Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 496.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O`zbekistonda yosh avlod tarbiyasining dolzarb muammolari

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG`BEK NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI HUQUQIY FANLAR KAFEDRASI MILLIY G`OYA, MA`NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA`LIMI YO`NALISHI TARBIYA FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O`zbekistonda yosh avlod tarbiyasining dolzarb muammolari TOSHKENT-2023 1 O`ZBEKISTONDA YOSH AVLOD TARBIYASINING DOLZARB MUAMMOLARI MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………………….3-5 I-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – MA`NAVIY TIKLANISH VA MA`NAVIY YUKSALISH OMILI 1.1.O`sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalashdagi yutuq va kamchiliklar……..6-9 1.2.Yoshlarni turli mafkuraviy xurujlardan himoyalash masalalari……………9-13 1.3.Yoshlarda ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga daxldorlikni tarbiyalashning ustuvor jihatlari…………………………………………………………...13-16 1.4.Yoshlarga oid davlat siyosatining ahamiyati va uning yosh avlod hayotida tutgan o`rni……………………………………………………………….16-21 II-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – PORLOQ KELAJAK ASOSI 2.1. Yoshlar ma`naviy kamolotida huquqiy tarbiyaning o`rni………………...22-24 2.2. O`quvchi huquqiy madaniyat ruhida tarbiyalashni ng dolzarb vazifalari………………………………………………………………….25-29 2.3. Yoshlarning kitobga bo`lgan qiziqishlarini uyg`otishda kutubxonalarning o`rni……………………………………………………………………....29-33 2.4. O`quvchi-yoshlarda ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirishda kitobxonlikning roli………………………………………………………34-38 XULOSA ……………………………………………………………………...39-44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ………………………45-46 KIRISH “Bizni hamisha o`ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so`z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog`liq. Bu zamon shiddat bilan o`zgaryapti. Bu o`zgarishlarni hammadan ham ko`proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o`z davrining talablari bilan uyg`un bo`lsin. Lekin ayni paytda o`zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug` zotlarning avlodimiz, degan da`vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o`zligiga sodiq qolishiga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan” 1 Sh. M. Mirziyoyev Mavzuning dolzarbligi. Tarbiya haqida fikr yuritar ekanmiz, Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” degan chuqur ma`noli so`zlarini eslaymiz. Buyuk ma`rifatparvar bobomizning bu so`zlari o`tgan asrlarda qanchalar muhim va dolzarb bo`lgan bo`lsa, hozirgi kunda ham shunchalik, balki undan ham ko`ra ko`proq muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi. Inson, avvalo, tarbiyani ona qornida bo`lgan chog`idan boshlab ola boshlaydi. Ona qornida u ilk rivojlanish, ya`ni inson bo`lib shakllanish davrini boshdan kechiradi. Uning inson bo`lib shakllanishi o`z-o`zidan tarbiyani yuzaga keltiradi. Bola dunyoga kelganidan so`ng, u ilk tarbiyani ota- onasidan, oilasidan oladi. Bolada tarbiyaning shakllanishida ota-onaning, oilaning o`rni beqiyos. Tarbiya insonni inson ekanini ko`rsatib turuvchi eng oliy qadriyatdir. Inson tarbiyasida uning ma`naviyati, madaniyati, dunyoqarashi aks etadi. Kelajakda yuqori marralarni zabt etish ham tarbiyaga bog`liq. Tarbiyaning asosi esa – bu oiladir. Ota-ona bola tarbiyasiga yuzaki qaramasdan, balki bola tarbiyasiga alohida e`tibor qaratmog`i lozim. Bola tarbiyasida uni koyish, qattiqqo`llik qilish unchalik 1 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ijtimoiy barqarorlikni ta`minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so`zlagan nutqidan. ham samara bermaydi, aksincha, bolani xushmuomalalik bilan, shirin so`z bilan tarbiyalash samaraliroqdir. Chunki yaxshi so`z bilan aytilgan gap tushunarli bo`libgina qolmay, buning natijasi ham ijobiy bo`ladi. Bola oilada vatanparvarlik, insonparvarlik, yaxshi va yomon nima ekanini tushunib yetadi. Bolaga tarbiya berishda ota-ona ham yaxshi xulq-atvor sohibi bo`lmog`i lozim. Agarda ota-onaning o`zi tarbiyasiz bo`lsa, u hech qachon farzandiga yaxshi tarbiya bera olmaydi. Shuning uchun ham bola tarbiyasida ota-ona muhim rol o`ynaydi. Zero, “Qush uyasida ko`rganini qiladi”. Tarbiya bir so`z bilan aytganda, insonni kelajakda kim bo`lishini belgilab beradi. Shu nuqtai nazardan olib qaraydigan bo`lsak, yosh avlod tarbiyasi ma`lum bir davrda yoki vaqtda amalga oshiriladigan jarayon emas, balki bu jarayon uzluksiz davom etishi darkor. Yosh avlod tarbiyasi oldin ham, bugun ham dolzarb bo`lgani kabi ertaga ham doimo zamon talablari va qadriyatlar hamohangligida o`rganilishi va hayotga tadbiq etilishi jihatidan o`z ahamiyatini yo`qotmaydi. Kurs ishining asosiy maqsad va vazifalari. Kurs ishi mavzusi doirasida bugungi kunda mamlakatimizdagi o`sib kelayotgan yosh avlodga berilayotgan tarbiya, uning yutuq va kamchiliklari, ma`naviy-ma`rifiy islohotlarning tarbiya jarayonlaridagi ta`sirini ilmiy-amaliy jihatdan o`rganish, hamda amalga oshirilishi zarur bo`lgan birlamchi vazifalar yuzasidan konkret taklif va tavsiyalar berishni o`z ichiga olgan. Bundan tashqari, yosh avlodda yot mafkura va g`oyalarga qarshi kurashchanlik immunitetini shakllantirish, hamda bu jarayonda tarbiyaning dolzarb muammolarini yoritish va bunga yechim berish maqsad qilingan. Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari. Kurs ishi mavzusini yoritishda, avvalo, O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari, hamda prezidentimiz ishtirokidagi Xalqaro va Respublika miqyosida o`tkazilgan anjumanlar va konferensiyalardagi nutqlari o`rganildi. Mavzu doirasida nashr etilgan ilmiy asarlar, monografiyalar, maqolalar tahlil etildi. Shundan kelib chiqqan holatda kurs ishi kirish, ikki bob, sakkiz paragrof, xulosa Kurs ishining amaliy ahamiyati. Bugungi global dunyoda yoshlar tarbiyasiga salbiy ta`sir etuvchi omillarning soni ortmoqda va ta`sir doirasi kengaymoqda. Biz o`z mustaqilligimizni, qadriyatlarimizni, urf- odatlarimizni, tariximizni, o`zligimizni asrashimiz kerakligi esa kundan kunga nozik masalaga aylanib bormoqda. Bu jarayonda sog`lom mafkuraga, sog`lom fikrga va albatta, sog`lom tarbiyaga bo`lgan talab ham kuchayib bormoqda. Kurs ishining amaliy ahamiyati ham shu nuqtada paydo bo`ladi. Ya`ni, bugun biz mamlakat taraqqiyotining provayderlari, mustaqilligimizning asosiy tayanchlari, yurtimiz kelajagi bo`lgan yosh avlodga qay tarzda, qanday shaklda va qanday tarbiya berishimiz kerak, degan savol hammani o`ylantirishi tabiiy. Bu savolga javob esa oddiy, avvalo o`zimiz o`zimizni isloh qilishimiz, tafakkur qilishni boshlashimiz, hamda tarbiya beruvchi shaxs sifatida, birinchi galda o`zimiz to`g`ri tarbiyalangan bo`lmog`imiz darkor. I-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – MA`NAVIY TIKLANISH VA MA`NAVIY YUKSALISH OMILI 1.1. O`sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalashdagi yutuq va kamchiliklar Birinchi o`zbek professori Abdurauf Fitrat: “ Tarbiya – uch qismdan iborat: badan tarbiyasi, aqliy tarbiya va axloq tarbiyasi”, – deya qismlarga ajratadi. Badan tarbiyasi – bu bizning fikrimizcha, ozodalik, tartiblilikdir. Ozoda, tartib-intizomli bo`lmoq, insonni tarbiyali ekanining ilk namunasidir. Aqliy tarbiya – bu bevosita ta`lim jarayoni bilan bog`liq. Ta`lim haqida so`z borar ekan, Fitratning: “Hayot yo`lida birinchi masala – maktab masalasidir”, – degan fikrlarini aytib o`tish joiz. Demak, bolada aqliy tarbiyaning shakllanishi bevosita o`qituvchi bilan bog`liq ekan. O`qituvchi ham bola tarbiyasiga ta`sir etuvchi muhim omil hisoblanadi. O`qituvchi bolaga bilim berar ekan, albatta, kitobga yuzlanadi. Bolalarning yosh va individual xususiyatlarini inobatga olgan holda, darsliklar yaratilgan. Bola tarbiyasining rivojlanishida ushbu kitoblardagi ma`lumotlarning ta`siri nihoyatda katta. Kitoblarda keltirilgan ma`lumotlarni esa bola o`qituvchisi orqali tushunib yetadi. O`qituvchilar bolalarda kitobga bo`lgan mehr tuyg`usini uyg`otadi va bolalarda kitob o`qishga bo`lgan qiziqish ortadi. Ko`p kitob o`qigan bola dunyoqarashi keng, nutqi ravon, bilimli va o`z fikrini bayon eta oladigan shaxs bo`lib shakllanadi. Shunga ko`ra, o`qituvchi ham pedagogik talablarning barchasiga javob berishi kerak. Afsuski, ayrim o`qituvchilar borki, o`quv dargohiga o`zlariga ortiqcha zeb berib keladi va bolaga bilim berishga yuzaki qaraydi. Bu ta`lim jarayonining og`riqli nuqtalaridan biri. O`qituvchining o`ziga ortiqcha zeb berib kelishi dars davomida o`quvchilar e`tiborini tortadi. Bu esa o`quvchilarning bilim olishiga salbiy ta`sir ko`rsatadi. Chunki bola, o`z e`tiborini darsga emas, o`qituvchining libosi-yu, taqinchoqlariga qaratadi va dars davomida bularga mahliyo bo`lib o`tiradi. Yana shu kabi ayrim o`qituvchilar borki, yuzaki dars o`tishadi, bolaga yetarlicha bilim bera olmaydi. Axir dars – muqaddas! Qanday qilib dars jarayoniga yuzaki qarash mumkin. Bilim olaman, deb kelgan bolaga bilim bermaslikka va bolaning qimmatli bo`lgan vaqtini bo`lishga hech kimning haqqi yo`q! Biz bunday o`qituvchilarga ta`lim dargohida o`rin yo`q deb hisoblaymiz. Yuqorida aytgan fikrlarimiz bilan biz barcha o`qituvchilarni yomon demoqchi emasmiz. Shunday o`qituvchilar borki, o`qituvchi degan sharafli nomga loyiq. Ular o`z kasbini sevadilar va mahorat bilan o`quvchilarga bilim beradilar. Yurtimizda ta`lim sohasida tarbiyaga ham alohida e`tibor qaratilmoqda. Buning natijasida maktab darsliklarida alohida “Tarbiya” fani yaratildi. Ushbu fan haqida Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev quyidagi fikrlarni aytib o`tganlar: “Ma`rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniyning asriy qadriyatlarimiz asosida yaratgan “Turkiy guliston yoxud axloq” asari sharqona tarbiyaning noyob qo`llanmasi sifatida bugungi kunda ham o`zining qadri va ahamiyatini yo`qotgan emas. Biz “Tarbiya” fanining nazariy asoslarini ishlab chiqishda mana shunday bebaho asarlardan samarali foydalanishimiz zarur”. 2 Demak, anglashiladiki, “Tarbiya” fani uzoq-yaqin o`tmishimizda yashab o`tgan ulug` zotlar merosidan, qolaversa, umuminsoniy qadriyatlarni o`zida mujassam etgan. Ushbu fanning yaratilishi bizning ta`lim-tarbiya sohasidagi yana bir yutug`imiz hisoblanadi. Axloq tarbiyasi deganda, biz insonning ma`naviyati va madaniyatini tushunamiz. Ma`naviyat insonning ichki go`zalligini o`zida namoyon etadi. Madaniyat esa uni tashqi go`zalligini aks ettiradi. Biz go`zallik deganda, faqatgina insonning husni-jamolini tushunamiz. Asl go`zallik – bu insonning yuksak ma`naviyatli, madaniyatli bo`lmog`idir. Bu fikrlardan so`ng buyuk ajdodlarimizdan Al Xorazmiyning “Agar inson yaxshi xulq sohibi bo`lsa, u bir (1) ga teng, u yaxshi husn sohibi bo`lsa, bir (1) ni yoniga nol (0) ni qo`sh o`n (10) bo`ladi, u boy-badavlat bo`lsa, 10 ni yoniga yana 0 ni qo`sh 100 bo`ladi, nasl-nasabli bo`lsa, 100 ni yoniga yana bitta 0 ni qo`sh 1000 bo`ladi. Agar insonda birgina yaxshi xulq bo`lmasa, u 0 ga teng bo`ladi”, – degan so`zlarini aytish joiz. Bundan ko`rinib turibdiki, inson 2 O`zbekiston Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning o`rta ta`lim yaxshi xulq sohibi bo`lmas ekan, bu olamda uning husn-u, jamoli va boyliklarining umuman qadri yo`q. Bizning ajdodlarimiz yuksak xulq-atvor sohibi bo`lishgan. Ular bilan faxrlanamiz. Axir, ular orqali bizning sharqona tarbiyamiz shakllangan. Ming afsuslar bo`lsinki, hozirgi shiddat bilan rivojlanib borayotgan zamon jamiyatimizga ijobiy ta`sir ko`rsatish bilan bir qatorda salbiy ta`sir ham ko`rsatmoqda. Ijobiy ta`siri bu yurtimiz rivojlanishiga hissa qo`shayotgan bo`lsa, salbiy tomoni esa, bu yoshlar ma`naviyatiga tahdid solayotganidir. Ma`naviy tahdid – inson ruhiyati, odobi, axloqi, kelajagi, umuminsoniy qadriyatlariga salbiy ta`sir ko`rsatuvchi harakatlar yig`indisi. 3 Jamiyatimizga xavf solayotgan ma`naviy tahdid bu – g`arblashish. Ulug` allomalarimizdan biri aytganidek: “G`arblashish – bu g`arblashish demakdir”. Endi o`ylab ko`raylik, g`arblashish yurtimizda qay tarzda yuzaga kelmoqda? Men bu savolga: “G`arblashishga asosiy ta`sir ko`rsatayotgan manba bu ijtimoiy tarmoqlar va telekanallarda efirga uzatilayotgan teleko`rsatuv va seriallardir”, – deya javob berishimiz mumkin. Ayrim teleserial va teleko`rsatuvlar borki, umuman sharqona madan iyatimi to`g`ri kelmaydi. Nega deganda, ushbu seriallardag i qahramonlarning liboslari umuman sharq madaniyatiga xos emas, o`zaro hurmat mehr-oqibat kabi fazilatlarni o`zida aks ettirmagan, faqatgina ishq-muhabbat va qasos olish kabi g`oyalarni o`zida qamrab olgan, xolos. Yana bu seriallarda voqealar rivoji shunday aks ettirilganki, unda insonlar bir-birini kamsitadi, haqorat qiladi, bir-biriga zarar yetkazadi, hattoki, o`z joniga qasd qiladi. Bularning barchasi o`sib kelayotgan yosh avlod e`tiborini tortmay qo`ymaydi. Natijada, insonlar bo`sh vaqtlarini kitob o`qishga emas, mana shunday behuda sarf qilmoqdalar. Aytingchi, ushbu seriallar orqali yoshlar behayolikni o`rganadimi yoki odam o`ldirishnimi? Qani sharqona qarashlar? Qani o`zbek millatiga xos ibo-hayo, umuminsoniy qadriyatlar, vatanparvarlik tuyg`usi? Ushbu seriallar va ko`rsatuvlar yoshlar ma`naviyati va madaniyatiga o`z salbiy ta`sirini ko`rsatmoqda. Yoshlar ongida g`arb kiyinish madaniyati va odob-axloqi esa yo`qolib ketmoqda. Yoshlar g`arbga taqlid qilgan holda o`z kelajaklariga bolta urmoqdalar. Afsuski, o`zimizning ayrim serial va ko`rsatuvlarimizda ham asosiy g`oya bu ishq-muhabbat bo`lib qolgan. Bu esa yoshlarning tarbiyasiga salbiy ta`sir ko`rsatuvchi og`riqli nuqtamizdir. Albatta, yoshlar ongiga vatanparvarlik va umuminsoniy qadriyatlarni singdiruvchi sharqona qarashlarni o`zida mujassam etgan filmlarimiz ham yo`q emas, lekin ular sanoqligina xolos. Bizningcha, bunday film va ko`rsatuvlar sonini yanada ko`paytirib, yuqorida keltirilgan g`arb madaniyatiga xos bo`lgan ko`rsatuv va teleseriallarni umuman efirga uzatmasak, yana bir yuqori cho`qqini zabt etgan bo`lar edik. Tarbiyali, ma`naviyatli inson bugungi kun va kelajak haqida fikr yuritadi, shuningdek, kelgusi hayot va turmushning ravnaqi uchun o`z hissasini qo`shishga intiladi. Zotan, bugun xalqimizning “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” buyuk maqsadiga erishuvida ma`naviyati yuksak, barkamol insonlar zarur. 4 Mazkur masala o`ta dolzarb bo`lganligidan barcha zamonlar donishmandlari yoshlar tarbiyasi haqida bosh qotirib kelishgan. Masalan, buyuk yunon faylasufi Aristotelning “Vatan taqdirini yoshlar tarbiyasi hal qiladi”, degan so`zlari bor. Zardushtiylik ta`limoti uch asosiy axloqiy qoidaga tayanadi: “Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal”. Shu uchchalasiga rioya qilgan odam kamolotga yetgan hisoblangan. Imom Buxoriy tarbiya xususida yanada yorqinroq so`z aytgan: “Bolaning tabiati rivojlanishga moyil bo`ladi, uni qanday g`oyalar bilan to`ldirish ota-onaga va ustozga bog`liq”. Shu jihatdan kelib chiqadigan bo`lsak, bugun har birimiz o`sib kelayotgan yosh avlod tarbiyasiga befarq bo`lmasligimiz kerak. 1.2. Yoshlarni turli mafkuraviy xurujlardan himoyalash masalalari Globallashuv jarayonining bugungi kunda kuchli ta`sir doirasi barcha sohalarda yaqqol ko`zga tashlanmoqda. Bu jarayon davlatlar va xalqlar o`rtasidagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy sohalarda kommunikatsiya va axborot texnologiyalarining, ilm-fan yutuqlarining tezlik bilan yoyilishi kabilarda yaqqol ko`rinmoqda. Umuman olganda, globallashuv obyektiv jarayon, uning yutuqlari insoniyat tafakkurining mahsuli hisoblanadi. Shu ma`noda u insoniyat manfaatlariga, taraqqiyotiga xizmat qilishi lozim. Ammo insoniyat taraqqiyoti tarixidan ma`lumki, uning tafakkurining barcha yutuqlari har doim ham ijobiy tomondan xizmat qilmagan. Globallashuv ham bundan mustasno emas. Globallashuvning iqtisodiyot, siyosat, ijtimoiy hayot, davlatlararo munosabatlarga va millatning o`zligidan mahrum bo`lishiga o`tkazayotgan ta`siri dahshatli tus olmoqda. 5 Shunday sharoitda har bir inson o`z mustaqil tafakkuriga, fikriga, zamonlar sinovidan o`tgan hayotiy-milliy qadriyatlarga, sog`lom negizda shakllangan dunyoqarash va mustahkam irodaga ega bo`lmasa, har turli ma`naviy tahdidlarga, ularning goh oshkora, goh pinhona ko`rinishdagi ta`siriga bardosh berishi qiyin. Globallashuv jarayonidagi o`zgarishlar aholining boshqa qatlamlariga qaraganda yoshlar qismiga tez va kuchli ta`sir ko`rsatishini unutmaslik kerak. Bugungi kunda yoshlar nafaqat o`quv dargohlarida, balki radio-televideniye, matbuot, internet kabi vositalar orqali ham turli axborot va ma`lumotlarni olmoqda. Jahon axborot maydoni tobora kengayib borayotgan shunday bir sharoitda yoshlarni ongini faqat axborot bilan tanishishni ta`qiqlash yoki ko`rsatmaslik bilan muammoni hal qilib bo`lmaydi. Biz davlatimiz, xalqimiz kelajagini o`z qobig`iga o`ralib qolgan holda emas, balki umumbashariy va demokratik qadriyatlarni chuqur o`zlashtirgan holda tasavvur etamiz. Biz istiqbolimizni taraqqiy topgan mamlakatlar tajribasidan foydalanib, davlat va jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish, inson huquq va erkinliklarini, fikrlar rang-barangligini o`z hayotimizga yanada kengroq joriy qilishda ko`ramiz. Biz butun ma`rifatli dunyo, xalqaro hamjamiyat bilan tinch-totuv, erkin va farovon hayot kechirish, o`zaro manfaatli hamkorlik qilish tarafdorimiz. Bugungi kunda globallashuv, ma`naviyat va yoshlar masalasida barchamizga ayonki, bugun hayot shiddat bilan o`zgarib, yoshlarning ongi va qalbini egallash uchun turli intilish va xarakatlar tobora kuchayib bormoqda. Ana shunday murakkab bir vaziyatda milliy o`zligini, kimning, qanday buyuk zotlarning vorisi ekanini, Vatan tuyg`usini chuqur anglaydigan, irodasi mustahkam, yuksak ma`naviyatli yosh avlodgina bizga yot va begona bo`lgan zararli ta`sir va oqimlarga qarshi tura oladi. Ayniqsa, bugungi kunda xalqaro maydonda turli siyosiy kuchlar o`zining milliy va strategik rejalariga erishish uchun turli rangli inqiloblar orqali “asl demokratiya” niqobi ostida amalga oshirayotgan ishlarini mohiyati va maqsadlarini o`z vaqtida bilib, anglab borish lozim. Globallashuv jamiyatning madaniy-ma`naviy sohalariga ta`sir o`tkazib, ularni muayyan o`zgarishlarga olib keladi, milliy ma`naviyat va qadriyatlarning yo`qolib ketishiga, ayniqsa, kam sonli xalqlarning o`z tilini unitishi, hattoki, yo`qolib ketishi holatlarini yuzaga keltirishi mumkin. 6 Shu borada ayrim katta davlatlar tomonidan mamlakatlarga, avvalambor, qo`shimcha hududga, yer osti, yer usti boyliklariga ega bo`lgan hududlarga nisbatan olib borilayotgan ana shunday g`arazli siyosatni dunyoning ayrim mintaqalarida tinch hayotning izdan chiqishi, hokimiyat tepasiga aynan o`sha davlatlarning manfaatlariga xizmat qiladigan kuchlarning kelishi bilan bog`liq misollarda ko`rish mumkin. “Ommaviy madaniyat” yoki hayoga qarshi madaniyat degan niqob ostida axloqiy buzuqlik va zo`ravonlik, individualizm, egotsentrizm g`oyalarini tarqatish, kerak bo`lsa, shuning hisobidan boylik orttirish, boshqa xalqlarning necha ming yillik an`ana va qadriyatlari, turmush tarzining ma`naviy negizlariga bepisandlik, ularni qo`porishga qaratilgan xatarli tahdidlar mavjud. Hozirgi vaqtda axloqsizlikni madaniyat deb bilish va aksincha, asl ma`naviy qadriyatlarni mensimasdan, eskilik sarqiti, deb qarash bilan bog`liq holatlar bugungi taraqqiyotga, inson hayoti, oila muqaddasligi va yoshlar tarbiyasiga katta xavf solmoqda va ko`pchilik butun jahonda tarqalib borayotgan Bizning ulug` ajdodlarimiz o`z davrida komil inson haqida butun bir axloqiy mezonlar majmuini, zamonaviy tilda aytganda, sharqona axloq kodeksini ishlab chiqqandi. Ota-bobolarimizning ong-u, tafakkurida asrlar, ming yillar davomida shakllanib, sayqal topgan or-nomus, uyat va andisha, sharm-u, hayo, ibo va iffat kabi yuksak axloqiy tuyg`u va tushunchalar bu kodeksning asosiy ma`no-mazmunini tashkil etadi. Globallashuv sharoitida yoshlarni ma`naviy va mafkuraviy tahdidlardan himoya qilishda ta`lim-tarbiya tizimida quyidagi vazifalarga e`tiborni kuchaytirish lozim: yosh avlodni turli ma`naviy tajovuzlardan himoya qilishda xalqimizni ulug`laydigan buyuk xususiyatlaridan foydalanish, eng dolzarb vazifalar, ma`naviy jarayonlarning taraqqiyoti ilmiy-nazariy asoslarini, ularning yangi qirralarini mukammal ochib berish, o`quvchilar, talabalar, keng jamoatchilikka tushuntirish, ularni bugungi zamon talablariga javob beradigan jamiyat qurilishining faol bunyodkorlariga aylantirish lozim. Har bir inson jamiyat taraqqiyoti va uni yangilashga, ma`naviy hayotimizni turli tahdid va xurujlardan himoya qilish masalasiga bo`lgan o`z burchi va mas`uliyatini aniqlab olishi zarur. Bugungi murakkab mafkuraviy jarayonlarni ilmiy-amaliy jihatdan atroflicha tahlil qilish va baholash, ularning ustuvor yo`nalishlarini, kimga va nimaga qarshi qaratilganini aniqlash, aholi turli qatlamlariga ta`sirini o`rganish, milliy manfaatlarimizga, hayot tarzimizga zid bo`lgan zararli g`oyalar va mafkuraviy xurujlarning mohiyatini ochib berish, fuqarolarimiz qalbida milliy tafakkur va sog`lom dunyoqarash asoslarini mustahkamlash kerak; Yoshlarni o`z fikriga ega, turli ma`naviy xurujlarga qarshi sobit tura olishga qodir bo`lgan, irodali, fidoyi va vatanparvar insonlar etib tarbiyalashga erishish zarur. Bu borada ma`naviy-ma`rifiy targ`ibot ishlarining ta`sircha nligini ta`minlaydiga n zamonaviy informatsion va kompyuter texnologiyalarini keng joriy etish, jamiyatimizning mafkuraviy immunitetini kuchaytirishga qaratilgan samarali usul-uslublarni ishlab chiqish, davlat va jamoat tashkilotlari uchun tegishli tavsiya va Bugungi kunda inson ma`naviyatiga qarshi yo`naltirilgan, har qanday xabar globallashuv sharoitida kuch olib, o`z ko`lamini kengaytirib, yoshlar ma`naviyatiga salbiy ta`sir ko`rsatuvchi mafkuraviy tahdidlarga aylanishi mumkin. Shunday ekan yoshlarimizning ma`naviy olamida bo`shliq vujudga kelmasligi uchun ularning qalbi va ongida sog`lom hayot tarzi, milliy va umummilliy qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuyg`usini bolalik paytidan boshlab shakllantirishimiz zarur. 1.3. Yoshlarda ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga daxldorlikni tarbiyalashning ustuvor jihatlari Sir emaski, bugun dunyo miqyosida ma`naviy xavfsizlikni ta`minlash masalasi eng ustuvor vazifalardan biriga aylanmoqda. Bu bejiz emas. Chunki, globallashuv jarayonlari shiddat bilan hayotimizga kirib borar ekan, inson, xalq va jamiyat a`zolarini ma`naviy xurujlar, g`oyaviy tahdidlardan himoyalash – eng muhim, dolzarb vazifaga aylanaveradi. Aslida milliy xavfsizlik deganda, milliy manfaatlarni ta`minlash ehtiyoji bois vujudga keladigan va jamiyat a`zolari ma`naviy, g`oyaviy-ruhiy hayotining barqarorligi va xavfsizligini ta`minlashga qaratilgan faoliyat va uzluksiz jarayon tushuniladi. Ma`naviy xavfsizlik ma`naviy qadriyatlar rivojini ta`minlash va ularni tashqi tahdidlardan himoya qilishga yo`naltirilgan bo`lib, jamiyatda ma`naviyatdagi ruhiy, psixologik, axloqiy jihatlarning uyg`unligini ta`minlaydi. Shu o`rinda haqli savol tug`ilishi shubhasiz. Nega, muayyan millat doirasida ham, umuminsoniyat miqyosida ham ma`naviy xavfsizlik masalasi ustuvor ahamiyat kasb etadi? Negaki, keyingi paytlarda inson ma`naviyatiga qarshi qilingan tahdidlar har qanday qurolli xurujlarga nisbatan ko`proq ta`sir kuchiga ega bo`lib bormoqda. Shu bois, bunday tahdidlarning oldini olish uchun milliy taraqqiyotning barqarorligini ta`minlashni o`z oldiga maqsad qilib qo`ygan har qanday mamlakatda jamiyat a`zolari manfaatlarini himoya qilishda ma`naviy xavfsizlik masalalari ustuvor ahamiyat kasb etadi. Qolaversa, asrlar davomidagi ijtimoiy-tarixiy tajribadan ma`lumki, muayyan mamlakatni zabt etmoqchi bo`lgan istilochilar, avvalo, xalqning Milliy ma`naviyati, an`ana va qadriyatlari parokanda etilgan millat va elatlar o`zligini yo`qotadi, hukmron mafkura ta`siriga tushib, uning manfaatlariga xizmat qilishga majbur bo`ladi. Ma`naviy xavfsizlikni ta`minlash, eng avvalo, ma`naviy tahdidlardan ogoh bo`lishni taqozo etadi. Xo`sh, ma`naviy tahdid deganda biz nimani tushunamiz? Bu savolga O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning “Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch” kitobidan to`liq javob olishimiz mumkin. “Ma`naviy tahdid deganda, avvalo, tili, dini, e`tiqodidan qat`iy nazar, har qaysi odamning tom ma`nodagi erkin inson bo`lib yashashiga qarshi qaratilgan, uning aynan ruhiy dunyosini izdan chiqarish maqsadini ko`zda tutadigan mafkuraviy, g`oyaviy va informatsion xurujlarni nazarda tutish lozim”. 7 O`zbekistonning birinchi Prezidenti qayd etganidek, eng yomoni, bunday xurujlarning pirovard oqibati odamni, ayniqsa, yoshlarni o`zi tug`ilib o`sgan yurti va xalqidan tonishga, vatanparvarlik tuyg`ularidan mahrum etishga va hamma narsaga loqayd bo`lgan shaxsga aylantirishga qaratilgani bilan xavflidir. Aynan shu jihatlarni nazarda tutgan holda, mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ham “Bugungi kunda dunyoning ayrim mintaqalarida tobora keskinlashib borayotgan qonli mojaro va ziddiyatlar, terrorizm va ekstremizm xavfi bizdan doimiy ogoh va hushyor bo`lishni talab etmoqda” , deya bot-bot ta`kidlamoqda. 8 Demak, ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga doir ilmiy yondashuvlarni takomillashtirish zarurati mavjud. Shu bois ham 2021-yil 26-mart kuni e`lon qilingan “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Prezident qarorida ma`naviy-ma`rifiy jarayonlarni tashkil etishda yaxlit tizim mavjud emasligi, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarni ma`naviy tahdidlardan himoya qilish borasida yetarli darajada tashkiliy-amaliy va ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmayotgani, ushbu yo`nalishda davlat tashkilotlari, fuqarolik jamiyati 7 Karimov I.A. “Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch”. – T.: “Ma`naviyat”, 2008 yil. – B. institutlari, ommaviy axborot vositalari hamda xususiy sektorning ijtimoiy hamkorligi samarali yo`lga qo`yilmay kelayotgani bilan bog`liq bir qancha kamchiliklar ta`kidlab o`tildi. 9 Mamlakatimizda olib borilayotgan tub islohotlarda ham, Prezident qarorida ham yoshlar masalasiga alohida e`tibor qaratilishi bejiz emas. Chunki, har qanday millatning taraqqiyoti jamiyatdagi yoshlar qatlamining milliy g`oya va qadriyatlarga munosabati, uning yoshlar ongiga qanday ta`sir etayotganligiga hamda amaliy faoliyatlariga qanday tarzda tayanishlariga bog`liq. Yoshlar respublikamiz aholisining yarmidan ko`pini tashkil etadi. Shuningdek, yoshlar jamiyatning shunday ijtimoiy guruhiga mansubki, ular o`tkir hissiy bilish qobiliyatiga ega bo`lib, so`z bilan amaliyotning nomutanosibligi holatlarini kuchliroq sezadilar. Kattalar uchun odatiy bo`lgan ayrim “adolatsizlik”lar yoshlarning hali to`liq shakllanmagan ongiga, dunyoqarashiga kuchli ziyon yetkazishi mumkin. Shuning uchun hozirgi kunda yosh avlod tarbiyasi muhim ahamiyatga ega. Milliy ma`naviy xavfsizlikni ta`minlash bir qator omillar bilan bir qatorda yoshlar tarbiyasini qamrab oladi. Ayni paytda o`sib kelayotgan yosh avlodda milliy ma`naviy xavfsizlikka daxldorlik tuyg`ularini shakllantirish jamiyatimizning ertangi kundagi xavfsizligining ta`minlanishi uchun qo`yilgan mustahkam poydevor bo`lib xizmat qiladi. Bu poydevorning g`ishtlari samarali ta`lim va oqilona tarbiya orqali amalga oshirilishi ayni haqiqat. Aynan yosh avlod tarbiyasi xususida taniqli o`zbek pedagogi Abdulla Avloniy shunday deydi: “Al-hosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur” . 10 Ushbu fikrlardan xulosa chiqarsak, shaxs tarbiyasi xususiy emas, balki ijtimoiy, milliy ilmdir. Zero, har bir xalqning taraqqiy etishi, davlatlarning qudratli bo`lishi avlodlar tarbiyasiga ko`p jihatdan bog`liq. O`z o`rnida yosh avlodni yuksak g`oyaviylik ruhida tarbiyalash – ularning ongiga xalq, millat, yurt, jamiyat manfaatlaridan yuqoriroq manfaat bo`lishi mumkin emasligini singdirish, ularni Vatanga, xalqqa muhabbat ruhida va sadoqatli qilib tarbiyalash demakdir. Yoshlarda ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga daxldorlikni tarbiyalash bilan bog`liq bo`lgan masalalar nafaqat maktab, litsey, professional va oliy ta`lim muassasalari, balki oila, mahalla, yoshlar bilan ishlaydigan jamoat tashkilotlari o`rtasida o`rnatilgan mustahkam aloqalar asosida izchillik bilan amalga oshiriladi. Bugun Uchinchi Renessansni bunyod etish orzusi bilan kelajakka intilayotgan yangi O`zbekistonda ma`naviy-ma`rifiy tarbiya ana shunday o`zaro hamkorlikda, tizimli va maqsadli tarzda amalga oshirilsa, o`sib kelayotgan yosh avlodda ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga daxldorlik tuyg`usini shakllantirish bilan bir qatorda “ommaviy madaniyat”, jinoyatchilik va huquqbuzarlikning turli shakllari kabi illatlarning oldi olinadi, aholi va yoshlarning dunyoqarashi, tafakkuri boyib boradi. Zero, ulug`larimiz qayd etishganidek, rivojlanish, muvaffaqiyatning asosiy poydevori ma`naviyat va ma`rifatdir. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta`kidlaganidek, “Agar kimdir, ma`naviyat masalasi – bu faqat Ma`naviyat markazi yoki tegishli vazirlik va idoralarning ishi, deb o`ylasa, xato qiladi. Bularning barchasi oldimizda turgan eng asosiy, eng muhim vazifalardan biridir” 11 . Buni hech birimiz unutmasligimiz kerak. 1.4. Yoshlarga oid davlat siyosatining ahamiyati va uning yosh avlod hayotida tutgan o`rni Mamlakatimizda erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik huquqiy davlat barpo etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo`lida amalga oshirilayotgan tub islohotlarning zamirida, avvalo, har bir inson uchun hech kimdan kam bo`lmagan munosib hayot va turmush sharoitlarini yaratishdek ezgu g`oya mujassamdir. Ayniqsa, aholining ko`pchilik qismini, ya`ni 64 foizini tashkil etayotgan yosh avlodni sog`lom va barkamol kamol topishi uchun zarur imkoniyatlar hamda shaxslar etib shakllantirish jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog`liq bo`lgan vazifa sifatida doimo davlatimiz siyosatining markazida bo`lib kelmoqda. Shuning uchun ham, mamlakatimizda istiqlolning ilk kunlaridan boshlab yosh avlodni har tomonlama barkamol insonlar etib tarbiyalash masalasi davlat siyosatining ustuvor yo`nalishi sifatida belgilanib, barcha sa`y-harakat va intilishlar, o`zgarish va yangilanish jarayonlarining pirovardi ana shu ezgu maqsadga qaratildi. O`zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ana shu ezgu maqsadning mazmun-mohiyati haqida to`xtalib, quyidagilarni ta`kidlagan edilar: “Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab yurtimizda yoshlar haqida e`tibor va g`amxo`rlik ko`rsatishga davlat siyosatining eng asosiy va ustuvor yo`nalishlaridan biri sifatida qarab kelinmoqda. Chunki yoshlar – bizning kelajagimiz”. 12 Yoshlar mamlakat kelajagini va taraqqiyotini ta`minlab beruvchi kuchdir. Yoshlar yurtning, millatning tayanchi, himoyachisi hisoblanadi. Vatanni chin dildan sevadigan, ardoqlaydigan, yuragida Vatanga bo`lgan muhabbat hissi jo`sh urib turadigan yoshlargina Vatanning haqiqiy himoyachisi degan sharafli nomga munosibdir. Ana shularni inobatga olgan holda yoshlarga oid davlat siyosati ishlab chiqildi. Yoshlarga oid davlat siyosati O`zbekiston Respublikasi davlat faoliyatining ustuvor yo`nalishi bo`lib, uning maqsadi yoshlarning ijtimoiy shakllanishi va kamol topishi, ijodiy iqtidori jamiyat manfaatlari yo`lida imkoni boricha to`la-to`kis ro`yobga chiqishi uchun ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy jihatdan shart-sharoit yaratish hamda ularni kafolatlashdan iboratdir. Yoshlarga oid davlat siyosatida belgilangan vazifalarning amalga oshirilishi juda katta ijtimoiy va siyosiy ahamiyatga ega. Shuning uchun ham, “Yoshlarga oid 12 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2016-yil 18-oktyabr davlat siyosatini amalga oshirish nainki Prezident devoni, balki barcha bo`g`indagi davlat organlari rahbarlarining doimiy ishiga aylanishi zarur” . 13 Yoshlarga oid davlat siyosatining mamlakatimiz ijtimoiy va siyosiy hayotida tutgan o`rni beqiyosdir. Birinchidan, alohida ta`kidlash joizki, O`zbekiston tanlagan taraqqiyot modelida yoshlar siyosati masalasi davlat darajasiga ko`tarildi. Buning asosiy sababi, mustaqil davlatimiz o`zining ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy taraqqiyotini o`sib kelayotgan avlod – yoshlar bilan bog`laydi. Mamlakatimiz mustaqilligini mustahkamlaydigan, uning yutuqlarining kelajakdagi mevasini tatiydigan yoki tasarruf etadigan avlod hozirgi yoshlardir. Zero, islohotlarning taqdiri, ezgu sa`y- harakatlarning istiqboli aynan yoshlarning qanday qilib tarbiya topishi, voyaga yetishi bilan bog`liq. Ikkinchidan, yurtimizda ijtimoiy-ma`naviy muhitni yaxshilash, yoshlarni turli mafkuraviy tazyiqlar ta`siridan asrash masalasi barchamiz uchun eng asosiy vazifalardan biridir. Shu ma`noda, bugungi kunda yurtimizda tobora keng tarqalib borayotgan “O`z bolangni o`zing asra!” degan da`vat faqat quruq shior bo`lib qolmasdan, har bir ota-ona, har bir fuqaroning qalbiga, yuragiga chuqur kirib borishi, amaliy harakatga aylanishi muhim ahamiyatga ega. Turli mafkuraviy tazyiqlar, ya`ni ekstremizm, terrorizm, giyohvandlik, odam savdosi, noqonuniy migratsiya, “ommaviy madaniyat” kabi xavf-xatarlar kuchayib, yoshlar ongiga salbiy ta`sir o`tkazmoqda. Mana shunday va boshqa ko`plab tahdidlar bugungi kunda jiddiy muammolarni keltirib chiqarayotgani ayni haqiqat va buni hech kim inkor etolmaydi. Ana shu murakkab vaziyatni hisobga olgan holda, mamlakatimizda yoshlarga oid davlat siyosatida belgilangan vazifalar mamlakatimiz va yoshlar hayotida juda katta ahamiyatga ega. Uchinchidan, mamlakatimiz yoshlari o`rtasida ilm-fan, ta`lim-tarbiya, tibbiyot, madaniyat, adabiyot va san`at, sport, ishlab chiqarish, umuman, hayotning barcha sohalarida o`z iste`dodini namoyon etib kelayotgan iqtidorli yoshlarimiz juda ham ko`p. Ular o`zining jismoniy va ma`naviy salohiyati, iste`dod va mahoratini namoyon etishi uchun zarur sharoitlarni yaratib berish, ya`ni yoshlarga oid davlat siyosatida belgilangan vazifalarni amalga oshirish hayotiy zaruratdir. To`rtinchidan, O`zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o`zining BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqida ta`kidlaganidek, “Bugungi dunyo yoshlari son jihatidan butun insoniyat tarixidagi eng yirik avloddir, chunki ular 2 milliard kishini tashkil etmoqda. Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo`lib kamolga yetishi bilan bog`liq. Bizning asosiy vazifamiz yoshlarning o`z salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratish, zo`ravonlik g`oyasi “virusi” tarqalishining oldini olishdir. Buning uchun yosh avlodni ijtimoiy qo`llab-quvvatlash, uning huquq va manfaatlarini himoya qilish borasidagi ko`p tomonlama hamkorlikni rivojlantirish lozim, deb hisoblaymiz” . 14 Ana shularni inobatga olgan holda yoshlarga oid davlat siyosati ijtimoiy-siyosiy va huquqiy asoslarining mohiyatini ochib berish nihoyatda zarur. Jismonan sog`lom, ma`nan yetuk va intellektual rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan yosh avlodni shakllantirish, yoshlarni tashqi tahdidlar va “ommaviy madaniyat”ning zararli ta`sirlaridan muhofaza qilish, yoshlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga har tomonlama ko`maklashish va zarur shart-sharoitlarni yaratish davlatning eng muhim ustuvor vazifalaridan biridir. Zero, yoshlar kelajak poydevoridir. Xalqimizda “Birni ko`rib fikr qil, birni ko`rib shukr qil” , degan hikmatli maqol bor. Shundan kelib chiqib, hozirgi tahlikali dunyoning bir qator mamlakatlarida kuzatilayotgan to`s-to`polonlar negiziga e`tibor bersak, ularda davlatning o`sib-unib kelayotgan yoshlarga, ularning hayotdagi qiziqishlari, huquq va manfaatlariga e`tiborsizligi, ulardagi yoshlarga oid siyosatning hozirgi zamonning yangi tahdidlariga javob berolmasligi oqibatini ko`rish mumkin. Prezidentimiz: “Bir bolaning yo`ldan adashishi – bu nafaqat bir oila, balki butun jamiyat boshiga tushgan kulfat. Bundan, avvalo, shu bolaning ota- onasi, aka-ukalari, yaqinlari jabr ko`radi. Bunday paytda ularga yordam berish kerak” , 15 deb aytgan so`zlari juda katta ahamiyatga ega. Yoshlarga oid davlat siyosatining hayotga tadbiq etilishi natijasida bugungi kunda milliy istiqlol g`oyasi tafakkuriga singdirilgan, yurtimiz ertangi kunining davomchilari bo`lgan yoshlar shakllantirildi. Hozirgi yoshlar mustaqillikdan avvalagi davrlarda shakllangan yoshlardan g`oyaviy, ilmiy, siyosiy va madaniy jihatdan yuksak darajada farq qiladi. Buning sababi esa, o`z mustaqilligimizni qo`lga kiritganimizdan so`ng yoshlar ongida o`z mamlakati taqdiri borasida kuyinishi, turli madaniy- ma`rifiy tadbirlar, sport musobaqalari va o`yinlarida erishgan yutuqlaridan g`ururlanish, ona vatanni e`zozlash, o`z millatiga aloqadorlikdan quvonish va kelajakka ishonch tuyg`ulari shakllandi. Yuqoridagilarga asoslanib quyidagi xulosalarga kelishimiz mumkin: -yoshlar jamiyatning kelajagidan dalolat beradi. Chunki, aynan ular yuz berayotgan o`zgarishlarning indikatorlari hisoblanadi va jamiyat rivojlanishining salohiyatini belgilab beradi; -yosh avlodni har tomonlama barkamol shaxslar etib shakllantirish jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog`liq bo`lgan vazifa sifatida doimo davlatimiz siyosatining markazida bo`lib kelmoqda; -yoshlarga oid davlat siyosati yoshlarning huquq va erkinliklarini ta`minlashga, kamol topishi uchun tegishli shart-sharoitlarni yaratishga, ularda yuksak vatanparvarlik tuyg`usini shakllantirishga, ularni turli tahdidlardan himoya qilishga xizmat qiladi; 15 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 15-iyun kuni -yoshlarga oid davlat siyosati asoslarining ishlab chiqilganligi va unda belgilangan vazifalar yuzasidan mamlakatimizda keng islohotlar amalga oshirilayotganligi har tomonlama barkamol shaxslarning shakllanishiga asos bo`lmoqda. Yuqorida bayon etilganlardan mamlakatimizda biz yoshlarga ulkan e`tibor berilganligini ko`rishimiz mumkin. Shunday ekan, biz – yoshlar ham shunga munosib farzand bo`lishimiz, Vatanimiz taraqqiyotiga o`z hissamizni qo`shishimiz lozim. Zero, jadal rivojlanayotgan O`zbekistonimiz tinchligi va farovonligi biz – kelajak egalari bo`lgan yoshlarning qo`lidadir. Biz navqiron avlod sifatida barkamol, yetuk bo`lib voyaga yetsak, o`zimizda or-nomus, milliy g`ururni izchil shakllantirib borsak, Vatanimiz shunchalik qudratli davlatga aylanadi. Zotan, Vatanimizni, xalqimiz tinchligi va osoyishtaligini ishonchli himoya qilish, vatanparvar bo`lish, sodiqlik, fidoyilik tuyg`ularini his etib yashash jannatmakon O`zbekistonimizda yashayotgan har bir insonning yuksak fuqarolik burchidir! II-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – PORLOQ KELAJAK ASOSI 2.1. Yoshlar ma`naviy kamolotida huquqiy tarbiyaning o`rni Bizga ma`lumki, har qanday suveren davlatning ijtimoiy taraqqiyoti o`sib kelayotgan yosh avlodga bog`liq. Yoshlar mamlakatimiz uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Achinarlisi shundaki, keyingi paytlarda aynan voyaga yetmaganlar o`rtasida huquqiy-tarbiyaviy ishlar susaytirib yuborilganligi, ularning ustidan olib borilayotgan nazoratning bo`shashganligi, ish bilan ta`minlash va boshqa muammolar qoniqarli darajada hal etilmayotganligi oqibatida ba`zi bir yoshlar tomonidan huquqbuzarliklar va jinoyatlar sodir etish holatlari, diniy aqidaparastlik yoki turli zararli oqimlar, guruhlar ta`siriga tushib qolish kabi salbiy holatlar uchrab turibdi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 9-yanvardagi PF-5618-son Farmoniga asosan qabul qilingan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish konsepsiyasi”da qayd etilganidek, “uzluksiz ta`lim tizimida ta`lim jarayonlari huquqiy tarbiya bilan uyg`un olib borilmayapti, aholi, ayniqsa, yoshlarning huquqiy madaniyatini shakllantirishda o`zbek xalqining tarixi, dini, urf-odatlari, milliy qadriyatlariga tayanilmayapti” 16 . Bu fikrlar shunchaki qayd etilmagan. Chunki, jamiyatning huquqiy kamoloti mamlakat aholisining huquqiy savodxonlik darajasi bilan belgilanadi. Shuningdek, yoshlar ma`naviy kamolotida ham huquqiy ta`lim-tarbiya muhim ahamiyat kasb etadi. Eng asosiysi, fuqarolarning va butun jamiyatning huquqiy madaniyati katta tashkiliy va tarbiyaviy faoliyat orqali shakllantirilishini hayotning o`zi, undagi voqea va hodisalarning keng ko`lami isbotlab berdi. Shu o`rinda haqli ravishda savol tug`ilishi tabiiy. Bugungi kunda mamlakatimizda qonunchilik sohasidagi, huquqiy sohadagi ishlardan ko`nglimiz to`lishi mumkinmi? Respublikamizdagi ta`lim muassasalarida huquqiy tarbiya yo`nalishida olib borilayotgan ishlar yetarlimi? Fuqarolarning, xususan, ertangi kunimizning yaratuvchilari, bunyodkorlari bo`la oladigan yoshlarning huquqiy savodxonligichi? To`g`ri o`tgan yillarda fuqarolarimizning qonunga nisbatan qarashlari o`zgardi, ularning huquqiy savodxonligi oshdi, siyosiy, huquqiy sohalarda qator islohatlar amalga oshirildi. O`zbekistonning o`ziga xos iqtisodiyot va taraqqiyotini belgilab beruvchi asosiy tamoyillardan biri hisoblangan qonun ustuvorligi ta`minlanib bormoqda. Biroq nazarimizda bularning o`zi yetarli emas. Biz kuchli qonunchilikni barpo etish, huquqiy barkamollikni yuksaltirish vazifalarini, eng avvalo, yoshlardan boshlashimiz kerak bo`ladi. Chunki huquqiy jihatdan yetuk, barkamol yoshlar ertaga har qanday muammolarni og`ishmay bartaraf eta oladilar. Huquqiy tarbiya oilada, bog`chada, maktabda, o`rta va oliy ta`lim muassasalarida olib borilishi kerakligi shubhasiz. Lekin tarbiya faqat bilim berish bilan cheklanmaydi. Tarbiya shu bilimlarni amalda qo`llash, ulardan foydalanishni ham o`rgatishi kerak. Xo`sh buning uchun nimalar qilish kerak? Avvalo, amaliy samara beradigan tarbiyaviy ishlarni keng ko`lamda olib borish zarur. Bunga barcha soha vakillarini jalb qilish maqsadga muvofiq, ya`ni oila, mahalla, ta`lim muassasalari, hokimliklar, ichki ishlar organlari, ijtimoiy tuzilmalar, siyosiy partiyalar, nodavlat tashkilotlari va hokazo. Masalan, hozirgi kunda TV kanallarida “Bilim ring”, “Zakovat”, “Huquqingizni bilasizmi?”, “Detektiv klubi” singari o`nlab intellektual tele o`yinlar yo`lga qo`yilgan. Bu albatta quvonchli hol. Biroq, bunday sa`y-harakatlarning ko`lami yanada kengaytirilishi, aynan yoshlar ishtirokida teledebatlar, tele loyihalar, mahalliy va xorijiy mutaxassislar ishtirokida ommaviy muloqotlar uyushtirilishi, yoshlarni huquqiy mavzudagi tele loyihalarga ko`proq jalb qilish maqsadga muvofiq. Huquqiy ta`limni taomillashtirish o`quv jarayonlarini yangicha shaklda tashkil etishni, qaysidir ma`noda isloh qilishni, o`qitishning zamonaviy vositalari, ilg`or texnologik usullarini qo`llashni, ta`lim jarayonlarining amaliyot bilan hamkorligini kuchaytirishni taqozo etadi. Huquqiy ta`lim muassasalari va umumta`lim muassasalaridagi o`quv jarayonlarida masalalariga, iqtisodiy islohotlarning huquqiy asoslarini ularga tushuntirib borishga alohida ahamiyat qaratish kerak bo`ladi. O`zbekiston Respublikasi aholisining asosiy qismi yoshlardan iborat. Bu hol mamlakatimiz istiqbolini belgilab beruvchi muhim omildir. Chunki yoshlar jamiyat kelajagi, uning ertangi kundagi kuch-qudrat manbaidir. Huquqiy tarbiya shak-shubhasiz huquqiy bilimlar asosida shakllantiriladi. Huquqiy bilim olish jarayonida yoshlarda qonunlarni bilish, ulardan foydalanish, hayotga tadbiq eta olish ko`nikmalari shakllanadi. O`z o`rnida ular o`z huquq va erkinliklarini bilish bilan bir qatorda, qonunga rioya qilish majburiyatini ham anglay boradilar. Huquqiy bilim bilan bog`liq huquqiy tarbiyada shaxslar huquqbuzarlik sodir etmasliklari, qonun doirasida ish tutishlari, o`zlarini va shaxslarni hurmat qilishlari, davlat, jamiyat va oilada o`rnatilgan tartib-qoidalarni buzmasliklari kabi tarbiyaga erishishlari kerak. 17 Albatta, kelajagi buyuk, har jihatdan yetuk, huquqiy davlatni bunyod eta olishlari uchun avvalo yoshlarning o`zi puxta, chuqur huquqiy bilimga ega bo`lishlari shart. Ayniqsa katta hayot ostonasida turgan maktab o`quvchilari. O`quvchi yoshlarni to`laqonli ravishda savodxon qila olsakkina, ular kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari qadam tashlashning mazmun va mohiyatini teran idrok eta boradilar. Yoshlar ongida huquqiy tarbiyani mustahkamlab borsak, yanada ijobiy samaralarga erishishimiz mumkin bo`ladi. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev haqli tarzda ta`kidlaganidek, “Biz jamiyatimizda shunday huquqiy madaniyatni shakllantirishimiz kerakki, unga muvofiq Konstitutsiya va qonunlarga amal qilish, boshqalarning huquq va erkinliklari, sha`ni va qadr-qimmatini hurmat qilish majburiyat emas, balki kundalik qoida va odatga aylanishi shart” . 18 17 Tadjixonov U., Saidov A. “Huquqiy madaniyat nazariyasi”, 2-jild. – T.: “Akademiya”, 1998-yil. 195-b. 18 “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq – farovon hayotning, do`stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir”. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2.2. O`quvchilarni huquqiy madaniyat ruhida tarbiyalashning dolzarb vazifalari Bugungi kunda o`sib kelayotgan yosh avlodning mamlakatimizda amalga oshirilgan islohotlar, erishilgan yutuqlar, milliy-ma`naviy, hamda umuminsoniy qadriyatlar tiklanishi borasidagi bilimlarini rivojlantirish, ularda o`z yurtiga bo`lgan muhabbat, insonparvarlik, ongli intizom va yaxshi xulq kabi fazilatlarni qaror toptirish, o`quvchi va talaba yoshlarning o`z fikrlarini himoya qila olish qobiliyatini o`stirish ta`lim tarbiya tizimi oldidagi eng mas`uliyatli vazifa hisoblanadi. Ertangi kunning egalari bo`lgan yosh avlodning muayyan qismi umumta`lim maktablari va professional ta`lim tizimida ta`lim olishini e`tiborga oladigan bo`lsak, bu tizimdagi ta`lim tarbiyani, eng avvalo, o`quvchi yoshlarda huquqiy madaniyatni shakllantirishdan boshlash maqsadga muvofiq hisoblanadi. O`sib kelayotgan yosh avlodni huquqiy madaniyat ruhida tarbiyalash, eng avvalo, ularda vatanparvarlik, jamiyatga, vatanga muhabbat va sadoqatli bo`lish, halollik, vijdonlilik va rostgo`ylik kabi axloqiy fazilatlarni shakllantirishdan boshlanadi. Zotan, axloq bizning hayotimizga va ongimizga faol ta`sir etadi, kishilik jamiyati nomidan yaxshilik bilan yomonlik, adolat bilan adolatsizlik, mehr bilan zulm o`rtasidagi va insoniy munosabatlardagi maqbul va nomaqbul, man etilmaydigan va man etiladigan ishlarni, xatti-harakatlarni belgilab beradi. “Shaxsning o`ziga, o`z xulqiga axloqiy munosabatni tarbiyalashi – bu yoshlarni o`z-o`zini ongli intizom ruhida tarbiyalashga o`rgatishdan iboratdir. Yuksak huquqiy madaniyat – demokratik jamiyat poydevori va huquqiy tizimning yetuklik ko`rsatkichidir” . 19 Huquqiy madaniyat deganda, fuqarolarning qonunlar to`g`risidagi bilimlari hajmigina emas, balki, jamiyat huquqiy hayotining sifati, holati, huquqiy hujjatlarning, huquqiy va huquqni qo`llash faoliyatining, shaxs huquqiy ongi hamda huquqiy rivojlanishining mukammallik darajasi, shuningdek, uning xatti-harakati erkinligi, davlat va shaxsning o`zaro mas`uliyati darajasi tushuniladi. 20 Inson huquqlari hamda erkinliklarini ta`minlash amaliyotining tahlili shuni ko`rsatmoqdaki, ularning samarali ro`yobga chiqarilishi muayyan omillar majmuiga bog`liq bo`lib, ular orasida fuqarolarning huquqiy madaniyati muhim o`rin tutadi. 21 Binobarin, madaniyat, bu bevosita jamiyatdagi muayyan jarayonlar asosida doimiy ravishda o`zgarib, takomillashib boruvchi hayotiy bilimlar va ko`nikmalar va ularning majmuini tashkil etar ekan, “Insonning o`z huquq va erkinliklari, ularning milliy va xalqaro organlar tomonidan himoya qilinish usullari va vositalari to`g`risidagi bilimlari majmui, ularga o`z xavfsizligini ta`minlashning muhim omili sifatida munosabatda bo`lish “inson huquqlari madaniyati” tushunchasi” ni tashkil etadi. 22 Ko`p hollarda jamiyatda “huquqiy madaniyat” va “inson huquqlari madaniyati” degan tushunchalar bir xil tushunchalar degan fikrlar mavjud. 23 “Huquqiy madaniyat” tushunchasini aniqlash uchun bir necha yondashuvlar mavjud. Huquqiy adabiyotda bu tushuncha huquq, huquqiy ong, huquqiy munosabatlar, qonuniylik, huquqiy tartib, huquqqa rioya etishni qamrab oladi. Ko`p hollarda huquqiy madaniyat darajasi qanday bo`lishi kerak, degan savollar qo`yiladi. “Huquqiy madaniyat darajasi faqatgina qonunlarni bilish, huquqiy ma`lumotlardan xabardor bo`lishdangina iborat emas. U – qonunlarga amal qilish va ularga bo`ysunish madaniyati demakdir. U odil sudni hurmat qilish, o`z haq-huquqlarini himoya qilish uchun sudga murojaat etish ehtiyoji 20 Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O`zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi. Mualliflar jamoasi. Mas`ul muharrir A.X.Saidov. – T.: “O`zbekiston”, 2010-yil, B.286. 21 Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O`zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi. Mualliflar jamoasi. Mas`ul muharrir A.X.Saidov. – T.: “O`zbekiston”, 2010-yil, B.286. demakdir. Huquqiy madaniyat degani – turli mojarolarni hal qilishda qonunga hilof kuchlardan foydalanishni rad etish demakdir” . 24 Bu fikrlardan ko`rinib turganidek, huquqiy madaniyat, eng avvalo, inson manfaatlari uchun xizmat qiladigan qonunlarni til uchidagina emas, dildan, qalbdan, vujuddan hurmat qilish, e`zozlash, muqaddas deb bilishdir. Huquqiy madaniyatning eng muhim jihati qonunga so`zsiz itoatkorlik, qonunlarga bo`ysunish, ularga to`la rioya etish, ular asosida faoliyat olib borishdir. Boshqacha aytganda, huquqiy madaniyat faqat qonunlarni bilish, huquqiy ma`lumotla rdan xabardor bo`lishdangina iborat emas, balki qonunlarga qat`iyan amal qilishdir. Qonunlarga rioya etmaydigan odamni huquqiy madaniyatli deb bo`lmaydi. Odil sudni hurmat qilish, o`z haq-huquqlarini himoya qilishda unga murojaat etish, uni o`zi uchun himoyachi deb bilish va e`tiqod qilish ham huquqiy madaniyatdir. Huquqiy madaniyat – bu kishilarning huquqiy bilim darajasi, huquqqa nisbatan ongli munosabati, huquqni hurmat qilishi va unga rioya qilishidir. Huquqshunos olimlar X.Odilqoriyev va Sh.Yakubov “Milliy huquq tizimi va huquqiy qadriyatlar” nomli monografiyasida huquqiy madaniyat tushunchasining mazmun va mohiyatini tadqiq qilish jarayonida unga quyidagi ta`rifni berish bilan bir qatorda huquqiy madaniyatning xususiyatlarini ko`rsatib o`tishadi: “Huquqiy madaniyat deganda, jamiyatda qaror topgan huquqiy tizimning ma`rifiy saviyasi, xalqning bu huquq tizimidan xabardorlik holati, fuqarolarning qonunga hurmati, huquqiy normalarning ijro etilishi, huquqqa rioya qilmaganlarga murosasiz bo`lish, qonunga itoatkorlik darajasi tushuniladi” . 25 Mualliflar huquqiy madaniyat ni shartli ravishda ikkiga bo`ladilar: “Jamiyatning huquqiy madaniyati – huquqiy ongning, qonuniylikning, qonunlarni takomillashtirish va huquqiy tajribaning muayyan darajasini aks ettiradigan hamda insoniyat huquq sohasida yaratgan butun boyliklarni qamrab oladigan ijtimoiy madaniyat turi”. “Jamiyatning huquqiy madaniyati shaxs erkinligi va xavfsizligi, inson huquqlarini ta`minlash, uning huquqiy himoya etilishi va ijtimoiy faolligini kafolatlash uchun zamin hisoblanadi. Huquqiy madaniyat tushunchasini tahlil qilish asnosida, bu tushuncha bilan chambarchas bog`liq bo`lgan “Konstitutsiyaviy huquq” va “Konstitutsiyaviy burch” tushunchalariga ham alohida to`xtalib o`tish maqsadga muvofiq bo`lar edi. Chunki, bu tushunchalar huquqiy madaniyatni ham qamrab olishi bilan birga, huquqshunoslikdan ham kengroq darajadagi munosabatlar, g`oyalar, qarashlar majmuini qamrab oladi. O`z o`rnida o`quvchi yoshlarni ongli madaniyat ruhida tarbiyalashda ularning Konstitutsiyaviy huquqlarni bilishlari va Konstitutsiyaviy majburiyatlariga amal qilishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Konstitutsiyaviy huquq – huquqning alohida tarmog`i bo`lib, mamlakat huquq tizimining tarkibiga kiradi, shu bilan birga, u huquq tizimida yetakchi huquq hisoblanadi. Shuning uchun unda barcha huquq tarmoqlariga xos umumiylik mavjud va shu bilan birga, boshqa huquqlardan ajralib turadigan xususiyatlarga ham ega. Mamlakatimizning Bosh Qomusi bo`lgan – O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining alohida bo`limi inson huquqlari va erkinliklari, hamda burchlariga bag`ishlangan bo`lib, unda fuqarolarimizning shaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy huquqlari, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlaridan iborat barcha huquq va erkinliklari, hamda burchlari va majburiyatlari Konstitutsiyaviy aksini topgan. Barcha huquqlar jumlasida shaxsning ta`lim olishga bo`lgan huquqi ham o`z aksini topgan bo`lib, uni ta`minlab berish davlatning vazifasi hisoblanadi. Fuqarolarning Konstitutsiyada belgilangan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va shaxsiy huquqlari jahondagi rivojlangan davlatlar, umume`tirof etilgan xalqaro hujjatlar talablariga monand ravishda kafolatlangan. Bosh qomusning har bir normasida o`zbek mentaliteti, tarixi, ko`p millatli xalqimizning irodasi, inson huquqlari va davlat suvereniteti g`oyalariga sodiqligi, xalqaro huquqning umume`tirof tantanali marosimdagi ma`ruzasida ta`kidlaganidek, “Konstitutsiyamiz asosida mamlakatimizda milliy qonunchilik tizimi, davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari shakllandi. Bugungi kunda barcha jabhalarda keng ko`lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va harbiy salohiyatimiz yuksalib, fuqarolarimizning dunyoqarashi tobora o`sib bormoqda. Bularning barchasi, eng avvalo, Bosh qomusimizning hayotbaxsh kuch-qudrati natijasidir” . 26 Bir so`z bilan aytganda, har bir fuqaro o`z Konstitutsiyaviy burchini ongli ravishda bajarishi orqali davlat tomonidan belgilangan huquq va erkinliklardan ham to`liq foydalanish kafolatiga ega bo`ladi. Yuqoridagi fikrlarga xulosa qiladigan bo`lsak, bugun mamlakatimizda jamiyat a`zolari, fuqarolar va yoshlarni, xususan, endi katta hayotga kirib borayotgan o`quvchi yoshlarni ongli intizom ruhida tarbiyalash, ularda huquqiy madaniyatni rivojlantirish bo`yicha huquqiy asos va institutsional tizim yaratildi va u takomillashtirib borilmoqda. 2.3. Yoshlarning kitobga bo`lgan qiziqishlarini uyg`otishda kutubxonalarning o`rni Jamiyat hayotiga yangi axborot texnologiyalarining keng ko`lamda kirib kelishiga qaramasdan, olimlarning fikricha, “kitob” hozirgacha va bundan keyin ham mustaqil bilim olishning eng asosiy va tengsiz omili hisoblanadi. Mustaqillikka erishilgan dastlabki kundan boshlab, o`sib kelayotgan yosh avlodning tarbiyasida kitobning tutgan o`rniga alohida e`tibor qaratilmoqda. 27 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-martdagi PF- 5953-son Farmoni bilan tasdiqlangan 2017 – 2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini 26 “Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir”. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 25 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi ma`ruzasi. Xalq so`zi, 2017-yil 7-dekabr. 27 Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”. – T.: “O`zbekiston”, 2017. – 48-b. rivojlantirishning beshta ustuvor yo`nalishi bo`yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma`rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi va ijrosini ta`minlash maqsadida, O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, Yoshlar ishlari agentligi, Madaniyat vazirligi va O`zbekiston Yozuvchilar uyushmasi O`zbekiston Respublikasida 2021-yildan boshlab har yili aprel oyining birinchi haftasini “Kitobxonlik haftaligi” etib belgilash to`g`risidagi taklifi kiritildi. 28 Chunki kitob mutolaasi yoshlarni har jihatdan kamolotga yetishishiga ko`mak beruvchi vositadir. Shu bois, hozirgi kunda yoshlarning ma`naviy-axloqiy va insonparvarlik ruhida tarbiyalash masalasiga yurtimizda katta e`tibor qaratilgan. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan taklif etilgan mamlakatimizni rivojlantirish va uning mustaqilligini mustahkamlashning strategik vazifalarida ma`nan yetuk, barkamol avlodni va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash hamda ijtimoiy vazifalarni hal etishda jamiyatga yordam ko`rsata oladigan ko`ngilli, milliy g`urur hissi ustun bo`lgan yoshlarni tarbiyalash muhim vazifalardan biri sifatida belgilab berilgan. Bu vazifalarni amalga oshirishda “biz asrlar mobaynida shakllangan milliy an`analarimizg a, ajdodlarimizni ng boy merosiga tayanamiz” 29 va o`sib kelayotgan yosh avlodni Sharqona tarbiya asosiga qurilgan umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash jamiyat oldiga ulkan mas`uliyat yuklamoqda. Ayniqsa, yoshlarni ma`naviy va marifiy salohiyatiga, ong-u, tafakkuriga va dunyoqarashini yuksaltirishda, ona Vataniga va xalqiga muhabbat va sadoqatlilik tuyg`usi bilan yashaydigan manan yetuk barkamol shaxsni tarbiyalashda, eng avvalo, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish hozirgi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Bugungi kunda o`quvchilarni ng kutubxonalar dan maqsadli ravishda foydalanishlari kutubxona xizmatlarini yaxshilash orqali ta`lim olishlari, 28 https://lex.uz/docs/5160827 o`quvchilarning nafaqat ma`naviy-axloqiy jihatdan, balki mukammal inson qilib tarbiyalashda, xalqining boy madaniyatini, shakllantirishda, diniy qadriyatlari, san`ati, milliy urf-odatlarini va an`analarini o`rganish, shu bilan birga o`zligini, kelajagini anglash orqali, o`quvchilar da axborot olish madaniyati ni shakllantirishning maktab kutubxonalarida yaratilgan zamonaviy talablari darajasidagi shart-sharoitlardan unumli foydalangan holda, kutubxonaning o`zida barcha qulayliklarni yaratgan holda mustaqil bilim olishlari, o`z bilimlarini doimiy ravishda muloqot orqali, ya`ni boshqa o`quvchilar bilan doimiy do`stona ravishda ijodkorlikka intilishlari o`quvchining kitobga bo`lgan qiziqishlarini shakllantiradi. 2020 – 2025 yillarga mo`ljallangan kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo`llab-quvvatlash milliy dasturi O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Yoshlarga oid davlat siyosati to`g`risida”gi, “Axborot – kutubxona faoliyati to`g`risida”gi O`zbekiston Respublikasi qonunlari, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va Hukumat qarorlari hamda boshqa qonun hujjatlari, hamda xalqaro huquqning umume`trof etilgan normalariga muvofiq tayyorlangan. Shu o`rinda shuni takidlash lozimki, kitob o`qish barcha insonlar uchun birdek, ayniqsa, o`sib kelayotgan yosh avlodning ta`lim- tarbiyasida, dunyoqarashi va kitobxonlik madaniyati shakllanishida katta ahamiyat kasb etadi va mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim omillardan biri sifatida xizmat qiladi. Adabiyotshunos olim va tarjimon Ozod Sharafiddinov kitobga shunday ta`rif berib, “yetti mo`jiza inson aqlining, tafakkurining, qalbining otashin madhiyasi, inson dahosining ulug`ligiga qo`yilgan mangu obida bo`lib kelmoqda. Biroq, shunday bo`lsa-da, olamda yana bir mo`jiza borki, uning buyukligi, muqaddasligi yetti mo`jizaning jamiki ulug`vorligi, go`zalligidan kamlik qilmaydi. Bu mo`jiza – kitob. Kitobning mo`jiza, mo`jiza bo`lganda ham birinchi mo`jiza ekanligini ko`pgina buyuk olimlar qayd qilgan” 30 – deb yozadi. Demak shundan ko`rinib turibdiki, buyuk allomalar, yozuvchi- yu, donishmandlar va olimlar kitobning mo`jizaga, ilohiy bir nurga, tafakkur quvvati ila, mangulikka, ma`naviyat timsoliga, davr ko`zgusiga ilohiy bir kuchga o`xshatganlar va yana shuni ta`kidlaganlarki, eng avvalo, kitob har doim jaholatga qarshi ma`rifat bilan kurashda yengilmas kuchdir. Demak, o`quvchi yoshlarimiz orasida kitobxonlik madaniyatini targ`ib qilish o`quvchilar orasidagi ko`pgina zararli illatlarni oldini olishga sabab bo`ladi. 1) Kognitiv komponent – o`quvchilarda ma`naviy ongini, badiiy eruditsiyani, dunyoqarashini shakllanishi bilan tavsiflanadi. 2) Emotsional komponent – o`quvchilarda estetik hislar, emotsional qadriyatlar tizimi, oliy hislarning shakllanishi bilan belgilanadi. 3) Xulq-atvor komponenti – o`quvchilarning ijtimoiy xulq me`yorlariga rioya etish ko`nikmasi, axloqiy dunyoqarashi tarbiyalanadi. Chunki yaxshi kitob insonda Vatanga, xalqiga, millatiga muhabbat milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat tuyg`ularini yuksaltirib, yaxshilik hamda ezgulikka undaydi. Shu o`rinda ya`na bir narsaga e`tiborimizni qaratishimiz joiz. Asrlar davomida sharq allomalari o`zlarining nodir asarlari ila dunyo taraqqiyotiga mislsiz ulkan hissa qo`shib kelgan. Shu boisdan, ularning asarlarini mutolaa qilsak, barcha sohaga oid pedagogik-psixologik qarashlarga to`qnash kelamiz. Sharq allomalari asarlarini o`quvchilarimizga o`qitib, ularga yetarlicha tushunchalar berib borsak, bir so`z bilan aytganda o`quvchilarni kitob mutolaa qilishga o`rgata olsak, bu bizning oldimizga qo`ygan eng katta qadamning boshlang`ich debochasi bo`lib xizmat qiladi. O`quvchilarimizning kitobxonlikka bo`lgan qiziqishi, o`qish, o`rganish orqali o`quvchilarda nafaqat bilim olishlarini, balki milliy g`urur, iftixor, vatanparvarlik tuyg`ularini ham shakllantirish mumkin. Hozirgi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri bu o`quvchilarning ma`naviy-ma`rifiy, badiiy-estetik qarashlarga javob beradigan kitoblarni yuksak va sifatli chop etib, umumta`lim maktablariga o`z vaqtida yetkazish, o`zbek va jahon adabiyoti kitoblarini tarjima qilish, yuqori darajada yuksaltirishimiz kerak .Maktabda o`quvchi bilan yakka tartibda ishlash nafaqat har bir pedogogning, balki kutubxonachilarning ham oldiga qo`yilgan sharafli vazifalardan biridir. Shunday ekan, o`quvchining kitobga bo`lgan qiziqishini o`rganishi va unga mutolaa uchun kerakli kitoblarni tavsiya etishi, kitob o`qish masalalarida maslahatgo`y, sirdosh bo`lishi zarur. Masalan, yoshlar, o`quvchilar o`rtasida adabiyotlar targ`ibotini olib borish va ulardan oqilona tez va oson foydalanish uchun imkoniyat yaratish zarur. Bunda: –o`quvchilarga, yoshlarga kitob mutolaa madaniyatini o`rgatish va ularni shunga qiziqtira bilish; –o`quvchilarni kitob o`qishga jalb qilish maqsadida, o`zlari uchun qiziq bo`lgan kichik hikoya va she`rlar yozishlarini va shu orqali rag`batlantirish ishlarining ommaviy targ`ibot-tashviqotini tashkil etish kerak. Darhaqiqat, kitob insoniyatni ko`klarga ko`taruvchi, uning ma`naviy- axloqiy quvvatini oshiruvchi buyuk bir kuchdir. Kitob, insonning tarixiy ongi va xotirasi, shuningdek, ma`naviy olami, ilmini takomillashtiruvchi va kelajakni yorqin qilib ko`rsatishga qodir mash`aladir. Kitob o`qish insonga xushmuomala bo`lishni, ong-u, tafakkurini va dunyoqarashini yuksaltirishda, ona Vatanga bo`lgan mehr-muhabbat va sadoqatlilik tuyg`usini shakllantirishni o`rgatadi. Xulosa o`rnida shuni aytishimiz kerakki, o`quvchilarni kitobga bo`lgan qiziqishlarini yoshligidanoq shakllantirib, kitobni sevishni, uni ardoqlashni, kitob orqali butun dunyoni taniy olishini o`quvchilarga singdirib borishimiz zarur. Kitob o`qigan o`quvchining dunyoqarashi kengayadi, fikrlashi teranglashadi, har qanday holatda ham yaxshi bilan yomonning farqiga bora oladi, eng asosiysi, murakkab vaziyatlarda ham mustaqil oqilona qaror qabul qilish xislatiga ega bo`ladi. Kitob o`qigan inson hech qachon xalqiga, eliga, yurtiga, millatiga xiyonat qilmaydi. Aksincha, u chuqur bilimga ega shaxs sifatida vatanini barcha yot g`oyalardan, yot tushunchalardan avaylab asraydi va buni o`zining burchi deb biladi. Shunday ekan, kitob o`qish, bir so`z bilan aytganda, 2.4. O`quvchi-yoshlarda ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirishda kitobxonlikning roli O`zbekistonning taraqqiyot dasturi, uzoq va davomli maqsadlarni belgilashda yosh avlodni ajdodlar qoldirgan o`lmas merosni chuqur o`rganish, anglash, qadrlash bilan birga, umumbashariy qadriyatlar, zamonaviy ilm-fan cho`qqilarini egallash ruhida tarbiyalash hamda ularda ma`naviy-axloqiy kompetensiyalarni shakllantirish masalasi ustuvor vazifa qilib olingan. Ayniqsa, mamlakatimiz aholisining 60 foizdan ko`prog`ini tashkil etuvchi yoshlarning salmoqli qismini qamrab oluvchi umumta`lim maktablari o`quvchi-yoshlarida ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirish – dolzarb masalalardan biridir. Chunki, bugun umumta`lim maktablarida bilim olayotgan murg`ak yoshlar ertaga kattalar o`rnini bosib, butun bir jamiyat taqdirini hal etadilar. Shu boisdan ham o`quvchi yoshlar bolalik chog`laridanoq ma`naviy tarbiya kompetensiyasini egallab, ezgu fazilatlar ruhida voyaga yetgan taqdirdagina komil insonlar bo`lib, haqiqiy tayanch va suyanchga, yengilmas ma`naviy kuchga aylanib, jahon maydonlarida har qanday bellashuv va sinovlarga tayyor tura oladilar. О`quvchi yoshlarda ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etuvchi vatanparvarlik, insonparvarlik, el-yurt taqdiriga daxldorlik, milliy o`zlikni anglash, milliy g`urur va millatga sadoqat, iymon, mehr-shafqat, poklik va halollik, ota- onaga izzat-hurmat, oilaga sadoqat va g`amxo`rlik kabi axloqiy fazilatlarni shakllantirishda butun ijtimoiy tuzum, oila, mahalla, ta`lim muassasalari va tashkilotlari, ularning yetakchi g`oyalari, adabiyot, san`at, kino, radio, TV, OAV va boshqa omillarning har biri alohida о`rin tutadi. O`sib kelayotgan yosh avlodda, shu jumladan, umumta`lim maktablarining o`quvchi-yoshlarida ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirish jarayonida kitobxonlikning o`ziga xos, alohida o`rni bor. Chunki, insonning bu dunyoda bilimli, tarbiyali, kasb-hunarli va davlatli uni nonday aziz, mo`tabar va muqaddas deb hisoblagan. Shuning uchun kitobga muhabbat, uni qadrlash, o`qishga ishtiyoq xalqimizning qon-qoniga singib ketgan. Kishining madaniyati uning kitobida aks etadi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 13-sentyabrdagi “Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ`ib qilish bo`yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to`g`risida” PQ-3271-son Qarorida ta`kidlanganidek: “Ayni vaqtda o`tkazilgan kuzatish va tahlillar bu sohada o`z yechimini kutayotgan bir qator dolzarb muammolar borligi va ularni keng ko`lamda hal etish zarurligini ko`rsatmoqda. Xususan, xalqimiz, avvalo, yoshlarning ma`naviy-ma`rifiy, badiiy-estetik talablariga javob beradigan kitoblarni yuksak sifat bilan chop etish, joylarga, ta`lim muassasalariga vaqtida va maqbul narxlarda yetkazish, milliy va jahon adabiyotining eng sara namunalarini tarjima qilish, farzandlarimizda bolalikdan boshlab kitob, jumladan, elektron kitob o`qish ko`nikmasini shakllantirish, jamiyatimizda mutolaa madaniyatini yuksaltirish bilan bog`liq muhim masalalarni hal etish dolzarb vazifa bo`lib qolmoqda” . 31 Xalqimiz tilida ham kitob o`qib, bilim va munosib ta`lim-tarbiya olish, ilm-fan bilan shug`ullanish, kasb-hunar o`rganishning ahamiyatiga doir maqollar juda ko`p. Jumladan, “Kitobsiz aql – qanotsiz qush”, “Baxt belgisi – bilim”, “Bilim – aql chirog`i”, “Go`zallik – ilm-u, ma`rifatda”, “Ilm baxt keltirar, bilim taxt keltirar”, “Hunar – oqar buloq, ilm – yonar chiroq”, “Oltin olma, bilim ol, bilim olsang, bilib ol”. Bunday purhikmat naqllarni yana uzoq davom ettirish mumkin. Eng muhimi, necha ming yillardan buyon sayqallanib, ne-ne avlodlarga yo`lchi yulduzdek to`g`ri yo`lni ko`rsatib kelayotgan ana shu xalqona hikmatlar negizidagi asl haqiqat shuki, insonning bilimli, tarbiyali, kasb-hunarli va albatta, baxtli va davlatli bo`lishining muhim omili – bu kitobga do`st bo`lish, hamisha kitob o`qish va kitob mutolaasini umr bo`yi kanda qilmaslikdir. Ayniqsa, yoshlarning baxt-u, kamoli, osoyishta va farovon hayotida kitobning alohida o`rni bor. Chunki yaxshi kitob insondagi Vatanga muhabbat, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat tuyg`ularini yuksaltirib, uni yaxshilik hamda ezgulikka undaydi. Kitob, avvalo, yosh avlod ong-u, shuurida ona tiliga hurmat va ehtirom, o`zlikni anglash, Vatanga muhabbat, uning taqdiri uchun daxldorlik, fidoyilik tuyg`ularini mustahkam qaror toptirishning asosiy omillaridan biridir. Bu farzandlarimizda go`zal so`z sezgisini tarbiyalashdan boshlanadi. Mamlakatimizda ilm olish, kitob yozish, ijod qilish millatning mavjudligi va u nimaga qodir ekanini ko`rsatuvchi muqaddas tushunchalar hisoblanadi. Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi yuzlab, minglab mutafakkirlarning shakllanishi, dunyoga tanilishi, zamonlar oshsa-da ahamiyati yo`qolmaydigan tadqiqot-u, kashfiyotlari faqat va faqat kitob orqali yuz berdi. Bugungi avlodlar tomonidan ana shu olimlarning ilmiy-ma`rifiy bisotiga bot-bot murojaat qilinishining sababi ham ular tomonidan yaratilgan kitoblar tufaylidir. O`zidan keyingi Sharq va G`arb so`z san`atiga katta ta`sir o`tkazgan jahon adabiyotining muazzam siymolaridan biri Jaloliddin Rumiy shunday yozgan edi: Mo`jiza emasdir falakda oftob, Mo`jiza aslida beminnat kitob . 32 Masalan, g`azal mulkining sultoni Alisher Navoiy esa: Olib men taxti farmonimg`a oson, Cherik chekmay Xitodin to Xuroson. Ne mulk ichraki bir farmon yibordim, Aning zabtig`a bir devon yibordim 33 , deb yozgandi. Ulug` mutafakkir Alisher Navoiyning mazkur satrlarini shunday sharxlash mumkin: “Men qo`shin tortmasdan Xitoydan Xurosongacha bo`lgan hamma mamlakatlarni egalladim. Qaysi mamlakatni egallamoqchi bo`lsam, farmonga qo`shib bitta she`rlar to`plamimni jo`natdim”. “Ne mulk ichraki bir farmon yibordim, Aning zabtig`a bir devon yibordim” deganida Alisher Navoiy hazratlari birgina o`zini emas, ilm-u, ma`rifati bilan jahonkushoylik qilgan sarzaminimizning barcha buyuk allomalari, dong`i olamshumul bobolarimizni ham nazarda tutgan, desak aslo mubolag`a bo`lmaydi. Kitobga muhabbat, uni qadrlash, o`qishga ishtiyoq xalqimizning qon-qoniga singib ketgan. Xalqimiz o`zining o`lmas bebaho qadriyatlari, ilm-fan, adabiyot va san`atga oid nodir qo`llanmalari, boy adabiy merosi bilan haqli ravishda faxrlanadi. Dunyoning qaysi bir mashhur kutubxonasida bo`lmang, xalqimizning ulug` allomalari, tafakkur xazinasini yaratgan donishmandlarining qo`lyozmalarini ko`rish mumkin. Xulosa qilib aytganda, barkamol avlodni voyaga yetkazishda kitobning tarbiyaviy ahamiyati beqiyos. Binobarin, aynan mutolaa insonga bilim va axborot beradi, uning ma`naviy olamini boyitadi. Yaxshi kitob eng murakkab savollarga javob topishda beminnat dastyordir. Bolalarni kitobga oshno qilish, ularni o`qishga muhabbat ruhida tarbiyalash, o`smirlar va yoshlar ongiga kitob mutolaasi o`z maqsadiga erishish hamda jamiyatga ijtimoiy moslashishda ta`sirchan va nufuzli vosita ekanligini singdirish bugungi kundagi dolzarb vazifalardan sanaladi. Qadimiy va betakror diyorimizdan yetishib chiqqan buyuk alloma, adib va mutafakkirlarimizning boy ma`naviy merosini, umumbashariy sivilizatsiya, madaniyat, dunyoviy va diniy ilm-fan taraqqiyotiga ulkan hissa qo`shgan ulug` ajdodlarimizning noyob asarlarini asrab-avaylash, kelgusi avlodlarga bezavol yetkazish. ularning nodir merosini, ibratli hayoti va ijtimoiy faoliyatini har tomonlama chuqur o`rganish va targ`ib madaniyatini keng ommalashtirish uchun ham yoshlarning kitobxonlik madaniyatini yanada oshirish zarur. 38 XULOSA O`sib kelayotgan yosh avlod bugun jamiyatimizning shunchaki bir a`zosi bo`lsa, ertaga uning bunyodkori. Ta`bir joiz bo`lsa, ertamizning yorug` yoki aksincha bo`lishi shubhasiz aynan shu yoshlarga bog`liq. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoy evning BMT Bosh Assambleyasi 72- sessiyasidagi nutqida ta`kidlanganidek, “Bugungi dunyo yoshlari – son jihatidan butun insoniyat tarixidagi eng yirik avloddir, chunki ular 2 milliard kishini tashkil etmoqda. Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo`lib kamolga yetishi bilan bog`liq” . 34 Demak, yoshlar tarbiyasiga yetarli darajada e`tibor berish orqali biz kelajagimiz uchun mustahkam tamal toshini qo`ygan bo`lamiz. Aslida yoshlar tarbiyasi har bir davrning o`ta dolzarb masalasi bo`lib kelgani ayni haqiqat. Yoshlar kim? Yoshlar – siz-u, biz tarbiyalayotgan, umid ko`zlarimizni qadagan farzandlarimiz. Farzand tarbiyasiga esa yosh-u, qari birdek daxldor. Ulug` donishmand shoir, mutafakkir Jaloliddin Rumiy farzand tarbiyasi borasida shunday yozadi: Bas, nihol ekdingmi, bergil suvni ham, Bas, tugun yechdingmi, ochgil, muhtaram. Ya`ni, Mavlono Rumiy qayd etyaptiki, “ey, aziz inson! Himmat qilib nihol o`tkazdingmi, endi g`ayratingni susaytirma. Parvarishini chiroyli davom ettirib, xayrli mevasini o`zgalarga ko`rsat va baxsh et. Barchaning ko`z o`ngida o`zingni er bilib tugunni yechding, endi ichida nimalar borligini bir-bir namoyish qil” . 35 Mittigina niholni parvarishlab ulkan daraxtga aylantirish qanchalik mashaqqat bo`lgani kabi, farzand tarbiyasi ham shunday nozik va murakkab. Farzand tarbiyasiga, avvalo, ota-ona, mahalla-kuy, yaqinlar, ustoz-murabbiylar birdek 34 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning BMT Bosh Assambleyasi 72-sessiyasida so`zlagan nutqi. Xalq so`zi, 2019-yil 21-sentabr. 35 https://ziyouz.uz/hikmatlar/aforizmlar/mavlono-jaloliddin-rumi- daxldor. Yosh avlodga ta`lim-tarbiya, mehr berish, turli yot g`oyalardan saqlash ularning eng asosiy vazifasi hisoblanadi. Ayni paytda yana va yana global ko`lamlarda aynan yoshlar tarbiyasida yechimini kutayotgan muammolar mavjudligini tan olishimiz, e`tirof etishimiz kerak. O`zi va o`zgalarning taqdiriga, kelajagiga befarqlik, shafqatsizlik, ishyoqmaslik, halol mehnatdan bo`yin toblash, axloqsizlik, yengil-yelpi va boshqalar hisobiga kun kechirish, giyohvandlik, o`g`irlik, jinoyatchi guruhlar, ekstremistlar va terroristlar faoliyatida ishtirok etish ham jamiyatning aynan navqiron yoshdagi a`zolarini o`z domiga tortayotgani sir emas. Afsuski, yoshlar o`rtasida o`z joniga qasd qilish holatlari ortib boryapti. Yoshlar axborot texnologiyalari, jumladan, internetdan ilm o`rganish, ma`lumot olish uchungina foydalanmayotgani, aksariyat illatlar, hatto yoshlarning o`z joniga qasd qilishgacha borish holatlariga shu internet bilan ham bog`liq bo`lib qolayotganligini ta`kidlash zarur. Tahlillar shuni ko`rsatmoqdaki, hozirgi kunda yoshlarning 90 foizi asosiy axborot manbai sifatida internetga murojaat qilmoqda. Foydalanilayotgan axborot vositalarining katta qismi asosan “Twitter”, “Instagram”, “Facebook”, “Tik Tok”, “Telegram” kabi ijtimoiy tarmoqlar va video, audio portallarga to`g`ri kelsa, ma`lum bir qismigina zararli ta`sir etmaydigan, ilmiy, madaniy va ma`rifiy saytlardan iboratligini kuzatishimiz mumkin. Ma`lumotlarga qaraganda, bugungi kunda internet tarmog`ida o`z joniga qasd qilishning oson yo`llarini targ`ib qiluvchi 9 ming, shahvoniy mazmundagi 4 mingdan ziyod saytlar mavjud bo`lsa, 49 foiz kompyuter o`yinlari zo`ravonlik va yovuzlikni targ`ib qiladi. Ayni vaqtda 42 foiz bolalar va o`smirlar onlayn tarzida tarqatiladigan pornografiya ta`siriga butunlay tobe bo`lib qolgan. Xalqaro ekspertlar dunyo miqyosida 38 foiz bola zo`ravonlik ruhidagi saytlarga, 26 foizi millatchilik xarakteridagi veb sahifalarga muntazam kirishini tasdiqlashmoqda. Afsuski, yoshlarning anchagina qismi ko`p vaqtini ana shu internetda, ijtimoiy tarmoqlarda o`tkazmoqda. Qayd etib o`tilgan masalalar bevosita har bir yoshning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida o`z o`rnini egallashi, fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish yo`lidagi muammolar qatorida turibdi. Keling, shu o`rinda oliy ta`lim muassasalari kesimida mazkur muammolarning ildiziga e`tibor qarataylik. MAVJUD MUAMMOLAR: Birinchidan, oliy ta`lim muassasalarida ma`naviy-ma`rifiy ishlarning yetarli darajada yo`lga qo`yilmaganligi, ma`naviy-ma`rifiy tadbirlarning aksariyati rasmiyatchilik uchun o`tkazilayotganligi; Ikkinchidan, keyingi yillarda ijtimoiy-gumanitar fanlarning o`qitilishiga panja ostidan qaralayotganligi, aksariyat ijtimoiy-gumanitar fanlarning o`quv rejaga kiritilganlarining soatlari nihoyatda qisqartirib tashlanganligi; Uchinchidan, talaba yoshlar bilan bevosita ishlovchi tuzilmalar – guruh murabbiylari, yoshlar yetakchilari, xotin-qizlar tashkilotlari, kasaba uyushmalari faoliyatining yetarli darajada muvofiqlashtirilmaganligi; To`rtinchidan, oliy ta`lim muassasasi va oila munosabatlarining to`g`ri yo`lga qo`yilmaganligi, ayniqsa, ota-onalarning farzandlari oliy ta`lim muassasasiga o`qishga kirgach, “farzandim mustaqil bo`ldi, u yog`iga ortiqcha e`tibor qaratishim shart emas” qabilida ish tutib, uni o`z holiga tashlab qo`yayotganligi; Beshinchid an, talaba yoshlar ehtiyojlarini to`la qondirish, ustoz- murabbiylarning yoshlarga to`laqonli ta`lim-tarbiya berishi uchun moddiy-texnik imkoniyatlarning yetarli darajada mavjud emasligi va hokazo. Xo`sh, qayd etilgan muammolarning yechimini topish uchun qanday yo`l tutish, nimalarga e`tibor qaratish zarur? MAVJUD MUAMMOLARNING YECHIMINI TOPISH BORASIDAGI TAKLIFLAR: 1. Oliy ta`lim muassasalarida olib borilayotgan ma`naviy-ma`rifiy ishlarning, tashkil etilayotgan ma`naviy-ma`rifiy tadbirlarning muvaffaqiyatli tashkil etildi. Akadem guruhlarda o`qilishi zarur bo`lgan kitoblar ro`yxati shakllantirildi. Tan olish kerak, bu tashabbus aksariyat talaba yoshlarni jonlantirdi, ularni kitobga yaqinlashtirdi. Lekin uning monitoringi olib borilmadi. Ya`ni, ro`yxati shakllantirilgan ushbu kitoblarning qaysi biri o`qildi, qaysi biri qolib ketdi, qaysi talaba bu kitoblardan qanday ma`naviy ozuqa oldi, umuman bu ro`yxat har bir talabaga yetib bordimi? kabi savollarga javob topilmadi. Bu kabi misollarni ko`plab keltirish mumkin. Demak, olib borilayotgan har bir ma`naviy-ma`rifiy ishlarning samarasi yoki samarasizligini tahlil qilib borish, agar samarali bo`lsa, ushbu tashabbusni quloch yozdirish, samarasiz bo`lsa, bunday tadbirlardan voz kechish zarur. 2. Ijtimoiy-gumanitar fanlarning o`qitilishiga e`tiborni kuchaytirish zarur. Chunki bu fanlar talaba yoshlarning bevosita ong-u, tafakkuriga yo`naltirilgan fanlardir. Tan olishimiz zarur, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 26-martdagi “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi PQ-5040-sonli qarorida “2021-2022 o`quv yilidan boshlab oliy ta`lim tizimining tegishli ta`lim yo`nalishlari o`quv rejalariga bakalavriat bosqichida “Ma`naviyatshunoslik”, magistratura bosqichida “Kasbiy ma`naviyat” fanlari kiritilishi” qayd etilgani bu boradagi muammolarning muayyan ma`noda yechimini topishda muhim omil bo`lib xizmat qildi. 36 Biroq, nazarimizda ushbu fanlarni barcha ta`lim yo`nalishlari va mutaxassisliklari kesimida o`qitilishiga e`tibor qaratish zarur. Shuningdek, milliy g`oya fanini yana qayta yo`lga qo`yish zarur. Bu orqali biz yosh avlod qalbini sayqallab boramiz. 3. Talaba yoshlar bilan bevosita ishlovchi tuzilmalar – guruh murabbiylari, yoshlar yetakchilari, xotin-qizlar tashkilotlari, kasaba uyushmalari faoliyatini muvofiqlashtirish zarur. To`g`ri bugungi kunda oliy ta`lim muassasalarida “guruh murabbiylari” faoliyati to`xtatilib, tyutorlik instituti joriy qilinda. Tyutor — talabalarning shaxsiy rivojlanishiga, universitet, respublika va xalqaro miqyosdagi tanlov va olimpiadalarda munosib ishtirok etishiga, shuningdek, ularning bo`sh vaqtlarini mazmunli o`tkazishiga ko`maklashuvchi inson bo`lib, u yigit-qizlarni kasbga yo`naltirish, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash, turli ilmiy to`garaklarga jalb etish hamda muammo va kamchiliklarini o`rganib, ularga atroflicha yechim topish bilan shug`ullanadi. Har bir tyutor o`ziga biriktilgan akademik guruhlarning darslarini, talaba davomatini va dars sifatining monitoringini olib borish maqsadida kuzatish, talabalarga yuklatilgan majburiyatlarning bajarilishini talab qilish, TTJga joylashishi uchun e`lon berish va bu boradagi komissiya yig`ilishida talabaning ishtirokini ta`minlash, talabaga tavsifnoma va akademik ta`til berish masalasini hal qilishda ishtirok etish, ularni rag`batlantirilishi yoki jazolanishi, turli stipendiyalarga tavsiya qilishda xulosa va fikrnoma berish huquqiga ega. Biroq, shuncha vazifani bajarish uchun tyutorlarda vaqt imkoniyati mavjud emas. Tasavvur qiling, bitta tyutorga 150 ta talaba biriktirilgan. Demak, yuqoridagi ishlarni tyutor 150 marta bajarish kerak. Nazarimizda, tyutorlarga biriktirilgan talabalar sonini qisqartirish zarur. Shuningdek, tyutorlarning aksariyati, hali tajribaga ega bo`lmagan yoshlar. Ularni tajribali ustozlarga biriktirish lozim. Bundan tashqari, ayrim talaba qizlar hammaga birdek dardini aytavermaydi, ayniqsa, erkak kishi bo`lsa. Buning uchun albatta fakultetlarda ham xotin-qizlar tashkilotlari faoliyatini jonlantirish, ularni moddiy rag`batlantirish tizimini yo`lga qo`yish zarur. Agar mavjud tuzilmalar faoliyati moddiy jihatdan muvofiqlashtirilsa, yoshlar yetakchisi bo`ladimi, xotin-qizlar bo`yicha mas`ul bo`ladimi o`z mas`uliyatini vijdodan bajarishga harakat qiladi. Yoshlar bilan ko`proq gaplashish, ularning qalbiga quloq solish, dardini bilish, muammolarini yechish uchun amaliy ko`mak berishga intiladi. 4. Oliy ta`lim muassasasi va oila munosabatlarini to`g`ri yo`lga qo`yish, ayniqsa, ota-onalar mas`uliyatini oshirish zarur. Agar tyutorlarga 150 ta emas, kamroq talaba biriktirilsa, u barcha ota-onalar kuchaytirish zarur. Oddiygina misol, professor o`qituvchilarga kompyutor yetarli emas, internet tizimi yaxshi ishlamaydi. Shu o`rinda rus adibi Lev Tolstoyning bir hikmatli fikrini yodga olish joiz: “Bolalarni tarbiyalash muvaffaqiyatli bo`lmog`i uchun tarbiya beruvchi kishilar o`zlarini to`xtovsiz tarbiya qilishlari darkor”. Demak, tarbiya beruvchi ustozlar o`zlarini to`xtovsiz tarbiya qilib borishlari uchun ularga imkoniyat yaratish zarur. Yuqoridagi fikrlarga xulosa qilib aytish mumkinki, tarbiya har qanday jamiyat va har qanday mamlakat hayotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Yosh avlodning, umuman, jamiyat a`zolarining tarbiyasi bilan yetarlicha shug`ullanmagan mamlakat turg`unlik va inqirozga mahkumdir. Negaki, o`sishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham moddiy va ma`naviy boyliklar ishlab chiqarish. To`xtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. Buning uchun yosh avlod moddiy va ma`naviy boyliklar yetishtirishni ajdodlari darajasida, ulardan ham yaxshiroq ishlab chiqara bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va ma`naviy qobiliyatlarni shakllantira bilish uchun esa, jamiyat uzluksiz ravishda samarali faoliyat ko`rsatadigan tarbiyaviy ishlar tizimiga ega bo`lishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O`zbekiston Respublikasi qonunchiligi hujjatlari: 1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “O`zbekiston”, 2023. – 128 b. 2. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ`ib qilish bo`yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to`g`risida”gi Qarori. T.: 2017-yil. 3. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to`g`risida”gi Farmoni. T.: 2019-yil. 4. O`zbekisto n Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyo yevning “Umumiy o`rta ta`lim muassasalarida “Tarbiya” fanini bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etish chora- tadbirlari to`g`risida”gi Qarori. T.: 2020-yil. 5. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Qarori. T.: 2021-yil. 6. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ma`naviy-ma`rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Qarori. T.: 2021-yil. II. Rahbariy adabiyotlar: 1. Karimov I.A. “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir”, 3-jild. – T.: “O`zbekiston”. 1996-yil. 2. Karimov I.A. “Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch”. – T.: “Ma`naviyat”. 2008- yil. 3. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”. – T.: “O`zbekiston”. 2017-yil. 4. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag`ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo`shma majlisidagi nutqi. – T.: 2016 yil. 5. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2016-yil 18-oktyabr kuni Islom hamkorlik tashkiloti, Tashqi ishlar vazirlari kengashi 43-sessiyasining ochilish marosimida so`zlagan nutqi. – T.: 2016-yil. 6. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ijtimoiy barqarorlikni ta`minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so`zlagan nutqi. – T.: 2017-yil. 7. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining 2017-yil 30-iyun kuni bo`lib o`tgan IV qurultoyidagi nutqi. – T.: 2017-yil 8. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2017-yil 19-sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqi. – T.: 2017-yil. 9. “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq – farovon hayotning, do`stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir”. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi ma`ruzasi. – T.: 2018-yil. 10. “Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir”. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 25 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi ma`ruzasi. – T.: 2017-yil. III. Ilmiy va badiiy asarlar, monografiyalar va risolalar: 1. Nazarov Q. va boshqalar. “Ma`naviyat asosiy tushunchalar lug`ati”. – T.: “O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2021. – 816 b. 2. Otamuratov S. “Globallashuv va milliy-ma`naviy xavfsizlik”. – T.: “O`zbekiston”, 2013. – 265 b. 3. Jumaniyozov X.S.va boshqalar. “Globallashuv asoslari”. – T.: “Navro`z”, 2015. 4. Abdulla Avloniy “Turkiy Guliston yoxud axloq”. – T.: “O`qituvchi”, 1992. 5. Tadjixonov U., Saidov A. “Huquqiy madaniyat nazariyasi”, 2-jild. – T.: “Akademiya”, 1998. 6. “Mamlakatimizda demokratik islohlotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”. Xalq so`zi, 2010-yil 13-noyabr. 7. “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O`zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi”, mualliflar jamoasi. Mas`ul muharrir Saidov A.X. – T.: “O`zbekiston”, 2010. – 286 b. 8. Юлдашева Г., Борсиева З. “Права человека”. Учебное пособие. – Т.: ТДЮИ, 2011. 9. Odilqoriyev X., Yakubov Sh. “Milliy huquq tizimi va huquqiy qadriyatlar”. Monografiya. – T.: “SMI-ASIA”, 2010. 10. Mavlono Jaloliddin Rumiy “Hikmatlar”. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2017. 11. Alisher Navoiy “Mukammal asarlar to`plami”, 8-jild. – Toshkent.: “Fan”, 1991. IV. Internet saytlari: 1. 2. 3. 4.

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – MA`NAVIY TIKLANISH VA MA`NAVIY YUKSALISH OMILI

1.1. O`sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalashdagi yutuq va kamchiliklar

1.2. Yoshlarni turli mafkuraviy xurujlardan himoyalash masalalari

1.3. Yoshlarda ma`naviy xavfsizlikni ta`minlashga daxldorlikni tarbiyalashning ustuvor jihatlari

1.4. Yoshlarga oid davlat siyosatining ahamiyati va uning yosh avlod hayotida tutgan o`rni

II-BOB: YOSH AVLOD TARBIYASI – PORLOQ KELAJAK ASOSI

2.1. Yoshlar ma`naviy kamolotida huquqiy tarbiyaning o`rni

2.2. O`quvchilarni huquqiy madaniyat ruhida tarbiyalashning dolzarb vazifalari

2.3. Yoshlarning kitobga bo`lgan qiziqishlarini uyg`otishda kutubxonalarning o`rni

2.4. O`quvchi-yoshlarda ma`naviy tarbiya kompetensiyasini shakllantirishda kitobxonlikning roli

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить