Olamning universal aloqalari va rivojlanishi. Falsafaning qonun va kategoriyalari - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	44.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Olamning universal aloqalari va rivojlanishi. Falsafaning qonun va kategoriyalari

Купить

Olamning universal aloqalari va rivojlanishi. Falsafaning qonun va kategoriyalari Reja: 1. Dialektikaning tarixiy shakllari va xususiyatlari . 2. O‘zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunlari. 3. Kategoriya tushunchasi va ularning turlari . 4. Falsafa kategoriyalarining tasnifi.

Dialektikaning tarixiy shakllari va xususiyatlari Axborot sivilizatsiyasi davriga qadam qо‘yayotgan kishi uchun rivojlanayotgan dunyoning yaxlit nazariy obrazini yaratish – og‘ir va mashaqqatli vazifa. Uni yechishning falsafiy yо‘li ikki yarim ming yil muqaddam boshlangan bо‘lib, shundan beri о‘tgan davr mobaynida rivojlanish falsafasi shakllangan va bosqichma-bosqich atroflicha ishlab chiqilgan. Falsafaning mazkur bо‘limi rivojlanish muammosini turli nuqtai nazarlardan о‘rganuvchi konsepsiyalarni о‘z ichiga oladi. Ularning orasida dialektika, metafizika va sinergetika alohida о‘rin egallaydi. Ularning ayniqsa keng e’tirof etilgani va mufassal ishlab chiqilgani dialektikadir. Shu sababli bu bо‘limda unga asosiy e’tibor qaratiladi. Dialektikani bilish, uning tamoyillari, qonunlari va kateg

О ‘rta asrlarda metafizika falsafadan dialektikani siqib chiqargan. Natijada dialektika odamlar ongiga diniy dunyoqarashni singdirish va mustahkamlash uchun hukmron sinflar faol foydalangan sofistika va sxolastikaga aylangan. Idealistik dialektika . Metafizika unsurlarini о ‘z ichga olgan dialektikaga qaytish Yangi davr falsafasi (Rene Dekart, Benedikt Spinoza, Deni Didro va b.)da yuz bergan. Shunga qaramay dialektikaning eng yaxlit konsepsiyasini klassik nemis falsafasida Georg Gegel ta’riflagan. Bu konsepsiya dialektikaning ikkinchi shakli deb ataladi. Gegel ilk bor dunyoni quyidan oliyga qarab boruvchi umumiy rivojlanish jarayoni sifatida tasvirlagan, rivojlanish manbai - qarama-qarshiliklar kurashini k о ‘rsatib bergan, dialektikaning asosiy qonunlari va kategoriyalarini ta’riflagan .

Materialistik d ialektikaning shakllanishida tarixni materialistik tushunish ayniqsa muhim rol о ‘ynagan. Bu kashfiyot yordamida dialektikaning nafaqat materializm, balki gumanizm bilan ham sintezi amalga oshirilgan. Dialektika insonga bog‘lanmasdan, о ‘z holicha emas, balki inson hayot faoliyatining konkret-tarixiy muammolari nuqtai nazaridan qarala boshlagan. Klassik dialektika. Klassik dialektikaning о ‘ziga xos xususiyatlarini qayd etib о ‘tamiz. Birinchidan, klassik dialektika dunyoni tushunishning shunday bir usuliki, bunda borliq narsalar va hodisalarning umumiy о ‘zaro aloqasi, ularning bir-birini taqozo etishi va muttasil о ‘zgarishi nuqtai nazaridan anglab yetiladi. Ammo shuni yodda tutish kerakki, dialektika har qanday о ‘zgarish, har qanday harakat nazariyasi emas, balki о ‘zga

о ‘zini о ‘zi о ‘zgartirishga qodir. Inson va jamiyat amaliyotida bilimlar in’ikos shaklidan faoliyat shakliga aylanadi. Uchinchidan, fan sifatidagi dialektikaning ichki mazmuni va mantiqiy « poydevori » uning tamoyil lari, qonunlari va kategoriyalarini yaratadi. Dialektika jamuljum holda obektiv dunyoni va uni uzluksiz о ‘zgarish va rivojlanish jarayonida bilishni aks ettiruvchi tamoyil lar, qonunlar va kategoriyalar tizimi sifatida tavsiflanadi. Bunda tamoyil lar deganda umumiy va universal, asosiy g‘ oyalar tizim i da boshqa barcha elementlarning roli va mazmunini belgilovchi mezonlar tushuniladi. Dialektikaning hozirgi konsepsiyalarida aloqa tamoyili va rivojlanish tamoyili ayniqsa muhim rol о ‘ynaydi. Dialektika qonunlari rivojlanish jarayonidagi umumiy muhim aloqalarni aks ettiradi.

dunyoda yuz berayotgan jarayonlarni tо‘g‘ri tushunish va kelajakni bashorat qilish imkonini beradi. Noklassik dialektika . Sо‘nggi yillarda ayrim tadqiqotchilar Gegel dialektikasi va materialistik dialektikani klassik dialektika sifatida tavsiflab, dialektikaning tо‘rtinchi, noklassik shaklini ham farqlamoqdalar. Hozirgi zamon G‘arb falsafasida dialektikaning kо‘rsatilgan shaklining eng muhim elementlari falsafiy mushohada yuritishning unga xos bо‘lgan germenevtik usulida namoyon bо‘lmoqda. Ammo bu yerda dialektik metod avvalo mazmunni talqin qilish vositasida aniqlash uchun (P.Riker), shuningdek anglab yetilayotgan obektni vaziyat nqtai nazaridan tahlil qilish uchun qо‘llaniladi. Ammo XX asrda dialektikaning bir qancha noklassik konsepsiyalari vujudga keldi. Ularning qatoriga quyidagilar

« S albiy dialektika» bir yoqlama, subektiv konsepsiya b о ‘lib, u inkorni mutlaqlashtirishdan, butun borliqning umumiy buzilishidan, yalpi tanqidiylik dan, har qanday ijobiylikni rad etishdan, о ‘zini о ‘zi inkor qilishdan kelib chiqadi va shu bois metafizika chegarasidan chetga chiqmaydi . «Salbiy dialektika» - bu, mohiyat e’tibori bilan, aksildialektikadir. Dialektikaning muqobillari. Odatda rivojlanishning dialektikaga zid bо‘lgan yoki unga о‘xshamaydigan konsepsiyalari, bilish metodlari, dunyoni ma’naviy о‘zlashtirish usullari, ya’ni dialektikadan farq qiluvchi dunyoqarashga doir va metodologik mо‘ljallar nazarda tutiladi. Dialektikaning shunday muqobillaridan biri metafizika, sofistika, eklektika, sinergetika metodlaridir (ular haqidagi ma’lumot “Metod va metodologiya: asosiy tushun

«uzluksizlik», «cheksizlik», «tuganmaslik» tushunchalari bilan tavsiflanadi. Hozirgi ilmiy bilimga tayanuvchi borliqning falsafiy talqini olamning universal yaxlitligini, dunyoning birligini ochib beradi. Dialektika kategoriyalari borliqning universal aloqalarini bilish shakli hisoblanadi. Aloqalarning universalligi ularning tiplari va turlarining rang-barangligida namoyon bo‘ladi. Aloqalarni tasniflash turli asoslarga ko‘ra amalga oshiriladi. Xususan, bir tomonlama va o‘zaro aloqalar, to‘g‘ri va egri aloqalar, bevosita va bilvosita aloqalar, ichki va tashqi aloqalar farqlanadi . Hajm jihatidan aloqalar umumiy, alohida va xususiy bo‘lishi mumkin. Mazmun jihatidan genetik, funksional, strukturaviy, energetik, moddiy, informasion va boshqa aloqalar farqlanadi. Aloqalarning butun rang-barangl

Sababiyat tamoyili. Sababiyat aloqalarning genetik tipi, zero unda bir hodisa muqarrar yangi bir hodisani yaratadi . Yangi sifatning paydo bo‘lishi sababga ega. Masalan, O‘zbekistonda mudofaa sohasidagi islohotlar ilgarigi mudofaa xizmatining hozirgi davr talablariga javob bermasligi davlat manfaatlariga mos emasligi bilan belgilanadi. Tizimlilik tamoyili. Tizimlilik tamoyili va u bilan bog‘liq tizimli yondoshuv o‘zida dialektika nazariyasining kompleks g‘oyalarini mujassamlashtirgan hozirgi zamon fani va amaliyotida muhim metodologik ahamiyat kasb qiladi. Tizimlilik tamoyilining asosiy omili yaxlitlik tamoyilidir. Bu obektlarni ikki yoqlama: bir tomondan obektlarning muhit bilan mutanosibligi, ikkinchi tomondan tizim elementlari, xossalari va funksiyalarining butun doirasida ichki bo‘lini

