlarida
maxsus   fan   sohasi   sifatida   ukitil-moqda.   Ularning   ayrimlari   bo'yicha   o’kuv
qo'llanmalar   ham   yaratildi.   Masalan,   (Etnomadaniyat.   O’kuv   qo'llanma.Adolat.
2003. Jabborov I. Jaxon halqlari etnologiyasi. T., 2005.).
  Keyingi   davrda   etakchi   olimlar   yosh   tadqiqotchilar   bilan   birga   xorijiy
mutaxassislar   ishtirokida   respublikamizda   etnologiyaning   dolzarb   mavzulariga bagishlangan   ilmiy   anjumanlar   hamda   festivallarni   o'tkazish   yaxshi   bir   ananaga
aylanib ulgurdi.
Bu   borada   «Akademik   Karim   SHoniyozov   o’kishlari»   turkumida   doimiy   faoliyat
kursatuvchi   ilmiy   anjumanning   tashqil   etilganligi   va   mazkur   konferenqiya
materiallarini muntazam nashr
qilib   borilayotganligini   ham   amalga   oshirilayotgan   ijobiy   ishlar-ning   natijasi   deb
aytish mumkin.
pekin,   sohada   qator   yutukdarga   erishilganiga   karamay   hamon   echilishi   lozim
budgan muammolar
avjudki. ularni chetlab utib, ma'lum bir ijobry natijalarga erishish mumkin emas.
Zamonaviy   o'zbek   etnologiyasi   oldidagi   muammolar   to'g'risida   fikr   yuritadigan
bo'lsaq   avvalo   shuni   ta'kidlash   kerakki.   xanuz-gacha   ay   rim   tadqiqotlar   tavsifiy
harakter kasb etmoqda. ttnolo-gik yunalihda bajarilgan har qanday tadqiqot ma'lum
bir ama-liy ahamiyatga ega bo'lishi va uning natijalaridan bugungi va ertangi kun
amaliyotida foydalanisb lozim.
Yuqoridagi   fikr-muloxazalarga   xulosa   sifatida   kand   etisb   lozimki,   xozirgi   davrda
O'zbek etnologiyasi dolzarb va ijtimoiy jixatdan katta ahamiyatga molik kuyidagi
muammolarni echishi bzim:
♦   Etnologwa   sohasida   tadqiqotlar   olib   botayotgan   mutaxasislar   uzaro
xamkorlikdada   fanning   kelgusidagi   istikbolli   yunalishlarini   belgilab   olishlari
darkor.   Bunda   o'zbek   etnologiyasi   rivojlangan   mamlakatlar   fani   bilan   hamoxang
rivojlanishi   va   uz   navbatida   uzining   maktablari   va   konqepqiyasiga   ega   bo'imogi
keraq   Metodologax   muammolarga   sifat   jixatdan   yangicha   yondashuv-ni   tashqil
etish   barobarida   an'anaviy   usullar   bilan   birga   no-an'anaviy   usullardan   ham
foydalanisb   zarur.   Nazariy-metodolo-gik   tadqiqotlarga   jiddiy   e'tibor   karatilmas
ekan. bajarilgan har kanday ilmiy ish ham amaliy ahamiyat kasb etmaydi. Natijada
u ilmiy kimmatga  ega  bo'lmagan  tavsifiy tadqiqotdan  nariga  ugmaydi.  Krlaversa, bugunning   zamonaviy   muammolarini   etnolog   olim   nigoxi   bilan   tadqiq   qilish
amalga   oshirilgan   har   bir   tadqiqot   jamiyatning   maMum   bir   sohasi   uchun   amaliy
natija   ber-moga   lozim.   SHundagina   etnologik   tadqiqotlarga   jamiyatda   kiziqish
ortadi va uning amaliy kimmati oshadi.
♦   Respublikamizda   mazkur   yo'nalishda   ilmiy   tadqiqotlar   olib   borayotgan
mutaxassislar tomonidan etnos nazariyasi. etnogenez va etnik tarixga bagishlangan
sifat   jixatidan   yukrri   ilmiy   xulo-salarga   asoslangan   tadqiqotlarni   yaratish   zarur.
«0'zbek halqi zt-nogenezi va etnik tarixi»ning majmuaviy muammosi mamlakati-
miz  ilmiy  muammolarining  markazida   to'rganligi   hamda   halqi-miz   etnogenezi   va
etnik tarixining turli jixatlari jiddiy o'rganilayottaniga karamay, murakkabligi bois
uni tugallangan deb bo'lmaydi \au arxeolog, antropolog, etnograf, tarixchi, tilshu-
nos   va   boshkd   soha   olimlarining   jamoaviy   fikr-muloxaza   va   xu-losalarini
kutmoqda.   Bu   borada   birinchi   kdqam   sifatida   mamlaka-timiz   va   chet   ellarda
etnogenez   bo'yicha   mavjud   barcha   adabiyotlarni   imkon   qadar   o'rganib   chiklsh.
maxsus   laxlil   etish.   bu   taxdilga   eng   yangi   arxeologiq   antropologiq   tilshunosliq
etnografik   va   bo-shka   malumotlarni   kushish   lozim.   Tadqiqotchilar   tomonidan
o'zbek   halqi   geneseologiyasi.   etnodemo   grail   yasi,   etnopsixologiyasi,   mil-liy
mentalitetiga   va   umuman   olganda,   etnos   muammosi   bilan   cham-barchas   boglh
tadqiqotlarga,   shuningdeq   etnik   jarayonlarning   nazariy-metodologik
konsepsiyalarini   shakllantirish   madaniy   antropologiya.   etnoekologiya   kabi
yo'nalishlarga   jiddiy   c'tibor-ni   qaratish   hamda   etnologik   terminlar   hamda
atamalarga oid lu-ratlarni nashr etish maqsadga muvofikdir.
♦ Etnologiyada asosiy tadqiqot ob'ektlaridan bin xisoblan-gan moddiy va ma'naviy
madaniy at ko'rinishlari, an'anaviy tur-mush tarzi bilan bog'liq marosimlar va urf-
odatlarni   tavsifiy   etnografik   shaklda   yoritishdan   chekingan   hodqa   ma'lum   bir
nazariy-metodologik   konqeghiyaga   asoslanib   ular   genezisi,   o'ziga   xos
xususiyatlari.   tub   moxdetgiga   e'tibor   bergan   xrlda   etnologik   nuktai   nazardan
tadqiq etish zarur.   Dunyo   miqyosida   ulkan   globallashuv   jarayoni   va   yangi   texnolo-gik   davr
xisoblanmish   hozirgi   j|davrda   etnosning   o'rni   va   ahamiya-ti,   zamonaviy
etnomadaniy jarayonlar, etnoslararo kommunikasiya va globallashuv jarayonlarida
milliy xususiyatlarning saklanib qolish omillarini o'rganish muhim ahamiyat kasb
etadi.   XX   asr   ijtimoiy-siyosiy   hayotida   sodir   bo'lgan   o'zgarishlar   turli   etnik
guruhdar va etnoslar hamda turli-tuman madaniyatlar-ning uzaro qorishishiga olib
keldi.   Natijada,   etnomadaniy   aloqa-larning   kuchayishi   respubUkamiz   hududida
yashovchi   mahalliy   su-betnoslar   va   turli   tuman   diasporalar   moddiy   va   ma'naviy
turmush   tarzida   ulkan   uzarishlarga   sabab   bo'ldi,   deb   baholash   mumkin.   SHu
sababga   ko’ra   bugungi   kunda   dinlararo,   millatlararo,   etnosiyosiy,   etnoijtimoiy,
etnomadaniy  munosabatlar  taxliliga  oid  jiddiy  tadqiqotlar   amalga  oshirishni  talab
kilmoqda.   Xozirda,   avvalo,   turli   etnoslar   va   diasporalar   zich   yashayotgan
hududlarda   etnoslararo   aloqalar.   etnomadaniy   uzaro   ta'sir   va   madaniyatlarning
birbiriga kirib borvdyai;  milliy xususiyat   va  mentalitet:  etnoslararo  ziddiyatlar   va
nizolar   sabablari   va   ularning   extimoli;   millatchilik   va   milliy   separatizrn
ayirmachiliq   milliy   siyosat   kabi   dol-zarb   muammolar   echimini   topish   muhim
amaliy ahamiyat kasb etadi.
♦ Oliy Ukuv yurtlarida etnologiya fani uo'itilishini sifat jixatdan takomillashtirish
va   bu   sosala   ladqiqot   olib   borayotgan   nazariyotchi   olimlar   bilan   amaliyotchi
pedagoglar   uzaro   hamkorlikda   yangicha   ruxdagi   darsliklar   yaratishlari   lozim.   Bu
sohada,   ayniqsa,   G'arbda   kengrasm   bolgan   madaniy   antropologiya   yoki   ij-timoiy
antropologiyaga   oid   darsliklar   va   ukuv   qo'llanmalardan   ham   i   foydalanish   keraq
Eng   muhim   ishlardan   yana   biri   mazkur   soha   uchun   universitetlar   ukuv
dasturlaridagi   dare   soatla-rini   kuggaytirish   va   ijtimoiy   fanlarga   ixtisoslashtirilgan
Universitet   va   institutlarda   «Etnologiya»   kafedralari   yoki   il-miy   markazlarini,
shuningdeq   etnik   antropologiya,   etnik   sotsiologiya,   etnodemografiya,
etnoiqtisodiyot, etnogeografiya,  etno-pedagogika.  etnopsixologiya,  etnolingvistika
kabi yo'nalishlar-da maxsus kurelar tashqil etish zarur.   ♦Zamonaviy   jamiyatda   millatlararo   munosabatlar   eng   muhim   muammolardan
biriga   aylanayotgan   bir   paytda   polietnik   jamiyat-ni,   milliy-etnik   munosabatlarni,
uning tarixiy asoslari-yu bugungi tolati hamda istikbollarini etnologik yo'nalishda
tadqiq   qilish   ham   muhim   ahamiyatga   egadir.   Kdlaversa,   O'zbekistan   xudu-didagi
turli   etnik   yoki   etnografik   guruhlarni   tadqiq   qilish,   bilangina   .taklamb   krlmay,
balki   ijtimoiy   guruhlar   va   turli   madaniy   muxitlar   mulokrtining   jamiyat   xayda
halqlar turmushi-ga ta'sirini ham o'rganish darkor.
Umuman   olganda,   etnologiya   insoniyat   faoliyatining   turli   ji-xatlarini   tadqiq
kiluvchi fan bo'lishi bilan birga mazkur fan jamiyat hayotida xech kanday me'yoriy
krliplar   bilan   ulchab   bo'lmay-digan   katar   o'ziga   xos   xususiyatlarga   ega.
Birinchidan,   etnologiya   fani   kishilarning   dunyoda   madaniyatlar   xilma-xilligini
anglash-ga   bo'lgan   doimiy   extiyojini   krndirish   missiyasini   bajaradi.   Bu   esa
odamzod ma'naviy jixatdan boy va hayot faoliyati  samarali  bo'lishiga olib kelishi
shubxasizdir.   Ikkinchidan,   etnologiya   insoniyat   xatti-harakati   jamoat   tartibi   va
ijtimoiy-siyosiy in-stitutlar faoliyatining tarixiy-madaniy mazmunini tadqiq kiladi.
SHu   asosda   tarixiy   tajriba,   madaniy   (hamda   biologik)   munosabatlar   (individual
yoki  jamoaviy)  umuman  jamiyat  hayotiga,  shu  jomladan.  siyosat  va  boshqaruvga
kanday   ta'sir   etishini   o'rganadi.Uchinchidan.   tadqiqotchilar   etnologiya   bilan
ko'pincha   avvalo   o'zlarining   shaxsiy   qiziqishlari   doirasidan   kelib   chiqib   mashg'ul
bo'ladilar   va   bu   jarayonda   moddiy   qiziqish   yoki   qandaydir   ijtimoiy   buyurtma
birinchi darajali ao'amiyat kasb etmaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati .
1. Barth   F.   Introduction   //   Ethnic   Groups   and   Boundaries:   The   Social
Organisation   of   Culture  Difference  /  Ed de  F.Barth  Bergen, Oslo,  London, 1969.
P.9-17.  
2. Edited by M. N. Srinivas .  The University Of Chicago Press  1998
3. Encyclopedia   Of   Social   And   Cultural   Anthropology.   Edited   by  Alan   Barnard
Jonathan Spencer. - London & New York, 2002.
4. Greenberg J.H. Language in the Americas. Stanford, 1987.
5. Introduction to Sociocultural Anthropology.  Zerihun Doda  .  Debub University .
2005
6. Method   In   Social   Anthropology   Selected Essays by K. R. Radcliffe-Brown
7. Ruhlen M. A guide to world' languages. Vol.1: Classification. London, 1987.
8. Small   Places,   Large   Issues   An   Introduction   to   Social   and   Cultural
Anthropology .  Thomas Eriksen   2001
9. Social Anthropology  Core Course Calicut University page 26-27-28
10. Social Anthropology  Core Course Calicut University , 2011
11. Алесеев   В.П,   Першиц   А.И.   “История   первобытного   обшества”   Москва.
“Высшая школа” 2004
12. Асқаров   А.   Ўзбек   халқи   этногенез   ва   этник   тарихининг   баъзи   бир
назарий   ва   илмий   методологик   асослари   // O ’ zbekiston   tarixi .–   2002.№4.   –
Б.54-60.
13. Аширов А. «Авесто»дан мерос маросимлар» - Т.; 2001.
14. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983.– С. 34.
15. Бўриев О. ва бошқалар «Ўзбек оиласи тарихи».  Т., 1995.

O‘zbekistonda etnologiya muammolar va rivojlanish istiqbollari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский