Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda oliy davlat vakillik organi – qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK N OMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 –Tarix (Mamlak at lar v a mint aqalar) y o’nalishi O’zbek ist onda oliy dav lat v ak illik organ – qonun chiqaruv chi hok imy at ning shak illanishi Mavzusida KURS ISHI Toshk e nt -2025 MUN DA RA J A KIRISH …………………………………………………….2 I BOB. O’ZBEKISTONDA QONUN CHIQARUVCHI HOKIMIYAT TIZIMINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI 1.1. Mustaqillikdan oldingi davrda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimi ………………………………………………………………6 1.2. 1992-yilgi Konstitutsiya va Oliy Majlisning tashkil topishi …………………………………………………………….11 I bobga xulosa …………………………………………….16 II BOB. OLIY MAJLISNING TUZILISHI VA UNING FAOLIYAT TARTIBI 2.1. Qonunchilik palatasi: shakllanishi, vakolatlari va faoliyati …………………………………………….18 2.2. Senat: a’zolarni saylash tartibi, vakolatlar va tuzilma …………………………………………… 2.3. Qonun ijodkorligi jarayoni: qonun loyihasini ko‘rib chiqish, qabul qilish tartibi ……………………………………………….30 II bobga xulosa ………………………………………………34 XULOSA …………………………………………………….36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI …………………………………………….38 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi o‘zining mustaqilligini e’lon qilganidan so‘ng, mamlakatda davlat boshqaruvi va hokimiyat tizimini tubdan isloh qilish ehtiyoji dolzarb masalaga aylandi. Mustaqil va suveren davlat sifatida O‘zbekiston o‘z taraqqiyot yo‘lini tanlab, demokratik huquqiy davlat qurish maqsadini belgiladi. Shu maqsad asosida davlat hokimiyatining tarmoqlarga bo‘linishi, ularning o‘zaro muvozanati va mustaqil faoliyat yuritishini ta’minlash konstitutsiyaviy tamoyil sifatida e’tirof etildi. Aynan ana shu siyosiy-huquqiy o‘zgarishlar jarayonida qonun chiqaruvchi hokimiyat, ya’ni parlament instituti markaziy o‘rinlardan birini egallay boshladi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat har qanday demokratik davlatda asosiy vakillik organi bo‘lib, xalqning siyosiy irodasini ifoda etadi. U qonunlar qabul qilish, davlat siyosatini belgilash, budjetni tasdiqlash va ijro hokimiyati ustidan parlament nazoratini amalga oshirish orqali davlat boshqaruvida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda bu vazifani Oliy Majlis — oliy vakillik va qonun chiqaruvchi organ — bajaradi. Mustaqillik yillarida Oliy Majlisning shakllanishi, huquqiy maqomining belgilanishi, ikki palatali tizimga o‘tish jarayoni va uning faoliyat mexanizmlari bosqichma-bosqich takomillashdi. 1992-yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlari o‘rtasida taqsimlanishini rasman huquqiylashtirdi. Bu esa qonun chiqaruvchi hokimiyatni mustaqil institut sifatida shakllantirishga zamin yaratdi. Konstitutsiyaviy-huquqiy islohotlar asosida 1995-yilda bir palatali Oliy Majlis tashkil etildi, 2005-yildan esa ikki palatali parlament tizimi — Qonunchilik palatasi va Senat — joriy qilindi. Bu islohotlar O‘zbekistonning siyosiy tizimini demokratlashtirish, hududiy va xalq manfaatlarini uyg‘unlashtirish, qonun ijodkorligini kuchaytirish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi globallashuv va ochiqlik siyosati sharoitida qonun chiqaruvchi organning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Oliy Majlis nafaqat qonunchilik faoliyatini olib boradi, balki ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va xalqaro siyosatni shakllantirishda bevosita ishtirok etadi. U davlat barqarorligining, huquqiy tizimning va jamiyat ishonchining kafolati sifatida xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi — O‘zbekistonda oliy davlat vakillik organi sifatida qonun chiqaruvchi hokimiyatning tarixiy shakllanish bosqichlarini, huquqiy asoslarini, tashkilotiy tuzilishini va amaliy faoliyatini ilmiy jihatdan tahlil qilishdir. Shu asosda quyidagi vazifalar belgilandi: • Mustaqillikdan avvalgi parlament tizimini tahlil qilish; • 1992-yilgi Konstitutsiya va Oliy Majlisning shakllanishini o‘rganish; • Qonunchilik palatasi va Senatning vakolatlarini, tuzilmasini va faoliyatini yoritish; • Qonun chiqaruvchi hokimiyatning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash; • Oliy Majlis faoliyatining hozirgi zamon sharoitida qanday takomillashib borayotganini ko‘rsatish. Ushbu kurs ishining obyekti — O‘zbekiston Respublikasining qonun chiqaruvchi hokimiyati, ya’ni Oliy Majlisning konstitutsiyaviy asoslari, faoliyat mexanizmlari va tarixiy shakllanish jarayoni. Tadqiqot predmeti esa parlament tizimining mazkur davlat boshqaruvi modelida tutgan o‘rni va u orqali amalga oshirilayotgan siyosiy-huquqiy islohotlardir. Ishni tayyorlashda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, qonun hujjatlari, Oliy Majlis faoliyatiga doir statistik va normativ materiallar, Prezident nutqlari, hukumat qarorlari, yuridik va siyosiy fan sohasidagi ilmiy maqolalar, darsliklar, monografiyalar hamda rasmiy axborot manbalari asos qilib olindi. Shunday qilib, ushbu kurs ishi O‘zbekiston Respublikasida oliy davlat vakillik organi — qonun chiqaruvchi hokimiyatning huquqiy asoslari va tarixiy rivojlanishini chuqur tahlil qilish, mavjud tizimning ustun va muammoli jihatlarini aniqlash, hamda uning zamonaviy siyosiy hayotdagi o‘rnini ilmiy jihatdan yoritishga qaratilgan . Kurs ishi mav zusining obek t i. Ushbu kurs ishining obekti Tadqiqot obyekti sifatida Oliy Majlisning huquqiy asoslari, tashkiliy tuzilishi, tarixiy shakllanish bosqichlari va hozirgi zamonaviy parlament tizimidagi o‘rni alohida o‘rganiladi. Bu obyektdan kelib chiqib, Oliy Majlis faqat qonunlar chiqaruvchi organ emas, balki siyosiy barqarorlikni ta’minlovchi, davlat hokimiyati tarmoqlari o‘rtasida muvozanat yaratuvchi, fuqarolik jamiyatinin g ishonchli poydevori ni shakllantiruvchi markaziy institut ekanligi aniqlanadi. Tadqiqot obyekti doirasida Oliy Majlisning tarkibiy jihatlari – Qonunchilik palatasi va Senat, ularning vakolatlari, shakllanish tartibi, qonun ijodkorligidagi roli, ijro hokimiyati va sud tizimi bilan o‘zaro aloqalari keng tahlil qilinadi. Ayniqsa, bu organlarning ichki me’yoriy asoslari, reglamentlari, komissiyalari va qo‘mitalarining faoliyati kurs ishi uchun dolzarb manba bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, tadqiqotda tarixiy yondashuv orqali sobiq O‘zbekiston SSR davridag i vakillik organlari (masalan , Oliy Sovet) faoliyati, ularnin g Konstitutsiyaviy maqomi va vakolatlari bilan hozirgi Oliy Majlis o‘rtasidagi farqlar, uzviylik va uzilishlar tahlil qilinadi. Bu orqali O‘zbekiston parlament tizimining evolyutsiyasi – ya’ni avtoritar modellar va demokratik modellar o‘rtasidagi o‘tish bosqichlari yoritiladi. Tadqiqot obyekti, shu bilan birga, Oliy Majlisning xalq bilan muloqoti, deputatlik institutining rivoji, parlament nazoratining amaliyoti, qonunchilik tashabbusi subyektlari va ularning huquqiy maqomi kabi amaliy jihatlarni ham qamrab oladi. So‘nggi yillarda olib borilgan parlament islohotlari, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan 2021–2023-yillarda amalga oshirilgan siyosiy-huquqiy yangilanishlar, “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida parlamentning mustaqilligi va samaradorligini oshirish borasidagi chora-tadbirlar ham tadqiqot obyekti tarkibiga kiradi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, tadqiqot