sohasini belgilovchi sharoitlar kiradi . Mazkur sharoitlardan tashqarida qonun amal qila olmaydi (ular yo‘q bo‘lgan taqdirda ularda amal qilayotgan tizim ham yo‘q bo‘ladi). Lokal sharoitlar qatoriga qonunning amal qilish sohasidagi sharoitlar kiradi .qonun bu sharoitlarning har qanday variasiyasida o‘z kuchini saqlab qoladi, lekin ularning o‘zgarishlari qonunning amal qilish natijalarining o‘zgarishlariga sabab bo‘ladi. Qonun lokal sharoitlarga nisbatan invariant, lekin u bazis sharoitlarga nisbatan invariant emas. Masalan, Arximed qonuni uchun suyuqlik va unga solingan jismning, og‘irlik kuchining mavjudligi bazis sharoitlar hisoblanadi. Bu sharoitlarga nisbatan Arximed qonuni noinvariantdir: ular mavjud bo‘lmasa, qonun amal qilmaydi. Bu yerda suyuqlikning tarkibi va solishtirma og‘irligi

Turli jihatlardan olingan taqdirda, ular o‘zaro birlikni tashkil etmaydi va bir-biriga zid bo‘lmasligi mumkin. Qarama-qarshiliklar o‘rtasida ikki xil munosabat mavjud: yagonalik munosabati va qarshi harakatga doir munosabat . (qonunning klassik ta’rifida «kurash» atamasi ishlatiladiki, u qonunning mohiyatini soddalashtiradi, chunki mazkur atama ko‘proq jamiyatga tegishlidir.) Qarama-qarshilik birligi nima? Birinchidan, qarama-qarshiliklar birligi – bu ularning uzviyligi. Har bir qarama-qarshilik boshqa bir qarama-qarshilikning mavjudlik sharti hisoblanadi. Ular alohida-alohida mavjud bo‘lishi mumkin emas (agar qarama- qarshiliklardan biri yo‘q bo‘lsa, ularning ikkinchisi ham yo‘q bo‘ladi). Ikkinchidan, qarama-qarshiliklar birligi ular bir-birini taqozo etgan va bir-biriga o‘tgan holdagina

sifatida amal qiladi. Ayni shu sababli ziddiyat dialektik ziddiyatlilik qonunining mohiyatini yoritib beruvchi bosh kategoriya hisoblanadi. Ziddiyat – bu qarama- qarshiliklar munosabatigina emas, balki ularning tarqalish jarayoni hamdir. Shu tufayli ham, Gegel g‘oyalariga asoslanib, ziddiyat tarqalishining quyidagi bosqichlari (fazalari) farqlanadi: ayniyat, tafovut, qarama-qarshilik, ziddiyat va asos (ya’ni ziddiyatning yechilishi). Dialektik ziddiyat – bir-birini istisno etuvchi qarama-qarshiliklarning bilvosita birligidir . Qarama-qarshiliklar – ziddiyatlarning negizi, bog‘lovchi bo‘g‘inlar esa – ularni yechish mexanizmidir . Quyidagi faktlar bog‘lovchi bo‘g‘inlar roli va qarama- qarshiliklar tushunchasiga misol bo‘lishi mumkin: Irsiyat va o‘zgaruvchanlik qutblarida nafaqat organizmning

Ayniyat va tafovut. Predmetning rivojlanishi va ziddiyatlarning yechilishi bir necha bosqichdan o‘tadi. Dastlabki bosqich – predmetning o‘z-o‘zi bilan nisbiy ayniylik holati. Tabiatda mutlaq ayniyat mavjud emas. Masalan, har bir organizm hatto oqsil molekulasining tuzilishi darajasida ham o‘ziga xos belgilarga egadir. Har qanday predmet hech qachon o‘z-o‘zi bilan ayniy bo‘lmaydi. Masalan, ko‘zguga kelar ekansiz, siz o‘z qiyofangizda hech qanday farq ko‘rmaysiz. O‘z do‘stingiz bilan oradan besh yil o‘tib uchrashgach, ikkalangiz ham: «U juda o‘zgarib ketibdi!», deb o‘ylasangiz kerak. Tafovut - avvalgi holatdan saqlanib qolgan xossalar ustunlik qilgani holda, ayni bir predmet xossalarining mos kelmasligidir. «Tafovut» - har xillik, o‘z-o‘ziga, boshqa narsalar, hodisalar, jihatlarga mos kelmas

hodisalar o‘zlariga xos bo‘lgan yangi ziddiyatlarga ega bo‘ladi. Bu ziddiyatlar mazkur hodisalar rivojlanishining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Ziddiyatlarning rivojlanish jarayoniga yanada chuqurroq kirish uchun ularning tarqalish bosqichlari (fazalari)dan tashqari, ularning holatlarini ham farqlash zarur. Predmetli-moddiy, «yetilgan» ziddiyatning holati deganda qarama-qarshiliklarning amal qilish usuli, «birligi va kurashi»ning namoyon bo‘lish xususiyati tushuniladi. Ayni shu xususiyat bu qarama-qarshiliklarning rivojlanish xususiyati va faollik darajasini belgilaydi. Ziddiyatning rivojlanish jarayonida bosqichlarni yoki tarqalgan, «yetilgan» ziddiyatni tavsiflovchi holatlarni ham farqlash mumkin. Ijtimoiy tizimlarga tatbiqan ziddiyatlarning rivojlanish bosqichlariga nisbatan bun

Borliqning ichdan ziddiyatliligi – obektiv hodisa, tabiat va jamiyatning asosiy va umumiy xossasidir. Har bir inson hayotiga kelsak, u ziddiyatlar bilan har kuni to‘qnash keladi, qarorlar qabul qiladi, baholar beradi, o‘z qilmishlaridan pushaymon bo‘ladi, ko‘pincha yo‘l qo‘ygan xatolaridan afsus chekadi. Har qanday voqea, vaziyat, taxminning ichki ziddiyatlarini ko‘rib, o‘zi qabul qilayotgan qarorlarning ijobiy va salbiy tomonlarini taroziga solish tafakkurning yetuklik belgisidir. Bizni qurshagan dunyoda ziddiyatlar juda serqirra; ularni turli asoslarga ko‘ra tasniflash odat tusini olgan Yuqorida aytilganlardan kelib chiqib shuni qayd etish mumkinki, dialektik ziddiyatlilik qonuni barcha narsalar, tizimlar, hodisalar va jarayonlar ichki ziddiyatlar, qarama-qarshi tomonlar va tedensiyalar

savollari birinchi o‘ringa chiqadi. Ularni bilishga nisbatan boshqa bir yondashuv «nima?» savoli bilan bog‘liq. Ma’lum joyda va ma’lum vaqtda mavjud bo‘lgan mazkur hodisa nimadan iborat? U qanday xossalar bilan tavsiflanadi? Boshqa hodisalardan uning farqi nimada va qay jihatdan ularga o‘xshash? Bunday savollarga javob hodisalarni sifat va miqdor jihatidan tavsiflash orqali beriladi. Mazkur tavsif predmeti sifat va miqdor kategoriyalari bilan ifodalanadi. Eng sinchkov tahlil ham hodisada sifat yoki miqdor jihatidan tavsiflash mumkin bo‘lmagan narsani aniqlash imkonini bermaydi. Binobarin, sifat va miqdor – hodisaning qoldiqsiz «parchalanuvchi» ikki tomonidir. Miqdor va sifat o‘zgarishlarining bir-biriga o‘tishi qonuni rivojlanish jarayonining mexanizmini yoritadi, u qay tarzda va qanday sh

belgilaydi. Ularning yo‘qolishi mohiyatini mazkur xossalar tashkil etgan predmetning ham yo‘qolishini anglatadi. Ikkinchi darajali xossalar o‘zlashtirilishi yoki predmetning sifatini o‘zgartirmasdan yo‘qolishi mumkin. Har qanday xossa (temperatura, hajm, energiya va sh.k.) muayyan miqdor va sifatga ega bo‘ladi. Har qanday predmet o‘zining mavjudligini belgilovchi barcha xossalar majmuidir.. Miqdor- predmet muayyan xossasining namoyon bo‘lishi, intensivligi darajasi. Barcha narsalar, jarayonlar, hodisalar sifat bilan bir qatorda muayyan miqdorga ham ega bo‘ladi. Ular muqarrar tarzda muayyan o‘lcham, hajm, massa va shu kabilar bilan tavsiflanadi. U sifat jihatidan o‘xshash xossalar yoki butunning qismlarini taqqoslash yo‘li bilan aniqlanadi. Miqdoriy munosabatlar sifatga bog‘lanmasdan aniqla

o‘zgarishlari narsaning sifatiga putur yetkazmaydi. Gegel fikricha, «Hamma narsa o‘z meyoriga ega, ya’ni miqdor jihatidan aniqdir» 1 . Masalan, vodorod peroksidi va suv bir- biridan molekulalardagi kislorod atomlarining miqdoriga ko‘ra farq qiladi. Huquqiy, axloqiy va estetik hodisalar tavsifida meyor tushunchasi normativlik xususiyatini kasb etadi. «Aynan «ko‘proq» va «kamroq» orqali yengiltaklik meyori buziladi va butunlay boshqa narsa – jinoyat namoyon bo‘ladi, aynan «ko‘proq» va «kamroq» orqali adolat haqsizlikka, fazilat nuqsonga o‘tadi» 2 . Masalan, huquqda qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasi va jazo chorasi o‘rtasidagi muvofiqlikka rioya etiladi. Meyor tushunchasida miqdor va sifat xossalarining o‘zaro aloqasi aks etadi. Tabiatda kuzatiladigan narsalarning bir holatdan boshqa ho

sekundiga 1911 metrga yetkazilsa, jism Yerdan ko‘tariladi va uning yo‘ldoshiga aylanadi. Demak, miqdor o‘zgarishlari, agar ular meyor doirasida yuz bersa, sifatni butunlay o‘zgartirmaydi. Biroq, agar bu o‘zgarishlar meyor chegarasidan chetga chiqsa, o‘zining muayyan miqdori va o‘z meyoriga ega bo‘lgan yangi sifat vujudga keladi. Miqdor va sifat o‘zgarishlarining o‘zaro bog‘liqligi haqidagi qoida umumiy ahamiyat kasb etadi. U atrof borliqning barcha narsalari va hodisalariga nisbatan o‘rinli, ya’ni dialektika qonuni kuchiga ega. U quyidagicha ta’riflanadi: m iqdor va sifat o‘zgarishlarining bir-biriga o‘tishi qonuni narsaning miqdor va sifat tomonlarining shunday bir o‘zaro aloqasini aks ettiradiki, uning ta’sirida miqdor o‘zgarishlari meyor chegarasidan chetga chiqib, albatta tub sifat o‘z

Sakrashlarni tahlil qilish chog‘ida «evolyusiya», «inqilob», «islohot» kabi atamalar ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. «Evolyusiya» tushunchasi keng va tor ma’nolarda qo‘llaniladi. Keng ma’nodagi «evolyusiya» asta-sekin rivojlanish jarayoni bo‘lib, u miqdor o‘zgarishlarinigina emas, balki sifat o‘zgarishlari, shu jumladan inqiloblarni ham o‘z ichiga oladi. Tor ma’noda «evolyusiya» deganda inqilobdan, uning tayyorlanishidan oldingi davr tushuniladi. «Inqilob» tushunchasi ijtimoiy hodisalarni tavsiflash uchun ishlatiladi va jamiyatni asta-sekin emas , balki tub dan o‘zgarish yasaydigan sakrashdir . Islohot jamiyat hayotining biron-bir muhim tomonini o‘zgartirish bo‘lib, bunda uning iqtisodiy va davlat tartibi asoslari saqlanib qoladi. Shunday qilib, miqdor va sifat o‘zgarishlarining bir-bir

Birinchidan, inkorni-inkor rivojlanish yo‘nalishini ko‘rish uchun imkoniyat yaratadi. Mazkur hodisa taraqqiyot yoki tanazzul alomati ekanligini bir inkor harakatining o‘zidan aniqlash mushkul. Shu bois, masalan, qabul qilingan muayyan qonun, saylov natijalari va shu kabilar haqida xulosa chiqarishga shoshilmaslik kerak. Ikkinchidan, inkorni-inkor rivojlanish shaklining tavsifi bo‘lib xizmat qiladi . Ma’lumki, Gegelning dialektika tizimida rivojlanish mantiqiy ziddiyatning yuzaga kelishi va uning bartaraf etilishi sifatida tavsiflanadi. Bu jarayon «tezis – antitezis – sintez» formulasiga muvofiq yuz beradi. Dialektika kontekstida rivojlanishning uch bosqichi ijtimoiy va tabiiy tizimlar rivojlanishining ko‘p sonli ssenariylaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Ammo Gegel qayd etgan rivojlani

emas. Avval «inkor» kategoriyasining mazmunini aniqlaymiz. Inkor nima? Unga ikki xil – metafizik va dialektik munosabat mavjud. Metafizik «inkor» asosiy e’tiborni eskining yo‘q bo‘lishiga qaratadi, yangining saqlanishi va uni yaratish jarayonlarini deyarli e’tiborga olmaydi. Shunday qilib, metafizik inkor - inkor qilish rad etish, yo‘q qilishni anglatadi. Dialektik inkor eski sifatdan yangi sifatga o‘tish bo‘lib, bunda eski sifatning muayyan tomonlari, mazmuni va funksiyasining elementlari o‘zgargan ko‘rinishda yangi sifatga o‘tadi. Dialektik inkor – bu narsani butunlay yo‘q qilish emas, balki eski sifatning ba’zi bir jihatlarini saqlagan va o‘zgartirgan holda uni yangi narsaga aylantirishdir. U yangi va eski sifat o‘rtasida aloqa mavjudligidan dalolat beradi. Dialektik inkor uch muhim jih

Nima uchun bu takrorlanib turishlik muqarrar? Gap shundaki, inkor ziddiyat bilan uzviy bog‘liq, u mazkur ziddiyatning yechilishi bilan belgilanadi. O‘ziga xos ziddiyat bilan vujudga kelgan har qanday yangi narsani olaylik. Ziddiyatning rivojlanish jarayonida narsa o‘zining qarama-qarshiligiga aylanadi. Ammo inkorning mazkur bosqichida dastlabki narsada mujassamlashgan ziddiyat faqat qisman yechiladi. Bu to‘liqsizlik narsa o‘zini inkor qilishda davom etishini belgilaydi. Birinchi inkor o‘rniga ikkinchi inkor keladi va ikkinchi narsaga qarama-qarshi bo‘lgan yangi, uchinchi narsa vujudga keladi, u ikkinchi narsaning inkori, ya’ni birinchi narsaning inkorining inkori hisoblanadi. Ikkinchi inkor bosqichida birinchi narsaga xos bo‘lgan ziddiyat to‘la yechiladi. Qo‘sh inkor natijasida, dastlabki

ikkilanishi, ularning o‘rtasida qarama-qarshilik, shuningdek miqdor o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tishi yuz beradi. Boshqacha qilib aytganda, moddiy dunyoning yagonaligi qonunlar amal qilishining umumiyligini nazarda tutadi. Ammo shuni e’tiborga olish lozimki, dialektika qonunlari bir vaqtda amal qilganda, ularning har biri nisbatan mustaqil bo‘ladi, zero rivojlanish mohiyatining muayyan jihatini (manba, mexanizm, yo‘nalish) aks ettiradi, rivoshlanishning zaruriy sharti sifatida tavsiflanadi, o‘z mavjudligining avvalgi shakllarini inkor etmaydigan rivojlanish bo‘lishi mumkin emas. Inkor harakatida rivojlanishga monelik qiladigan narsalarning rad etilishi, yo‘q qilinishi yuz beradi. Umuman olganda inkor – obektiv jarayon. Xullas, d ialektika rivojlanish falsafasining puxta ishla

«Kategoriya» so’zi yunoncha bo’lib, lugaviy manosi «guvoh», «ta’rif», «ifodalovchi» demakdir. Falsafiy kategoriyalar- ob’ektiv mavjudlikdagi narsa va hodisalarning umumiy, muhim tomonlarini, xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiruvchi tushunchadir. Falsafa tarixida kategoriyalar masalasi Arastu tomonidan batafsilrok ishlab chikilgan. U uzining «Metafizika», «Kategoriyalar» nomli asarlarida mohiyat va hodisa, miqdor va sifat sababiyat, zaruriyat va tasodif, butun va bulak kabi tushunchalarning mohiyati va falsafiy ahamiyatini tavsiflab bergan. Urta Osiyo mutafakkirlarining, jumladan, Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulugbek asarlarida xam mazkur kategoriyalar kup ishlatib kelingan. «Falsafa mavjudotni – ya’ni barcha mavjud narsalarni, uning kelib chiqishi, tartibi, uzaro munosabati

bulmagan xolda. Ob’ektiv ravishda mavjud yekan, tafakkur kategoriyalari ma’naviy bo’lib, faqat kishilar miyasidagina mavjuddir. Uchinchidan. Kategoriyalar ilmiy bilishda muhim metodologik rolni bajaradilar. Ob’ektiv Dune hodisalarining eng umumiy qonunlari harakatini urganib, falsafa kategoriyalari, bir tomondan, narsalarning mohiyatini chukurrok bilishga yordam beradilar, ikkinchi tomonidan, ob’ektiv dunyodagi narsa va hodisalar haqidagi Yangi bilimlar olishga va tuplashga sababchi buladilar. Falsafiy kategoriyalar – ilmiy bilish metodologiyasi, ma’lum narsadan noma’lum narsaga utishini natijalarini izlab topish usulidir, ular tashki olamdagi narsa va hodisalarni tugri aks ettirganliklari xamda ularni uzaro bog’liq va rivojlanishda deb bilganliklari uchun bilish jarayonining eng umumiy me

1. Voqiylikning eng umumiy aloqadorligin, aks ettiradigan kategoriyalar. Mazkur turkumga- yakkalik, xususiylik va umumiylik, mohiyati va hodisa kategoriyalari kiradi. 2. Ikkinchi turkumga voqeylikning tuzilishini aks ettiruvchi kategoriyalar kiradi. Bular mazmunan va shakl, butun va bulak, struktura elementdan iborat. 3. Uchinchi turkumga voqiylikdagi narsa va hodisalar o’rtasidagi sababiyat (determinizm)ni aks ettiruvchi kategoriyalar kiradi, ya’ni sabab va oqibat, zaruriyat va tasodif, imkoniyatlar va voqiylik. (1) Voqiylikning eng umumiy aloqadorligini, aks ettiradigan kategoriyalar: yakkalik, xususiylik va umumiylik, mohiyat va hodisa. Yakkalik. – alohida sifat va miqdor aniqligiga ega bo’lgan narsa, hodisa va jarayonlar. Umumiylik –deganda ob’ektiv reallikning barcha yoki bir kancha n

Hodisa – esa mohiyatning u yoki bu xolda uchratilishini ifodalovchi voqiylikning uzgaruvchan, harakat xususiyatlariga, belgilarila boy bo’lgan tomonidar. Narsalarning mohiyatiga singib borish narsa va hodisalarning rivojlanishining qonuniyatlarini aniqlashga imkon beradi. Ma’lumki, qonunlarni bilish kishilarning maksadga muvofik faoliyatning asosidir, u xozirgi ruy berayotgan vokealarni chukkurrok tushunishuga va ularning kelajakdagi rivojlanish yo’nalishlarini oldindan kura bilishga yordam beradi. Mohiyat va hodisa umumiy va xususiy tomonlarga egadir. Bular quyidagilardan iborat: birinchidan, mohiyat olamdagi narsa va hodisalarning ichki aloqasini , hodisalar esa tashqi aloqalarni ifodalaydi; ikkinchidan, narsalarning ichki tomonlarini ifoda etganligi tufayli u sezgilarimiz orqali bevosit

Shakl esa mazmunni ifodalash usuli, tashkil etuvchisidir. Masalan, atomning mazmuni shuni tashkil etgan elementlar zarrachalar va ularning harakatidan , atomning shakli esa bu elementlar zarrachalarinig joylashish tartibi va tuzilmasidan iborat. Olamdagi xar bir narsa va hodisada mazmun bilan shakl ajralmas birlikda buladi. Mazmunga ega bo’lib, shaklga ega bo’lmaydigan yoki shaklga yega bo’lib, mazmunga yega bo’lmaydigan hodisalar yo’q. Shuning uchun ularni bir-biridan ajratish mumkin emas. Mazmun bilan shakl birligida mazmun xal kiluvchi, asosiydir. Mazmun shaklni belgilaydi. Oldin mazmun, so’ngra shakl o’zgaradi. Shunday bulsada shakl nisbiy mustakkillikka ega bo’lib mazmun rivojlanishiga faol ta’sir etadi. Mazmun va shaklning birligi ular orasidagi ziddiyatni mustasno etmaydi. Narsa va

struktura mos kelib kolganda eski tuzilishning buzilishi va yangi strukturaning tashkil topishi bilan barxam topadi. yangi strukturaning tashkil topishi narsalarning yangi sifat xolatiga, rivojlanishning yangi bosqichiga utishini anglatadi. Ilmiy bilish taraqqiyotning xozirgi bosqichi tuzilish va element bilan bir katorda butun va bulak kategoriyalar xam falsafiy tushunchalar mokamiga ega buladi. Butun lik moddiy olamdagi narsa va hodisalarning eng umumiy xossasidar. Xar qanday materianing bulagini olmaylik, u o’ziga xos butundir. Shu bilan birga u kata butunning bulagidir. Xar qanday butun ma’lum bulaklar soniga ega bo’lib, ularning bulinishi sifat jixatidan yangi buginga utishni bildiradi. Xar bir uzaro bog’liq bulaklardan tuzilgan borlik butundir. Butun turli tumanliklarning birligi sif

Sabab – oqibat bog’lanishlari quyidagi tomonlari bilan tavsiflanadi: 1) hodisalarning s abab- oqibat aloqadorligi umumiy xarakterga ega. Dunyoda xech qanday hodisa sababsiz yuz bermaydi; 2) sabab va oqibat kategoriyalari yakka, alohida hodisalarning yuz berishi ildizlarini ochib beradi. Sababiyat voqiylikdagi hodisa jarayonlarining kelib chiqishini aniqlaydigan genetik bog’lanishdir; 3) sabab-oqibat bog’lanishlari ma’lum vakt va sharoit mavjud bo’lgandagina boshka hodisani keltirib chikaradi; 4) sabab vakt nuktai – nazaridan, oqibatdan oldin keladi va uni keltirib chikaradi; 5) sabab-oqibat bog’lanishlari zaruriy ravishda aniq bir hodisa – oqibatni keltirib chikaradi. Sabab va oqibat bog’lanishlari turli shakllarda namoyon buladi. Ularga bosh va ikkinchi darajali, ichki va tashki, ob’ektiv

tayyorlanadi; 4) zaruriyat mukarrorlik xususiyatiga ega bo’lib, sodir buladigan jarayonlarni ma’lum yo’nalishga soladi; 5) zaruriyat umumiy xarakterga ega. Tasodif hodisalar urtasidagi tashki bog’lanishlardan xosil buladi va shuning uchun u nofniklik, majburiy emasligi Bilan farqlanadi. Tasodif yuz berishi, yoki yuz bermasligi mumkin bo’lgan jarayonlarga xosdir. Tasodif zaruriyatdan quyidagi tomonlari bilan farq qiladi; 1) tasodifning sababi o’ziga emas, balki boshka narsa yoki hodisalardadir, u ichki emas, balki tashki sabablardan kelib chikadi; 2) u voqiylikdagi muhim bulmagan ikkinchi darajali bog’lanishlardan kelib chikadi; 3) tasodif hodisaning butun taraqqiyoti bo’lgan jarayonlarning ta’siri natijasida sodir buladi; 4) tasodif narsalar rivojining yo’nalishini belgilab bermaydi va shu

Imkoniyatlar formal, abstrakt va real shakllarda namayon buladi. Formal imkoniyat deganda ob’ektiv qonunlarga zid bulmasada, voqiylikka aylanishi uchun xech qanday shart-sharoitga ega bulmagan imkoniyatlar tushuniladi. Amalga oshishi uchun xali shart-sharoit yeula bulmagan imkoniyat, abstrakt imkoniyat deyiladi. Abstrakt iskoniyat formal imkoniyatdan Tula bulmagan ba’zi bir shart- sharoitlar mavjudligi bilangina farq qiladi. Real imkoniyat – barcha zarur shart-sharoit mavjud bo’lgan imkoniyatdir. Formal va abstrakt imkoniyatlar imkoniyatsizlik bilan bir xil emas, chunki borlikda uzining asosi va zaminiga ega. Abstrakt imkoniyat taraqqiyot davomida real imkoniyatga aylanib kolishi mumkin. Imkoniyat bilan voqiylik urtasida dialektik bog’lanish bor. Bu bog’lanish, avvalo, imkoniyat va voqiyli

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О‘zbekistonim!” – О‘zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag‘ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. Mi

9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 21 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora –tadbirlari to’g’risida»gi PF-4966-son Farmoni // «Xalq so’zi» gazetasining 2017 yil 22 fevraldagi 38 (6732)-soni. 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Qarori // Xalq so’zi, 2017 yil 18 fevral 11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. -176. 12. Karimov I.A. “ Keng ko’lamli islohotlar-elu yurtimiz farovonligining asosiy omilidir”. 13. (Prezident I.A.Karimov ma’ruzasi asosida).Qashqadaryo

Купить