Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oilaviy munosabatlarni o’rganishdagi yondashuvlar

Купить
KURS ISHI Mavzu : Oilaviy munosabatlarni o’rganishdagi yondashuvlar 1 MUNDARIJA: KIRISH I BOB OILAVIY MUNOSABATLAR TIZIMINI O’RGANISHNING NAZARIY – METODOLOGIK ASOSLARI 1.1 Oilaviy munosabatlar tushunchasi tuzilishi va turlari 1.2 Oilada shaxslararo munosabatlarni o’ziga xosligi II BOB OILAVIY MUNOSABATLARDAGI YONDASHUVLAR TIZIMINI O’RGANISH O’ZBEKISTON VA XORIJ MAMLAKATLARI MISOLIDA 2.1 O’zbekistonda oila munosabatlaridagi gender tengligining ahamiyati 2.2 AQSHda oila munosabatlaridagi gender tengligining ahamiyati XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Oila muammosi azaldan insoniyatning diqqat markazida bo’lib kelgan. Chunki oila mustahkamligi jamiyat farovonligining asosiy negizidir . Shu sababli Respublikamiz rahbaryati har bir xonadonning tinchligini, oilalarda farzandlarning baxtli,barkamol o’sishini ta’minlashga qaratilgan qator tadbirlarni amalga oshirilmoqda . Oilaviy muammolar yechimini o’rganish borasida respublikamiz psixilog olimlari tomonidan bir qator diqqatga sazovor ilmiy tadqiqiot ishlari amalga oshirilgan va oshirilmoqda . Bunday tadqiqotlar respublikamizda oilani ijtimoiy – psixologik nuqtai – nazardan tadqiq etish bo’yicha ma’lum bir o’ziga xos an’analarining yuzaga kelishiga asos bo’lib xizmat qiladi . Oilaviy munosabatlarni o’rganish maqsadida olingan test natijalaridan shu narsa ma’lum bo’ldik, oilaviy muammolar o’zaro munosabatlardagi kelishmovchilik zerikarli hayot, janjalkashlik , moddiy qiyinchiliklar , turmush o’rtog’idan mamnun bo’lmaslik kabi oila a’zolariga xos xatti-harakatlar va xarakter xususiyatlaridan kelib chiqar ekan. Oila institutining o’rni va nufuzini yuksaltirish hamda shaxs hayoti va sog’ligini muhofaza etishga qaratilgan ishlar davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilab olindi. Xususan mamlakatimizda 2012 -yil “Mustahkam oila” yili, 2013 – yil “Obod turmush ”yili, 2014-yil “Sog’lom bola” yili deb e’lon qilinganligi bevosita oilalarning jamiyatdagi nufuzini yuksaltirish hamda qo’llab-quvvatlashga qaratilayotgan e’tiborning namunasidir . Hozirgi vaqtda gender tengligi tinchlik va bag’rikenglik qadriyatlarini tarqatish, inson qadr-qimmatini hurmat qilish, zo’ravonlikdan voz kechish tamoyillari sifatida zamonaviy jahon taraqqiyotining yagona qiymat birligi sifatida rasman tan olinmoqda.Oilaning jamiyat hayotida tutgan o’rni va ro’li beqisoy , chunki har bir shaxs tarbiyasi avvalo kichik bir vatan oiladan boshlanadi. Kurs ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi. Jamiyatning turli davrlarida oila masalasi olimlarning diqqat markazida bo’lib kelgan. Jumladan, Sharq mutaffakirlari Abu Nasr Farobiy “Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi”, “Baxt 3 saodatiga erishish haqida risola” 1 , Abu Rayhon Beruniyning 2 “O’tmish avlodlaridan qolgan yodgorlik”, “E’tiqodlar va dinlar haqida”, Alisher Navoiyning 3 “Hayrat-ul abror”, “Mahbub-ul qulub” va boshqalarning asarlarida oila-nikoh munosabatlari, oiladagi shaxslararo munosabat, ota-onaning vazifalari , farzand burchi haqida g’oyatda ibratli maslahatlar bayon etilgan. 4 Oilaviy muammolarni o’rganish borasida respublikamiz psixolog olimlari tomonidan bir qator diqqatga sazovor ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Jumladan , G’.B.Shoumarov 5 “Oila psixologiyasi” V.M.Karimova 6 , R.A.Samarov, F.A.Akramovalar kabi olimlarimi va ularning izdoshlari tomonidan so’nggi yillar davomida o’zbek oilasining etnopsixologik xususiyatlari, er-xotin nizolari, oilaviy ro’llar taqsimoti, oilalardagi shaxslararo munosabatlar hamda oilaviy muammolar kabi masalalar o’rganilgan. 7 Bundan tashqari xorij olimlari G.M.Sverdlov, V.A.Ryasentsev, E.K.Vasilyeva, S.D.Lapttnenok 8 kabilar oilaning muhim vazifalari, iqtisodiy-maishiy, ijtimoiy – pedagogik xususiyatlarini va oila funksiyalarini o’rganishgan . Kurs ishi mavzusining ob’ektini o ilalar tashkil qiladi. Kurs ishining predmeti Oilaviy munosabatlarni o’rganishning o’ziga xos xususiyatlari. Kurs ishining maqsadi oilaviy munosabatlarni o’rganishda turli ilmiy yondashuvlar va nazariyalar asosida oilaviy munosabatlarni o’rganish. Kurs ishi maqsadidan kelib chiqgan holda quydagi vazifalarni bajaramiz: - Oilaning vazifalari va turlari o’rganish 1 Abu Nasr Farobiy “Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi”, Xalq merosi Toshkent 1999y “Baxt saodatiga erishish haqida risola”Yamgi asr avlodi Toshkent, 2016.y 2 Abu Rayhon Beruniy “O’tmish avlodlaridan qolgan yodgorlik”,O’zbek tili antroponimikasi Xorazm, 2013y “E’tiqodlar va dinlar haqida”, Xorazm Ma’mun akademiyasi, 2009y 3 Alisher Navoiy “Hayrat-ul abror”, Adabiyot va san’at nashriyoti Toshkent, 1989y “Mahbub-ul qulub” Yangi asr avlodi Toshkent 2019y 4 K.D.Arapbayeva “Oilaviy munosabatlar psixologiyasining nazariy va amaliy masalalari”, metodik qo’llanma.Toshkent -2019 5 5 G’.B.Shoumarov “Oila psixologiyasi ”2008 y 6 N.Fayziyeva “ Yosh oilalarning ijtimoiy va psixologik muammolari” Zamonaviy ta’limda Pedagogik va Psixologik jurnali 2023y 7 8 4 - Oila a’zolar o’rtasidagi rollar va maqomning o’ziga xosligi - Oilaviy munosabatlarda gender tengligining ahamiyati - AQSHda oilaviy munosabatlardagi gender tengligini o’rganish Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi 2 asosiy bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va ilovalardan iborat. 5 I BOB.OILAVIY MUNOSABATLAR TIZIMINI O’RGANISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1 Oilaviy munosabatlar tushunchasi tuzilishi va turlari Oila qon-qarindoshlik, nikoh orqali yoki birga istiqomat qilish orqali bog’langan odamlardan iborat ijtimoiy guruh. Oilada har bir shaxs ilk yoshligidan boshlab shakllanadigan insoniy fazilatlar, ezgu-istaklar, qadriyatlardan tashkil topadigan, ming yillar davomida shakllangan o’zbek xalqining qadriyatlari va ma’naviy merosi ravnaqini ta’minlovchi tarbiya maskanidir. Bola shakllanishining ilk maktabi esa ota-onaning o’zaro munosabatlari majmui bo’lib hisoblanadi. Ayniqsa yosh oilalarda ota-onalik mas’uliyatini o’z zimmasiga olib o’zaro munosabatlar tizimini to’g’ri shakllantirish jarayonlarida kuzatiladi. Oilaning vazifasi nafaqat insonning shaxsiy ehtiyojlariga, balki jamiyatga ham tegishli. Jamiyatga nisbatan oila bolalarni tarbiyalash bilan birga yosh avlodni ijtimoiylashtirish vazifasini ham bajaradi. Oilaviy munosabatlar – bu oila a'zolari o'rtasidagi aloqalarni, shu jumladan o'zaro muloqot, qarashlar, his-tuyg'ular, yordam va qo'llab-quvvatlash kabi jihatlarini o'z ichiga olgan ijtimoiy munosabatlar tizimi hisoblanadi. Bu munosabatlar har xil shakllarda namoyon bo'lishi mumkin, masalan, ota-ona va bolalari, turmush o'rtog'ining o'zaro munosabatlari, qarindoshlar va farzandlar o'rtasidagi aloqalar shular jumlasidan. Oilaviy munosabatlar shuningdek, oila ichida o'rnatilgan qoidalarga, an'analar va madaniyatga, hamda oila a'zolarining o'zaro o'rin va mas'uliyatlariga bog'liqdir. Bu munosabatlar, oilaviy muhitning sog'lom va qo'llab-quvvatlovchi bo'lishida muhim rol o'ynaydi. Oila va uni xarakterlovchi turli mezonlarga ko ra quyidagilargaʻ farqlanadi: 1) To liqligiga ko ra: to’liq, noto’liq, qayta tuzilgan( 2 nikoh) oilalar. ʻ ʻ 2) Bo’g’inlar soniga ko’ra: nuklear (ota-ona va bolalardan iborat) va ko’p nomli(ikki va undan ortiq avloddan iborat oila a zolari birga yashovchi ) oila. ʼ 3) Bolalar soniga ko ra: farzandiz, bir bolali, ikki bolali, uch-to rt bolali, besh ʻ ʻ va undan ortiq bolali oila. Oilaviy turiga ko'ra . 6 Yadro oilasi - farzandlar bilan bitta nikohni o'z ichiga oladi. Murakkab oila - er-xotin, farzandlar va qarindoshlar - buvilar, bobolar, opa- singillar, opa-singillar va boshqalar. Bunday oila uy xo'jaligi boshqaruvini soddalashtirish uchun bir joyga to'plangan bir nechta turmush qurgan juftliklar bo'lishi mumkin. To'liq bo'lmagan oila - bolalarsiz va faqat bitta ota-onadan yoki farzandsiz turmush o'rtoqlardan iborat. Nikoh shakliga ko'ra. monogam oila - ikki sherikdan iborat; ko'pburchak oila - hamkorlardan biri bir nechta nikoh majburiyatlariga ega. Poligonni (bir necha ayol bilan turmush qurish) va polyandryatni ajratish (ayolning bir necha erkak bilan nikohlanishi). Yashash joyiga qarab. patrilokal - erning ota-onasi bilan bir xil hududda yashovchi oila; matrilokal - bir oilada oilada yashovchi oilaning ota-onasi; Peolokal - ota-onadan boshqa bir oila. Oilaning asosiy funksiyalari :  Iqtisodiy funksiya  Tarbiyaviy funksiya  Reaktiv funksiya  Kommunikativ funksiya  Psixologik funksiya  Regulyativ funksiya (boshqaruv)  Reproduktiv funksiya (nasl qoldirish)  Emolsional funksiya Oilaviy munosabatlarda birinchi bo'lib katta hissa qo'shgan va asosiy postulatlarni shakllantirgan tarixchi I.Ya. Uning asosiy g‘oyalari “Onalik huquqi. Qadimgi ginekokratiya va uning diniy va huquqiy tabiatini o'rganish. Yana bir tadqiqotchi MakLennan J.F., 1865 yilda "Ibtidoiy nikoh" asarini nashr etgan.O'z asarlarida Baxoven I.Ya. va McLennan J.F. nikoh shakllari o'zgaruvchanlik kabi 7 xususiyatga ega degan asosiy fikrni ta'kidladi. Shuni ta'kidlash kerakki, Baxoven I.Ya. butun jamiyat nikoh va oila sari intilayotgani g‘oyasini ta’kidlagan va ayollarning jamiyatdagi muhim o‘rnini ta’kidlagan geterizm kontseptsiyasining vakili edi. Oilaviy munosabatlar oila a'zolarining hissiy yaqinligiga, ularning ehtiyojlari va xohishlariga asoslanadi . Oila va oilaviy munosabatlarni o'rganish sohasida oila fenomenini o'rganishning inqiroz paradigmasiga jiddiy e'tibor qaratilmoqda. Oilaviy disfunktsiyaning inqiroz paradigmasining asosiy nazariy qoidalari quyidagilardan iborat: 1) ijtimoiy institut sifatida oila hayotini bevosita o'zini o'zi boshqarish jarayonlarining buzilishi va ularning o'rnida bilvosita tartibga solish munosabatlarining shakllanishida orqada qolishi; 2) shaxs, oila va jamiyatning maqsadlari va qadriyatlari tafovutining kuchayishi; 3) oilaviy hayotning gedonistik tarkibiy qismini tug'ish va ijtimoiylashtirishga zarar etkazish; 4) ijtimoiy o'zgarishlar sur'atini tezlashtirish va shu sababli avlodlar o'rtasidagi qiymat va aloqa farqlarini oshirish; 5) nazariy va amaliy ilmiy bazaning oilada sodir bo'ladigan o'zgarishlar jarayonlaridan orqada qolishi; 6) ijtimoiy olimlar va ommaviy axborot vositalari tomonidan oilaviy hayot tarzidagi davom etayotgan o'zgarishlar va oilaning o'zi istiqbollarini baholashda umumiy salbiy muhit. Oilaviy munosabatlar tushunchasi, oila a’zolari o’rtasidagi o’zaro munosabatlar, ularning bir-biri bilan o’zaro ta’siri, muloqot shakli, bir-biriga nisbatan tutgan o’rinlari, qilgan majburiyatlari va oilaviy hayot tuzilmasiga borliq hissasini anglatadi. Oilaviy munosabatlar turlari quyidagi asosiy kategoriyalar bilan tasniflanadi: 1. Emotsional munosabatlar: Oila a’zolari o’ryasidagi hissiy aloqadorlik, mehribonlik va sevgini o’z ichiga oladi 8 2. Iqtisodiy munosabatlar: Oila a’zolarining moddiy ta’minoti, daromad manbalari va iqtisodiy hamkorlikni qamrab oladi 3. Ijtimoiy munosabatlar: Oila a’zolarining jamiyatdagi o’rni, ijtimoiy faolligi va madaniyati bilan bog’liqligini ko’rsatadi 4. Ruhiy va Psixologik munosabatlar: Oila a’zolari o’rtasidagi shaxsiy rivojlanish, qo’llab-quvvatlash va motivatsiya elementlarini o’z ichiga oladi Oilaviy munosabatlar har bir oilada o’ziga xos va o’zgaruvchan bo’lib, ular oila munosabatlari dinamikasiga bog’liq tarzda rivojlanib boradi. Oilaviy munosabatlarda turli yondashuvlar mavjud bo'lib, ular oilaning ichki muhitini, tuzilishini va a'zolararo munosabatlarni tahlil qilish va rivojlantirish uchun ishlatiladi. Bu yondashuvlar quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Kommunikativ Yondashuv: Oila a'zolari o'rtasidagi samarali muloqotni rivojlantirish uchun ishlatiladi. Bu yondashuv, to'g'ri va ochiq gaplashuv usullarini, tinglash mahoratini va muammolarni hal qilishda muloqotni asosiy vosita sifatida ko'rib chiqadi. 2. Psixologik Yondashuv: Oiladagi aloqalar va muammolarni psixologik nuqtai nazardan tahlil qilib, oilaviy stress, konfliktlar va emotsional muammolarni hal qilishga yordam beradi. 3. Sistemali Yondashuv: Oila tizimi sifatida qaraladi, bu yondashuvda oilaning har bir a'zosining o'zaro ta'siri va bu ta'sirling oilaviy funktsiyalarga qanday ta'sir qilishini ko'rib chiqiladi. 4. Yuridik Yondashuv: Oila huquqini tartibga soluvchi qonunlar va qoidalar asosida oilaviy munosabatlar tahlil qilinadi. 5. Sotsiologik Yondashuv: Oilaviy munosabatlar jamoatchilik va madaniyat kontekstida ko'rib chiqiladi, oilaning jamiyatdagi o'rnini va aloqalarining ijtimoiy tuzilmadagi o'rni tushuntiriladi. 6. Iqtisodiy Yondashuv: Bu yondashuv oiladan moliyaviy resurslar va daromad taqsimotini, shuningdek, iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonlarini o'rganadi. 9 7. Din va Madaniyatga Asoslangan Yondashuvlar: Din va madaniyat qadriyatlari oilaviy munosabatlarga katta ta'sir ko'rsatadi va bu yondashuvlar bu ta'sirni tahlil qilib, aniq madaniyat va diniy tushunchalar asosida oilaviy hayotni shakllantiradi. Har bir yondashuv o'zining qo'llanish sohasiga ega bo'lib, kerakli vaziyatga qarab tanlash mumkin. Oilaviy maslahatchilar, psixologlar va boshqa mutaxassislar bu usullardan foydalanib, oilaviy muammolarni aniqlash, tushuntirish va hal qilishda ishtirok etadilar. Oilaning vazifalari Oila jamiyat bag’rida tashkil topib, rivojlanishi bilan birga uning jamiyatda bajaradigan o’z vazifalari, funksiyalari mavjuddir. Oilaning vazifalarini 3 guruhga ajratiladi. - Oilaning demografik vazifasi. -Oilaning ijtimoiy vazifasi -Oilaning iqtisodiy vazifasi. Oilaning demografik vazifasiga – uning demografik faoliyati Ya’ni, oilada farzandlarning tug‘ilishi, inson naslini jamiyatning davom ettiruvchi avlod yaratish kiradi. Oilaning ijtimoiy vazifasiga – oilada farzandlarni tarbiyalash, inson sifatida kamolga yetkazish, ularning tabiatga, jamiyatga va o’zaro bir-birlariga muhabbatni shakllantirish, dam olish va salomatligini tiklash kabilar kiradi. Oilaning iqtisodiy vazifasiga – oila a’zolarini oziq-ovqat, kiyim- kechak va boshqa yashash uchun zarur bo’lgan moddiy vositalar bilan ta’minlash kiradi. Oila o’z mavjudligini saqlab qolish uchun o’zining barcha vazifalarini bajarishi shart. Oila vazifalarining bajarilishi bir-biri bilan bog’liqlik holda ro’y beradi. Oilaning mohiyati va vazifalari dunyodagi barcha xalqlar uchun bir xil, lekin uning bajarilish darajasi ana shu xalqlar yashagan, yashab kelayotgan davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy, munosabatlarga, turmush tarziga, ularning urf-odatlari, dini, qadriyatlariga bog‘liqdir. 