obyekti — bu nafaqat Oliy Majlisning tashkiliy- huquqiy tuzilmasi, balki uning jamiyatdagi siyosiy roli, xalq ishonchini qozonishdagi o‘rni, qonunchilik faoliyatining sifat va mazmun jihatdan takomillashuvi hamdir. Shu nuqtai nazardan, Oliy Majlis – zamonaviy O‘zbekiston davlat boshqaruvi tizimining yuragi hisoblanadi. Kurs ishi mav zusining predmet i. Mazkur kurs ishining tadqiqot predmeti — O‘zbekiston Respublikasida oliy vakillik organi sifatida qonun chiqaruvchi hokimiyatning huquqiy maqomi, funksiyalari, vakolatlari, tashkiliy tuzilishi va amaliy faoliyatining mazmun-mohiyatini o‘rganishdan iborat. Agar tadqiqot obyekti Oliy Majlis va uning shakllanish jarayoni bo‘lsa, tadqiqot predmeti — aynan ushbu organ orqali amalga oshirilayotgan siyosiy-huquqiy munosabatlar, qonunchilik tashabbusi jarayoni, parlament nazorati institutining ishlashi, deputatlik vakolatlarining amaliyoti, shuningdek, parlament tizimi orqali davlat hokimiyatining barqaror faoliyati ta’minlanishining ilmiy va huquqiy jihatlarini qamrab oladi. Predmet doirasida quy idagi masalalarning nazariy v a amaliy t ahlili olib boriladi: • Oliy Majlisning ik k i palat ali t uzilmasining huquqiy asoslari v a maqsadliligi; • Qonunchilik palat asi v a Senat o‘rt asidagi v ak olat lar t aqsimot i; • Qonun ijodk orligi jaray onining bosqichlari v a isht irok chilari; • Parlament nazorat i inst it ut ining ishlashi, uning huk umat ust idan t a’siri; • X alq v ak illik prinsipining Oliy Majlis faoliy at ida ifodalanishi; • Fuqarolik jamiy at i bilan o‘zaro aloqalarning shak llanishi v a k uchay ishi; • Oliy Majlis faoliy at ining zamonav iy siy osiy islohot lardagi o‘rni. Tadqiqot predmeti shuningdek, Oliy Majlis faoliyatida kuzatilayotgan ijobiy jihatlar bilan birga, mavjud muammoli masalalar va ularni bartaraf etish yo‘llarini ham o‘z ichiga oladi. Misol uchun, ayrim qonunlarning ijrosi sustligi, parlament eshituvlari samaradorligining pastligi, qonunchilik tashabbusi subyektlari faoliyatidagi muvofiqlashtirish muammolari — bularning barchasi tadqiqot predmeti doirasida tahlil qilinadi. Bundan tashqari, Oliy Majlis faoliyatida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining qo‘llanishi, deputatlarning saylovchilarga hisobdorligi, ochiqlik va shaffoflik tamoyillarining amalda qay darajada ishlayotgani kabi masalalar ham predmet doirasida alohida o‘rin tutadi. Shunday qilib, ushbu kurs ishining tadqiqot predmeti — O‘zbekiston Respublikasi qonun chiqaruvchi hokimiyati faoliyatining tub mohiyatini, amaliy ifodasini, huquqiy asoslarini, shuningdek, parlamentarizmning milliy modelini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, u orqali davlat hokimiyati tizimidagi qonunchilik organining o‘rni chuqur tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — O‘zbekiston Respublikasida oliy davlat vakillik organi sifatida qonun chiqaruvchi hokimiyatning tarixiy shakllanish jarayonini, uning huquqiy asoslarini, tashkiliy tuzilmasini va amaliy faoliyatini tizimli ravishda o‘rganish, tahlil qilish va baholashdan iborat. Demokratik jamiyatda qonun chiqaruvchi hokimiyat davlat boshqaruvi tizimining yuragi hisoblanadi. U nafaqat huquqiy normalarni belgilovchi oliy organ, balki davlat siyosatini shakllantiruvchi, xalq irodasini ifoda etuvchi va amalga oshiruvchi muhim institutdir. Shu bois mazkur mavzu doirasida asosiy e’tibor O‘zbekiston Respublikasida parlament tizimining evolyutsiyasi, uni shakllantirishdagi siyosiy-huquqiy islohotlar, konstitutsiyaviy asoslar va ularning amaliyotdagi ifodalariga qaratiladi. Tadqiqot ning maqsadi quy idagi y o‘nalishlar orqali k onk ret lasht iriladi: 1. Tarixiy tahlil orqali O‘zbekistonda qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanish bosqichlarini aniqlash — ya’ni, sovet davrida faoliyat yuritgan O‘zbekiston SSR Oliy Sovetidan boshlab, 1992-yildagi Konstitutsiya qabul qilingandan so‘ng Oliy Majlisning tashkil topishi va 2005-yilda ikki palatali tizimga o‘tilguniga qadar bo‘lgan o‘zgarishlarni ilmiy yoritish. 2. Oliy Majlisning tuzilmasi, vakolatlari va faoliyatini tahlil qilish — Qonunchilik palatasi va Senatning shakllanish tartibi, vakolat doiralari, qonun ijodkorligidagi ishtiroki va ularning o‘zaro muvozanati doirasida olib borilayotgan faoliyatni chuqur o‘rganish. 3. Qonun chiqaruvchi hokimiyatning konstitutsiyaviy asoslarini tahlil qilish — 1992-yilgi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida qonun chiqaruvchi hokimiyatning huquqiy maqomi va faoliyat tamoyillarining mustahkamlanishiga e’tibor qaratish. 4. Parlament faoliyatining zamonaviy bosqichdagi o‘zgarishlarini aniqlash — ya’ni, “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida parlament islohotlari, qonunchilik tashabbusi institutining kuchayishi, parlament nazorati va fuqarolik jamiyati bilan munosabatlarning yangi bosqichdagi rivojlanishini yoritish. 5. Oliy Majlisning amaliy faoliyatida uchrayotgan muammolarni aniqlash va takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish — qonunlar ijrosining sustligi, parlament eshituvlari samaradorligi, deputatlarning saylovchilarga hisobdorlik darajasi kabi amaliy masalalarga e’tibor qaratish. Shuningdek, kurs ishi orqali O‘zbekistonning milliy parlament tizimining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, uni boshqa davlatlar parlament tizimlari bilan qiyosiy o‘rganish imkoniyati ham shakllanadi. Umuman olganda, tadqiqot maqsadi — qonun chiqaruvchi hokimiyatni tarixiy, huquqiy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish orqali, O‘zbekistonning konstitutsiyaviy rivojlanishida parlament institutining qanday o‘rin egallayotganini ilmiy asosda yoritish va baholashdir. Kurs ishining v azifalari. Mazkur kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-amaliy vazifalarni hal qilish nazarda tutiladi. Ular O‘zbekiston Respublikasida qonun chiqaruvchi hokimiyat – Oliy Majlisning shakllanishi, rivojlanishi va faoliyatini har tomonlama o‘rganishga xizmat qiladi: 1. O‘zbe k ist on Re spublik asida qonun chiqaruvchi hok imiy at ning shak llanish bosqichlarini t arixiy t ahlil qilish • Mustaqillikdan avvalgi davrda, ya’ni O‘zbekiston SSR davridagi Oliy Sovet faoliyatini o‘rganish; • 1992-yilgi Konstitutsiyaning qabul qilinishi bilan qonun chiqaruvchi hokimiyatning mustaqil tizim sifatida shakllanish jarayonini yoritish; • 1995–2005 yillardagi islohotlar asosida Oliy Majlis faoliyatining bosqichma-bosqich rivojlanishini tahlil qilish. 2. Oliy Majlisning ik k i palat ali t izimga o‘t ish jaray oni va uning sabablari, af zallik larini o‘rganish • 2005-yilda O‘zbekiston Respublikasi parlamenti ikki palatali tizimga o‘tilishining siyosiy-huquqiy asoslarini aniqlash; • Qonunchilik palatasi va Senatning tashkil topish tartibini, vakolatlarini va ular o‘rtasidagi farqlarni o‘rganish; • Ikkala palataning davlat boshqaruvidagi o‘rnini tahlil qilish. 3. Qonun ijodk orligi jaray onini o‘rganish va baholash • Qonunchilik tashabbusi subyektlari (Prezident, deputatlar, Senat a’zolari, Vazirlar Mahkamasi va boshqalar) faoliyatini tahlil qilish; • Qonun loyihasining ishlab chiqilishidan to qabul qilinishi va kuchga kirishigacha bo‘lgan bosqichlarini yoritish; • Amaliyotda bu jarayonning qanday kechayotganini amaliy misollar bilan ko‘rsatish. 4. Parlame nt nazorat i me xanizmlarini o‘rganish • Oliy Majlisning ijro hokimiyati faoliyati ustidan nazoratni qanday amalga oshirishi (so‘rovlar, eshituvlar, deputatlik nazorati, parlament komissiyalari orqali); • Boshqaruv organlari faoliyatining samaradorligi ustidan parlament nazoratining real ta’sir darajasi. 5. De put at lik va se nat orlik f aoliy at ining amaliy jihat larini t ahlil qilish • Saylov tizimi orqali ularning shakllanishi, xalq bilan muloqoti, saylovchilarga hisobot berish amaliyoti; • Deputatlar va senatorlarning huquq va majburiyatlari, ularga berilgan kafolatlar. 6. Zamonaviy siy osiy -huquqiy islohot lar k ont e k st ida parlame nt t izimidagi o‘zgarishlarni baholash • “Yangi O‘zbekiston” davrida qonun chiqaruvchi hokimiyatga doir tub islohotlar (yangi Konstitutsiya tahriri, qonunchilik tashabbusining kengayishi va h.k.); • Parlament faoliyatida ochiqlik, raqobat, professionallik va mas’uliyat tamoyillarining kuchayishi. 7. Qonun chiqaruvchi hok imiy at da uchray ot gan muammolarni aniqlash va t ak lifl ar ishlab chiqish • Qonunlarning hayotga tadbiq etilishi borasida muammolar; • Parlament nazoratining sustligi; • Deputat va senatorlarning siyosiy faolligini oshirish yuzasidan takliflar berish. Ushbu vazifalar asosida tadqiqotning ilmiy qiymati oshadi va amaliy takliflar ishlab chiqish imkoniyati tug‘iladi. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot lar sharhi (t ahlili) O‘zbekistonda qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanishi va rivojlanishiga oid adabiyotlar son jihatdan ko‘p bo‘lmasada, mavjud ilmiy manbalar ushbu sohadagi muhim tarixiy, siyosiy va huquqiy jarayonlarni o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur mavzuni yoritish jarayonida ilmiy- nazariy asoslarni mustahkamlash, tarixiy manbalarni tahlil qilish, zamonaviy qonunchilikni chuqur o‘rganish va amaliy holatlarni baholash maqsadida bir qator huquqiy manbalar, monografiyalar, darsliklar, ilmiy maqolalar, hamda rasmiy hujjatlar chuqur o‘rganildi. 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992; 2023-yillar tahrirlari) O‘zbekiston Respublikasining asosiy Qonuni qonun chiqaruvchi hokimiyatning maqomi, vakolatlari, tashkil etilishi va faoliyat yuritish tartibini belgilab bergan eng asosiy huquqiy hujjatdir. Xususan, Konstitutsiyaning V bo‘limi to‘liq holda Oliy Majlisga bag‘ishlangan bo‘lib, ikki palatali parlament tizimi, ularning vakolat muddati, tuzilmasi, faoliyat tamoyillari huquqiy jihatdan mustahkamlangan. 2023-yilgi tahrir esa parlament islohotlarini yangi bosqichga olib chiqdi — masalan, qonunchilik tashabbus subyektlarining kengaytirilishi, xalq bilan muloqot mexanizmlarining kuchaytirilishi va parlament nazoratining huquqiy asoslarini takomillashtirish kabi yangiliklar o‘z aksini topgan. 2. “O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi to‘g‘risida”gi Qonun (1994-yil, keyingi o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan) Mazkur qonun parlamentning tashkiliy asoslari, ichki reglamenti, palatalarning bir-biridan farqi, ularning o‘zaro munosabatlari va qonunchilik jarayonidagi ishtirokini tartibga soluvchi muhim normativ hujjat hisoblanadi. Ayniqsa, deputatlar va senatorlarning vakolatlari, qonun tashabbusining tartibi, qo‘mita va komissiyalar faoliyati, parlament eshituvlari va boshqa shakllardagi nazorat vositalari huquqiy asoslangan. 3. Mirziyoyev Sh.M. – Asarlar to‘plami (2021–2023) Prezident Shavkat Mirziyoyevning chiqishlari, asarlari va Konstitutsiyaviy islohotlarga bag‘ishlangan nutqlari parlament institutining takomillashuvida muhim turtki bergan. Xususan, “Yangi O‘zbekiston – xalqparvar davlat” tamoyili asosida qonun chiqaruvchi hokimiyatga yuklatilgan mas’uliyat, deputatlarning xalq oldidagi hisobdorligi, qonunlar sifatini oshirish zarurati chuqur tahlil qilingan. 4. I.A. Abdullaev, A.X. Saidov, M. Rustamov – “Davlat va huquq asoslari” (darslik, Toshkent, 2020) Mazkur darslikda O‘zbekiston Respublikasi davlat hokimiyati tizimining umumiy nazariy asoslari, parlamentning huquqiy maqomi, xalq suvereniteti bilan bog‘liqligi va qonun chiqaruvchi hokimiyatning boshqa tarmoqlar bilan o‘zaro aloqasi nazariy jihatdan asoslangan. 5. O‘zbekist on Respublik asi Oliy Majlisinin g rasmiy axborot portali (www.parliament.gov.uz) Parlamentning joriy faoliyati, qonunchilik tashabbuslari, komissiya va qo‘mitalarning ish rejalari, deputatlar va senatorlar haqida ma’lumotlar olishda ishonchli va dolzarb manba hisoblanadi. Ushbu sayt orqali parlament nazorati, xalq bilan muloqot mexanizmlari, ochiq eshituvlar va qonunlar tahlili to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar olingan. 6. Komparativ (taqqoslov) manbalar: xorijiy tajribalar Mavzuni chuqurroq tahlil qilish uchun AQSh, Germaniya, Fransiya va Turkiya kabi davlatlarning parlament tizimlariga oid solishtirma huquqiy tahlillar, xalqaro ekspertlar baholari ham o‘rganildi. Bu orqali O‘zbekiston parlament tizimining o‘ziga xosligi, ijobiy va zaif jihatlari, xalqaro standartlarga mosligi baholandi. 7. Ilmiy maqolalar va OAV materiallari “Yangi O‘zbekiston” gazetasida, “Huquq” jurnalida, shuningdek, Oliy Majlisga oid ilmiy konferensiyalarda e’lon qilingan tahliliy maqolalar, intervyular ham parlament islohotlarini talqin qilishda muhim manba bo‘ldi. Jumladan, M. Jo‘rayev, S. To‘xtasinov, G. Karimova kabi olimlarning maqolalari mavzuga nazariy asoslar berdi.Avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi asosiy huquqiy manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Unda qonun chiqaruvchi hokimiyatning tarkibi, vakolatlari, shakllanish tartibi va faoliyat prinsiplari belgilab berilgan. Xususan, 1992-yilda qabul qilingan Konstitutsiya O‘zbekistonning demokratik taraqqiyot yo‘lida muhim huquqiy poydevor bo‘ldi. Shuningdek, “Oliy Majlis to‘g‘risida”gi qonunlar, Parlament Reglamenti, saylov kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar ham tadqiqot uchun muhim manba hisoblanadi. Ular orqali Oliy Majlisning tuzilishi, faoliyat yuritish tartibi, qonunchilik jarayonidagi ishtiroki o‘rganiladi. Ilmiy adabiyotlar orasida professor M. Jo‘rayev, Z. Xolboyev, Sh. Ziyodov, X. Tursunov va boshqa olimlarning siyosatshunoslik, huquqshunoslik va davlat tuzilmasiga oid asarlari mavzu mazmunini ochishda foydalidir. Ushbu asarlarda parlament tizimining shakllanish bosqichlari, demokratik islohotlarning huquqiy asoslari, xalq vakillik organlarining samaradorligi haqida tahliliy yondashuv mavjud. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti chiqishlari, parlament majlislari bayonnomalari, hamda xalqaro tashkilotlarning (masalan, OSCE, UNDP) 1 O’zbekistondagi parlament tizimi bo‘yicha tayyorlagan hisobotlari mavzuga zamonaviy siyosiy yondashuvni kiritadi 2 . Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rt paragraf xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati iborat bo’lib, Kurs ishining umumiy hajmi 35 betni tashkil etadi. Kurs ishida 21 ta manbadan iborat adabiyotlardan foydalanilgan bo’lib, shulardan 4 tasi internet saytlaridir. 1 UNDP O‘zbekistondagi parlament islohotlari bo‘yicha hisobotlari • Xalqaro manba: https://www.uz.undp.org 2 Prezident.uz — Prezident chiqishlari va qonun tashabbuslari arxivi • Rasmiy sayt: https://president.uz I BOB. O’ZBEKISTON DA QON UN CHIQARUVCHI HOKIMIY AT TIZIMIN IN G RIVOJ LAN I SH BOSQICHLARI 1.1 . Must aqillik dan oldingi dav rda qonun chiqaruv chi hok imiy at t izimi O‘zbekiston mustaqillikka erishishidan oldin, ya’ni Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan davrda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimi butunlay markazlashgan, ideologik nazorat ostidagi tuzumga bo‘ysungan edi. O‘zbekiston SSR (Sotsialistik Sovet Respublikasi)ning qonun chiqaruvchi organi — O‘zbek ist on SSR Oliy Sov et i hisoblangan. Oliy Sovet nomigagina qonun chiqaruvchi organ bo‘lsa-da, u amalda siyosiy qarorlar qabul qiluvchi mustaqil institut emas edi. Qabul qilinayotgan barcha qonunlar, qaror va farmonlar KPSS (Kommunistik partiya) Markaziy Qo‘mitasi ko‘rsatmalari asosida shakllantirilgan. Parlament a’zolari xalq tomonidan saylanar edi, biroq saylovlar bir partiyaviy tizim asosida, oldindan belgilangan nomzodlar orqali o‘tkazilardi. Bu holat vakillik institutining shakllanishiga emas, balki uning ko‘rinishdagina mavjud bo‘lishiga olib kelgan 3 . Oliy Sovetda qonunchilik tashabbusi ham asosan ijro hokimiyati va partiya rahbariyatiga tegishli bo‘lgan. Deputatlar esa amalda mustaqil tashabbus ko‘rsata olmagan, ular faqat markazdan yuborilgan qonun loyihalarini tasdiqlash bilan cheklangan. Yuqoridagi tizimning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi: • Bir part iy av iy siy osiy boshqaruv (KPSSning mut laq ust uv orligi); • Qonun chiqaruv chi hok imiy at ning nomigagina mav judligi; • Qonunlar mark aziy darajada ishlab chiqilib, mahalliy Oliy Sov et lar faqat t asdiqlov chi rolni bajargan; 3 • O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti murojaatnomasidagi tarixiy siyosiy tahlillar — https://president.uz (https://president.uz/) • Parlament a’zolarining siy osiy must aqilligi mav jud bo‘lmagan. Shunday qilib, mustaqillikdan oldingi davrda qonun chiqaruvchi hokimiyat real vakolat va mustaqillikka ega emas edi. Bu tizim, O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tubdan o‘zgartirildi — demokratik va huquqiy davlat qurilishi yo‘lida Oliy Majlis mustaqil parlament sifatida shakllana boshladi. 1991-y il 31-av gust da O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini e’lon qilgach, mamlakatda davlat hokimiyatining barcha tarmoqlari, jumladan qonun chiqaruvchi tizim tubdan qayta ko‘rib chiqildi. Mustaqillik — o‘z qonunchiligini mustaqil ravishda shakllantirish imkonini berdi. Shu asosda O‘zbekiston Respublikasi demokratik tamoyillarga asoslangan yangi parlament tizimini joriy eta boshladi. 1992-y ilgi Konst it ut siy a v a Oliy Majlisning t ashk il t opishi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi davlat hokimiyatining tarmoqlarga bo‘linishini huquqiy jihatdan belgilab berdi. 76-moddadaL: “O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi — O‘zbekiston Respublikasining oliy davlat vakillik organi va qonun chiqaruvchi hokimiyatdir,” — deya mustahkamlab qo‘yildi. Bu normativ asos mamlakatda bir palatali parlament — Oliy Majlisni tashkil etdi. U 1995-yilda ilk bor to‘liq demokratik saylovlar orqali shakllantirildi. Oliy Majlis quyidagi asosiy funksiyalarni bajara boshladi: • qonunlar qabul qilish; • dav lat budjet ini t asdiqlash; • xalqaro shart nomalarni rat ifi k at siy a qilish; • ijro hok imiy at i ust idan parlament nazorat ini amalga oshirish. 2002–2005 y illardagi k onst it ut siy av iy islohot lar v a ik k i palat ali parlament t izimi 2002–2003 yillarda qabul qilingan islohotlar asosida parlament tizimi takomillashtirildi va 2005-yildan boshlab ikki palatali parlament — Qonunchilik palat asi va Se nat joriy e t ildi . Qonunchilik palatasi — xalq vakillaridan iborat, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov asosida shakllantiriladigan quyi palata; Senat — mintaqaviy vakillardan iborat, mintaqaviy tenglik tamoyiliga asoslangan yuqori palatadir. Bu o‘zgarishl ar qonun ijodkorligi jarayoni ning professionallashuviga, hududlar manfaatlarining parlamentda ifoda etilishiga va qonunlarning ikki darajada muhokama qilinishiga olib keldi. 2016-y ildan keyingi islohotlar: parlament faoliyatining kuchayishi 2016-y ildan boshlab, Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida parlament faoliyatiga yangicha yondashuv joriy qilindi. Davlat rahbari parlamentga muntazam murojaat qilmoqda, unda qonun chiqaruvchi hokimiyatdan faollik, tashabbuskorlik, xalq manfaatlarini himoya qilish talab etilmoqda. Prezidentning 2020-yilgi Oliy Majlisga Murojaatnomasida parlament nazoratining kuchaytirilishi, qonunlar ijrosining muhokama qilinishi, Oliy Majlis palatalarining mustaqil siyosiy institutga aylanishi zarurligi qayd etilgan. Shuningdek: • parlamentga normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini nazorat qilish vakolati berildi; • xalq deputatlari bilan bevosita muloqot qilish, muammolarni joyida ko‘rib chiqish kabi mexanizmlar kengaytirildi; • qonun loyihalari ochiq muhokamaga qo‘yilmoqda; • fuqarolarning parlament ishlarida ishtiroki oshdi. 2022-y il Konstitutsiyaviy islohotlari va parlament vakolatlarining kengayishi 2022-y ilgi konstitutsiy aviy islohotlar qonun chiqaruvchi hokimiyatn ing mustahkamlanishini yangi bosqichga olib chiqdi. Yangilangan Konstitutsiyada: • parlament palatalarining hisobdorligi aniq belgilandi; • qonun tashabbusi huquqi kengaytirildi; • davlat budjeti ustidan parlament nazorati mexanizmlari kuchaytirildi; • Oliy Majlis faoliyatining xalq bilan ochiq, interaktiv shakllarda olib borilishi ta’minlandi. 1.2. 1992-y ilgi Konst it ut siy a v a O‘zbek ist on Respublik asi Oliy Majlisining t ashk il t opishi O’zbekiston Respublikasining davlat suvereniteti e’lon qilingan 1991- y il 31-av gust sanasi mamlakat tarixida yangi davrni boshlab berdi. Ushbu tarixiy burilish davlatchilikning barcha jabhalarini, shu jumladan qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimini tubdan isloh qilish zaruratini tug‘dirdi. Avvalgi — ya’ni Sovet Ittifoqi davrida mavjud bo‘lgan, partiya diktati asosida faoliyat yurituvchi Oliy Sovet o‘rniga, mustaqil davlatga mos keladigan, haqiqiy vakillik organi zarur edi. Shu asosda 1992-yil 8- dekabr kuni qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi yangi parlament tuzilmalarini shakllantirish uchun konstitutsiyaviy asos bo‘lib xizmat qildi. Konst it ut siy av iy asoslar O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qonun chiqaruvchi hokimiyatni davlat hokimiyatining mustaqil va teng huquqli tarmog‘i sifatida belgiladi. Xususan , Konstitutsiyaning 76-moddasida quyidagicha yozilgan: “O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi — O‘zbekiston Respublikasining oliy davlat vakillik organi va qonun chiqaruvchi hokimiyatdir.” Bu norma Oliy Majlisga huquqiy maqom bergan bo‘lsa, 78–85-moddalar esa parlamentning tarkibi, vakolatlari, shakllanish tartibi, ichki tuzilmasi va faoliyati bilan bog‘liq qoidalarni belgilab berdi. Oliy Majlisning shak llanishi O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi 1995-yilda ilk bor umumxalq saylovi orqali shakllantirildi. O‘sha davrga qadar O‘zbekiston SSR Oliy Soveti faoliyatini davom ettirayotgan bo‘lsa-da, u faqat vaqtinchalik institut sifatida xizmat qilgan. 1995-yildagi saylovlar O‘zbekiston tarixida parlamentni erkin saylovlar orqali shakllantirish yo‘lidagi birinchi muhim qadam bo‘ldi. Ilk parlament 250 nafar deputatdan iborat bo‘lib, ular 5 yillik muddatga saylangan. Parlament faoliyatining normativ asoslari “O‘zbekisto n Respublikasining Oliy Majlisi to‘g‘risida”gi Qonun (1995-yil) orqali belgilandi. Bu qonun parlamentda qonun loyihalarini ishlab chiqish, muhokama qilish, qabul qilish tartiblarini tartibga soldi. Oliy Majlisning t uzilmasi v a v ak olat lari 1995–2005-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi bir palatali parlament sifatida faoliyat olib bordi. Uning asosiy vakolatlariga quyidagilar kiritilgan edi: 4 • O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini va qonunlarini qabul qilish, ularga o‘zgartirishlar kiritish; • Davlat budjetini ko‘rib chiqish va tasdiqlash; • Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish; • Ijro hokimiyati — Vazirlar Mahkamasining faoliyatini nazorat qilish; • Respublika Prezidenti taqdimnomasiga ko‘ra Bosh vazirni tasdiqlash. Oliy Majlis sessiyali tartibda ishlagan bo‘lib, ularning muntazam o‘tkazilishi orqali qonun ijodkorligi faoliyati olib borilgan. Ilk chaqiriq Oliy Majlis: tarkib va faoliyat 4 Qodirov A. “Konstitutsiyaviy huquq asoslari”, Toshkent: TDYU, 2008 1995-y il 25-fev ral kuni birinchi chaqiriq Oliy Majlisning tantanali ochilishi bo‘lib o‘tdi. Unda 250 nafar deputat ishtirok etdi. Oliy Majlis doimiy ishlovchi parlament emas edi, balki sessiyalar shaklida yig‘ilib ishlardi. Bu tizim sobiq Sovet Ittifoqi davridagi parlament modellariga qisman o‘xshardi, biroq mazmunan mustaqil va xalq manfaatlariga yo‘naltirilgan edi. Oliy Majlisda bir nechta doimiy komissiyalar tuzildi: • Qonunchilik va sud masalalari komissiyasi; • Iqtisodiy islohotlar komissiyasi; • Ijtimoiy masalalar va ekologiya komissiyasi; • Tashqi siyosat komissiyasi va boshqalar. Mazkur komissiyalar qonun loyihalarini ishlab chiqishda, parlament nazoratini amalga oshirishda va davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. Konst it ut siy aning amaliy ot dagi ahamiy at i Konstitutsiyaning qabul qilinishi orqali: • O‘zbekistonning davlat tuzilmasi demokratik asosda shakllandi; • Oliy Majlis orqali qonun chiqaruvchi hokimiyat mustaqillikka ega bo‘ldi; • Huquqiy davlatning tamoyillari (konstitutsiyaviylik, qonun ustuvorligi, inson huquqlari) amalda qo‘llanila boshlandi; • Fuqarolar davlat hokimiyatini shakllantirishda ishtirok eta boshladilar; • Qonunchilik jarayoni tartibga solindi va institutlashtirildi. 1992-yilgi Konstitutsiya asosida yuzaga kelgan islohotlar Konstitutsiyadan kelib chiqib, keyingi yillarda quyidagi islohotlar amalga oshirildi: • Saylov kodekslari ishlab chiqildi va saylov jarayonlari qonuniy asosda o‘tkazila boshlandi; • Fuqarolik jamiyati institutlari (nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari) qonunchilik darajasida mustahkamlandi; • Konstitutsiyaviy sud, Bosh prokuratura, Oliy sud va boshqa institutlar huquqiy maqom oldi; • Parlament va Prezident o‘rtasidagi vakolatlar aniq chegaralandi; • Oliy Majlis vakolatlari doirasida davlat budjeti, xalqaro shartnomalar, fuqarolik va jinoiy qonunchilikning asosi qo‘yildi. Demokratik davlat qurilishi yo‘lida burilish bosqichi yangi parlament institutining shakllanishi O‘zbekistonda huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurilishi yo‘lida muhim bosqich bo‘ldi. Avvalgi bir partiyaviy va markazlashgan tizim o‘rniga, xalq manfaatlariga xizmat qiluvchi, huquqiy asoslarda faoliyat yurituvchi qonun chiqaruvchi hokimiyat shakllana boshladi. Shu bilan birga, 1992-yilgi Konstitutsiya parlamentga nafaqat qonunlar qabul qilish, balki boshqa davlat hokimiyati tarmoqlari ustidan parlament nazoratini o‘rnatish, ijro hokimiyati faoliyatini muvofiqlashtirish, xalq nomidan davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilash vakolatini ham berdi Oliy Majlisning t arixiy ahamiy at i Mustaqillikdan keyingi ilk yillarda qonun chiqaruvchi hokimiyatning vujudga kelishi: • Fuqarolik jamiy at ining shak llanishi; • Dav lat hok imiy at ining qonuniy lik asosida y urit ilishi; • Siy osiy -huquqiy barqarorlik ni t a’minlash; • Milliy qonunchilik t izimining shak llanishi; uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Bu davrda parlament tomonidan O‘zbekistonning iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotini qamrab oluvchi asosiy qonunlar — Soliq kodeksi, Fuqarolik kodeksi, Mehnat kodeksi, Bank va moliya qonunlari, Ta’lim to‘g‘risidagi qonunlar qabul qilindi. I bobga X ULOSA O‘zbekiston Respublikasida qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanishi mamlakat siyosiy-huquqiy taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Mustaqillik e’lon qilinganidan so‘ng, davlat hokimiyatining barcha tarmoqlari qatorida aynan qonun chiqaruvchi tizim ham tubdan isloh qilinishi zaruratiga duch keldi. Ilgari mavjud bo‘lgan O‘zbekiston SSR Oliy Soveti faqatgina shaklan vakillik organi bo‘lib, amalda esa yagona partiya — Kommunistik partiya irodasini bajaruvchi vositaga aylangandi. Bu holat haqiqiy xalq hokimiyatining yo‘qligiga, qonun ijodkorligi jarayonining biryoqlamaligiga olib kelgan edi. Yangi davr, ya’ni 1991-yildan keyingi mustaqillik sharoitida esa mutlaqo yangi huquqiy va siyosiy poydevor yaratildi. 1992-yilda qabul qilingan Konstitutsiya orqali O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi qonun chiqaruvchi hokimiyat sifatida mustaqil davlat institutiga aylantirildi. Bu huquqiy-hokimiyaviy o‘zgarishlar O‘zbekistonning demokratiya sari yo‘l tutganligini, xalq vakillari orqali davlat boshqaruvida ishtirok etish tamoyilining amaliyotga tatbiq etilayotganligini ko‘rsatdi. Oliy Majlisning shakllanishi, uning konstitutsiyaviy maqomi va qonun chiqarish faoliyati izchil rivojlanib bordi. Xususan, 1995-yildan boshlab bir palatali parlament faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2005-yildan boshlab ikki palatali parlament tizimi — Qonunchilik palatasi va Senat joriy etildi. Bu islohot Oliy Majlis faoliyatini yanada professionallashtirish, mintaqaviy manfaatlar va xalq irodasini muvozanatli ifoda etish, qonunlarni ikki darajada muhokama qilish imkoniyatini yaratdi. 2016-yildan boshlab parlament faoliyatida mutlaqo yangi bosqich boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining siyosiy islohotlar bo‘yicha tashabbuslari parlamentni mustahka siyosiy institutga aylantirish uning huquqiy salohiyati kuchaytirishga qaratilgan bo‘ldi. Oliy Majlisga xalq bilan bevosita muloqot qilish, ijro hokimiyatini nazorat qilish, ochiqlik va shaffoflik prinsiplarini hayotga tatbiq etish kabi yangicha funksiyalar yuklatildi. Bu esa parlament faoliyatining sifat jihatidan yangilanishiga olib keldi. 2022-yilda amalga oshirilgan Konstitutsiyaviy islohotlar Oliy Majlis vakolatlarini kengaytirib, parlament nazoratining real mexanizmlarini mustahkamlab berdi. Shu bilan birga, parlamentga berilgan qonun tashabbusi huquqining amaliy doirasi kengaydi, normativ hujjatlar ijrosi ustidan jamoatchilik bilan hamkorlikda nazorat qilish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanishi va rivojlanishidagi muhim jihatlardan biri — bu tarixiy merosdan saboq chiqarish, o‘zbek davlatchilik an’analarini hisobga olgan holda zamonaviy, huquqiy va demokratik mexanizmlarni bosqichma-bosqich tatbiq etishdir. O‘zbekistonning zamonaviy parlamenti — bu nafaqat qonun chiqaruvchi organ, balki fuqarolik jamiyatining faol sub’yektlaridan biri, xalq va davlat o‘rtasida muloqot ko‘prigi, siyosiy islohotlar maydoni bo‘lib xizmat qilmoqda. Yakuniy xulosa shuki, O‘zbekiston da qonun chiqaruvchi hokimiyatni ng shakllanishi va mustahkamlanishida bir qancha bosqichlar bosib o‘tildi: mustaqillikning dastlabki yillarida normativ asoslar yaratildi, 2000-yillarda institutsional islohotlar joriy etildi, 2016-yildan esa parlament faoliyatining demokratik mazmuni tubdan kuchaytirildi. Bularning barchasi huquqiy davlat, kuchli fuqarolik jamiyati va demokratik boshqaruvning barqaror asoslarini shakllantirishga xizmat qilmoqda II BOB. OLIY MAJ LISN IN G TUZILISHI VA UN IN G FAOLIY AT TARTIBI 2.1. Qonunchilik palat asi: shak llanishi, v ak olat lari v a faoliy at i O‘zbekiston Respublikasining qonun chiqaruvchi hokimiyatini tashkil etuvchi Oliy Majlisning muhim tarkibiy qismi — bu Qonunchilik palatasidir. U ikki palatali parlament tizimi doirasida faoliyat yuritadi va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-moddasiga asosan davlat hokimiyatining mustaqil tarmog‘i sifatida qonun chiqaruvchi vakolatlarni amalga oshiradi. Qonunchilik palat asining shak llanishi O‘zbekistonda ikki palatali parlament tizimi 2005-yilda joriy etildi. Bu islohotning huquqiy asosi bo‘lgan 2002-yil 27-dekabrda Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartirishlarga muvofiq, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatdan iborat qilib qayta tashkil etildi. Qonunchilik palatasi xalq vakillik organi sifatida to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumxalq saylovi asosida shakllantiriladi. Palataga saylov yo‘li bilan 150 nafar deputat 5 yil muddatga saylanadi. Saylovlar O‘zbekiston Respublikasi Saylov kodeksiga muvofiq, ko‘ppartiyaviylik prinsipi asosida, teng, to‘g‘ridan- to‘g‘ri va yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tkaziladi 5 . Qonunchilik palatasining shakllanishi fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etishini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Saylovlarda siyosiy partiyalar faol ishtirok etadi, bu esa parlament faoliyatining ochiqligi, turli ijtimoiy qatlamlarning manfaatlarini ifoda etishiga xizmat qiladi. Qonunchilik palat asining t uzilmasi 5 O‘zbekiston Respublikasi Saylov kodeksi, 2019 Qonunchilik palatasi ichki jihatdan bir necha tarkibiy tuzilmalar orqali faoliyat yuritadi: • Spiker — palata faoliyatiga rahbarlik qiladi, majlislarni boshqaradi, xalqaro hamkorlikni tashkil etadi. • Spiker o‘rinbosarlari — spikerni o‘rnini bosuvchi lavozimlardir. • Doimiy komissiyalar va qo‘mitalar — qonun loyihalarini tayyorlovchi va tahlil qiluvchi asosiy ishchi organlar. Masalan: Budjet va iqtisodiy islohotlar bo‘yicha qo‘mita, Qonunchilik va sud-huquq masalalari qo‘mitasi, Mehnat va ijtimoiy masalalar bo‘yicha qo‘mita. Har bir deputat o‘z vakillik doirasida ishlaydi, saylovchilar bilan muntazam aloqada bo‘lishi shart. Deputatlar qonunchilik tashabbusi huquqiga ega bo‘lib, qonun loyihalarini taklif etishi va ularning ko‘rib chiqilishida bevosita ishtirok etadi. Qonunchilik palat asining v ak olat lari Qonunchilik palatasi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (84-modda) va “O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, quyidagi asosiy vakolatlarni amalga oshiradi 6 : 1. Qonunlar qabul qilish – bu palataning asosiy funksiyasi. Qonun loyihalari tashabbus etiladi, ko‘rib chiqiladi, tahrir qilinadi va qabul qilinadi. Qabul qilingan qonun Senatga yuboriladi. 2. Davlat budjeti tasdiqlanishida ishtirok etish – Vazirlar Mahkamasi tomonidan taqdim etilgan budjet loyihasini ko‘rib chiqadi va uni Senatga taqdim etadi. 3. Bosh vazir nomzodini tasdiqlash – Prezident tomonidan taklif etilgan Bosh vazir nomzodini tasdiqlaydi. 6 “O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi to‘g‘risida”gi Qonun, 2005 4. Vazirlar Mahkamasi faoliyati ustidan parlament nazoratini amalga oshirish – vazirlar hisobotini eshitish, kerak bo‘lsa, ishonchsizlik votumi e’lon qilish huquqiga ega. 5. Konstitutsiyaviy qonunlarni muhokama qilish va qabul qilish – parlament tarkibidagi yuqori darajadagi huquqiy normativ aktlar bo‘yicha qaror chiqaradi. 6. Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish – muhim xalqaro bitimlar bo‘yicha qonuniy kuchga ega ratifikatsiya jarayonida qatnashadi. Qonunchilik palat asining faoliy at i Palata faoliyati reglament asosida amalga oshiriladi. Yiliga bir necha bor umumiy majlislar (sessiyalar) chaqiriladi. Bu majlislarda qonun loyihalari muhokama qilinadi, siyosiy va ijtimoiy masalalar yuzasidan qarorlar qabul qilinadi. So‘nggi yillarda Qonunchilik palatasining faoliyati ochiqlik va shaffoflik tamoyillari asosida olib borilmoqda. Majlislar onlayn translyatsiya qilinadi, qonun loyihalari jamoatchilik muhokamasiga taqdim etiladi 7 . Deputatlar hududlar bilan doimiy aloqada bo‘lishi, saylovchilarning muammolari va takliflarini qonun ijodkorligi jarayoniga tatbiq etishi shart. Parlament nazorati mexanizmlarining joriy qilinishi esa Qonunchilik palatasining siyosiy og‘irligini yanada oshirdi. Xususan, 2022-yildagi Konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar palataga qo‘shimcha vakolatlar berdi — masalan, davlat hokimiyati organlarining hisobotlarini eshitish, ombudsman faoliyati ustidan nazorat qilish, prokuratura va sud-huquq tizimi ustidan tahliliy nazorat yuritish. 2.2. Senat : a’zolarni say lash t art ibi, v ak olat lar v a t uzilma O‘zbekiston Respublikasida qonun chiqaruvchi hokimiyatni tashkil qiluvchi ikki palatali parlament tizimining yuqori palatasi bu — Senatdir. Uning joriy etilishi 7 Oliy Majlis Qonunchilik palatasi rasmiy sayti — https://parliament.gov.uz mamlakatda demokratik institutlarni takomillashtirish, hududiy manfaatlar muvozanatini saqlash, qonun chiqarish jarayonini chuqur ekspertizadan o‘tkazish hamda davlat hokimiyatining barqarorligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, 2002-yilgi Konstitutsiyaviy islohotlar natijasida shakllangan. Senat ning shak llanishi v a a’zolarni say lash t art ibi Senatning tarkibi Konstitutsiyaning 77-moddasiga muvofiq shakllantiriladi. U jami 100 nafar a’zodan iborat bo‘lib: • 84 nafari — hududlardan saylanadi, ya’ni O‘zbekiston Respublikasining 14 ta hududi (12 viloyat, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Toshkent shahri) har biridan teng ravishda 6 nafardan senator saylanadi. • 16 nafar senator — O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Ushbu tayinlovlar ijtimoiy tajribaga ega, yuksak malakali mutaxassislardan iborat bo‘ladi va parlament ishiga mustaqil ekspertlar nuqtai nazarini olib kiradi. Senat a’zolari to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalq saylovi orqali emas, mahalliy Kengashlar deputatlarining qo‘shma majlislarida ko‘p ovozli tizim asosida saylanadi. Ushbu tartib senatorlarning xalq vakillari ishtirokida tanlanishini ta’minlab, ularni hududiy manfaatlarning ifodachisiga aylantiradi. Senat a’zolari 5 yil muddatga saylanadi va ular milliy parlament tizimida yuqori mas’uliyatli pozitsiyada turadi. Senator bo‘lish uchun fuqaro 30 yoshdan kichik bo‘lmasligi, oliy ma’lumotga ega bo‘lishi, kamida 5 yillik ish tajribasiga ega bo‘lishi lozim. Senat ning asosiy v ak olat lari Senat o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida amalga oshiradi. Unga quyidagi muhim vakolatlar yuklatilgan: 1. Qonunlarni tasdiqlash yoki rad etish Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilingan qonunlar Senatga yuboriladi. Senat ularni ko‘rib chiqadi va: • To‘liq tasdiqlashi, • Takliflar bilan qaytarishi yoki • Rad etishi mumkin . Senatdagi muhokamalar qonunlarning hududiy manfaatlar, inson huquqlari, ijtimoiy adolat va boshqa mezonlar asosida qayta ko‘rib chiqilishiga imkon beradi. 2. Prezident t omonidan k irit ilgan nomzodlarni t asdiqlash Senat quyidagi nomzodlarni ko‘rib chiqadi va tasdiqlaydi: • O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi va Oliy xo‘jalik sudi sudyalari; • Bosh prokuror; • Markaziy bank raisi; • Hisob palatasi raisi; • O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vaziri va boshqa muhim lavozimlarga tayinlanadigan shaxslar. 3. Harbiy v a fav qulodda holat larni t asdiqlash Prezident tomonidan kiritilgan harbiy yoki favqulodda holat joriy etilishi haqida qarorlarni tasdiqlash huquqiga ega. 4. X alqaro shart nomalarni rat ifi k at siy a qilish Senat muhim xalqaro bitimlar, shartnomalar va konventsiyalarni ko‘rib chiqadi va ularni ratifikatsiya (yuridik kuchga kiritish) qiladi. 5. Parlament nazorat ini amalga oshirish Senat ijro hokimiyatining faoliyati ustidan parlament nazorati o‘rnatadi. Bu doirada: • Hukumat hisobotlarini tinglaydi; • Vakolatli organlar faoliyatini o‘rganadi; • Fuqarolar murojaatlarini tahlil etadi; • Ombudsmanning yillik hisobotini ko‘rib chiqadi . Senat ning t uzilmasi v a ishlash t art ibi Senat o‘z faoliyatini muayyan tuzilma asosida amalga oshiradi. Uning asosiy tashkilotiy qismlari quyidagilardan iborat: • Senat Raisi — palataga rahbarlik qiladi, majlislarni olib boradi, tashqi aloqalarni yuritadi. • Rais o‘rinbosarlari — Senat Raisining vakolatlarini muayyan hollarda amalga oshiradi. • Doimiy qo‘mitalar — qonunlarni tahlil qiluvchi, siyosiy va ijtimoiy- ijtimoiy masalalarni o‘rganuvchi ishchi organlar. Jumladan: • Konstitutsiyaviy qonunchilik va sud-huquq masalalari qo‘mitasi; • Moliya va budjet qo‘mitasi; • Tashqi siyosat qo‘mitasi; • Fan, ta’lim, madaniyat va sport masalalari qo‘mitasi. Senat o‘z majlislarini odatda yiliga 3-4 marta o‘tkazadi. Zarur holatlarda Prezident yoki Senat Raisi tomonidan navbatdan tashqari majlis chaqirilishi mumkin. Senat faoliyati ochiq va jamoatchilikka ochiq tarzda olib boriladi. OAV vakillari, fuqarolik jamiyati institutlari va ekspertlar Senatning majlislarida ishtirok etishlari mumkin. Bu esa shaffoflik va hisobdorlik tamoyillariga asoslangan parlament tizimini mustahkamlashga xizmat qiladi. Tahliliy y ondashuv Senat — bu nafaqat qonun chiqarishning yuqori pog‘onasidagi bosqich, balki muvozanat, barqarorlik va ekspertizaga asoslangan tahlil organidir. Uning asosiy ustunliklari quyidagilardan iborat: • Hududlar manfaatlarini hisobga olish; • Qonunlar ustidan ikkilamchi tahlil va ekspertiza; • Davlatning yuqori lavozimli rahbarlariga parlament asosida ishonch bildirish yoki rad etish vakolati. Bu jihatlar O‘zbekiston Respublikasi parlament tizimini yanada kompleks, demokratik va fuqaroga yaqin mexanizmga aylantiradi. 1. Tarixiy kontekstdagi yondashuv. O‘zbekistonda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimi tarixiy jihatdan bir necha bosqichda shakllandi. Mustaqillikdan avvalgi davrda O‘zbekiston SSRda Oliy Sovet qonun chiqaruvchi vakillik organi sifatida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, uning real mustaqilligi yo‘q edi. Ijroiya hokimiyat (ya’ni KPSS)ning to‘liq nazorati ostida bo‘lgan bu tizim formalan, biroq mazmunan demokratiyadan yiroq edi. 1991-yil 31-avgustda davlat mustaqilligi e’lon qilinishi va 1992-yilda Konstitutsiyaning qabul qilinishi bilan O‘zbekistonda qonun chiqaruvchi hokimiyatning huquqiy, siyosiy va institutsional poydevori yaratildi. Bu tarixiy bosqich nafaqat yangi institutlarning paydo bo‘lishiga, balki xalq suverenitetining real ifodasiga yo‘l ochdi. 2. Konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar tahlili 1992-yilgi Konstitutsiyada qonun chiqaruvchi hokimiyat alohida mustaqil tarmoq sifatida ajratib ko‘rsatildi. Oliy Majlis tuzilib, u avval bir palatali bo‘lgan. Biroq tajriba shuni ko‘rsatdiki, bir palatali tizim qonun ijodkorligi va nazoratni to‘liq amalga oshirishga imkon bermayapti. 2005-yilda parlamentning ikki palatali – Qonunchilik palatasi va Senatga bo‘linishi demokratiyani chuqurlashtirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi. Bu tuzilma qonunchilik jarayonining muvozanatli, puxta va ijtimoiy manfaatlarga mos bo‘lishini ta’minlashga xizmat qila boshladi. Qonunchilik palatasi – to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylanadigan 150 nafar deputatdan iborat bo‘lib, asosan qonunlar ishlab chiqadi. Senat esa – hududlar va tizim vakillari orqali shakllanadi va qonunlar ustidan yakuniy ekspertiza vazifasini bajaradi. Bu ikki palatali tuzilma vertikal nazorat, ijtimoiy vakillik va regional balansni ta’minlash vositasi sifatida muhim. 3. Siyosiy tizimdagi o‘rni va amaliy faoliyati Oliy Majlis faoliyatining samaradorligini baholash uchun uning qonun chiqarish, ijro hokimiyati ustidan nazorat, xalq bilan muloqot va xalqaro munosabatlardagi roliga e’tibor qaratish lozim. So‘nggi yillarda parlamentning qonun ijodkorligi faollashdi: masalan, 2020–2023-yillar oralig‘ida har yili o‘rtacha 100 dan ortiq qonun qabul qilinmoqda. Jumladan, ijtimoiy sohalar, soliq, tadbirkorlik, atrof-muhit va konstitutsiyaviy islohotlar doirasida keng ko‘lamli huquqiy asoslar yaratildi Biroq tahliliy yondashuv shuni ko‘rsatadiki, hali-hanuz qonun chiqaruvchi hokimiyat ijroiya hokimiyat oldida sustroq pozitsiyada qolmoqda. Deputatlarning qonunchilik tashabbusi, mustaqil ekspertiza salohiyati, saylovchilar bilan muloqot samaradorligi borasida tizimli kamchiliklar mavjud. 4. “Yangi O‘zbekiston” davridagi parlament islohotlari Prezident Shav k at Mirziy oy ev t ashabbusi bilan olib borilay ot gan siy osiy islohot lar doirasida parlament inst it ut ini k uchay t irishga alohida e’t ibor qarat ilmoqda. X ususan: • Konstitutsiyaning yangi tahririda parlament vakolatlari kengaytirildi; • Qonunchilik tashabbusi huquqi ko‘plab yangi subyektlarga berildi (masalan, fuqarolar yig‘ini, jamoatchilik kengashlari); • Ochıq parlament, parlament eshituvlari, xalq bilan doimiy muloqot mexanizmlari joriy etilmoqda; • Oliy Majlis ijro hokimiyati ustidan nazorat qilish bo‘yicha hisobotlar, so‘rovlar, interpellatsiya shakllaridan faolroq foydalanmoqda. Shu bilan birga, parlament faolligini kuchaytirish uchun deputatlar va senatorlarning malaka oshirish, siyosiy raqobat muhitini kengaytirish, saylov tizimida ochiqlikni ta’minlash kabi yo‘nalishla rda qo‘shimch a choralar ko‘rilmoqda. 5. Kamchiliklar va rivojlantirish istiqbollari Tahliliy y ondashuv da quy idagi k amchilik v a t ak omillasht irish zarur bo‘lgan jihat lar ajralib chiqadi: • Qonunlar sifati va ularning hayotga tatbiq etilishi orasida tafovut mavjud; • Parlament nazorati hali-hanuz rasmiyatchilikka yaqin, ijro organlariga real ta’sir darajasi past; • Saylov tizimining mukammal emasligi parlamentga bo‘lgan ishonch darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi; • Deputatlar va senatorlarning jamiyatdagi siyosiy faolligi, axborot bilan ishlash salohiyati, analitik imkoniyatlari hali yetarli darajada emas. X ulosa O‘zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati tizimining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lgan qonun chiqaruvchi hokimiyat mamlakatda demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishda muhim o‘rin tutadi. Mamlakatimizda mazkur tarmoqning shakllanishi, rivojlanishi va hozirgi holati tarixiy bosqichlar asosida chuqur tahlil qilinib, ilmiy jihatdan o‘rganilishi dolzarb hisoblanadi.Mustaqillikdan avvalgi davrda, ya’ni sovet hokimiyati davrida qonun chiqaruvchi organlar, asosan, nominal funksiyani bajargan bo‘lib, ular mustaqil bo‘lmagan, yuqoridan tushirilgan topshiriqlar asosida ishlagan. O‘zbekiston SSR Oliy Soveti, prinsipial jihatdan, qonunlar ishlab chiqmaydigan, faqat tasdiqlovchi organ edi. Siyosiy monolitizm, partiyaviy diktat va markazlashgan boshqaruv qonun chiqaruvchi hokimiyatni faqat formal darajada faoliyat yuritishga majbur qilgan. Bu holat qonunchilik tizimining real mustaqilligini va xalq vakilligi printsipining buzilganligini ko‘rsatadi. 1992-yilda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi esa mamlakat siyosiy tizimida tub burilish yasadi. Konstitutsiya asosida qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati tarmoqlarining ajratilishi, ular o‘rtasida muvozanat va tormozlar tizimining yaratilishi boshlab berildi. Oliy Majlis parlamenti bir palatali parlament sifatida faoliyat yuritib, huquqiy, demokratik davlat qurilishida asosiy normativ bazani shakllantirdi. 2002–2005-yillarda Konstitutsiyaviy islohotlar natijasida Oliy Majlis ikki palatali parlamentga aylantirildi. Bu esa qonunchilik jarayonining sifatini oshirish, hududiy manfaatlarni hisobga olish, qonunlarni chuqur ekspertizadan o‘tkazish va ijro hokimiyatini samarali nazorat qilish imkonini berdi. Qonunchilik palatasi — parlamentning quyi palatasi bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalq saylovi asosida shakllanadi. Unda 150 nafar deputat saylanadi. Palata qonun tashabbusi huquqiga ega, qonunlar loyihasini ishlab chiqadi, ularni muhokama qiladi va qabul qiladi. Qonunchilik palatasining faoliyati siyosiy partiyalar ishtiroki bilan amalga oshiriladi, bu esa fuqarolik jamiyatining manfaatlarini ifoda etishga xizmat qiladi. Deputatlar xalq bilan bevosita aloqada bo‘ladi, joylardagi muammolarni parlamentga olib chiqadi, nazorat mexanizmlarini ishga soladi. Senat — yuqori palata bo‘lib, unda hududiy vakolatlar va tajribali mutaxassislarning ovozi inobatga olinadi. 84 nafar senator hududlar tomonidan, 16 nafari esa Prezident tomonidan tayinlanadi. Senat qonunlarni ikkilamchi ko‘rib chiqadi, yuqori lavozimdagi shaxslar tayinlovini tasdiqlaydi, xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qiladi hamda ijro hokimiyati ustidan parlament nazoratini amalga oshiradi. U balans, barqarorlik va ijtimoiy mas’uliyat poydevorini yaratadi. Oliy Majlisning umumiy faoliyati 2020-yillardan boshlab sezilarli darajada faollashdi. Fuqarolar bilan aloqalar mustahkamlandi, parlament nazorati kuchaytirildi, qonun ijodkorligi tizimi sifat jihatidan yangilandi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston — yangi parlament” g‘oyasi asosida parlament islohoti chuqurlashdi: qonun loyihalari ochiq muhokamaga qo‘yilmoqda, parlament deputatlari va senatorlari faoliyatining shaffofligi oshdi, jamoatchilik bilan aloqalar kuchaydi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, O‘zbekiston Respublikasida qonun chiqaruvchi hokimiyatning shakllanishi va rivojlanishiga doir quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Tarixiy jihatdan qonun chiqaruvchi hokimiyatning mustaqilligi asta- sekin shakllandi. Mustaqillikdan oldin hokimiyat tarmoqlari bir-biridan ajralmagan bo‘lib, parlament faqat formallikka asoslangan edi. 1992- yildan boshlab, bu tizim demokratik prinsiplar asosida isloh qilindi. 2. Parlamentning ikki palatali tizimga o‘tishi qonunchilik sifatini oshirdi. Qonunchilik palatasi — xalq vakillik organi sifatida bevosita fuqarolar manfaatlarini ifoda etsa, Senat — tajriba, hududiy barqarorlik va nazorat funksiyalarini bajaradi. 3. Qonun chiqarish jarayoni institutsional asosda rivojlanmoqda. Saylov qonunchiligi, ichki reglament, doimiy qo‘mitalar faoliyati — bularning barchasi qonunchilikning tizimli ishlashiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda. 4. Parlament nazorati instituti amaliyotga joriy etilmoqda. Qonunchilik palatasi va Senat ijro hokimiyati, sud tizimi, huquqni muhofaza qiluvchi organlar ustidan bevosita va bilvosita nazorat yurita oladigan maqomga ega bo‘ldi. 5. Parlament va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi aloqalar mustahkamlanmoqda. Qonun loyihalari jamoatchilik muhokamas iga qo‘yilayotga ni, parlament majlislarining ochiqligi demokratiya rivojining isboti bo‘lib xizmat qilmoqda. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasida qonun chiqaruvchi hokimiyat — bu nafaqat davlat tuzilmasining muhim elementi, balki fuqarolarning siyosiy irodasini ifodalovchi, davlat va jamiyat manfaatlarini uyg‘unlashtiru vchi asosiy tayanch institutdir. Kelgusida ham parlament faoliyatining takomillashuvi, qonun ijodkorligining sifati va fuqarolik ishtirokining oshishi demokratik huquqiy davlat qurilishi yo‘lida muhim qadam bo‘lib qoladi. Foy dalanilgan adabiy ot lar 1. UN DP O‘zbek ist ondagi parlament islohot lari bo‘y icha hisobot lari 2. • X alqaro manba ht t ps://w w w .uz.undp.org ) 3. Prezident .uz — Prezident chiqishlari v a qonun t ashabbuslari arxiv i 4. ht t ps://president .uz () 5. Qodirov A . “ Konst it ut siy av iy huquq asoslari” , Toshk ent : TDY U, 2008 6.Oliy Majlis Qonunchilik palat asi rasmiy say t i — ht t ps://parliament .gov .uz () 7. O‘zbek ist on Respublik asi Say lov k odek si, 2019 8. O‘zbek ist on Respublik asi Konst it ut siy asi (1992-y il, 2023-y ilgi o‘zgart irish v a qo‘shimchalar bilan) lex.uz ) 9. “ O‘zbek ist on Respublik asining Oliy Majlisi t o‘g‘risida” gi Qonun lex.uz () 10. Mirziy oy ev Sh.M. “ Y angi O‘zbek ist on – xalqparv ar dav lat ” nut qlari v a chiqishlari president .uz (Prezident rasmiy say t i) Prezident ning Oliy Majlisga Murojaat nomasidan parchalar. 11. A bdullaev I.A ., Saidov A.X ., Rust amov M. – “ Dav lat v a huquq asoslari” , darslik . Toshk ent : TDY uI nashriy ot i, 2020-y il. 12. O‘zbek ist o Respublik a si Oliy Majlisining rasmiy say t i () – Qonunchilik palat asi v a Senat faoliy at i bo‘y icha rasmiy axborot lar. 13. “ Y angi O‘zbek ist on” gazet asi, “ Huquq” jurnali, 2021–2024-y illar sonlari Parlament faoliy at i, qonun ijodk orligi, k onst it ut siy av iy islohot lar haqidagi maqolalar. 14.7. To‘xt asinov S., J o‘ray ev M., Karimov a G. – Ilmiy maqolalar, dissert at siy alar (TDY U, A DTI, Ijt imoiy fanlar inst it ut i nashrlari orqali) 15.X alqaro solisht irma huquqiy manbalar A QSh, Germaniy a, Turk iy a v a boshqa mamlak at lar parlament t izimiga oid O‘zbek t iliga t arjima qilingan maqolalar v a t aqqoslama t ahlillar (TDY U k ut ubxonasi fondi

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O’ZBEKISTONDA QONUN CHIQARUVCHI HOKIMIYAT TIZIMINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

1.1. Mustaqillikdan oldingi davrda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimi

1.2. 1992-yilgi Konstitutsiya va Oliy Majlisning tashkil topishi

I bobga xulosa

II BOB. OLIY MAJLISNING TUZILISHI VA UNING FAOLIYAT TARTIBI

2.1. Qonunchilik palatasi: shakllanishi, vakolatlari va faoliyati

2.2. Senat: a’zolarni saylash tartibi, vakolatlar va tuzilma

2.3. Qonun ijodkorligi jarayoni: qonun loyihasini ko‘rib chiqish, qabul qilish tartibi

II bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить