O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash amaliyotining rivojlanish tarixi - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	37.7KB
Покупки	1
Дата загрузки	28 Апрель 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash amaliyotining rivojlanish tarixi

Купить

O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI
ORЕNTAL UNIVЕRSITЕTI

Pedagogika fakulteti
60110100-Pedagogika va psixologiya yo’nalishi
PP(s) ______ guruh talabasi
__________________________________________
O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasida oila va bolalarni ijtimoiy
qo’llab-quvvatlash amaliyotining rivojlanish tarixi
mavzusidagi
KURS ISHI

1

MUNDARIJA
I.KIRISH.........................................................................................……………...3
1. O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasining shakllanishi…………………………7
1.1 Ijtimoiy ish tushunchasi va uning rivojlanish bosqichlari…………………….7
1.2 Mustaqillikdan keyingi ijtimoiy islohotlar……………………………………..9
1.3 Davlat siyosati va qonunchilik asoslari……………………………………..11
2.Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning tarixiy taraqqiyoti………14
2.1 An’anaviy ijtimoiy yordam shakllari……………………………………….14
2.2 Sovet davrida oila va bolalarni qo’llab-quvvatlash tizimi………………….16
2.3 Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan islohotlar…………………………19
3.Hozirgi kundagi ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi………………………..22
3.1 Davlat dasturlari va loyihalar………………………………………………22
3.2 Nogironligi bo’lgan bolalar va kam ta’minlangan oilalarni qo’llab-
quvvatlash……………………………………………………………………..25
3.3 Nodavlat tashkilotlarning o’rni………………………………………………27
XULOLSA .............................................................................................… ……...30
FOYDALANILAGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. .......................… ……31
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasida oila va
bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki
oila jamiyatning asosiy bo’g’ini bo’lib, uning farovonligi mamlakat taraqqiyoti va
barqarorligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Ayniqsa, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar,
nogironligi bo’lgan bolalar, yetim va boquvchisini yo’qotgan bolalar uchun davlat
va jamiyat tomonidan samarali qo’llab-quvvatlash tizimini yo’lga qo’yish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Mustaqillikdan so’ng O’zbekistonda ijtimoiy sohada keng ko’lamli
islohotlar amalga oshirildi. Xususan, oila institutini mustahkamlash, kam
ta’minlangan va ehtiyojmand oilalarga yordam ko’rsatish, bolalarni ijtimoiy
himoyalash bo’yicha davlat dasturlari ishlab chiqildi. Bugungi kunda ushbu
jarayonni yanada takomillashtirish, zamonaviy yondashuvlarni joriy etish, nodavlat
tashkilotlarning rolini oshirish dolzarb vazifalardan biri bo’lib qolmoqda.
Shuningdek, globallashuv sharoitida iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
o’zgarishlar natijasida oilalar turli muammolarga duch kelmoqda. Migratsiya,
ishsizlik, oilaviy ajralishlar kabi omillar ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimini yanada
takomillashtirish zaruratini tug’diradi. Shunday ekan, ushbu mavzuni o’rganish va
uning asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish O’zbekistonda ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishi O’zbekistonda ijtimoiy ish
sohasida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimining rivojlanish tarixini
tahlil qilish, uning asosiy bosqichlari va hozirgi holatini o’rganish, shuningdek,
mavjud muammolar va ularni hal etish bo’yicha takliflar ishlab chiqish maqsadini
ko’zlaydi.
Shuningdek, tadqiqot orqali quyidagi maqsadlarga erishish ko’zda tutilgan:
Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tushunchasini va uning nazariy
asoslarini o’rganish;
3

O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasi va ijtimoiy himoya tizimining tarixiy
rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish;
Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan islohotlar va dasturlarni o’rganish;
Hozirgi kunda davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan olib borilayotgan
ijtimoiy qo’llab-quvvatlash mexanizmlarini o’rganish;
Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimini yanada
takomillashtirish bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Ushbu maqsadlar orqali mavzuning dolzarbligi ochib beriladi va uning
ijtimoiy ahamiyati asoslanadi.
Kurs ishining vazifalari
Ushbu kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Nazariy asoslarni o’rganish – ijtimoiy ish, oila va bolalarni ijtimoiy
qo’llab-quvvatlash tushunchalarining mohiyatini yoritish va ularning asosiy
tamoyillarini aniqlash.
Tarixiy rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish – O’zbekistonda ijtimoiy ish
sohasi va ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimining shakllanishi va rivojlanish
jarayonlarini o’rganish.
Mustaqillikdan keyingi islohotlarni tahlil qilish – oila va bolalarni
ijtimoiy himoya qilish bo’yicha amalga oshirilgan davlat dasturlari va qonunchilik
hujjatlarini o’rganish.
Amaliy holatni tahlil qilish – bugungi kunda davlat va nodavlat tashkilotlari
tomonidan oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash bo’yicha amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlarni o’rganish.
Mavjud muammolarni aniqlash – ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimidagi
kamchilik va muammolarni aniqlash va ularning sabablarini tahlil qilish.
Taqdim etilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va takliflar ishlab chiqish – oila va
bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish bo’yicha
tavsiyalar ishlab chiqish.
4

Ushbu vazifalarni amalga oshirish orqali mavzu bo’yicha chuqur ilmiy tahlil
olib borilib, amaliy takliflar shakllantiriladi.
Kurs ishining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti O’zbekistonda
ijtimoiy ish sohasi doirasida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi
hisoblanadi.
Ya’ni, tadqiqot jarayonida O’zbekistondagi ijtimoiy himoya tizimi, davlat va
nodavlat tashkilotlarining oila va bolalar bilan ishlash tajribasi, shuningdek, bu
yo’nalishda amalga oshirilayotgan dasturlar va qonunchilik hujjatlari o’rganiladi.
Shuningdek, kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bo’lgan bolalar,
boquvchisini yo’qotgan bolalar va boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlarni
qo’llab-quvvatlash jarayonlari kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida tahlil qilinadi.
Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti O’zbekistonda oila
va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimining shakllanishi, rivojlanishi va
amaliyotini o’rganish hisoblanadi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi jihatlar o’rganiladi:
Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning nazariy va huquqiy
asoslari;
O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasi doirasida amalga oshirilgan islohotlar va
dasturlar;
Davlat va nodavlat tashkilotlarining ijtimoiy yordam ko’rsatishdagi roli;
Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning samaradorligi va
muammolari;
Ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish yo’llari.
Shunday qilib, kurs ishi ijtimoiy qo’llab-quvvatlash amaliyoti va uning
rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish ga qaratilgan.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi:
Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 3 ta reja, xulosa va foydalanilgan
adabiyiotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda ma’lumotlar o’rin
olgan bo’lib kurs ishining umumiy hajmi 31 betdan iborat.
5

1. O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasining shakllanishi
1.1 Ijtimoiy ish tushunchasi va uning rivojlanish bosqichlari
Ijtimoiy ish – bu ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar va guruhlarga yordam berish,
ularning huquqlarini himoya qilish va jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga
qaratilgan kasbiy faoliyatdir. U insonlarning hayot sifatini yaxshilashga, ijtimoiy
adolat va tenglikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ijtimoiy ish jarayonida insonlarning
ehtiyojlari aniqlanadi, ularga maslahat beriladi, zarur hollarda moddiy yoki
psixologik yordam ko’rsatiladi. Bu soha nafaqat iqtisodiy jihatdan muhtoj
qatlamlarga yordam berishga qaratilgan, balki nogironligi bo’lgan shaxslar, yetim
bolalar, boquvchisini yo’qotgan oilalar, yolg’iz qariyalar va boshqa ehtiyojmand
guruhlarning jamiyatda o’z o’rnini topishiga ham ko’maklashadi.
Ijtimoiy ish inson huquqlari va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanadi. Har bir
inson teng huquqli bo’lib, ijtimoiy himoya tizimidan foydalanish imkoniyatiga ega
bo’lishi kerak. Ijtimoiy ishchilarning faoliyati kasbiy yondashuvga asoslanadi, ya’ni
ular maxsus bilim va ko’nikmalarga ega bo’lib, ilmiy asoslangan usullardan
foydalanadilar. Ushbu sohada ish olib borishda mijozga yo’naltirilganlik tamoyili
muhim o’rin tutadi, chunki har bir insonning muammosi individual bo’lib, unga mos
yondashuv zarur. Bundan tashqari, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash jarayonida davlat,
nodavlat tashkilotlari va mahalliy hamjamiyatlar o’zaro hamkorlikda ishlashi lozim.
Ijtimoiy ish jamiyat taraqqiyoti bilan bog’liq holda turli bosqichlarni bosib o’tgan.
Dastlab an’anaviy yordam shakllari asosida rivojlangan bo’lib, odatda, oila, mahalla
va diniy jamoalar tomonidan amalga oshirilgan. O’zaro yordam, muruvvat, mehr-
oqibat kabi qadriyatlar jamiyatda yetim bolalar, qariyalar va nogironligi bor
shaxslarga yordam berishning asosiy tamoyillaridan bo’lgan. Ushbu davrda
6

ijtimoiy himoya tizimi rasmiy tashkil etilmagan bo’lsa-da, jamoaviy qo’llab-
quvvatlash tizimi kuchli bo’lgan.
Keyinchalik ijtimoiy ish davlat tomonidan boshqariladigan tizimga aylana
boshladi. XIX asr va XX asrning birinchi yarmida ko’plab mamlakatlarda ijtimoiy
yordam jamg’armalari tashkil etildi. Sovet davrida esa ijtimoiy himoya tizimi
markazlashgan holda rivojlandi, bu esa nafaqat yetim bolalar, nogironligi bo’lgan
shaxslar va yolg’iz qariyalarga, balki ishchilarga ham davlat tomonidan turli
imtiyozlar va yordam paketlari berilishiga sabab bo’ldi. Ushbu davrda davlat
ijtimoiy himoyaning asosiy kafolatchisi bo’lib, fuqarolarga bepul tibbiy xizmat,
ta’lim va turar joy bilan bog’liq yordam ko’rsatgan.
O’zbekistonda mustaqillikdan so’ng ijtimoiy ish sohasi mustaqil ravishda
shakllanib, davlat siyosatining muhim yo’nalishiga aylandi. Ijtimoiy xizmat
ko’rsatishning institutsional rivojlanishi, qonuniy asoslarning yaratilishi va xalqaro
tajribani o’rganish jarayonlari amalga oshirildi. Davlat tomonidan qabul qilingan
dasturlar va qonunlar orqali aholining himoyaga muhtoj qatlamlari uchun turli xil
yordam shakllari ishlab chiqildi. Bu jarayonda nodavlat tashkilotlarning roli ham
ortib bordi, ular nogironligi bo’lgan bolalar, kam ta’minlangan oilalar va
zo’ravonlikdan jabrlangan shaxslar bilan ishlashda muhim vazifalarni bajara
boshladi.
Bugungi kunda ijtimoiy ish sohasi jamiyatning turli qatlamlari bilan ishlashni o’z
ichiga oladi va zamonaviy texnologiyalar hamda innovatsion yondashuvlar asosida
rivojlanmoqda. Ijtimoiy ishchilarning tajribasi, ularning professional malakasi va
turli xizmat turlarini ko’rsatish imkoniyatlari kengayib bormoqda. Davlat va
jamoatchilik hamkorligi tobora mustahkamlanib, aholiga yanada sifatli ijtimoiy
xizmat ko’rsatish tizimi shakllanmoqda.
1.2 Mustaqillikdan keyingi ijtimoiy islohotlar
O’zbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatning barcha sohalarida tub
o’zgarishlar amalga oshirildi. Shu jumladan, ijtimoiy himoya tizimi va ijtimoiy ish
sohasi ham yangi sharoitlarga mos ravishda shakllana boshladi. Sovet davrida
ijtimoiy himoya davlat tomonidan qat’iy nazorat qilingan va markazlashgan holda
7

amalga oshirilgan bo’lsa, mustaqillikdan so’ng yangi tizim yaratish zarurati paydo
bo’ldi. Bu davrda jamiyatning turli qatlamlari, ayniqsa, aholining ijtimoiy himoyaga
muhtoj guruhlari – nogironligi bo’lgan shaxslar, kam ta’minlangan oilalar, yolg’iz
qariyalar, boquvchisini yo’qotgan bolalar va mehnat bozorida o’z o’rnini topa
olmagan fuqarolarni qo’llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratildi.
O’zbekiston o’zining ijtimoiy siyosatini shakllantirar ekan, eng avvalo, aholining
turmush darajasini oshirish, kambag’allikni kamaytirish va ijtimoiy tenglikni
ta’minlashga qaratilgan islohotlarni amalga oshirdi. Ijtimoiy ish sohasi
rivojlanishining dastlabki bosqichlarida davlat tomonidan ijtimoiy himoya tizimini
mustahkamlashga qaratilgan qator qonunlar qabul qilindi. Xususan, mehnatga
layoqatsiz aholini moddiy qo’llab-quvvatlash, yosh avlodni himoya qilish,
nogironligi bo’lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash hamda aholining zaif
qatlamlarini qo’llab-quvvatlash bo’yicha chora-tadbirlar ishlab chiqildi. Shu bilan
birga, ijtimoiy himoya sohasida davlat va fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlashga alohida urg’u berildi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli davlatning
ijtimoiy sohadagi ishtiroki biroz cheklangan bo’lsa-da, bosqichma-bosqich amalga
oshirilgan islohotlar natijasida ijtimoiy himoya tizimi takomillashtirildi. Aholining
ijtimoiy himoyaga ehtiyojmand qatlamlari uchun maxsus jamg’armalar va davlat
dasturlari ishlab chiqildi. Shu jumladan, “Mahalla” instituti va fuqarolik jamiyati
tashkilotlari orqali aholining ehtiyojmand guruhlariga yordam ko’rsatish tizimi
rivojlantirildi. Mahalla tizimi ijtimoiy yordam ko’rsatishda samarali vositalardan
biriga aylandi, chunki u har bir oilaning hayot tarzi va ehtiyojlarini chuqur o’rganish
imkonini beradigan an’anaviy tuzilma sifatida ishlay boshladi.
Ayniqsa, bolalar huquqlarini himoya qilish va ularni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash
masalalariga katta e’tibor qaratildi. Boquvchisini yo’qotgan yoki ota-onasiz qolgan
bolalar uchun maxsus internatlar, mehribonlik uylari va oilaviy bolalar uylari tashkil
etildi. Keyinchalik bolalarni davlat muassasalarida tarbiyalashdan ko’ra, ularni
oilaviy muhitda o’stirish samaraliroq ekanligi tushunilib, homiylik va vasiylik
institutlari rivojlantirildi. Bolalar huquqlarini himoya qilish borasida xalqaro
8

tajribaga asoslangan qonunlar qabul qilinib, O’zbekiston Bolalar huquqlari
to’g’risidagi xalqaro konvensiyaga qo’shildi.
Nogironligi bo’lgan shaxslarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashga ham katta e’tibor
qaratildi. Ularning huquqlarini himoya qilish, jamiyatga integratsiyasini ta’minlash
va mehnat bozorida o’z o’rnini topishiga yordam berish maqsadida maxsus davlat
dasturlari ishlab chiqildi. Nogironligi bo’lgan bolalar uchun reabilitatsiya markazlari
tashkil qilindi, ularning ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida
inklyuziv ta’lim tizimi rivojlantirildi. Bundan tashqari, nogironligi bo’lgan
shaxslarning jamiyat hayotida faol ishtirok etishlari uchun turli tadbirlar va dasturlar
yo’lga qo’yildi.
Kam ta’minlangan oilalarni qo’llab-quvvatlash davlat siyosatining muhim
yo’nalishlaridan biriga aylandi. Aholining ijtimoiy himoyaga ehtiyojmand
qatlamlariga davlat tomonidan subsidiyalar, nafaqalar va imtiyozlar berildi. Yangi
ish o’rinlarini yaratish, kichik va o’rta biznesni rivojlantirish orqali bandlikni
oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi. Xususan, xotin-qizlarning
iqtisodiy faolligini oshirish maqsadida kasb-hunar o’rgatish kurslari tashkil etildi,
kreditlar va grantlar berish tizimi rivojlantirildi.
Ijtimoiy ish sohasi rivojlanishining muhim bosqichlaridan biri – davlat bilan
nodavlat sektor o’rtasidagi hamkorlikning mustahkamlanishi bo’ldi. Mustaqillikning
dastlabki yillarida ijtimoiy muammolarni faqat davlat hal qilishi kerak degan
tushuncha mavjud edi. Biroq vaqt o’tishi bilan nodavlat notijorat tashkilotlari,
xayriya jamg’armalari va xalqaro tashkilotlarning ijtimoiy himoya jarayonida
ishtirok etishining ahamiyati ortib bordi. Bu esa jamiyatning eng zaif qatlamlariga
yanada samarali yordam ko’rsatish imkonini berdi.
Bugungi kunga kelib, ijtimoiy ish sohasi mamlakatda tizimli ravishda rivojlanib,
zamonaviy talablar asosida shakllanmoqda. O’zbekistonda qabul qilinayotgan davlat
dasturlari, qonunlar va xalqaro hamkorlik loyihalari orqali ijtimoiy himoyaga
ehtiyojmand aholi qatlamlariga yordam ko’rsatish tizimi yanada
takomillashtirilmoqda. Mahalliy va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda aholining
ijtimoiy muammolarini hal qilishga qaratilgan turli loyihalar amalga oshirilmoqda.
9

Davlat tomonidan ajratilayotgan mablag’lar, imtiyozlar va ijtimoiy yordam
dasturlari natijasida mamlakatda ijtimoiy barqarorlik va farovonlikni ta’minlashga
qaratilgan sa’y-harakatlar davom etmoqda.
Shunday qilib, mustaqillikdan keyingi ijtimoiy islohotlar aholining ehtiyojmand
qatlamlarini har tomonlama qo’llab-quvvatlashga qaratilgan bo’lib, davlat va
jamiyatning barcha qatlamlari bu jarayonda faol ishtirok etmoqda. Ushbu islohotlar
natijasida ijtimoiy himoya tizimi rivojlanib, O’zbekiston aholisi uchun yanada qulay
va barqaror hayot sharoitlari yaratilmoqda.
1.3 Davlat siyosati va qonunchilik asoslari
O’zbekistonda mustaqillikdan so’ng amalga oshirilgan ijtimoiy islohotlar
doirasida davlat siyosati va qonunchilik bazasini shakllantirish jarayoni muhim o’rin
tutdi. Chunki jamiyatdagi ehtiyojmand qatlamlarni qo’llab-quvvatlash, inson
huquqlarini himoya qilish, aholining turmush darajasini yaxshilash va barqaror
ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlash uchun mustahkam huquqiy asoslar yaratish zarur
edi. Shu sababli davlat tomonidan aholining zaif guruhlarini qo’llab-quvvatlash
bo’yicha keng qamrovli qonunlar qabul qilindi va ijtimoiy himoya tizimi
mustahkamlandi.
Mustaqillik yillarida O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinib, unda
ijtimoiy himoya huquqi muhim qoidalar sifatida belgilandi. Konstitutsiyaning
tegishli moddalari aholining turmush darajasini oshirish, kam ta’minlangan oilalarni
qo’llab-quvvatlash, bolalar va nogironligi bo’lgan shaxslarning huquqlarini
ta’minlashga qaratilgan davlat majburiyatlarini o’z ichiga oldi. Konstitutsiyaga
asoslangan holda turli qonunlar, farmonlar va qarorlar ishlab chiqilib, ijtimoiy
himoya sohasidagi davlat siyosati huquqiy jihatdan mustahkamlandi.
Davlat tomonidan qabul qilingan dastlabki huquqiy hujjatlar aholini ijtimoiy
qo’llab-quvvatlashning asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. Xususan, “Mehnat
to’g’risida”gi, “Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to’g’risida”gi, “Keksalar va
nogironlarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash to’g’risida”gi, “Oila kodeksi”
kabi qonunlar qabul qilindi. Ushbu hujjatlar aholining ehtiyojmand qatlamlari uchun
turli imtiyoz va yordam dasturlarini joriy etish imkonini berdi. Ayniqsa, nogironligi
10

bo’lgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish va ularni jamiyatga integratsiya
qilish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirishga
qaratilgan davlat dasturlari ishlab chiqilib, amalga oshirilmoqda. “Keksalarni
qo’llab-quvvatlash yili” kabi turli yillik dasturlar orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj
shaxslar uchun qo’shimcha yordam mexanizmlari yaratildi. Davlat tomonidan
qariyalar, nogironligi bo’lgan shaxslar va yetim bolalar uchun maxsus yordam
jamg’armalari tashkil etilib, ularga moddiy va ma’naviy yordam ko’rsatish choralari
belgilandi.
Mahalla tizimi ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning muhim bo’g’iniga aylandi. Davlat
mahalla institutlarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratib, ular orqali aholiga turli
ijtimoiy yordam turlarini ko’rsatish tizimini shakllantirdi. Mahallalar orqali kam
ta’minlangan oilalarga moddiy yordam berish, bolalarni himoya qilish, ijtimoiy
xizmatlar ko’rsatish va aholining turli qatlamlarini qo’llab-quvvatlash kabi
masalalar hal qilinmoqda. Bu esa ijtimoiy muammolarni bevosita mahalliy darajada
aniqlash va tezkorlik bilan hal qilish imkonini bermoqda.
Davlat siyosatining yana bir muhim yo’nalishi bolalar huquqlarini himoya qilish
bilan bog’liq. Mustaqillikdan so’ng O’zbekiston bolalar huquqlarini ta’minlashga
qaratilgan qator xalqaro konvensiyalarga qo’shildi va milliy qonunchilikni xalqaro
standartlarga moslashtirish jarayonini boshladi. “Bolalar huquqlari to’g’risida”gi
qonun qabul qilinib, unda har bir bolaning sog’lom muhitda yashashi, ta’lim olishi,
tibbiy xizmatlardan foydalanishi va zo’ravonlikdan himoyalanish huquqlari
mustahkamlab qo’yildi. O’zbekistonda mehribonlik uylari va oilaviy bolalar uylari
tizimi joriy etilib, bolalarga oilaviy muhit yaratish tamoyili asosida tarbiya berish
yo’lga qo’yildi.
Nogironligi bo’lgan shaxslarni qo’llab-quvvatlash bo’yicha ham davlat siyosati
izchil davom ettirilmoqda. Ularning huquqlarini ta’minlash, reabilitatsiya qilish,
ta’lim olish va ish bilan ta’minlash imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida maxsus
dasturlar ishlab chiqildi. Nogironligi bo’lgan bolalar uchun maxsus ta’lim
muassasalari tashkil etilib, inklyuziv ta’lim tizimi rivojlantirilmoqda. Davlat
11

tomonidan nogironligi bo’lgan shaxslarga beriladigan pensiya va ijtimoiy nafaqalar
tizimi takomillashtirildi, ularga turli imtiyozlar taqdim etildi.
Kambag’allikni qisqartirish va aholining ijtimoiy himoyaga ehtiyojmand
qatlamlarini qo’llab-quvvatlash maqsadida davlat tomonidan ijtimoiy yordam tizimi
kengaytirildi. Ijtimoiy nafaqalar, subsidiyalar va imtiyozli kreditlar orqali kam
ta’minlangan oilalarga moliyaviy yordam berish tizimi shakllantirildi. Shuningdek,
ayollar va yoshlar uchun kasb-hunar o’rgatish kurslari tashkil etilib, ularning
bandligini ta’minlashga qaratilgan loyihalar amalga oshirildi. Xotin-qizlar va
yoshlarning tadbirkorlik bilan shug’ullanishi uchun maxsus moliyaviy qo’llab-
quvvatlash mexanizmlari yaratildi.
Ijtimoiy ish sohasida nodavlat notijorat tashkilotlarining o’rni tobora ortib
bormoqda. Davlat siyosatining muhim yo’nalishlaridan biri – nodavlat sektor bilan
hamkorlikni rivojlantirish va ijtimoiy muammolarni hal qilishda fuqarolik jamiyatini
jalb qilishdir. Xalqaro tashkilotlar va mahalliy nodavlat notijorat tashkilotlari
ijtimoiy himoya sohasida faol ishtirok etib, aholining ehtiyojmand qatlamlariga
ko’mak berish, xayriya loyihalarini amalga oshirish va ijtimoiy xizmatlarni
kengaytirish bo’yicha faoliyat olib bormoqda.
Bugungi kunga kelib, O’zbekistonda davlat siyosati va qonunchilik asoslari
ijtimoiy ish sohasining barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Davlat
tomonidan ishlab chiqilgan huquqiy asoslar va ijtimoiy dasturlar natijasida aholining
ijtimoiy himoyaga ehtiyojmand qatlamlari uchun qulay shart-sharoitlar
yaratilmoqda. Ijtimoiy himoya tizimi zamonaviy talablar asosida takomillashtirilib,
fuqarolarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish bo’yicha izchil ishlar amalga
oshirilmoqda.
2.Oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning tarixiy
taraqqiyoti
2.1 An’anaviy ijtimoiy yordam shakllari
O’zbek xalqi azaldan mehr-oqibat, saxovat va muruvvat tamoyillariga asoslangan
jamiyat sifatida shakllangan. Tarixiy jihatdan ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi
12

davlat tomonidan emas, balki asosan jamoatchilik, mahalla, urug’-aymoq va diniy
tashkilotlar orqali amalga oshirilgan. Odamlar bir-biriga yordam berish, yetim-
esirlarni qo’llab-quvvatlash, qariyalar va nogironligi bo’lgan shaxslarga g’amxo’rlik
qilishni o’zining insoniy burchi deb bilgan.
O’zbekistonda an’anaviy ijtimoiy yordamning eng qadimgi shakllaridan biri
"hashar" bo’lib, u mehnat jamoalarining o’zaro yordamiga asoslangan. Hashar
orqali kambag’al yoki nogiron insonlarning uyi qurib berilgan, dehqonchilik ishlari
bajarilgan yoki ularning og’ir yumushlariga ko’mak berilgan. Bu yordam shakli
bugungi kungacha saqlanib kelmoqda va ayniqsa qishloq hududlarida keng
tarqalgan.
Mahalla instituti ham an’anaviy ijtimoiy yordamning asosiy tayanchlaridan biri
bo’lib kelgan. Mahalla fuqarolarning ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etishda,
kam ta’minlangan oilalarga yordam ko’rsatishda, qariyalar va yolg’iz ayollarni
qo’llab-quvvatlashda muhim rol o’ynagan. Mahallada tashkil etilgan “oqsoqollar
kengashi” va boshqa ijtimoiy tuzilmalar orqali jamoatchilik nazorati o’rnatilib,
yordamga muhtojlarga saxovatli kishilar tomonidan moddiy va ma’naviy ko’mak
berilgan.
O’zbek xalqi tarixida "vaqf" instituti ham katta ahamiyatga ega bo’lgan. Vaqf –
bu jismoniy yoki yuridik shaxslarning o’z mulkini jamiyat foydasi uchun hadya
qilishiga asoslangan xayriya shaklidir. Ko’p hollarda yer, bino yoki mol-mulk
jamiyat ehtiyojlari uchun ajratilgan va undan tushgan daromad kambag’allarga,
yetimlarga, qariyalarga va bemor insonlarga sarflangan. Masalan, eski davrlarda
qurilgan madrasa va masjidlarning aksariyati vaqf mablag’lari asosida faoliyat
yuritgan va shu orqali ehtiyojmand shaxslarga ta’lim, turar joy va oziq-ovqat
yetkazib berilgan.
Sharqona an’analar asosida "sadaqa" va "ehson" qilish odati ham keng
tarqalgan. Saxovatli kishilar tomonidan muhtojlarga oziq-ovqat, kiyim-kechak va
boshqa zaruriy buyumlar taqdim etilgan. Ayniqsa, Ramazon va Qurbon hayiti kabi
diniy bayramlarda kambag’allar, yetimlar va nogironlar uchun maxsus xayriya
tadbirlari o’tkazilgan.
13

Shuningdek, oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlashda "ota-ona homiyligi"
va "qarindosh-urug’ yordam tizimi" ham muhim o’rin tutgan. O’zbek oilalarida
yetim qolgan bolalarni boqish va tarbiyalash mas’uliyati qarindoshlarga yuklangan.
Yetim qolgan bola uzoq qarindosh yoki qavm-urug’ tomonidan o’z farzandidek
qabul qilingan va unga to’liq ta’minot taqdim etilgan. Bu tizim asosan oilaviy
qadriyatlarga asoslangan bo’lib, bolalarni mehribonlik uylariga topshirishning oldini
olgan.
Ayollar va bolalarga yordam ko’rsatishda "ayollar jamiyatlari" va "qizlar
yig’inlari" ham faol rol o’ynagan. Bu tuzilmalar orqali qizlarni erta turmushga
uzatishdan himoya qilish, ularning hunar o’rganishiga ko’maklashish va ijtimoiy
muammolarini hal etish choralari ko’rilgan.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda an’anaviy ijtimoiy yordam shakllari
jamoaviy birdamlik, saxovat va insonparvarlik qadriyatlariga asoslangan bo’lib,
asrlar davomida rivojlanib kelgan. Bugungi kunda ham ushbu qadriyatlar o’z
dolzarbligini yo’qotmagan bo’lib, davlat va jamiyat tomonidan qo’llab-
quvvatlanmoqda. An’anaviy ijtimoiy yordam shakllari zamonaviy institutlar bilan
uyg’unlashib, yanada mukammal tizim sifatida rivojlanmoqda.
2.2 Sovet davrida oila va bolalarni qo’llab-quvvatlash tizimi
Sovet Ittifoqi tarkibida bo’lgan yillarda O’zbekistonda ijtimoiy himoya tizimi
markazlashgan davlat boshqaruvi asosida shakllandi. Bu davrda ijtimoiy yordam va
qo’llab-quvvatlash tizimi sotsialistik tamoyillarga asoslangan bo’lib, davlat
tomonidan bevosita nazorat qilindi. Sovet siyosati ijtimoiy tenglik, ishchilar va
dehqonlarning manfaatlarini himoya qilish, kam ta’minlangan aholiga davlat
tomonidan yordam ko’rsatish kabi masalalarni o’z ichiga oldi.
Oila va bolalarni ijtimoiy himoya qilishda eng muhim qadam — majburiy
bandlik tizimining joriy etilishi bo’ldi. Sovet hukumati barcha fuqarolarni mehnat
bilan ta’minlashni o’z zimmasiga oldi. Barcha shaxslar, jumladan, ayollar ham
ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilindi va natijada har bir fuqaroning doimiy
daromad manbaiga ega bo’lishi ta’minlandi. Ayollar uchun ish o’rinlarini yaratish,
14

ularga qulay mehnat sharoitlarini ta’minlash, maxsus kasb-hunar o’quv yurtlarini
tashkil etish orqali oila budjetiga ijobiy ta’sir ko’rsatildi.
Bepul ta’lim va sog’liqni saqlash tizimi Sovet davrida ijtimoiy himoya
tizimining asosiy yo’nalishlaridan biri bo’ldi. Bolalar bog’chalari, maktablar va oliy
ta’lim muassasalarining keng tarmog’i yaratilib, barcha qatlam vakillari uchun
ta’lim olish imkoniyati yaratildi. Bepul sog’liqni saqlash tizimi orqali ayollar va
bolalar uchun maxsus klinikalar, tug’ruqxona va sanatoriylar tashkil etildi. Bu
tizimning asosiy maqsadi aholining sog’lom turmush tarzini ta’minlash, bolalar
o’limini kamaytirish va umumiy demografik o’sishni rag’batlantirishdan iborat edi.
Sovet davrida onalar va bolalarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash tizimi
joriy etilib, homilador ayollar va yosh bolalar uchun turli nafaqalar berildi. Onalik
nafaqasi, bolalar uchun yordam pullari va ijtimoiy imtiyozlar ayollarning mehnatga
bo’lgan qiziqishini oshirish bilan birga, oilalarning iqtisodiy barqarorligini
mustahkamlashga xizmat qildi. Shuningdek, ko’p bolali oilalar uchun qo’shimcha
moddiy yordam ajratildi, ularning farzandlari uchun bepul kiyim-kechak va oziq-
ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash tizimi yo’lga qo’yildi.
Yetim bolalar va qarovsiz qolgan yoshlarni himoya qilish maqsadida Sovet
hukumatining dastlabki yillaridan boshlab mehribonlik uylari va bolalar uylari
tizimi tashkil etildi. Bu muassasalarda bolalar davlat tomonidan to’liq ta’minlanib,
ularga bepul ta’lim, tibbiy xizmat va turar joy berildi. Yetim bolalarni oilaviy
tarbiyaga berish kam uchraydigan holat bo’lib, asosan bolalar maxsus internat-
maktablarda tarbiyalandi.
Davlat tomonidan oila institutini qo’llab-quvvatlash choralari ham ko’rildi.
Mehnatkash oilalar uchun arzon uy-joy dasturlari amalga oshirildi. Sovet hukumati
tomonidan qurilgan ko’p qavatli turar joylar ishchilar, o’qituvchilar, shifokorlar va
boshqa kasb vakillari uchun arzon narxlarda taqdim etildi yoki bepul berildi.
Sovet davrida qishloq aholisining ijtimoiy ta’minoti ham muhim masala sifatida
qaraldi. Ayniqsa, qishloq ayollarining mehnat sharoitlarini yengillashtirish va
ularning huquqlarini himoya qilish maqsadida davlat tomonidan turli tadbirlar
amalga oshirildi. Masalan, ayollar mehnatini mexanizatsiyalash, ularga imtiyozli ish
15

vaqti belgilash, homilador ayollar uchun ish sharoitlarini yengillashtirish choralari
ko’rildi.
Nogironligi bo’lgan shaxslarni qo’llab-quvvatlash tizimi ham davlat
siyosatining tarkibiy qismi edi. Nogironlar uchun maxsus sanatoriylar, reabilitatsiya
markazlari, nogironlik pensiyalari va imtiyozlar joriy qilindi. Ularning jamiyatga
integratsiya qilinishi uchun maxsus ish o’rinlari yaratilib, hunar o’rganish
imkoniyatlari kengaytirildi.
Sovet davrida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi davlat
tomonidan to’liq nazorat qilingan va markazlashgan boshqaruv asosida tashkil
etilgan bo’lib, aholining barcha qatlamlariga mo’ljallangan edi. Ushbu tizim o’sha
davr sharoitida samarali ishlagan bo’lsa-da, uning ayrim kamchiliklari ham mavjud
edi. Masalan, aholining ijtimoiy himoya tizimiga qaramlik darajasi ortdi, shaxsiy
tashabbuslar va xususiy sektorga asoslangan ijtimoiy yordam shakllari rivojlanmadi.
Shu bilan birga, davlatning haddan tashqari qat’iy nazorati tufayli fuqarolik jamiyati
institutlari shakllanishi sust kechdi.
Biroq Sovet Ittifoqi parchalangach, ushbu tizimda jiddiy inqiroz yuzaga keldi.
Davlat tomonidan moliyalashtiriladigan ijtimoiy dasturlar qisqardi, bolalar uylari va
internat-maktablarning ahvoli yomonlashdi, iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli ko’plab
oilalar ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimidan yetarli darajada foydalana olmadi.
Mustaqillik yillarida esa yangi, zamonaviy talablar asosida shakllangan ijtimoiy
himoya tizimi rivojlantirildi.
Xulosa qilib aytganda, Sovet davrida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash
tizimi markazlashgan davlat nazorati ostida rivojlangan bo’lib, aholi farovonligini
oshirishga qaratilgan keng qamrovli dasturlar amalga oshirilgan. Ushbu tizim
ko’plab aholiga yordam bergan bo’lsa-da, u erkin fuqarolik jamiyatining
rivojlanishiga to’sqinlik qilgan va insonlarning davlatdan to’liq qaram bo’lib
qolishiga sabab bo’lgan. Shu sababli, mustaqillikdan keyin yangi va yanada
samarali ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi shakllantirildi.
2.3 Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan islohotlar
16

O’zbekiston mustaqillikka erishgach, ijtimoiy himoya va ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash tizimida tub o’zgarishlar amalga oshirildi. Sovet Ittifoqi parchalangach,
markazlashgan ijtimoiy ta’minot tizimi inqirozga uchradi va aholining zaif
qatlamlarini qo’llab-quvvatlash uchun yangi yondashuvlar ishlab chiqish zarurati
tug’ildi. Mustaqillikning dastlabki yillarida davlat asosiy e’tiborni ijtimoiy sohani
isloh qilishga, oila va bolalarni har tomonlama qo’llab-quvvatlashga qaratdi.
O’zbekistonning ijtimoiy siyosati mustaqillik yillarida jamiyatning har bir
qatlamiga moslashtirilgan bo’lib, asosan uch asosiy yo’nalishda rivojlandi : davlat
tomonidan ko’rsatiladigan ijtimoiy yordam, nodavlat tashkilotlar va xususiy sektor
ishtirokidagi tashabbuslar, hamda mahalla instituti orqali mahalliy darajadagi
qo’llab-quvvatlash tizimlari.
Konstitutsiyada mustahkamlangan ijtimoiy himoya tamoyillari
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 39-moddasida har bir fuqaroning
ijtimoiy ta’minotga bo’lgan huquqi kafolatlangan. Davlat aholining kam
ta’minlangan qatlamlarini qo’llab-quvvatlash, mehnatga layoqatsiz shaxslarni
himoya qilish, nogironligi bo’lgan fuqarolar, yolg’iz keksalar va yetim bolalarga
g’amxo’rlik ko’rsatish majburiyatini o’z zimmasiga oldi. Shu asosda davlat ijtimoiy
himoya tizimini bosqichma-bosqich isloh qilishga kirishdi.
Mahalla institutining ijtimoiy yordamdagi o’rni
Mahalla instituti mustaqillikdan keyingi yillarda ijtimoiy qo’llab-quvvatlash
tizimining asosiy tayanch tuzilmasiga aylandi. Davlat tomonidan qo’llab-
quvvatlanayotgan ushbu institut orqali kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bo’lgan
shaxslar va ehtiyojmand bolalar aniqlanib, ularga yordam ko’rsatilmoqda.
Xususan, homilador ayollar va yosh bolalarga moddiy yordam, tibbiy xizmatlar,
bepul oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa imtiyozlar taqdim etish tizimi yo’lga
qo’yildi.
Ayollar va bolalarni himoya qilish dasturlari
Mustaqillikdan keyin gender tengligini ta’minlash va ayollar huquqlarini himoya
qilish bo’yicha ham muhim qadamlar tashlandi. 1991-yildan boshlab ayollar va
bolalarni ijtimoiy jihatdan qo’llab-quvvatlash bo’yicha qator davlat dasturlari ishlab
17

chiqildi. Masalan, "Oila" ilmiy-amaliy markazi , "Xotin-qizlar qo’mitasi" va
boshqa tashkilotlar oilalar va bolalar uchun turli dasturlarni amalga oshirib
kelmoqda.
2000-yillardan boshlab bolalarni himoya qilish bo’yicha xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik kuchaytirildi. UNICEF, UNDP va boshqa xalqaro tuzilmalar bilan
birgalikda bolalar huquqlarini himoya qilishga oid qonunlar ishlab chiqildi va
ularning bajarilishi nazoratga olindi.
Moddiy va ijtimoiy yordam dasturlari
Ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirish maqsadida davlat tomonidan turli nafaqa
va imtiyozlar tizimi joriy qilindi. Xususan, quyidagi yo’nalishlarda aholiga ko’mak
berish yo’lga qo’yildi:
Kam ta’minlangan oilalar uchun ijtimoiy nafaqalar va moddiy yordam ajratish;
Yosh bolali onalarga davlat tomonidan maxsus yordam dasturlarini taqdim etish ;
Nogironligi bo’lgan bolalar va ularning oilalarini qo’llab-quvvatlash uchun
maxsus ta’lim va reabilitatsiya markazlari tashkil etish;
Ko’p bolali oilalar uchun imtiyozlar berish, xususan, uy-joy ta’minotida yordam
ko’rsatish.
Nogironligi bo’lgan bolalar va ehtiyojmand oilalarni qo’llab-quvvatlash
Mustaqillikdan keyin nogironligi bo’lgan bolalar uchun maxsus maktab-
internatlar, reabilitatsiya markazlari va davolash muassasalari tashkil etildi. Davlat
tomonidan ushbu bolalarga yordam ko’rsatish uchun subsidiya va imtiyozlar berish
tizimi yo’lga qo’yildi. 2017-yildan keyin ushbu yo’nalishda yanada katta
o’zgarishlar bo’lib, nogironligi bo’lgan bolalar uchun inklyuziv ta’lim tizimi yo’lga
qo’yildi. Bu orqali ularning odatiy maktablarda tahsil olishi va jamiyatga to’liq
integratsiya bo’lishiga sharoit yaratildi.
Bolalar mehnatini taqiqlash va huquqlarini himoya qilish
O’zbekiston mustaqillikdan keyin bolalar mehnatini kamaytirish va ularning
huquqlarini himoya qilish borasida xalqaro talablarga javob beradigan islohotlarni
amalga oshirdi. 2008-yilda bolalar huquqlari bo’yicha xalqaro konvensiyalar qabul
18

qilindi va majburiy bolalar mehnatini bartaraf etish bo’yicha maxsus dasturlar ishlab
chiqildi.
Xususiy sektor va nodavlat tashkilotlarning o’rni
Mustaqillikdan so’ng xususiy va nodavlat tashkilotlarning ijtimoiy himoya
tizimidagi roli ortdi. Xususan, "Mehribonlik uylari" , "Saxovat uylari" ,
"Nogironlar jamiyati" kabi turli xayriya va nodavlat tashkilotlari ehtiyojmand
oilalar va bolalar uchun moddiy yordam ko’rsatmoqda.
Davlat dasturlari va kelajak rejalar
Keyingi yillarda O’zbekiston hukumati tomonidan ijtimoiy himoyani
takomillashtirish bo’yicha keng qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan,
“Yangi O’zbekiston” strategiyasi doirasida:
Kam ta’minlangan oilalarga subsidiya va kredit ajratish tizimi takomillashtirildi;
Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish orqali ijtimoiy yordamga qaramlikni
kamaytirish choralari ko’rildi;
Ta’lim va tibbiyot sohasida ijtimoiy himoya choralari kuchaytirildi.
Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan ijtimoiy islohotlar O’zbekistonda oila va
bolalarni qo’llab-quvvatlash tizimini tubdan o’zgartirdi. Davlat tomonidan ta’lim,
tibbiyot, moddiy yordam va reabilitatsiya xizmatlari yo’lga qo’yildi, mahalla
instituti esa mahalliy darajada ijtimoiy yordamning asosiy ustuniga aylandi. Xususiy
sektor va nodavlat tashkilotlarning ishtiroki ham kuchayib, jamiyatning barcha
qatlamlari uchun barqaror ijtimoiy himoya tizimi shakllantirildi. Bu islohotlar
kelgusida ham takomillashtirilishi kutilmoqda.
Hozirgi kundagi ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi
3.1 Davlat dasturlari va loyihalar
O’zbekiston mustaqillik yillarida ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish va
aholining zaif qatlamlarini qo’llab-quvvatlash maqsadida keng ko’lamli davlat
dasturlari va loyihalarni amalga oshirdi. Ijtimoiy himoya tizimi asosan davlat
19

tomonidan moliyalashtirilgan dasturlar, mahalliy hokimiyat organlarining
tashabbuslari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda amalga oshiriladigan
loyihalar orqali rivojlantirildi.
Ijtimoiy qo’llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri
hisoblanib, ayniqsa, kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bo’lgan shaxslar, yetim
bolalar va yolg’iz keksalar uchun maxsus dasturlar ishlab chiqildi. Bu borada qabul
qilingan davlat dasturlari va strategiyalar har bir ehtiyojmand fuqaroning
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan bo’lib, ularning moddiy, tibbiy va psixologik
jihatdan qo’llab-quvvatlanishini ta’minlashga asoslangan.
Kam ta’minlangan oilalar va aholining ijtimoiy himoyasi
Kam ta’minlangan oilalarni qo’llab-quvvatlash bo’yicha davlat tomonidan
maxsus yordam dasturlari ishlab chiqildi. Bu dasturlar asosida:
Kam daromadli oilalarga nafaqa va moddiy yordam ajratish;
Uy-joy ijarasi yoki kommunal xizmatlar uchun subsidiyalar berish;
Ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgan oilalarni kasb-hunar o’rganish orqali
iqtisodiy mustaqillikka erishishiga ko’maklashish;
Oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirish uchun imtiyozli kreditlar
ajratish kabi chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Ayniqsa, ijtimoiy yordam tizimida mahalla instituti muhim rol o’ynaydi. Mahalla
faollari tomonidan kam ta’minlangan oilalar aniqlanib, ularga moddiy va ma’naviy
yordam ko’rsatish, bolalarini bepul ta’lim dasturlariga jalb qilish, tibbiy xizmatlar
bilan ta’minlash bo’yicha ishlar olib boriladi.
Nogironligi bo’lgan shaxslar va bolalar uchun ijtimoiy dasturlar
Nogironligi bo’lgan shaxslar, ayniqsa bolalar uchun davlat tomonidan qator
muhim dasturlar amalga oshirildi. Bular orasida:
Nogiron bolalar uchun maxsus maktablar va reabilitatsiya markazlarini tashkil etish ;
Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish orqali nogironligi bo’lgan bolalarning
umumta’lim maktablarida tahsil olishini ta’minlash;
Tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya markazlarini kengaytirish va ularga zamonaviy
tibbiy texnologiyalar bilan jihozlangan yordam ko’rsatish;
20

Nogiron shaxslarni ish bilan ta’minlash va kasb-hunar o’rgatish bo’yicha maxsus
dasturlarni amalga oshirish kabi chora-tadbirlar mavjud.
Shuningdek, davlat tomonidan nogiron bolalarni parvarishlayotgan oilalarga
moddiy yordam ajratish, ularga imtiyozli sharoitlarda tibbiy xizmatlardan
foydalanish imkoniyatini yaratish, ijtimoiy transport xizmatlarini rivojlantirish kabi
qo’shimcha imtiyozlar ham joriy etilgan.
Yetim bolalarni himoya qilish va "Mehribonlik uylari" tizimi
Yetim bolalarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash tizimi ham
takomillashtirilib, "Mehribonlik uylari" va bolalar uylari faoliyatini rivojlantirishga
katta e’tibor qaratildi. Davlat tomonidan bu borada qabul qilingan dasturlar
quyidagilarni o’z ichiga oladi:
Yetim va qarovsiz qolgan bolalar uchun zamonaviy sharoitlarga ega "Mehribonlik
uylari"ni qurish va ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash;
Ota-onasiz qolgan bolalarni oilaviy tarbiya tizimiga jalb qilish va ularning ijtimoiy
muhitga moslashuvini ta’minlash;
Bolalarni boqib oluvchi oilalar uchun moddiy yordam va rag’batlantirish tizimini
takomillashtirish;
Yetim bolalar uchun ta’lim va kasb-hunar o’rgatish imkoniyatlarini kengaytirish.
Shuningdek, bolalarni asrab olish tartiblarini yengillashtirish va oilaviy tarbiya
tizimini kuchaytirish orqali yetim bolalar sonini kamaytirish bo’yicha chora-
tadbirlar ko’rildi.
Ayollar va onalar uchun ijtimoiy dasturlar
Davlat ayollar, ayniqsa yosh onalar va ko’p bolali ayollarni qo’llab-quvvatlash
borasida ham qator dasturlarni amalga oshirdi. Bular orasida:
Homilador ayollar uchun tibbiy xizmatlarni kengaytirish va bepul tibbiy
tekshiruvlarni yo’lga qo’yish;
Onalik ta’tili davrida moddiy yordam va imtiyozlar berish;
Ko’p bolali onalar va yolg’iz ayollar uchun ijtimoiy himoya choralarini
kuchaytirish;
21

Ayollarning bandligini oshirish va ularning tadbirkorlik faoliyatini qo’llab-
quvvatlash.
Bu dasturlar natijasida ayollarning mehnat bozorida ishtiroki oshib, ularning
iqtisodiy mustaqillikka erishishiga sharoit yaratildi.
O’zbekiston mustaqillikdan keyingi yillarda aholining ijtimoiy muhofazasini
ta’minlash bo’yicha keng ko’lamli davlat dasturlarini ishlab chiqdi va amalga
oshirdi. Bu dasturlar kam ta’minlangan oilalarni moddiy va tibbiy qo’llab-
quvvatlash, yetim bolalarni himoya qilish, nogironligi bo’lgan shaxslarni qo’llab-
quvvatlash hamda ayollar va yosh onalar uchun maxsus imtiyozlar yaratishga
qaratilgan. Shu bilan birga, ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini oshirish va
uning jamiyatdagi rolini kuchaytirish maqsadida nodavlat tashkilotlar va xususiy
sektor bilan hamkorlik ham rivojlantirilmoqda.
Kelajakda ushbu dasturlar yanada takomillashtirilib, aholining barcha
qatlamlariga mos ijtimoiy himoya mexanizmlarini yaratishga qaratilgan yangi
tashabbuslar amalga oshirilishi rejalashtirilgan.
3.2 Nogironligi bo’lgan bolalar va kam ta’minlangan oilalarni qo’llab-
quvvatlash
O’zbekistonda nogironligi bo’lgan bolalar va kam ta’minlangan oilalarni ijtimoiy
qo’llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Ushbu guruhdagi aholining huquqlarini himoya qilish, ularning moddiy, tibbiy va
ta’lim ehtiyojlarini ta’minlash hamda jamiyatga integratsiyasini yengillashtirish
maqsadida turli dasturlar, loyihalar va huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda.
Nogironligi bo’lgan bolalarni ijtimoiy muhofaza qilish va ularning jamiyatda
to’laqonli hayot kechirishlari uchun maxsus ta’lim va reabilitatsiya markazlari
tashkil etilgan bo’lib, ularda bolalarning ta’lim olishi va jamiyatga moslashuvi
uchun barcha sharoitlar yaratilgan. Nogiron bolalarning oddiy maktablarda tahsil
olishi uchun inklyuziv ta’lim tizimi rivojlantirilmoqda. Bu orqali ularga zamonaviy
o’quv dasturlari asosida bilim olish, ijtimoiy hayotga moslashish va mustaqil hayot
kechirish imkoniyati yaratilmoqda. Nogiron bolalar uchun bepul tibbiy reabilitatsiya
markazlari faoliyat yuritib, ularning sog’lig’ini tiklash, jismoniy imkoniyatlarini
22

kengaytirish hamda psixologik moslashuvini yaxshilash bo’yicha kompleks
xizmatlar ko’rsatilmoqda. Davlat tomonidan nogironligi bo’lgan bolalar va ularning
oilalariga nafaqa, bepul dori-darmonlar, tibbiy jihozlar va maxsus transport
xizmatlari taqdim etiladi.
Kam ta’minlangan oilalar moddiy jihatdan himoya qilinishi, bandligini ta’minlash
va farzandlariga sifatli ta’lim hamda tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati
yaratish maqsadida davlat tomonidan turli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Kam ta’minlangan oilalar uchun davlat tomonidan turli to’lovlar va moddiy yordam
ajratiladi. Ushbu yordamlar oilaning daromad darajasi va farzandlar soniga qarab
belgilanadi. Kam ta’minlangan oilalar vakillari, ayniqsa ayollar va bolalar uchun
bepul tibbiy xizmatlar taqdim etiladi. Bolalar uchun emlash, tibbiy tekshiruvlar va
zarur dorilar bepul yoki imtiyozli shartlar asosida beriladi. Kam ta’minlangan oilalar
davlat tomonidan arzon uy-joy bilan ta’minlanishi yoki kommunal xizmatlar uchun
subsidiya olishi mumkin. Kam ta’minlangan oilalar farzandlariga bepul yoki
imtiyozli ta’lim olish imkoniyatlari yaratilgan. Bundan tashqari, mehnat bozoriga
mos kasb-hunar o’rganish dasturlari orqali oilalarning iqtisodiy mustaqilligiga
erishishiga yordam beriladi.
Nogironligi bo’lgan bolalar va kam ta’minlangan oilalar uchun nafaqat moddiy
yordam, balki jamiyatga to’laqonli integratsiya bo’yicha ham keng ko’lamli ishlar
olib boriladi. Ayniqsa, nogiron bolalar uchun maxsus ishlab chiqilgan kasb-hunar
o’rgatish dasturlari orqali ularning kelajakda mustaqil mehnat qilishlari uchun
sharoit yaratish maqsad qilingan. Kam ta’minlangan oilalar uchun esa tadbirkorlikni
rivojlantirish, davlat subsidiyalari va imtiyozli kreditlar orqali iqtisodiy
barqarorlikka erishish imkoniyati kengaytirilmoqda.
Nogironligi bo’lgan bolalar va kam ta’minlangan oilalarni ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash tizimi O’zbekistonda doimiy rivojlanib borayotgan sohalardan biri
hisoblanadi. Davlat tomonidan yaratilayotgan sharoitlar ushbu toifadagi aholining
huquqlarini ta’minlash, ularning ijtimoiy faolligini oshirish va kelajakda jamiyatda
munosib o’rin egallashlari uchun imkoniyatlar yaratishga qaratilgan. Ijtimoiy
yordam tizimining samaradorligini oshirish va bu boradagi muammolarni bartaraf
23

etish maqsadida nodavlat tashkilotlar, xalqaro hamkorlik va xususiy sektor
ishtirokida turli loyihalar ham amalga oshirilmoqda.
3.3 Nodavlat tashkilotlarning o’rni
O’zbekistonda ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimida nodavlat tashkilotlarning o’rni
tobora ortib bormoqda. Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy himoya
choralari bilan bir qatorda, nodavlat notijorat tashkilotlari, xususiy fondlar va
xalqaro tashkilotlar ham aholining zaif qatlamlariga ko’mak berishda muhim rol
o’ynamoqda. Ushbu tashkilotlar nogironligi bo’lgan bolalar, kam ta’minlangan
oilalar, yetim bolalar hamda ijtimoiy muammolarga duch kelgan shaxslarni qo’llab-
quvvatlash maqsadida turli loyihalar va dasturlarni amalga oshiradi.
Nodavlat tashkilotlar ko’pincha aholining ehtiyojmand qatlamlariga manzilli
yordam ko’rsatish bilan shug’ullanadi. Ular jamiyatda ijtimoiy birdamlikni
shakllantirish, inson huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy xizmatlarni
takomillashtirishga qaratilgan faoliyat olib boradi. Xususan, nogironligi bo’lgan
bolalar uchun maxsus reabilitatsiya markazlari, psixologik yordam berish markazlari
va kasb-hunar o’rgatish kurslari tashkil etiladi. Kam ta’minlangan oilalar va yolg’iz
onalar uchun esa oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak va zaruriy buyumlar bilan
ta’minlash kabi amaliy yordamlar ko’rsatiladi.
Nodavlat tashkilotlar faqatgina moddiy yordam bilan cheklanmay, balki ijtimoiy
muammolarni hal qilish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish va qonunchilikni
takomillashtirishda ham faol ishtirok etadi. Ular davlat organlari bilan hamkorlikda
qonun loyihalarini ishlab chiqish, jamiyatda muhim masalalar bo’yicha
xabardorlikni oshirish va aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirish yo’nalishida
ham samarali ishlar olib boradi.
Bundan tashqari, xayriya jamg’armalari va nodavlat tashkilotlar turli xalqaro
institutlar va donor tashkilotlar bilan hamkorlik qilib, mahalliy darajada ijtimoiy
loyihalarni moliyalashtirishga hissa qo’shadi. Ushbu hamkorlik natijasida ko’plab
bolalar bog’chalari, maktablar, tibbiy muassasalar hamda ijtimoiy xizmat ko’rsatish
markazlari qurilib, aholiga xizmat qilishni boshlaydi.
24

Nodavlat sektorning rivojlanishi ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimining yanada
samarali ishlashiga xizmat qiladi. Chunki bu yo’nalish faqat davlat organlariga
bog’liq bo’lmay, jamoatchilik va fuqarolik jamiyati institutlari ishtirokida amalga
oshiriladi. Jamiyatning turli qatlamlaridan chiqqan tashabbuskor insonlar,
tadbirkorlar va ko’ngillilar nodavlat tashkilotlar orqali o’z hissalarini qo’shish
imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Xulosa qilib aytganda, nodavlat tashkilotlarning ijtimoiy qo’llab-quvvatlash
jarayonidagi o’rni beqiyosdir. Ular davlat dasturlarini to’ldirib, aholining turli
ehtiyojlariga mos keladigan innovatsion yechimlar taklif qiladi, bevosita yordamga
muhtoj insonlarga yetib boradi va jamiyatda ijtimoiy adolat tamoyillarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu sababli, kelgusida nodavlat tashkilotlarning
faoliyatini kengaytirish, ularni qo’llab-quvvatlash va davlat bilan hamkorligini
mustahkamlash ijtimoiy himoya tizimini yanada rivojlantirishga yordam beradi.
25

XULOSA
O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasi, xususan, oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash tizimi uzoq yillar davomida shakllanib kelgan va hozirgi kunda davlat
siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biriga aylangan. Tarixiy jarayonlarga nazar
tashlaganda, an’anaviy jamiyatda oila va bolalarni qo’llab-quvvatlashning o’ziga
xos shakllari mavjud bo’lgan bo’lsa, keyinchalik sovet davrida bu jarayon davlat
tomonidan markazlashgan tartibda amalga oshirilgan. Mustaqillik yillarida esa bu
sohada tub islohotlar olib borilib, huquqiy asoslar mustahkamlanib, zamonaviy
ijtimoiy qo’llab-quvvatlash tizimi shakllantirildi.
Bugungi kunda davlat tomonidan ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish, kam
ta’minlangan oilalar va nogironligi bo’lgan bolalarni qo’llab-quvvatlash borasida
keng ko’lamli dasturlar amalga oshirilmoqda. Turli davlat dasturlari, qonunchilik
bazasi va xalqaro hamkorlik natijasida aholining ehtiyojmand qatlamlari uchun
moddiy yordam, bepul tibbiy xizmatlar, ta’lim va kasb-hunar o’rgatish imkoniyatlari
kengaytirildi. Barcha qatlamlar uchun teng imkoniyatlar yaratish, jamiyatdagi
ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va aholining turmush darajasini oshirish borasida
izchil ishlar olib borilmoqda.
Shuningdek, nodavlat tashkilotlarning o’rni ham tobora ortib bormoqda. Ular
davlat tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy dasturlarni to’ldirib, ijtimoiy
muammolarni hal qilishda bevosita ishtirok etmoqda. Nodavlat sektorning
rivojlanishi ijtimoiy xizmatlarning sifati va ko’lamini oshirishga xizmat qilib,
jamiyatda insonparvarlik va ijtimoiy hamkorlik tamoyillarini mustahkamlamoqda.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash tizimi davlat siyosatining muhim yo’nalishlaridan biri bo’lib, uning
rivojlanishi uchun doimiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlat va nodavlat
tashkilotlarning hamkorligi, qonunchilik bazasining takomillashtirilishi va
zamonaviy ijtimoiy dasturlar orqali aholining ijtimoiy muhofazasini kuchaytirish
borasida sezilarli yutuqlarga erishilmoqda. Kelgusida bu yo’nalishda islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va xalqaro tajribadan foydalanish orqali ijtimoiy qo’llab-
quvvatlash tizimini yanada rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.
26

FOYDALANILAGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O’zbekiston, 2023.
2. O’zbekiston Respublikasining “Ijtimoiy himoya to’g’risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2022.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ijtimoiy himoya tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi farmoni. – 2023.
4. O’zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi materiallari. – Toshkent, 2023.
5. Xolmo’minov I., Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan, 2021.
6. Abdurahmonov Q., O’zbekiston ijtimoiy himoya tizimi tarixi. – Toshkent:
Sharq, 2020.
7. Karimov I.A., O’zbekistonning ijtimoiy taraqqiyot yo’li. – Toshkent:
O’zbekiston, 2015.
8. Jahon Banki va BMT Taraqqiyot Dasturi hisoboti: O’zbekistonda ijtimoiy
himoya tizimi. – Toshkent, 2022.
9. O’zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari. – Toshkent, 2023.
10. Turli xalqaro tashkilotlar, jumladan, UNICEF va UNDP hisobotlari va tahliliy
ma’lumotlari.
27

O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasida oila va bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash amaliyotining rivojlanish tarixi

Купить