10 1.2 Oilada shaxslararo munosabatlarning o’ziga xosligi Oiladagi shaxslararo munosabatlar shaxs shakllanishining muhim omili hisoblanadi. Oilaning eng muhim vazifalaridan bir shaxs rivojlanishi uchun munosib sharoitni yaratishdir. Yangi tahrirdagi konstitutsiyamizning 76 moddasida “Oila jamiyatning asosiy bo’g’inidir hamda u jamiyat va davlat muhofazasidadir. Nikoh O’zbekiston xalqining an’anaviy oilaviy qadriyatlarga nikohlanuvchining ixtiyoriy roziligi va teng huquqligiga asoslanadi. Davlat oilaning to’laqonli rivojlanishi uchun ijtimoiy , iqtisodiy,huquqiy va boshqa shart-sharoitlar yaratadi” degan normalar aks etgan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, oila, oilada shaxslararo munosabatlar, oilada ijtimoiy psixologik muhit, er-xotin munosabatlari muammolarini o’rganish har doim insoniyat jamiyati taraqqiyoti davomida keng ilmiy jamoatchilik diqqat e’tiborida bo’lib kelgan. Oilada sog’lom psixologik muhitni tarkib toptirish orqali oila barqarorligini ta minlash, shaxslararo munosabatlarning oilada sog’lom psixologik muhitdagi o‘rni va ta’sirini o’rganish, oilada kuzatiladigan shaxslararo munosabatlarning oila a’zolari tomonidan baholanishi darajasini o’rganish orqali jamiyatdagi barqarorlikni o‘rganish, tahlil qilish mumkin. Insoniy munosabatlar shunday o’zaro ta’sir jarayonlariki, unda shaxslararo munosabatlar shakllanadi va namoyon bo‘ladi. Bunday jarayon dastlab odamlar orasida ro’y beradigan fikrlar, his- kechinmalar, tashvishu-quvonchlar almashinuvini nazarda tutadi. Odamlar muloqotda bo‘lishgani sari, ular o‘rtasidagi munosabatlar tajribasi ortgan sari ular o‘rtasida umumiylik, o‘xshashlik va uyg‘unlik kabi sifatlar paydo bo‘ladiki, ular bir-birlarini bir qarashda tushunidigan yoki “yarimta jumladan” ham fikr ayon bo‘ladigan bo‘lib qoladi, ayrim hollarda esa ana shunday muloqotning tig‘izligi teskari reaksiyalarni- bir-biridan charchash, gapiradigan gapning qolmasligi kabi vaziyatni keltirib chiqaradi. Masalan, oila muhiti va undagi munosabatlar ana shunday tig‘iz munosabatlarga kiradi. Faqat bunday tig‘izlik oilaning barcha a’zolari o‘rtasida bo‘lishi mumkin (ona-bola, qaynona-kelin va hokazo). Oila jamiyatning izchil rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo'lib, uning maqomi asosan oila ichidagi shaxslararo munosabatlar darajasi va holati bilan belgilanadi. 11 Anormal rivojlanayotgan bolalari bo'lgan oilalarda oilaviy muammolar va shaxslararo munosabatlarni o'rganishga nisbatan kam sonli ishlar bag'ishlangan. Anomaliyali bolaning oilasidagi individual muammolarni tahlil qilish. Oiladagi shaxslararo munosabatlarning eng muhim elementi ota-onalarning bolalarga nisbatan munosabati uslubi bo'lib, u bolaning hissiy jihatdan qabul qilinishi yoki rad etilishi, tarbiyaviy ta'sirlarning tabiati va uning aqliy rivojlanishining xususiyatlarini tushunishdir. Aqli zaif bolaning rivojlanishida oiladagi shaxslararo munosabatlar muhim o‘rinlardan birini egallaydi. Ota-onalarning rahbarligi ostida bola o'zining birinchi hayotiy tajribasini, atrofdagi voqelik haqidagi asosiy bilimlarni, jamiyatda yashash ko'nikma va qobiliyatlarini oladi. Shu bilan birga, aqli zaif bolasi bo'lgan oilalarda shaxslararo munosabatlar muammosi juda kam o'rganilgan. V.N.Myasishchev shaxsni shaxs va atrof-muhit o'rtasidagi munosabatlar tizimi, voqelik bilan faol aloqalarning yaxlit tashkiliy tizimi sifatida belgilaydi. U muloqotni o'rganishda nafaqat aks ettirish xususiyatlarini, balki, asosan, bir-biri bilan muloqotda bo'lganlarning munosabatlarini, shuningdek, ular bajaradigan xatti-harakatlar usullarini har tomonlama hisobga olish muhimligini ta'kidladi. Shaxsiyat turli yo'nalishlarda namoyon bo'ladi. Shaxs munosabatining xususiyatlari unda uch komponentli tuzilma, jumladan, kognitiv, hissiy va xatti- harakatlarning mavjudligini ko'rsatadi. Insonning odamlarga munosabatini shakllantirishda tug'ma asosning muhimligini ta'kidlab, u uning hissiy aloqalari va yaqin odamlarning unga bo'lgan munosabatini alohida va qat'iyat bilan ta'kidlaydi. U munosabatlarning sinflari yoki quyi tizimlarini belgilaydi: hodisalar va ob'ektlar dunyosiga munosabat, boshqa odamlarga munosabat, o'ziga bo'lgan munosabat. O‘zbek oilasidagi an’anaviy ta’lim-tarbiya namunalarini farzandlarimizga amaliy tarzda o‘rgatib, oilaviy munosabatlar madaniyatini yuksaltirishga da’vat etib shu orqali ota-ona va bolalar o‘rtasidagi munosabalarni oqilona tashkil etishga yordamlashish hammamizning vazifamizdir. Yosh avlodga ma’naviy, axloqiy tarbiya berishning yo‘llari va vositalari xilma-xil bo‘lib, bular ichida Yoshlarni xalqimizning milliy an’analari ruhida tarbiyalash alohida o‘rin tutadi. Shaxs yoki 12 shaxsining shakllanishini u yashayotgan jamiyatdan, u kirgan munosabatlar tizimidan ajralgan holda ko'rib chiqish mumkin emas. K.Marks (1978) fikricha, jamiyat individlardan iborat emas, balki bu individlar bir-biri bilan bog’liq bo’lgan aloqa va munosabatlar yig`indisini ifodalaydi. Har qanday jamiyatdagi shaxslararo munosabatlarning tabiati ancha murakkab. Ular insonning sof individual fazilatlarini - uning hissiy va irodaviy xususiyatlarini, intellektual qobiliyatlarini, shuningdek, shaxs tomonidan qabul qilingan jamiyatning me'yorlari va qadriyatlarini namoyon qiladi. Shaxslararo munosabatlar tizimida inson jamiyatdan olgan va o'rgangan narsalarini jamiyatga berish orqali o'zini anglaydi. Aynan shaxsning faoliyati, uning harakatlari shaxslararo munosabatlar tizimining eng muhim bo'g'inidir (K.A. Albuxanova- Slavskaya, A.V. Brushlinskiy, 1997). Shakl, mazmun, qadriyatlar, tuzilmadagi, turli xil rasmiy va norasmiy birlashmalardagi eng xilma-xil insoniy jamoalarda shaxslararo munosabatlarga kirishib, shaxs o'zini shaxs sifatida namoyon qiladi va boshqalar bilan munosabatlar tizimida o'zini baholash imkoniyatini taqdim etadi. Monografiyada oiladagi shaxslararo munosabatlar muammolarini o'rganishga qaratilgan nazariy va amaliy materiallar ochib berilgan. Oila tarbiyasi jarayonini tashkil etishning nazariy asoslari, oila pedagogikasi va psixologiyasi sohasida zamonaviy ta’lim-tarbiya texnologiyalarini joriy etish yo‘lga qo‘yilgan. Oila ichidagi munosabatlarni baholashning texnikasi, vositalari, usullari va usullari ko'rsatilgan. Ishda muallifning eksperimental tadqiqoti davomida olingan natijalar tahlil qilingan, oilada shaxslararo munosabatlarni boshqarish jarayonida ta’lim muassasasining o‘rni ko‘rsatilgan, psixokorreksiya ishlarining yo‘llari ko‘rsatilgan, oila muhandisligi sohasidagi g‘oyalar keltirilgan. A.A. Bodalev 9 va V. V. Stolin (1981) asarlarida "oila-bola" munosabatlarining tahlili quyidagi yo'nalishlarni baholashda ifodalangan: oiladagi o'zaro munosabatlarning shaxslararo jihatlari va uning a'zolarining muloqot xususiyatlari; shaxsiy mezonlarning ahamiyati (motivlar, ehtiyojlar, o'z-o'zini anglash); munosabatlar, oila a'zolarining 9 http://www.dslib.net/psixologia-korrekcji/mezhlichnostnye-otnoshenija-v-seme-imejuwej-umstvenno-otstalogo- rebenka.html 13 munosabatlari kabilar ifodalangan. Oilaviy munosabat madaniyati nima? Bu – oilada insonga xos va mos sharoitlarni yaratish, oilaning vazifalarini to la bajarish,ʻ oilaviy turmush tarzini to g ri shakllantirish, oila a zolarining xulq-odobi, ʻ ʻ ʼ dunyoqarashi, mafkurasini, oilaviy hayotning davomiyligini ta minlashdir. ʼ Mustahkam oila mustahkam jamiyatning asosidir. Shunday ekan jamiyat oilalarni mustahkamlash, oilaviy munosabatlarda shaxsning umummadaniy dunyoqarashini shakllantirib, takomillashtirishga alohida e tibor berib kelmoqda. ʼ Oila va oilaviy munosabatlarda shaxsning umummadaniy dunyoqarashini ilmiy tadqiq etishni uning jamiyat taraqqiyoti qonunlariga muvofiq rivojlanishini ifodalashdan boshlamog imiz lozim. Oilaning rivojlanishi jamiyatning moddiy ishlab chiqarishi ʻ va ma naviy hayoti bilan bog liqdir. Oila shakllarining o zgarishi, ibtidoiy jamiyat ʼ ʻ ʻ davridan boshlab barcha tarixiy bosqichlarda moddiy ishlab chiqarish ma naviyatidagi o zgarishlar bilan bog liq ekanligi ilmiy adabiyotlarda keng tahlil ʼ ʻ ʻ etilgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1993 yil 20 sentyabrdagi yalpi yig ilishida 1994 yildan boshlab 15 mayni “Xalqaro oila kuni” ʻ sifatida nishonlashga kelishilganligini o zi ham bu masalani xalqaro miqiyosida ʻ qanchalik dolzarb ekanligidan dalolat berib turibdi. Barcha davrlarda ham davlat va jamiyat g amxo rligi oilalarning mustahkamligi va tinchligiga asos bo lgan. ʻ ʻ ʻ Oilaviy munosabatlarda muammolarni yechimi quyidagicha tavsiflanadi :  Oilaviy muammolar yechimi oiladagi sog’lom psixologik muhitni yaratish;  Oilaviy muammolar yechimlaridan biri -oila a’zolarining yetarli darajada pedagogik-psixologik bilimlarni egallashi ;  Oilaviy munosabatlarda muammolar yechimida oila bilan mahalla hamkorligini yo’la qo’yish eng muhim masalalardan bir;  Oiladagi shaxslararo tenglikni yuzaga keltirish oila mustahkamligi va barqarorligini ta’minlash; Shaxslararo munosabatlar - bu shaxslar o'rtasidagi munosabatlar, ikki yoki undan ortiq odamlar o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar to'plami, asosan jamiyat a'zolari o'rtasidagi turli xil aloqa turlari orqali aloqalarga asoslangan: birinchi navbatda vizual (yoki og'zaki bo'lmagan aloqalar, ular tashqi ko'rinish va tana harakatlari, 14 imo-ishoralarni o'z ichiga oladi. ), lingvistik ( og'zaki nutq ), affektiv, shuningdek, murakkab jamiyatlar ( iqtisodiy, siyosiy va boshqalar) rivojlanishi natijasida qurilgan tillar. Insoniy munosabatlar individual intellektual rivojlanish uchun asosdir, chunki ular tufayli kichik va oddiy jamiyatlar (masalan, qishloq ) va yirik va murakkab jamiyatlar ( megalopolis kabi ) shakllanadi. Insoniy munosabatlar kamida ikki shaxs o'rtasidagi aloqani o'z ichiga oladi. Oilaviy munosabatlarning ko'plab turlari mavjud bo'lib, ular tuzilishi, dinamikasi va davomiyligi bo'yicha har xil bo'lishi mumkin. Oilaviy munosabatlar turlariga quyidagilar kiradi: 1. An’anaviy oila .An'anaviy oila - bu oilaning bir turi bo'lib, unda erkak oila boshlig'i, ayol esa uy ishlari va bolalarni tarbiyalash bilan shug'ullanadi. Bunday oilada odatda bir yoki bir nechta bola bor. Ushbu modelni ideal deb atash mumkin. Hamma bir-birini hurmat qiladi, bir-birini qo'llab-quvvatlaydi va tushunishga harakat qiladi. 2. Oila-patriarxat .Patriarxal oila - oilaning boshlig'i katta erkak bo'lgan, ayollar va bolalar unga bo'ysunadigan oila turi. Bunday oilalarda oila boshlig'iga qat'iy bo'ysunish qabul qilinadi, ayollar va bolalar erkin tanlash va mustaqillik huquqiga ega emaslar. Bunday oila ko'pincha musulmon mamlakatlarida uchraydi. 3. Vasiylik yoki ota-ona va bola munosabatlari .Bunday turdagi oilaviy munosabatlar ba'zan vertikal yoki "bola-ota" deb ataladi, masalan "ona va o'g'il" yoki "ota va qiz". Er-xotinda bir sherik, xuddi ikkinchisini qanot ostiga oladi va o'z nazarida muhim va zarur bo'ladi. 4. Hamroh oilasi .Hamroh oila - bu sheriklar teng huquqli va birgalikda qaror qabul qiladigan oila turi. Bunday oilalarda sherikning shaxsiyatini hurmat qilish, bir-biriga ishonch va qo'llab-quvvatlash odatiy holdir. 5 . Manipulyativ munosabatlar.Ushbu turdagi oila oila a'zolaridan biri boshqa oila a'zolarini boshqarish uchun manipulyatsiyani qo'llashi bilan tavsiflanadi. Bu hissiy shantaj, tahdid, e'tiborsizlik yoki masxara shaklida bo'lishi mumkin. Bunday oilada a'zolar o'zlarini noadekvat va ishonchsiz his qilishlari, shuningdek, stress va tashvishlarni boshdan kechirishlari mumkin. 15 6. Raqobat. Bunday oilada er-xotinlar oila boshlig'i kim bo'lishidan boshlab, hamma narsani boshqa sherik, bolalar ustidan nazorat qilish istagidan boshlab, hamma narsada bir-biri bilan raqobatlashadi. Qarama-qarshiliklar, tortishuvlar, janjallar va bir-biriga kim kuchli, aqlli va muhimroq ekanligini isbotlashga urinishlar paydo bo'ladi. Har bir turdagi oilaning o'ziga xos xususiyatlari va afzalliklari bor. Shuni yodda tutish kerakki, har qanday oilaviy munosabatlar bir-biriga hurmat, bag'rikenglik va qo'llab-quvvatlashni talab qiladi. «Oila, 10 – degan edi O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov, – hayotning abadiyligini, avlodlarning davomiyligini ta’minlaydigan, muqaddas urf-odatlarimizni saqlaydigan, shu bilan birga, kelajak nasllar qanday inson bo‘lib yetishishigabevosita ta’sir ko‘rsatadigan tarbiya o‘chog‘i». Oilani avaylab-asrash, e’zozlash, uning qadr-qimmatini yuksakka ko‘tarish har bir insonning burchidir. Hozirgi paytda respublikamizda o‘n mingga yaqin mahalla va qishloq fuqarolari yig‘inlari oilalar bilan jamoatchilik asosida katta tashkiliy va ommaviy ishlarni olib bormoqdalar. Oilalarni saqlab qolish va ularni mustahkamlash, voyaga yetmagan bolalar manfaatlarini himoya qilishga o‘z hissalarini qo‘shib kelmoqdalar. Oila asosini nikoh munosabatlari tashkil qiladi. Nikoh – bu tarixan vujudga kelgan, er va xotin o‘rtasidagi munosabatlarning ijtimoiy-axloqiy shaklidir. Nikoh orqali jamiyat er-xotinning o‘zaro birgalikdagi hayotini tartibga soladi va ularning oiladagi huquq-burchlarini qonunlashtiradi. Shu bilan birga, oila nikohga nisbatan yanada murakkabroq bo‘lib, nafaqat er xotinni, balki ularning farzandlarini va shu oila tarkibiga kiruvchi qarindoshlarni ham o‘z ichiga oladi. Oila-nikoh munosabatlari quyidagi prinsiplarga asoslanadi: 1. Yakka nikohlik tamoyili (faqat bitta). 2. Nikohning ixtiyoriyligi. 10 X.B.Saitxodjayev “Sotsiologiya” .Toshkent -2017 16 3. Ajralishning erkinligi (davlat tomonidan nazorat qilinadi). 4. Oila va oilaviy munosabatlarda er-xotinning teng huquqligi. 5. Bolalarni birgalikda tarbiyalash tamoyili. Nikohning huquqiy asoslari – nikoh tuzish va uni bekor qilish shartlari hamda tartiblari, er-xotinning huquq va majburiyatlari «Oila kodeksi»da batafsil tarzda ifoda qilingan. Pol Glik 11 fikricha, oila paydo bo’lishidan to barbod bo’lguniga qadar bir qator bosqichlarni bosib o’tadi. Odatda, oila nikoh qayd etilgandan paydo bo’ladi va har bir farzandning tug‘ilishi bilan oila o’sadi. Oxirgi farzandning tug‘ilishi va birinchi farzandning o’z uyini tark etishigacha bo’lgan davrda oilaning holati o’zgarmaydi. Farzandlar turmush qurib alohida yashashni boshlashlari bilan oilaning hajmi kamayib boradi va asl holiga keladi (2 kishi). Nikoh juftining bir, keyinchalik ikkinchisining olimi bilan oilaviy sikl tugaydi. Lekin bu jarayon turli tarixiy davrlarda patriarxal, kop bolalik, nuklear oilalarda turlicha bo’lishi mumkin. Pol Glikning yuqorida aytilgan fikri «oilaning hayotiy sikli» terminining Sotsiologiya va demografiyadagi zamonaviy talqinining boshlanishi hisoblanadi. P.Glik AQShda o’tkazilgan aholini ro’yxatga olish ma’lumotlariga tayangan holda oilalardagi eng muhim hodisalarni tahlil qilgan. Lekin shuni ta‘kidlash joizki, bunday tahlil anchadan buyon ma‘lum bo’lgan. M-n,P.Sorokin krestyan oila hayotining 4 bosqichini ko’rsatgan: 1.Oila paydo bo’lgandagi nikoh jufti. 2.Kichik (yosh) bolali oila. 3.Bitta voyaga yetgan farzandli oila. 4.Barcha farzandlarning ajralib ketishi. Oila jamiyat ijtimoiy tarkibining muhim elementi sifatida o'ziga xos ijtimoiy vazifalarni bajaradi. Oilaning ijtimoiy vazifasi (funksiyasi) deganda, oila va uning a'zolari hayot faoliyati, faollikni namoyon qilish usuliga bag'ishlanadi. Ularga 11 G.Tagiyeva, H.Husanova “ Oila va Gender Sotsiologiyasi” Samarqand -2021 17 quyidagilar kiradi: biologik ko'payish, tarbiyaviy, xo'jalik-iqtisodiy, o'zaro yordam, kommunikativ, regulyativ kabilar. Oilaviy munosabatlar aksariyat hollarda axloqiy normalar bilan tartibga solinadi.Oilaviy-huquqiy munosabatlar nikoh va oila doirasidagina aniq ijtimoiy munosabatlarni nikoh va oila qonunchilik nuqtai nazardan tadbiq etishdir. Oilaviy- huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Bu xususiyat huquqiy munosabatning maqsadlari bilan belgilanadi. Oila to’g’risidagi qonun hujjatlarining vazifalari oilani mustahkamlashdan, oilaviy munosabatlarni o’zaro muhabbat, ishonch va hurmat, hamjihatlik, bir-biriga yordam berish hamda oila oldida uning barcha a’zolarining mas’ulligi hissi asosida qurishdan biron-bir shaxsning oila masalalariga o’zboshimchalik bilan aralashishiga yo’l qo’ymaslikdan iborat. Yosh oilalarda er-xotin munosabatlari o’ziga xos hududiy, etnik, jinsiy, yosh va individual psixologik xususiyatlarga ega bo’lgan er-xotin munosabatlari shakllanishining eng nozik va hal qiluvchi shakli hisoblanadi. U yoki bu yosh oilaga xos bo’lgan er-xotin munosabatlari boshqa bir er-xotinga mos kelmasligi mumkin. Chunki yosh oilani yuzaga keltirgan er-xotinlar turli xil shaxslararo munosabatlar tizimi, turlicha taomilga ega bo’lgan oilalarda tarbiyalangan, shaxs sifatida shakllangan individlardan tashkil topadi. Oilaning asosiy vazifasi jamiyatning hayotiy faoliyatini ta'minlaydigan muayyan funktsiyalarni bajarish va jamiyatga yangi moslashtirilgan bo'linmalarni kiritishdir. 18 II.BOB OILAVIY MUNOSABATLARDAGI YONDASHUVLAR TIZIMINI O’RGANISH O’ZBEKISTON VA XORIJ MAMLAKATLARI MISOLIDA 2.1 O’zbekistonda oila munosabatlaridagi gender tenglikning ahamiyati Mamlakatimizda mustaqillikning ilk yillaridanoq xotin-qizlarga G’amxo’rlik ko’rsatish, ularni ijtimoiy-huquqiy jihatdan qo’llab-quvvatlash, siyosiy faolligini oshirish, kasbiy, jismoniy, ma’naviy hamda intellektual salohiyatini yuksaltirish, qiz bolalarni zamonaviy kasb-hunarga o’rgatish, ularni sportga keng jalb etish, sog’lom oilani shakllantirish davlat siyosati darajasiga ko’tarildi. Ayollarning jamiyatdagi, davlat ishlari va oiladagi rolini yuksaltirish davlatimizning ustuvor siyosatidir. Hukumat tomonidan chiqarilayotgan Davlat dasturlari va qarorlarida ayol, oila, farzand manfaati hamisha ustuvor bo’lib kelmoqda. Xotin-qizlarning siyosiy huquqlari, saylovlarda ishtiroki, parlamentda o’z o’rniga ega bo’lishi , boshqaruv va hokimyat idoralarda xizmat qilishi to’liq kafolatlangan . O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat Mirziyoev ta’biri bilan aytganda:― Ayollar uchun doimiy ish joylari yaratish borasidagi muhim masala bilan bir qatorda, oilaviy biznes, kasanachilik, hunarmandchilik, tomorqa xo’jaligini keng rivojlantirish ishlari ham oqsamoqda. Shu bois, O’zbekiston Respublikasini 2017-2021 yillarda rivojlantirish bo’yicha ―Harakatlar strategiyasida aholini ijtimoiy himoya qilish va sog’liqni saqlash tizimini takomillashtirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish ustuvor yo’nalishlardan biri sifatida belgilandi. Oilada gender tengligiga erishish, ya'ni ayol kishini kamsitilishi kabi illatlarni yo'qotishga erishish turli ijtimoiy institutlar va sohalarga nisbatan ijobiy 19 munosabatni shakllantirishga olib keladi. Ta'kidlash kerakki, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning kuchayishi kundalik hayot va mehnat faoliyati sohasidagi gender munosabatlariga yetarlicha e'tibor bermaslik bilan ham bog'liq. Zotan, suveren jamiyatda gender tengligi muammolari ustuvor ahamiyatga ega bo'lishi kerak. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 2 fevraldagi ―Xotin-qizlarni qo’llab-quvvatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risidagi farmoni shu maqsadda qabul qilindi. Farmonga ko’ra, O’zbekiston xotin -qizlar qo’mitasi raisi va uning hududiy bo’linmalari rahbarlari, eng avvalo, quyidagilar uchun shaxsan javobgar etib belgilanmoqda: - Joylarda og’ir hayotiy vaziyatga tushib qolgan ayollar shu jumladan, nogironligi bo’lgan ayollar bilan yakka tartibda hamda aniq maqsadga yo’naltirilgan ishlarni olib borish, manzilli qo’llab-quvvatlash; - ayollar bandligini ta’minlash, ular o’rtasida oilaviy va xususiy tadbirkorlikni, hunarmandchilikni rivojlantirish bo’yicha amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirish; - huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari va boshqa tashkilotlar bilan birgalikda xotin-qizlar o’rtasida huquqbuzarliklar va jinoyatchilik profilaktikasini samarali tashkil etish, shu jumladan, ularning huquqiy madaniyatini oshirish va ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni mustahkamlash ; Gender tenglik jamiyat rivojida muhim bo'lgan ijtimoiy munosabatlarda dolzarb ahamiyatga ega ekanligi bugungi kunda yanada yaqqol namoyon bo'lmoqda. Bugun oilada, jamiyatda, ayniqsa ayollarning ijtimoiy hayotdagi faolligini oshirishga alohida e'tibor qaratilayotgani natijasida ijtimoiy munosabatlarda ham, qonunchilikda ham katta o'zgarishlar amalga oshirilmoqda. 2021-yilda Mahalla va oilani qo'llab-quvvatlash vazirligi tavsiyanomasi asosida 2 ming nafar ehtiyojmand oilalar qizlari qo'shimcha grant asosida talabalikka qabul qilindi. 2026-yilda xotin-qizlarga ajratiladigan grantlar 6 mingtaga yetkazilishi reja qilingan. Gender tengligi, aniqrog'i, erkaklar va ayollar o'rtasidagi tenglik - bu 20 oilada erkaklar va ayollar o'rtasida teng huquqlarga erishishni nazarda tutadigan tushuncha va boshqa qonuniy munosabatlar. Gender tengligi ko'rsatkichi ro'yxati bo'yicha 62-o'rinda O'zbekiston bilan bir qatorda Kosta-Rika va Urugvay kabi davlatlar ham qayd etilgan. O'rta Osiyo davlatlari o'rtasida Qozog'iston 44-chi, Qirg'iziston 82-chi, Tojikiston 70-chi o'rinlarni egallashgan, Turkmanistonda esa bu ro'yxatda hech qanday ma'lumot ko'rsatilmagan. Konstitutsiyamizning 24-moddasida ham Oilaviy munosabatlar hamda bolalar tarbiyasi sohasida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonunda ham oiladagi gender tenglik masalasi yoritilgan. Oila, onalik, otalik va bolalik davlat muhofazasidadir. - Xotin-qizlar va erkaklar oilaviy munosabatlar sohasida teng huquq hamda majburiyatlarga ega. - Oilaviy munosabatlar sohasida xotin-qizlar va erkaklar uchun huquq hamda imkoniyatlarning tengligi quyidagilarga asoslanadi: - xotin-qizlar va erkaklar nikoh tuzishining ixtiyoriyligiga; majburiy va erta nikohlarga yo‘l qo‘yilmasligiga; -Er va xotinning shaxsiy va mulkiy huquq hamda majburiyatlari tengligiga; oilaning ichki mojarolarini o‘zaro kelishuv bo‘yicha hal qilishga; -uy mehnatiga nisbatan xotin-qizlar va erkaklar huquq hamda majburiyatlarining tengligiga; bolalarni boqish, tarbiyalash va o‘qitishda, voyaga yetmagan hamda mehnatga layoqatsiz oila a’zolarining huquq va manfaatlari himoya qilinishini ta’minlashda teng ishtirok etishga. Ota-onalar kichik yoshdagi bolalarni, nogironligi bo‘lgan oila a’zolarini parvarishlash bo‘yicha nafaqalar olishda teng huquqlarga ega bo‘ladi. Bola tug‘ilishi munosabati bilan ona ham, ota ham haq to‘lanadigan ta’til olish huquqiga ega. Bolani parvarishlash bo‘yicha ta’tilning davomiyligi ota-onaning ixtiyoriga ko‘ra ular o‘rtasida bo‘linishi mumkin, bunda ota-ona ta’tildan uni qismlarga bo‘lgan holda foydalanishi mumkin. 21 2030-yilga qadar O zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish ʻ strategiyasi doirasida saylov jarayonlariga xotin-qizlar va erkaklarni teng asosda jalb qilish, saylov komissiyalarini shakllantirishda ayollar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni ta minlash maqsadida Markaziy saylov komissiyasi ʼ tomonidan saylovning barcha bosqichlarida ayollar va erkaklarning teng asosda ishtirok etishini kuzatuvchi 11 ta indikator ishlab chiqildi. 2022-yil davomida davlat organlari va tashkilotlarida yagona kadrlar bo linmalari reytingini yuritishda ʻ xotin-qizlar salmog i hamda mehnat huquqlarini ta minlash alohida indikator ʻ ʼ sifatida belgilandi. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, ayollar tadbirkorligini rivojlantirish sohasida kelgusidagi asosiy vazifalarimiz quyidagilardan iborat: Birinchidan, respublikamizda ayollar tadbirkorligining bugungi holatini tahlil qilish, muammolarni aniqlash, ularni hal qilish imkoniyatlarini o'rganish, ayollar tadbirkorligini rivojlantirish bo'yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish hamda mutasaddi tashkilotlarga taqdim etish; Ikkinchidan, respublikamizda ayollar tadbirkorligini rivojlantirish bo'yicha faoliyat yuritayotgan davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan amalga oshirilayotgan loyiha hamda dasturlarni monitoring qilish, baholash tizimini samaradorligini o'lchash uchun aniq ko'rsatkichlar ishlab chiqish; Uchinchidan, davlat va jamoat birlashmalari, nodavlat notijorat tashkilotlari bilan birgalikda ayollarni ijtimoiy – iqtisodiy qo'llab- quvvatlash, ayollar o'rtasida tadbirkorlikni rivojlantirish hamda bandlikni ta ’ minlash muammolarini hal etishga qaratilgan istiqbolli rejalar ishlab chiqish; To'rtinchidan, kasb-hunar kollejlari va akademik litsey bitiruvchi qizlarini, shuningdek uyushmagan ayollarni tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish bo'yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish; Beshinchidan, ayol tadbirkorlar o'rtasida o'zaro amaliy-ijodiy 22 hamkorlik muhiti, o'zaro tajriba almashish va hamkorlikda faoliyat olib borishda bir-biriga ko'maklashish uchun shart-sharoitlar yaratib berish, ularni ishlab chiqarish, xizmat ko'rsatish, xalqaro darajada tajriba almashish yo'nalishida birlashtirish. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev BMTning Inson huquqlari bo‘yicha kengashining 46-sessiyasida so‘zlagan nutqida: “Biz gender siyosati masalalari borasida mamlakatimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida va ishbilarmonlik sohasida ayollarning rolini tubdan oshirishga qaratilgan ishlarni qat’iy davom ettiramiz”, – deb ta’kidladi. So‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash, ayollarning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish bo‘yicha ishlar bir necha yo‘nalishlarda olib borilmoqda: • ayollar huquqlari to‘g’risidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish; • ayollarni himoya qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish; • aholining gender tenglik va ayollar huquqlari to‘g’risida xabardorligini oshirish; • huquqni qo‘llash amaliyotida ularga rioya etilishini ta’minlash uchun mas’ul mansabdor shaxslarni tegishli huquqiy me’yorlar asosida o’qitish. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 12 46-moddasida “Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar”, deb belgilangan. Demak, gender tengligining ham xalqaro, huquqiy ham konstitutsiyaviy huquqiy asosi kafolatlangan. Gender tengligi ijtimoiy tenglikni ham anglatadi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlashning qonunchilik va institutsional negizini mustahkamlash yo‘lida muhim choralar ko‘rildi. O'zbekistonda gender tenglikni ta'minlash va oilaviy siyosatni rivojlantirish borasida quyidagi yo'nalishlar bo'yicha ishlar olib borilmoqda: 1. Gender tenglikni qo'llab-quvvatlash: O'zbekistonda gender tenglikni qo'llab- quvvatlashga qaratilgan qonun va dasturlar ishlab chiqilgan va gender tenglik masalalari doimo diqqat markazida bo'lmoqda. 12 O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi https://president.uz/oz/pages/view/constitution?menu_id=10 23 2. Oilaviy siyosat: Davlat oilaviy munosabatlar, oilaviy qurilish va ayollar huquqlarining himoyasi yo'nalishida turli dasturlar va qonun loyihalarini amalga oshirmoqda. 3. Ayollar va qizlar huquqlarining himoyasi: O'zbekistonda ayollar va qizlar huquqlariga oid qonunchilik doimiy ravishda yangilanib, ularning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sohalarda ishtirokini ta'minlashga qaratilgan. Gender strategiyasining asosiy maqsadi – irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar xotin-qizlar va erkaklarning haqiqiy tenglini ta’minlashdan iborat. Gender strategiyasining asosiy vazifalari quyidagilar hisoblanadi:  Gender tenglik tamoyillarini ilgari surishda, xotin-qizlar va erkaklarning huquq hamda imkoniyatlarini teng amalga oshirishda budjetni rivojlantirish, gender statistikasi yuritishni takomillashtirish ;  Oilani mustahkamlash, oilaviy munosabatlarda barcha oila azolarining mas’ulligini oshirish, erta nikoh yaqin qarindoshlar o’rtasidagi nikoh hamda oilaviy ajralishlarning oldini olish;  Xotin-qizlarnini siyosiy faolligini oshirish, ularning jamiyatdagi o’rni bilan bog’liq salbiy qarashlarni o’zgartirish, aholi bandligi sohasida xotin-qizlar va erkaklar uchun kafolatlangan teng huquq hamda imkoniyatlarni, shuningek munosib ish o’rinlarini yaratish ayollar tadbirkorligini rivojlantirish;  2030-yilgacha bo’lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi gender tengligini ta’minlash va barcha ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish milliy maqsadlarga erishishda parlament, fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalarining rolini oshirish; 2.2 AQSHda oila munosabatlaridagi gender tengligining ahamiyati. AQSHda oila munosabatlaridagi gender tengligi va jinsiy barqarorlik masalalari juda muhimdir. Bu mavzularning o'zgarishida bo'lishi, oila a'zolari va jinsiy 24 barqarorlik huquqlari va maslahatlari bilan bog'liq xizmatlarning o'sishi, jinsiy barqarorlik va oilaviy munosabatlar haqida ko'plab muhokama bor. Jinsiy barqarorlik va oilaviy munosabatlar masalalariga oid so'nggi o'zgarishlar va qonun hujjatlari, jinsiy barqarorlik va oila munosabatlarining huquqlari va maslahatlari to'g'risidagi tushunchalar va qonunlar o'zgarmoqda. Bu o'zgarishlar oila tuzilishi va o'ziga xos munosabatlarda o'ziga xos jinsiy barqarorlik huquqlari va maslahatlari haqida yangi mavzular ochib beradi. AQShda oilaning ahamiyati oila instituti eng muhim asoslaridan biri sifatida ko'rsatiladi. Oila, jamiyatning asosiy tuzilishi va o'zaro aloqalarni qayta boshqarish uchun katta ahamiyatga ega bo'lib, insonlarga o'zaro qo'llab-quvvatlash, himoya va yordam berish uchun muhim bir o'rin egallaydi. Oila, insonlarning psixologik va jismoniy tarbiyasi, ma'naviy rivojlanishi va ijtimoiy integratsiyasi uchun zarur bo'lgan muhitni ta'minlaydi. Bu esa insonning shaxsiy rivojlanishiga va jamiyat a'zolariga foyda olib keladi. AQShda oilaviy masala bo'yicha ko'plab tadqiqotlar va ilmiy ishlar amalga oshirilgan. AQSh xotin-qizlar vakolatlarini yanada kengaytirish, shu jumladan, respublika parlamentidagi faoliyatiga yordam berishga tayyorligi haqida ta’kidladi. Jennifer Gonsales Kolonning fikriga ko‘ra, «Oliy Majlis Senati Raisining vazifalari doirasiga gender tengligi masalalari kiritilgani to‘g‘ri qaror hisoblanadi». AQShda gender tenglik masalasida ham o'zining muammolari mavjud. Bir qancha yillik rivojlanish va o'zgarishlar bilan, gender tenglikga oid qonunlar va qoidalar o'zgarib kelmoqda. O'z navbatida, AQShda gender tenglik masalasi ko'p tomondan o'zgaruvchilar bilan ta'sir qiladi, shu jumladan: 1. Ish bozori: Ish bozoridagi gender tenglik muammo va muammolari hali ham ommalashtirilmoqda. Ayrim sohalarda erkaklar va ayollar o'rtacha ish haqini olishgan holda ham farq qiladi. Bu muammo, ish haqi transgenderning ham o'zgargan bir muddatli mavzulardan biri. 2. Siyosiy sohalar: Siyosiy sohalar ham gender tenglik muammolariga ega. Ayrim tashkilotlar va hokimiyatlar, qizlar va yigitlarning o'zaro birgalikda ishtirok etishini ta'minlash uchun qadamlar atadilar. 25 3. Jinsiy barqarorlik: Jinsiy barqarorlik masalasi ham AQShda muhim ahamiyatga ega bo'lgan mavzu. Odatda, jinsiy identifikatsiya va jinsiy identifikatsiya bo'yicha huquqlar muhimdir. 4. Oilaviy munosabatlar: Gender tenglik masalasi oilaviy munosabatlarda ham o'z aksini topadi. Ayrim oilalar erkak va ayollar o'rtasidagi vaziyatni odatda qabul qilishadi, boshqalar esa bu masalani kutilmaganda ko'proq e'tiborsiz qoldirishadi. Bu kabi masalalar AQShdagi gender tenglik masalasining faqat bir qismini ifodalaydi. Umuman olganda, AQShda gender tenglik masalasi hali ham muhim va o'zgaruvchi mavzu hisoblanadi va jamoatning har bir qismi uchun muhimdir. 2021 yil oktyabr oyida Kengash Amerika Qo'shma Shtatlarida gender tengligi bo'yicha birinchi Milliy strategiyani e'lon qildi J. Bayden ushbu hujjatni ayollar va ularning oilalarini ichki va tashqi siyosat yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ulkan dastur deb ta’rifladi. 2021 yilgi Strategiyaga qo'shimcha ravishda, J. Bayden bir qator boshqa hujjatlar va tashabbuslarni qayd etdi, ularsiz gender tengsizligiga qarshi kurash to'liq bo'lmaydi, xususan: 2021 yildagi Amerika qutqaruv rejasi qonuni, Ayollarga nisbatan zo'ravonlikka qarshi kurash 1949 yilgi qonun, 2010 yilgi Jinsiy tajovuz va zo'ravonlik bo'yicha majburiy arbitrajni tugatish to'g'risidagi qonun, Gender tengligini ta'minlash bo'yicha harakatlar jamg'armasi (Gender tengligi jamg'armasi), butun dunyo bo'ylab ayollarning iqtisodiy xavfsizligiga har tomonlama yordam beradi. AQShning Gender tengligi bo'yicha milliy strategiyasi 42 betlik hujjat bo'lib, ayollar va qizlarni qo’llab-quvvatlashga davlat tomonidan kompleks yondashuvni ta’minlash uchun ishlab chiqilgan va u uchta asosiy bobdan iborat: asosiy tamoyillar, strategik ustuvorliklar va strategiyani amalga oshirish. Strategiyaga ko'ra, har bir federal muassasa Gender siyosati kengashi bilan hamkorlikda bir yildan uch yilgacha o'zining ustuvor maqsad va vazifalarini belgilashi kerak. Amalga oshirish rejasi erishish kerak bo'lgan uchta asosiy maqsaddan iborat. Maqsadlardan kamida bittasiga mavjud resurslar va vakolatlar doirasida erishiladi deb taxmin qilinadi. 26 Gender strategiyasining birinchi bo'limi - "Asosiy tamoyillar" - faoliyatning 10 ta ustuvor yo'nalishini belgilaydi . Bu yo’nalishlar orqali oilalarda gender tengligini ta’minlash va ayollarni qo’llab-quvvatlash asosiy o’rinni belgilaydi. Gender strategiyasining ikkinchi bo‘limi – “Ustuvor strategik maqsadlar” har bir band bo‘yicha alohida yuqorida keltirilgan 10 ta ustuvor faoliyat yo‘nalishlarining batafsil ko‘rib chiqilishini o‘z ichiga oladi. Ushbu bo'lim hal qilinishi kerak bo'lgan bir qator masalalarni ajratib ko'rsatadi, xususan: yaxshi haq to'lanadigan ishlarda ayollar bandligini oshirish orqali iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirish, doimiy gender diskriminatsiyasiga qarshi kurashish, parvarish va yordam infratuzilmasiga sarmoya kiritish orqali ishlaydigan oilalar va iqtisodiyotni mustahkamlash, moliyaviy sektor va gender ish haqi farqini kamaytirish. Uchinchi bo'lim - "Strategiyani amalga oshirish" - uni amalga oshirish usullariga bag'ishlangan. Strategiya ayollarning iqtisodiy hayotda to liq ishtirok etishi yo lida turgan ʻ ʻ to siqlarni bartaraf etishga qaratilgan. Ayrimlari tengsiz maoshni davom ettiruvchi ʻ yoki tadbirkor va innovator ayollar o'z bizneslarini boshlash va rivojlantirish uchun zarur bo'lgan kredit olish imkoniyatini cheklovchi diskriminatsion siyosat; ayrim mamlakatlarda ayollarning energetika, ishlab chiqarish va boshqa sohalarda ishlashini taqiqlovchi qonunlar; ayollarni ta'lim va mehnat bozoridan chetlatgan munosabat va amaliyotlarga qarshi kurashda yordam beradi. Tashqi ishlar vaziri butun dunyo mamlakatlarini kamsitish qonunlarini bekor qilishga va gender tengligini targ’ib qiluvchi va gender farqini yo’qqa chiqaradigan islohotlarni amalga oshirishga chaqirdi. Ushbu sohalarning har biri bo'yicha Amerika Qo'shma Shtatlar butun dunyo hamkorlik qiladi. Gender tengligi bo'yicha Yevropa instituti ma'lumotlariga ko'ra, Shvetsiyada so'nggi 20 yil ichida tenglik oshganini aytishgan. So’nggi yillarda O’zbekiston va AQSH o’rtasidagi munosabatlar sifat jihatdan yangi bosqichga ko’tarildi. Davlatlar o’rtasidagi hamkorlik nafaqat ikki tomonlama asosda, balki xalqaro va mintaqaviy doirada ham izchil rivojlanib bormoqda. 27 AQSH davlat kotibining yordamchisi xotin-qizlar huquq manfaatlarini himoyasini ta’minlash masalalarida O’zbekiston Amerika munosabatlarini ruvojlantirish uchun Oliy Majlis Senatiga o’z minnatdorligini bildirdi. AQSH va O'zbekistonda gender tenglikdagi islohotlar hamkorligiga quyidagilar kiradi: - AQSH O'zbekistonning genderga asoslangan zo'ravonlik va diskriminatsiyaga qarshi kurashish, ayollarning iqtisodiy qudratini oshirish va uyushgan jinoyatchilikka, jumladan, inson savdosiga qarshi kurashda sa'y-harakatlarini qadrlaydi. - Rasmiy uchrashuvlar va muzokaralar davomida gender tengligini targ'ib qilish, inson savdosiga qarshi kurashish va ayollarning iqtisodiy qudratini oshirish mavzulari muhokama qilinadi. - Ushbu hamkorlik ikki mamlakat o'rtasida strategik sherikchilikni chuqurlashtirish maqsadida qilinadi. AQSH va O'zbekistonning gender tenglikdagi islohotlar hamkorligi quyidagicha yo'lga qo'yilmoqda: 1. Strategik Sheriklik Dialogi: Yillik siyosiy maslahatlashuvlar O'zbekiston va AQSH o'rtasida Stratеgik Partnership Dialоgu darajasiga ko'tarilgan, bu ishlohotlar va gender tenglikni yanada chuqurlashtirishga imkon beradi. 2. Xotin-Qizlar Milliy Liderlar Kengashi: UNDP bilan hamkorlikda, O'zbekistonning "Xotin-Qizlar Milliy Liderlar Kengashi"ning birinchi uchrashuvi tashkil etilgan. Uchrashuv O'zbekistondagi Milliy Jinsiy Tenglik Strategiyasining amalga oshirilishini qo'llab-quvvatlash maqsadida boshlandi. 3. Jahon Bankidan E'tirof: O'zbekistonning islohotlar dasturi AQSH bilan ikki tomonlama aloqalarni kuchaytiruvchi omil sifatida tan olingan. O'zbekiston Jahon Bankining "Women, Business and the Law 2024" hisobotida eng yaxshi yutuqlarga erishgan besh mamlakat orasida deb topilgan, bu esa gender tenglikni ilgari surish uchun muhim to'rtta islohni joriy etganini bildiradi. 28 XULOSA Xulosa qilib aytganda nikoh va oila munosabatlari juda nozik muammolardan biri ekanligini, jamiyatimizda bu muammoga befarq bo’lmasligimiz va bunga jiddiy etibor berishimiz kerakligini, ajrimlar soning kopayib ketyotgani bu aniq faktlarda ko’rinniyotgani aniq bolib qolmoqda. Oila - nikoh munosabatlarining huquqiy-yuridik yo'nalishi, ahloqiy-estetik, oila va islom dini, oila va aholi salomatligini ximoya qilish muammosi, oila soni, tarkibi va tuzilishi, oilaning moddiy-iqtisodiy ta minoti, turmush darajasi, oilada er-xotinning o'rni va ro'li, ʼ oiladagi ruhiy muhit, oilaviy mojarolar va ajralishlar, ularni keltirib chiqaradigan 29 sabablar, yosh oilalar va ulaming axvoli kabi yo'nalishlar muhim sotsiologik tadqiqot ob'ekti bo'lib kelmoqda. Oila bu muqaddasdir nikoh esa oila paydo bo’lishiga qo’yilayotgan birinichi qadamlardandir. Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini ekanligi bois, oila tinch va barqaror bo‘lsa, yurt ravnaq topadi. Demak, jamiyat mustahkam, ma’naviy va axloqiy jihatdan sog‘lom oila bo‘lishidan manfaatdordir. Oiladagi nosog‘lom muhit juda ko‘p illatlar qatori, odamning o‘z salomatligi holatiga bo‘lgan munosabatini salbiy tomonga o‘zgartirib yuborishi mumkin. Bunday o‘zgarishlarning ham turlicha sabablari bor. Masalan, agar oila a’zolari ma’lum sog‘lom turmush tarziga o‘rgangan bo‘lsalar ham, biror sabab bilan shu oilada nizo, janjal kelib chiqsa, bu holat barcha oila a’zolari tafakkurining salbiy tomonga o‘zgarishiga olib keladi. Bu o‘z navbatida umuman faollikning pasayishini keltirib chiqaradi. Oilaviy nizolarni hal qilishda muammolardan qochmaslik, balki ularni hal qilish kerak. Muammoni hal qilish, g'alaba qozonish yoki himoya qilmaslik maqsadida konstruktiv va xotirjamlik bilan olib boring . Uchinchi tomonlarni nizoga jalb qilish maqsadga muvofiq emas, chunki ular mojaroning yanada kuchayishi uchun katalizatorga aylanishi mumkin. Ajrashish bu nizoni yechimi bo'lib qolmasligi kerak. Oila sivilizatsiyaning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi muhim va murakkab tuzilma bo‘lib, shunga mos ravishda G‘arb va Sharq madaniyatida ham katta ahamiyatga ega. Zamonaviy Sharqiy oilada munosabatlar yaqinroq va oila ancha kuchliroq, lekin ayni paytda qabul qilingan rollar doirasida ko'proq cheklangan, G'arb jamiyatida esa oila a'zolari o'rtasidagi munosabatlar erkinroq bo'lib, bu oila a'zolarining parchalanishiga olib keladi. Davlatimizda gender siyosatining muhim strategik maqsadi millat oilasida xotin-qizlarning o'mi, ularning moliyaviy ahvolini va ijtimoiy farovonligini yaxshilashga qaratilgan. Oilada gender tengligiga erishish, ya'ni ayol kishini kamsitilishi kabi illatlarni yo'qotishga erishish turli ijtimoiy institutlar va sohalarga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga olib keladi. Ta'kidlash kerakki, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning kuchayishi kundalik hayot va mehnat faoliyati sohasidagi gender 30 munosabatlariga yetarlicha e'tibor bermaslik bilan ham bog'liq. Zotan, suveren jamiyatda gender tengligi muammolari ustuvor ahamiyatga ega bo'lishi kerak. Fikrimcha, gender tengligi sohasidagi asosiy muammolarni yanada samarali hal etish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: gender masalalarini hal etishga qaratilgan institutlarning samarali faoliyat yuritishi uchun shart-sharoit yaratish; gender siyosatini amalga oshirishni barcha darajalarda, jumladan, hududiy, milliy va sektoral muvofiqlashtirishning aniq tizimini shakllantirish; ayollarning iqtisodiy qaramligini va zaifligini yumshatish uchun oilaviy yuklarni teng taqsimlashga intilish; davlat mehnat bozorini tartibga solishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada ko'paytirishga erishish, ya'ni kam haq to'lanadigan joylarda ayollar ulushini kamaytirish yoki ish haqini ko'paytirish; Oilaviynining muammolarini o’rganish ularga samarali usullar orqali yordam berish va ayollar huquqlarini ta’minlash kabi masalalar davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.O’zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy me’yor hujjatlari 1. Xotin-Qizlar va Erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi qonuni 2019 yil O’RQ-526 son 2. O’zbekiston Respublikasi Oila kodeksi 2008 yil II. Rahbariy adabiyotlar 1. I.A.Karimov Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo’lida -1997y Toshkent 2. I.A.Karimov Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch -2008y Toshkent “Ma’naviyat” III. O’quv adabiyotlari, qo’llanma va risola 1. X.B.Saitxodjayev “Sotsiologiya” .Toshkent -2017 31 2. K.D.Arapbayeva, T.N.Norkulova “Oilaviy munosabatlar psixologiyasining nazariy va amaliy masalalari” metodik qo’llanma.Toshkent -2019 3.N.Fayziyeva “ Yosh oilalarning ijtimoiy va psixologik muammolari” Toshkent 2016y 4. G’.B.Shoumarov “Oila psixologiyasi” 2008y 5. V.N.Myasishchev “Munosabatlar psixologiyasi” 2021y 6. D.G.Akbarovna “Oilaviy muammolar va ularning yechimi” 2020 Zamonaviy ta’limda Pedagogika va Psixologiya jurnali 7. G.Tagiyeva, H.Husanova “ Oila va Gender Sotsiologiyasi” Samarqand -2021 IV. AXBOROT MANBALARI 1. https://uz.tierient.com/oilalarning-turlari/ 2. https://cyberleninka.ru/article/n/polinapravlennost-podhodov-v-izuchenii-semi- v-sovremennyh-gumanitarnyh-naukah 3. https://nauchniyimpuls.ru/index.php/ni/issue/view/22 4. https://studfile.net/preview/3284545/page:4/ 5. http://www.genderi.org/1-mavzu--yosh-va-pedagogik-psixologiya-fanining- tadqiqot-sohas.html?page=108 6. http://www.dslib.net/psixologia-korrekcji/mezhlichnostnye-otnoshenija-v-seme- imejuwej-umstvenno-otstalogo-rebenka.html 32 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB OILAVIY MUNOSABATLAR TIZIMINI O’RGANISHNING NAZARIY – METODOLOGIK ASOSLARI

1.1 Oilaviy munosabatlar tushunchasi tuzilishi va turlari

1.2 Oilada shaxslararo munosabatlarni o’ziga xosligi

II BOB OILAVIY MUNOSABATLARDAGI YONDASHUVLAR TIZIMINI O’RGANISH O’ZBEKISTON VA XORIJ MAMLAKATLARI MISOLIDA

2.1 O’zbekistonda oila munosabatlaridagi gender tengligining ahamiyati

2.2 AQSHda oila munosabatlaridagi gender tengligining ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить