Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ommaviy axborot vositalarining jamiyat taraqqiyoti va rivojiga ta’siri

Купить
KURS ISHI MAVZU: OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING JAMIYAT TARAQQIYOTI VA RIVOJIGA TA’SIRI MUNDARIJA: KIRISH. 3-4 BIRINCHI BOB. “OAV” TUCHUNCHASI VA TARIXI 1.1. “OAV” tuchunchasi va uning mazmun-mohiyati 5-7 1.2. OAV ning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixi 7-12 IKKINCHI BOB. SIYOSIY KOMMUNIKATSIYA VA O‘ZBEKISTON AXBOROT-KOMMUNIKATSIYASI 2.1. Siyosiy kommunikatsiyaning mohiyati va funksiyalari 12-15 2.2. O‘zbekiston axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish jarayoni 15-19 UCHINCHI BOB. OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING JAMIYATNI DEMOKRATLASHTIRISHDAGI ROLI 3.1. Demokratlashuv jarayonida OAV larning ahamiyati 19-22 3.2. Ommaviy axborot vositalari va huquq 22-23 XULOSA 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 25 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Dunyo mamlakatlarida aholining axborot olish huquqi qanchalik ta'minlanganligini nazorat qilish vazifasi BMT Bosh Assambleyasi tomonidan YuNESKO zimmasiga yuklangan. Shuning uchun 28 sentyabr “Axborotdan erkin foydalanish xalqaro kuni” dastavval aynan YuNESKOning 2015 yildagi rezolyusiyasi asosida e'lon qilingan bo'lsa, 2019 yilda BMT Bosh Assambleyası uni xalqaro sanalar taqvimiga liritgan. BMTning 2030 yilgacha mo'ljallangan Barqaror taraqqiyot maqsadlari tamoyillaridan kelib chiqqan holda, YUNISEF keng jamoatchilikning axborotdan erkin foydalanish imkoniyatiga ega bo'lishi muhimligiga alohida e'tibor qaratmoqda. Zero, axborot erkinligi bugungi zamon demokratiyasining asosiy tayanchlaridan biridir Inson huquqları umumjahon deklaratsiyasining 19-moddasiga muvofiq, "Har bir inson e'tiqod erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega, bu huquq hech bir to'siqsız o'z e'tiqodiga amal qilish erkinligini hamda axborot va g'oyalarni har qanday vosita bilan, davlat chegaralarıdan qat'i nazar, izlash, olish va tarqatish erkinligini o'z ichiga oladi" Axborot erkinligi - insonning asosiy huquqi. U erkinlikning Birlashgan Millatlar Tashkiloti o'z himoyasiga olgan barcha turlari uchun mezon sanaladi. Ommaviy axborot vositalarining tinchlik va xalqaro hamjihatlikni mus tahkamlash, inson huquqlarini rivojlantirish va irqchilik hamda aparteid va urushga gijgiylashga qarshi kurashdagi hissasiga oid asosiy prinsiplar to'g'risidagi deklaratsiyaning 2-moddasida qayd etilganidek, "inson huquqlari va asosiy erkinliklarining tarkibiy qismi sifatida e'tirof etiladigan fikr, uni ifodalash va axborot erkinligini amalga oshinsh tinchlik va xalqaro hamjihatlikni mustahkamlashning muhim omilidir". O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyası 82-moddasida shunday normalar mustahkamlangan "Har kım fikrlash, so'z va e'tiqod erkinligi huquqiga ega. Har kam o'zi istagan axborotni izlash, olish va uni tarqatish huquqiga ega, amaldagi konstitutsiyaviy tuzumga qarshi qaratilgan axborot va qonun bilan belgilangan boshqa cheklashlar bundan mustasnodir Fikr yuritish va uni ifodalash erkinligi faqat davlat siri va boshqa sirlarga taalluqli bo‘lgan taqdirdagina qonun bilan cheklanishi mumkin”. Kurs ishining maqsadi. Ommaviy axborot vositalari tushunchalariga izoh berish, ularni o‘rganish, OAVga yaratilgan imkoniyat va qulayliklarni o‘rganish. OAV sohasini keng yoritib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishini o‘rganish davomida quyidagi vazifalarni belgilab oldik: - “OAV” tuchunchasi va uning mazmun-mohiyatini ochib berish; - OAV ning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixini o‘rganish; - siyosiy kommunikatsiyaning mohiyati va funksiyalarini tahlil qilish; - O‘zbekiston axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish jarayonini tadqiq qilish; - demokratlashuv jarayonida OAV larning ahamiyatini ko‘rib chiqish; - Ommaviy axborot vositalari va huquq o‘rganishdan iborat. Kurs ishing obyekti . OAV ga oid manbalar bilan ishlash, qonun, qonunosti va xalqaro hujjatlarni o‘rganishdan iborat. Kurs ishining predmeti . Ommaviy axborot vositalarining jamiyatning turli sohalaridagi (siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ta’limiy) rivojlanishidagi funksiyalari va ularning samaradorligini o‘rganish. BIRINCHI BOB. “OAV” TUCHUNCHASI VA TARIXI 1.1. “OAV” tuchunchasi va uning mazmun-mohiyati Ommaviy axborot vositalari - nashrlar, radio va teleeshittirishlar, kinoxronik programmalar, va ommviy axborot yetqazishning boshqa shakllari. Ommaviy axborot vositalari deganda qonunshunos "keng ommaga mo'ljallangan nashriy, audio, audiovizual va boshqa ma'lumot va materiallami tushunadi". Ommaviy axborot vositalarining maqsadi muayyan jamiyatning ma'naviy boyliklarini qaror toptirish hamda kishilarming xulq-atvori va dunyoqarashiga ideologik, siyosiy, İqtisodiy yoki tashkiliy ta`sir o'tkazishdan iborat. Ommaviy kommunikatsiyaning kelib chiqishiga 20-asrning 1-yarmida katta hajmdagi og'zaki, obrazli va musiqaviy informatsiyalarni tez va g'oyatda ko'paytirib o`zatishga imkon bergan texnik qurilmalarning yaratilishi moddiy zamin bo'ldi. Yuksak professional mutaxassis xodimlar xizmat qiladigan bu qurilmalarining komplekslari "Ommaviy informatsiya va propaganda vositalari" yoki "Ommaviy axborot vositalari" deb atala boshladi. OAV axborot manbai hamda axborotni qabul qilib oluvchidan iborat sistemani tashkil etadi. Axborot manbai uni qabul qilib oluvchi bilan matbuot, radio va tetevideniye, kino, ovoz yozish (gramplastinka, magnitafon roliklari, kasetalar, yoki kompakt disk va axborot tashuvchi komyuter fayllari ishlab chiqarish va tarqatish) sistemalari orqali boglangan bo'ladi. Ommaviy axborot vositalarining samaraliligi va ta'sirchanligi faqat o'zatilayotgan axborotning o'quvchi, tinglovchi, tomoshabinga ta'sirining maqsadi va vazifalari bilan emas, balki ular mazmuni va shaklining kishilarning doimiy va kundalik ehtiyojlariga muvofiq kelishi bilan ham belgilanadi. G'oyaviy-siyosiy kurash, ijtimoiy gruppalar munosabatlarini mazmuni va shakliga, propagandaning ideologik, siyosiy va boshqa turlariga turlicha jiddiy ta'sir kursatadi. O'zbekiston Respublikasi Kostitutsiyasi senzuraga yo'l qo'ymaydi. Axborotni qidirish, olish, berish, ishlab chiqarish, va tarqatishning qonuniy shakli davlatga tegishli yoki qonun bilan maxsus qo'riqlanadigan sirlarni mumkin emasligi e'tirof etiladi 1 . 1 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-Toshkent.:2023-yil 81-82-moddalar Ommaviy axborot vositalari atamasiga 2007-yil 15-yanvarda qabul qilingan 78-son O‘zbekiston Respublikasi qonunida shunday ta’rif beriladi: “Ommaviy axborotni davriy tarqatishning doimiy nomga ega bo‘lgan hamda bosma tarzda (gazetalar, jurnallar, axborotnomalar, byulletenlar va boshqalar) va (yoki) elektron tarzda (tele-, radio-, video-, kinoxronikal dasturlar, Internet jahon axborot tarmog‘idagi veb-saytlar) olti oyda kamida bir marta nashr etiladigan yoki efirga beriladigan (bundan buyon matnda chiqariladigan deb yuritiladi), qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan shakli hamda ommaviy axborotni davriy tarqatishning boshqa shakllari ommaviy axborot vositasidir” 2 . Axborot huquqlari va erkinliklari axborot huquqining yuridik negizini tashkil etadi, ularin Kafolatlash esa ushbu yangi huquq sohasining asosiy maqsadidir. Jahon hamjamiyati XX asrning o'rtalaridayoq axborotning shaxs, jamiyat, davlat hayotidagi rolini hisobga olgan holda, inson va fuqaroning huquq va erkinliklari kafolatlarini ta'minlaydigan huquqiy mexanizmlarni Joriy etgan edi. Bugungi kunga kelib esa axborot huquqi alohida huquq sohasi sifatida shakllandi. Axborot huquqlari va erkinliklari 1948 yilning 10 dekabrida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida ilk bor e'tirof etilgan edi. Jumladan, uning 11- moddasida ta'kidlanishicha, jinoyat sodir etganlikda ayblangan har bir inson himoya uchun barcha imkoniyatlar ta'minlangan holda, ochtę sudlov yo'li bilan uning aybi qonuniy tartibda aniqlanmagunicha aybsiz deb hisoblanish huquqiga ega. 12- moddada qayd etilishicha, hech kimning oilaviy va shaxsiy hayotiga o'zboshimchalik bilan aralashish, turar joy daxlsizligiga, uning yozishmalaridagi sirlariga yoki uning or-nomusi hamda shaniga nisbatan asossiz ravishda tajovo'z qilinishi mumkin, emas. Har qanday inson bunday aralashuv va tajovo'zdan qonun yo'li bilan himoyalanish huquqiga ega. 19-moddada ko'rsatilishicha, har bir inson e'tiqod erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega; bu hukuq qech bir to'siqsiz o'z e'tiqodiga amal qilish erkinligini hamda axborot va g'oyalarni izlash, olish, va tarqatish erkinligini o'z ichiga oladi 3 . 2 O‘zbekiston Respublikasi qonuni, 15.01.2007 yildagi O‘RQ-78-son 4-modda 3 Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi.- T., “Adolat”, 1998 Yevropa kengashining inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish to'g'risidagi Konvensiyasida axborot huquqlari va erkinliklari bo`yicha belgilab qo`ylgan qoidalar yanada rivojlantirildi. Jumladan, uning 10- moddasida bayon etilishicha, har bir inson o'z fikrini erkin ifoda qilish huquqiga ega. Bu huquq o'z fikrini asos tutish erkinligi va axborotlar hamda g'oyalarni davlat idoralari tomonidan hech qanday aralashuvsiz va davlat chegaralariga bog'liq bulmagan holda olish va tarqatish erkinligini o'z ichiga oladi. Mazkur modda davlatlarga radio eshittirish, televizion yoki kinematografiya korxonalariga litsenziyalashni amalga oshirishga to'sqinlik ko'rsatmaydi. Majburiyat va erkinliklarni keltirib chiqaradigan bu erkinliklarni amalga oshirilishi demokratik jamiyatda davlat havfsizligi manfaaatlari, hududiy birlik yoki jamiyat osoyishtaligi uchun tartibsizlik va jinoyatlarni oldini maqsadida, sogliq va ahloqni saqlash, boshqa shaxslarning obro'si yoki huquqlarini muhofaza etish, maxfiy tarzda olingan axborot oshkora qilinishining oldini olish yoki odil sudning nufuzi va xolisligini ta'minlash uchun zarur bo'lgan va qonun bilan belgilangan rasmiyatchilik, shartlar, cheklashlar va buyruqlar bilan bog'langan bo`lishi mumkin, deb ta'kidlanadi. 1.2. OAV ning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixi Axborot tuplash va tarqatishning dastlabki ogzaki (voizlar, jarchilar, choparlar va boshqalar) va yozma (Papiruslardagi, e'lon taxtalaridagi va hokazolardagi) na munalari nomuntazam bo'lsa-da, qadim zamonlardan yaxshi ma'lum. Jurnalistika XVII asrda iqtisodiy, siyosiy kurash kuchaygan davrda paydo boldi. XIX asr oxiri -XX asr boshlarida radiojurnalistika, fotojurnalistika va kinojurnalistika, 40-yillardan telejurnalistika tarmoqlari rivojlandi. Dastlabki bosma OAV lar nemis ixtirochisi Iogann Guttenberg tomonidan XV asr 40-yillarida kashf etilgan kitob bosish dastgohi bilan bog‘liq. 1600-yillar boshida gazetalarning paydo bo‘lishi OAV tarixidagi muhim bosqich bo‘ldi. Eng birinchi gazetalardan biri “Relation” deb nomlangan va 1605-yilda Germaniyada nashr etilgan. Jurnalistika tarixiga oid asarlarni jurnalistikaning ilk krtaklari ermaizdan avvalgi davrlarda Xitoyda loydan yasalgan va keyinchalik Rimda gipsdan yasalgan taxtachalar, Yaponiyada sopolga o‘yilib xumdonda pishirilgan maxsus ma’lumotnomalardir. Bu nashrlar o‘-o‘zidan ommalashmadi. Chunki ularning adadini ko‘paytirish va tarqatish o‘ta noqulay bo‘lgan. Keyinchalik qog‘oz ixtiro qilinishi bilan bunday nashrlar o‘rnini qo‘lyozma varoqlar egallay boshladi. XVII asr – Yevropada siyosiy va tijorat gazetalari tarqaldi (masalan, ”The London Gazette”, 1665), XVIII-XIX asrlarda matbuot erkinligi va jurnalistikaning rivoji uchun turli bosmaxonalar kurash olib bordi. Xususan, Amerika (1735) – "New York Weekly Journal" gazetasi hukumat tanqidini nashr etgani uchun bosmaxona erkinligi uchun kurash boshlandi. Keyinchalik radio va televideniyalar ixtiro qilinishi bilan gazetalarga bo‘lgan qiziqish pasaydi ammo bu bilan OAV larning yangi turlari rivojlana boshladi. 1936-yildan Buyuk Britaniyada muntazam teleko‘rsatuvlar namoyish etila boshlandi. 1960-yillardan jonli efirda ma’lumotlar berila boshlandi. O‘sha yillardagi mashhur voqea Jon Kennedining qotilligi jonli efir orqali namoyish etildi. Keyinchalik kosmosga qo‘yilgan ilk qadamlar internet tarmog‘ining rivojlanishida hma muhim rol o‘ynadi. 1990- yillardan birinchi onlayn nashriyot “The Nyu York Times” ning onlayn versiyasi ishga tushirildi. 2000-yillardan bloglar, ijtimoiy tarmoqlar rivojlana boshladi. Masalan, Facebook, Twitter, You Tube va Telegramm eng birinchilari safidadir. Turkistonda birinchi bosma gazeta yuqorida aytganimizdek, 1870-yildan Toshkentda chop etila boshlagan ( Туркестанские ведомост va uning o'zbek tilidagi ilovasi - «Turkiston viloyati gazeti»dir. Bu gazetalar Turkis- tonni chor Rossiyaga łobe qilib saqlashda mafkura quroli bo'lib, milliy zamindan uzilgan nashrlar ekanini e'tirof etish kerak 4 . Demak, 1870-yildan to oktabr to'ntarishigacha o'tgan davr ichida Turkistonda bu ikki gazetadan tashqari, turli vaqtlarda o'zbekcha va ruscha (ba'zan qirg'iz va tojik tillarida) gazetalar chop etilgan. Ular, asosan, savdo-sanoat markazlarida nashr etilgan bo'lib, vazifasi, davríyligi, adadi, andozasi bilan bir- biridan farq qilgan. XIX asr ikkinchi yarmida Qrim, Volga bo'yi va Markaziy 4 Ernazarov T., Akbarov A.. Istoriya pechati Turkestana -T.: О ‘qituvchi, 1976. Osiyo musul monlari orasida jadidlik harakati boshlanadi. Bu harakat o'z maqsadiarini amalga oshirish maqsadida gazetalar tashkil qiladi. Jadidlar ilk gazetasini 1873-yilda tashkil etdi va «Tarjumon» deb nomladi. Bu gazeta yangi usuldagi maktab tizimini shakllantirish va rivojlantirish masalalarini ko'rib chiqdi. «Tarjumonni ta'sis etganimdan so'ng uning har bir sonida yangi usuldagi maktablar, madaniyat va ma'rifat haqida yozishga majbur bo'ldim», deb yozgan edi Ismoil Gaspirinskiy. Jadidlar o'z g'oya va qarashlarini keng xalq ommasiga targ'íb etish uchun XX asr boshida yangi-yangi nashrlar tashkil qila boshladilar. 1906yil 27- iyunda (hozir shu sana o'zbek jurnalistikasining kasb bayrami) Qashqardagi Rossiya elchixonasi xodimi oilasida dunyoga kelgan qozonli tatar millatiga mansub bo'lgan Ismoil Obidiy muassisligi va muharrirligida «Taraqqiy» gazetasining birinchi soni chop etildi va bu bilan jadidlar bir- inchi o'zbek milliy gazetasiga asos soldilar. Gazetaning ilk sonidayoq «Gazetamizning nomi asta-sekin uning maz- • muniga munosib bo'ladi. Biz millatimiz qoloq bo'lishi, jaholatda qolishi, o'z rivoiida boshqa millatlardan ortda qolishiga hech yo'l qo'ya olmaymiz bu borada gazetamizning eng birinchi vazifasi ilm-fan yetakchisi bo'lmoq va bu orqali millatni jaholatdan chiqishiga va dunyoda baxtli bo'lishiga yordam berish», deb yozilgan edi Gazetaning shu sonida Toshkent jadidlarining yetakchisi Munavvarqori Abdurashidxonov «Bizning jaholat jahli murakkab» sarlavhali maqolasini chop ettirdi. Gazetaning 20 soni chiqdi, xolos.1906-yilning sentabrida jadidlarning ikkinchi nashri «Xurshid» gazetasi tashkil etildi (muharriri Munavvarqori Abdurashidxonov edi). 1907 - 1908yillarda «Shuhrat» (muharriri — Abdulla Avloniy) «Osiyo» (muharriri Ahmadjon Bektemirov), «Tujor» (muharriri — Saidkarimboy Saidazimboy og'li), Buxoroda 1912-yilda «Buxoroi Sharif» (muharriri Mirzojalol Yusufzoda), «Turon» (muharriri — G'iyos Maxsum Husayniy), Samarqandd a 1913-yilda «Samarqand» (muharriri — Mahmudxo'ja Behbudiy), Toshkentd a «Sadoi Turkiston» (muharriri — Ubaydulla Xo'jayev), Qo'qonda « Sadoi Farg'ona» (muharriri — Obidjon Mahmudov) gazetalari va Samarqanda 1913—1915-yillarda «Oyina» (muharriri — Mahmudxo'ja Behbudiy), Toshkentda 1915-yilda «Al-isloh» (muharriri Abdurahmon Sodiq O'g'li) jurnallari nashr qilindi 5 Shuningdek, 1917—1918-yillarda Toshkentda «Najot», «Kengash», «Turon», «Ulug' Turkiston», «Sho'roi Islom», «Turk so'zi», «Turk eli», Samarqandda «Hurriyat», Qo'qonda «Tirik so'z», «El bayrog'i» gazetalari va «Kengash», «Yurt» jurnallari chop etildi.Bu milliy gazetalarda milliy taraqqiyot muammolari o'z ifodasini topgan. Xulosa qilib aytganda, jadid matbuoti Turkistonda taraqqiyparvar g'oyalar shakllanishi va rivoj topishida katta ahamiyatga ega bo'ldi. Jahon matbuotshunoslari bu davr matbuotini erkin matbuot, deb nomlashlari muhim asosga ega edis Chunki mazkur matbuot o'zidan oldingi avtoritar matbuotga nisbatan «Yirik shaxslar matbuoti» bo'ldi, deyish adolatdan bo'ladi. O'zbekistonda sho'ro tuzumi davrida o'zbek va boshqa mahaHiy tillarda, shuningdek, rus tilida yang yo'nalishdagi gazetalar tizimi tarkib topdi. Mintaqada nashr etilayotgan «Sovet O'zbekistoni», «Pravda Vostoka», «Haqiqati O'zbekiston», «Qishloq haqiqati», «O'qituvchilar gazetasi» va boshqa nashrlar kommunistik mafkura nazorati ostida bo'lib, ular totalitar tuzum maqsad va vazifalarini targ'ib qilishga xizmat qilishgan. Yakka hokimlik siyosatining barcha ko'rinishlari bu gazetalar faoliyatida o'z aksini topgan edi. O'zbekiston mustaqillikka erishgach (1991) gazetalarga va umuman, ommaviy axborot vositalariga nisbatan qo'llanilgan mafkuraviy yakka hokimlik tugatildi. O'zbekistonning birinch Prezidenti Islom Karimov tashabbuskori bo'lgan O'zbekiston xalqining o'ziga xos xususiyatlari hamda ilg'or jahon tajribalarini mujassamlashtirgan iqtisodiy islohotlarning yangi modeli, ya'ni iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi, qonun ustunligi, o'tish davrida davlatning bosh islohotchilik roli, islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish, kuchli ijtimoiy himoyadan 5 Pidayev T.R.- О ‘zbekiston matbuotining о ‘tmish va kechmishi. О ‘zbekiston matbuoti, 1996,2,3,5-sonlar. iborat besh tamoyilni o'z ichiga olgan va dunyoda «O'zbek modeli» deb e'tirof etilgan taraqqiyot yo'li tufayli matbuot erkin rivojlanish yo'liga o'ta boshladi. Xususiy gazeta yoki jurnal ta'sis etish imkoniyati paydo bo'ldi. Bu huquq «Ommaviy axborot vositalari to'g'risida»gi qonun (1997)da o'z ifodasini topdi. Natíjada, O'zbekistonda tur va xil jihatdan farqlanuvchi keng tarmoqli matbuot tizimi vujudga keldi. XXI asr boshlangan kezlarda respublikada 507 nomda (shundan 77 tasi respublika, 162 tasi viloyat, 176 tasi tuman, 45 tasi ko'p nusxali) gazetalar nashr etilgan bo'lsa, 2005-yilga kelib ular 597 nomda nashr etila boshlandi. Demak, o'tgan to'rt yilda 90 taga ko'paydi. 1896-yilda Toshkentda «Sredneaziatskiy vestnik» («O'rta Osiyo darakchisi») jurnalining birinchi soni bosmadan chiqdi. Keyinchalik Туркестанские ведомости («Turkiston chayoni», 1907), Средняя А́зия («O'rta Osiyo» 1912), («Sahrodagi sarob» 1914) jurnallari nashr qilinadi. Turkistonda milliy jurnallarga atoqli ma'rifatparvar adib va publitsist Mahmudxo'ja Behbudiy asos solgan. Uning muharririli- gida 1913—1915-yillarda Samarqandda «Oyina» jurnali nashr qilingan bo'lsa, 1918-yilda o'zbek tilida Abdurahmon Sodiq o'g'li muharrirligida Toshkentda ikkinchi jurnal «Al-isloh» nashr etildi. Keyinchalik Qo'qonda Hamza Hakimzoda Niyoziy muharrirligida «Kengash» (keyinchalik «Hurriyat» nomi bilan chop etilgan), «Yurt», «Chayon», «Ishchilar dunyosi», 1918 —1919-yillar orasida «O'zgarishchi yoshlar», «Inqilob», «Mushtum», «Yer yuzi», (hozirgi «Guliston»), «Yangi yo'l» (hozirgi «Saodat») «Alanga» va boshqa jami 134 nomda jurnal chop qilingan 6 . O'zbekiston davlat mustaqilligiga erishgach, -jurnallar faoliyati qayta tashkil qilindi. «Sharq yulduzi», «Zvezda Vostoka», «Guliston», «Saodat», «Fan va turmush», «Yoshlik» jurnallari qatoriga «Tafakkur», «Sog'lom avlod uchun», «Jahon adabiyoti» va boshqa ijtimoiy-siyosiy, ma'naviyma'rifiy va adabiy badiiy jurnallar qo'shildi. 6 Abduazizova N. Milliy jurnalistika tarixi. – T.:Sharq, 2008 4. D о ‘stqorayev B. О ‘zbekiston jurnalistikasi tarixi.- T.:2009 Bugungi kunda O'zbekistonda gazeta va jurnallar o'zbek, rus, qozoq, t ojik, qoraqalpoq, koreys, ingliz va boshqa tillarda chop etilmoqda. Jurnastikaning rivojlanishi, uning g' oyaviy, axloqiy munosabatlarini bilish, tushunish borasida turli bahslar paydo bo'ldi. Bu bahslarda turli kasb olimlari ishtirok etishdi. Shu boisdan matbuotga, uning faoliyatiga kuchli ta'sir ko'rsatgan nazariy qarash va yo'nalishlarga qisman to'xtalib o'tish maqsadga muvofiq bo'ladi. Ijtimoiy-demokratik yo'nalish jamiyatning muayyan taraqqiyot bosqichiga xos bo'ladi. Masalan, sobiq sho'rolar tuzumida ijtimoiy Mulkning roli haddan tashqari kuchaytirilib, xususiy mulk taqiqqa uchradi. Bu holat jamiyatning iqtisodiy asosi yemirilib borishiga yo'l ochdi. Bunga O'Sha davr matbuoti yordam berdi. Oxir-oqibatda mazkur totalitar tuzum yemirildi. 1991-yilda mustaqillikni qo'lga kiritgan O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik ijtimoiy tuzum qaror topa boshladi. Har bir millatning o'ziga xos qadriyatlari, mentaliteti, an'analari mavjud. Demak, ular jamiyatdagi demokratik jarayonlarga ta 'sir etmay qolmaydi. Demokratik davlatda inson manfaati har narsadan yuqori turadi. Bunday davlat ommaviy axborot vositalarining erkin bo'lishi, fikrlar xilma-xilligiga sharoit yaratadi. Biroq Shuni unutmaslik kerakki, demokratiya qonunga asoslangan erkinlikdir. Demak, ommaviy axborot vositalari erkin bo'lishi uchun kurashgan hurfikr insonlar jamiyatda ijtimoiydemokratik yo'nalish bo'lishini xohlashgan. O'zbek jurna]istikasi g'oyaviy-nazariy konsepsiyasining yaratilishida xuddi shunday erkinlikni jadidchilik harakati va uning matbuoti istagan va shu yo'lda kurashgan edi. IKKINCHI BOB. SIYOSIY KOMMUNIKATSIYA VA O‘ZBEKISTON AXBOROT-KOMMUNIKATSIYASI 2.1. Siyosiy kommunikatsiyaning mohiyati va funksiyalari Siyosat inson faoliyatidan, uning turli xatti-harakatlaridan, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy hayotni yangilab turuvchi, yo naltiruvchi va bog lovchiʻ ʻ kommunikativ jarayonlardan tashqarida mavjud bo lmaydi. Siyosiy ʻ kommunikatsiya siyosatning o ziga xos ijtimoiy-axborot maydonidir. Uning ʻ siyosiy hayotdagi rolini frantsuz siyosatshunosi J.-M. Kotter iborasi bilan aytganda, odam organizmi uchun qon aylanishining ahamiyatiga qiyoslansa bo ladiʻ 7 . Siyosiy kommunikatsiya axborot almashinuvi jarayonlari, siyosiy axborotlarni uzatish, siyosiy faoliyatni tuzilmalashtirish va unga yangi mazmun kasb etish kabilarini o zida birlashtirgan yig ilma hisoblanadi. ʻ ʻ Kommunikatsiyalar va uning yo nalishlaridan biri – ommaviy axborot ʻ vositalari (OAV) siyosiy tizimning tarkibiy qismlari sifatida o zaro siyosiy ʻ munosabatlarda muhim o rin tutadi. XX asrning 50-yillarigacha "kommunikatsiya" ʻ tushunchasi asosan ko priklar, telefonlar, temir yo llar, pochta xizmatiga nisbatan ʻ ʻ qo llanilar edi. Ular har bir mamakatni yagona bir butunlikka birlashtirish ʻ vazifasini bajonar edi. Lekin keyingi davrda OAVni, ayniqsa radio, televidenie va internetning tezlik bilan rivojlanishi natijasida hozirgi davr jamiyatlari yanada ko proq o zaro munosabatlar va muloqotlar kengligiga aylandi. Bu o zgarishlar ʻ ʻ ʻ kishilarni bir butunlik sari yanada jipslashtira boshladi. Bu jarayonlar jamiyatning rivojlanishi va uyg un yaxlitligini ta minlaydi. ʻ ʼ "Kommunikatsiya" tushunchasi "aloqa", "muomala" va "munosabat" ma nolarini anglatadi. Siyosiy tizimda kommunikatsiya siyosiy xarakter kasb etadi, ʼ ya ni u ommaviy siyosiy kommunikatsiya deyiladi. Siyosatning tabiati va mohiyati ʼ ko plab kishilarning irodalari va intilishlarini birlashtirish zaruriyatini paydo qilishi ʻ oqibatida kommunikatsiya siyosiy jarayonning ajralmas bir qismiga aylandi. Siyosiy kommunikatsiyalar umumiy nazariyasi asosida ikkita Amerika ilmiy maktablari g oyalari yotadi: kibernetik yondashuv (K. Doych) va tuzilmaviy- ʻ maqsadli (strukturaviy-funksional) tahlil (G. Almond va J. Koulman). Dastlab siyosiy kommunikatsiya ilmiy jihatdan birinchi jahon urushi davrida qiziqishlar uyg otib, ilk bor targ ibotni tadqiq etish jarayonida ilmiy muomalaga kiritishga ʻ ʻ zarurat tug ildi. Bu sohadagi nazariy tadqiqotlar va "siyosiy kommunikatsiya" ʻ tushunchasi XX asrning 40-yillari oxiri—50-yillarning boshida paydo bo ldi. ʻ Siyosiy kommunikatsiyalarni ilmiy tadqiq etishni alohida yo nalish sifatida ajralib ʻ chiqishi va mustaqil sohaga aylanishiga qator sabablar mavjud edi: urushdan keyingi demokratlashtirish to lqinlarining boshlanishi, kibernetik nazariyaning ʻ 7 Cotteret J.- M. Gouvermants el gouvernes: La communication politique.-Paris, 1973.- P .9. paydo bo lishi va rivojlanishi, yangi kommunikatsion texnologiyalar vaʻ tizimlarning paydo bo lishi va ulardan faol foydalanishning boshlanishi. Hozirgi ʻ davrga kelib siyosiy kommunikatsiya siyosiy fanlarning eng keng tarqalgan mavzularidan biriga aylandi. M.Deflyor madeli "Siyosiy kommunikatsiya" tushunchasini ta'riflashga doir bir qancha yondashuvlar mavjud. Ularidan asosiylarini keltiramiz: 1. Siyosiy kommunikatsiya – o‘zaro kelishuvlarga erishish maqsadida jamiyatning siyosiy kuchlari va individlari o‘rtasida muttasil ravishda siyosiy mazmun-mohiyatlarning almashib turish jarayonidir (R.-J. Shvartsenberg) 8 ; 2. Siyosiy kommunikatsiya – siyosiy tizimning turli unsurlari, shuningdek, siyosiy va ijtimoiy tizimlar o‘rtasidagi munosabatlarda o‘zaro "qon aylanishi"ni (siyosiy axborotlarni) ta’minlab turuvchi va siyosiy matnlar vositasida muttasil ravishda siyosiy axborotlar berib turuvchi jarayondir (L.R. Posikera) 9 ; 3. Siyosiy kommunikatsiya – jamiyatda siyosatga turli ta’sir o‘tkazib turuvchi norasmiy kommunikatsion jarayonlarning to‘liq bir doirasidir (L. Pay). 8 Шварценберг P.-Ж . Политическая социология. -М осква: 1992. -С . 174. 9 Посикера Л.Р. Политическая коммуникация в условиях избира тельных кампаний: А нализ концепций и технологий. А втореф ерат диссертации. -М осква: Росс, академия госслужбы при Президенте РФ. 1994.-С .З. Umuman olganda, siyosiy kommunikatsiya – siyosiy aktorlar o‘rtasida rasmiy va norasmiy o‘zaro xatti-harakatlarni amalga oshirishning borishida axborotlar almashish jarayonidir. Siyosiy kommunikatsiya siyosiy tizim uchun muhim bo‘lgan funksiyalarni amalga oshiradi. Siyosiy kommunikatsiya shartlari quyidagilardir: 1) Asosan siyosiy jarayonning axborot xarakteriga ega bo‘lgan kamida ikkita ishtirokchisining mavjudligi. Axborot jo‘natuvchi (pochta, telegram) – kommunikator va uni oluvchi (inson, korxona, guruh) – retsipient; 2) Retsipientning siyosiy axborotni anglashi. Odamlar axborotni turli (ba’zan buzilgan yoki soxtalashtirilgan holida) qabul qiladilar. Lekin bu jarayonning jamoa (ommaviy) xarakteri onglilikni talab etadi, hatto insonlarni ijodiy va tashabbuskorlik bilan yondashishini zarur darajaga olib chiqadi. Natijada, siyosatni anglash va o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etib boradi; 3) Kommunikatsiya jarayonidagi barcha bo‘g‘in va darajalarda retsipientdan kommunikator sari teskari (javob) aloqasining sodir bo‘lishi mavjudligi. OAV uchun bu kabi teskari aloqa bo‘lishi unchalik shart emas. Lekin, ommaviy siyosiy kommunikatsiya teskari aloqasiz ro‘y bermaydi. Shuningdek, bu jarayon uchun o‘zaro xatti-harakat yoki harakatsizlik, bir-birini o‘zaro tushunish yoki tushunmaslik ham xarakterli jihatlardir. 2.2. O‘zbekiston axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish jarayoni Mustaqillik davrida O zbekistonda fuqarolik jamiyati va huquqiy davlatʻ qurish maqsadlaridan kelib chiqib davlat boshqaruvi va siyosiy jarayonlarni demokratlashtirish va erkinlashtirishga muhim e tibor berila boshlandi. Davlat va ʼ mahalliy hokimiyat organlari boshqaruvni demokratik tamoyillar – xalq irodasi va manfaatlari asosida amalga oshirish maqsadida ularni fuqarolarga yaqinlashtirishga, aholi bilan hokimiyat organlari o rtasida o zaro muloqotlarni ʻ ʻ rivojlantirishga muhim e tibor bera boshladi. ʼ Prezident I.A.Karimov tomonidan ishlab chiqilgan "Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi"ning g oyalari va unda ilgari surilgan konseptualʻ maqsad va vazifalar mamlakatta axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishning fuqarolik jamiyatiga xos jihatlarini shakllantirishga imkoniyatlar yaratishga qaratildi. Bu sohadagi strategik vazifani quyidagi fikr chuqur ifodalab beradi: "Bunda, xususan, davlat va jamoat birlashmalari axborot xizmatlari, media- tuzilmalar ishini faollashtirish bo yicha keng ko lamli chora-tadbirlarni ko zda ʻ ʻ ʻ tutish lozim. Ommaviy axborot vositalarining axborot olish yuzasidan murojaatlarini ko rib chiqish muddatlarini qisqartirish, axborot olish sohasidagi ʻ qonunchilik talablarini buzganlik uchun juridik va mansabdor shaxslarning ma muriy javobgarligini kuchaytirish va boshqa chora-tadbirlarni ta minlashga ʼ ʼ qaratilgan huquqiy mexanizmlar ustida ish olib borish zarur. Shu bilan birga, siyosiy modernizatsiya jarayonlarida tobora muhim ahamiyat kasb etib borayotgan zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan davlat va jamiyat qurilishi tizimida keng foydalanish lozim." 10 . Shuningdek, mamlakatta axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) rivojlantirmay turib, nafaqat davlat va jamiyat boshqaruvini, balki ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy rivojlanishlarni ham amalga oshirib bo‘lmasligidan kelib chiqib, davlatning axborot siyosati rivojlangan davlatlar va milliy tajriba asoslarida asta joriy etila boshlandi. Ayniqsa, davlat boshqaruviga zamonaviy AKT joriy etish davlatning diqqat-markazida turdi. Hozirga kelib mamlakatda AKTni rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan UZINFOCOM markazining imkoniyatlari yildan-yilga kengayib bormoqda. Masalan, hozirgi davrga kelib UZINFOCOM markazi axborot bilan ta’minlash tizimini qo‘llash, AKT bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqish, hokimliklar saytlarini ekspertizadan o‘tkazish, lokal-hisoblash va korporativ tarmoqlarni rivojlantirish, zamonaviy texnologik uskunalarni joylashtirish, axborot xavfsizligi, 10 Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чукурлаштириш ва фукаролик жамиятини ривожлантириш концеп- цияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палата- си ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. -Тошкент: Ўзбекистон, 2010. -Б. 34. veb-saytlarni ishlab chiqish va ularni kuzatib borish kabi jarayonlarni jahon andozalari asosida amalga oshirish tajribasini egalladi. O‘zbekiston davlatining axborotga doir siyosatida AKTning ustuvor vazifalari sifatida quyidagilar belgilandi: - axborotlashishning milliy tizimini shakllantirish; - jamiyat hayoti va iqtisodiyotning barcha jabhalariga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish va ulardan foydalanish; - fuqarolarning axborotga doir o‘sib borayotgan ehtiyojlarini qondirish; - jahon axborot hamjamiyatiga kirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish va jahon axborot resurslariga kirishni kengaytirish. Shuningdek, davlat hokimiyati axborot resurslari – davlat axborotlarining asosiy manbai ekanligidan kelib chiqib, davlat bu sohaga nisbatan quyidagi talablarni qo‘ydi: - davlat organlari faoliyatini ob’ektiv ravishda yoritishni ta’minlash; - axborotlarning ishonchli va dolzarbligiga muhim e’tibor qaratish; - OAVda e’lon qilinayotgan axborotlarni baravar ahamiyat kasb etishini ta’minlash; - bepul va erkin ravishda axborotlar olish. Hozirgi davrga kelib O zbekistonda "elektron hukumat"ning samaraliʻ unsurlarini tashkil etishga doir 20 dan ortiq loyihalar amalga oshirildi. Ularning ichida eng asosiylari quyidagilardan iboratdir: O zbekiston Respublikasining hukumat portali - gov.uz – jismoniy va ʻ yuridik shaxslar, turli davlat organlari, tashkilotlar, fuqarolik jamiyati institutlari o zaro elektron-axborot infratuzilmasi tizimini tashkil etuvchi unsurlari sifatida ʻ keng rivojlandi. Mamlakatta har qanday fuqaro yoki tashkilot vakillari o zlari ʻ istagan vaqtda davlat hokimiyati faoliyatiga doir to liq axborotlarni olishi yoki ʻ portal orqali har qanday darajadagi hokimiyat organiga elektron so rovnoma bilan ʻ murojaat qilish imkoniyatiga ega bo ldi. ʻ Shuningdek, mazkur hukumat portalida mamlakatda Interfaol davlat xizmatlari (IDX) ochilishi (reestr.uz) davlat boshqaruvida axborot texnologiyalarini qo llash sohasidagi katta qadam bo ldi. IDX – fuqarolar,ʻ ʻ tashkilotlar, korxonalar, nodavlat notijorat tashkilotlar, mahalliy davlat hokimiyati organlari, o zini o zi boshqarish organlari – deyarli barcha jismoniy va yuridik ʻ ʻ shaxslarga telekommunikatsiya tarmog i orqali axborot tizimi vositasida xizmat ʻ ko rsata boshladi. Hukumat qarorlari asosida bu xizmatning 100 dan ortiq tayanch ʻ davlat xizmatlari tasdiqlandi. Davlat organlarida axborot texnologiyalaridan hamkorlikda foydalanish asosan ichki boshqaruv yoki ishlab chiqarish samarasini oshirishga qaratildi. Bu xizmatning uchta asosiy yo nalishi – tadbirkorlar va ʻ investorlar (G2B), davlat organlari (G2G) hamda fuqarolar va xorijliklar (G2C) yo nalishlari alohida va maxsus dasturlar bilan ta minlandi. ʻ ʼ Shuningdek, xizmat ko rsatishning quyidagi turlaridan foydalanish tajribasi ʻ o rnatildi: ʻ - hammabop axborotlarni e lon qilish (tarqatish) – tizimli axborot tizimlari, ʼ jumladan, Internet orqali davlat axborot resurslari xizmatidan foydalanish; - bir tomonlama xatti-harakat – elektron shakldagi turli hujjatlarni tarmoqqa kiritish imkoniyatini berish; - ikki tomonlama axborot almashish – qabul qilish, tahlil (ko rib chiqish) va ʻ so rov bo yicha javob berish (buyruqlar berish, murojaatlar qilish yoki ularni ʻ ʻ ishlab chiqish natijalarini taqdim etish) kabi muassasa xizmatlari. - Elektron shakldagi to liqonli ma lumotlarni amalga oshirish, jumladan, ʻ ʼ ularni taqdim etish va xizmat haqini to lash. ʻ Shuningdek, bu jarayonning samarasini oshirish, jamiyatdagi voqeliklar va hodisalarni e tiborga olish maqsadida, shuningdek, o zaro xatti-harakatlar ʼ ʻ imkoniyatlari sifatida "rasmiy veb-saytlardan foydalanuvchilar fikrlarini birlashtiruvchi forum maydoni va ovoz berishni ta minlash, forumdagi ʼ muhokamalarga axborot xizmatlari vakillarini jalb etish" yo lga qo yildi ʻ ʻ 11 . Hukumat portali (GOV.UZ)ning 3500 dan ortiq ishtirokchilaridan 20 dan ortiqi ommabop resurs ekanligi bilan ajralib turadi. Unda 100 dan ortiq mavzuga doir bo limlar, 10 dan ortiq yangi servis va xizmatlar doimiy ravishda ishlab ʻ 11 Решение Координационного совета по развитию ИКТ РУ № 23 от 13.11.2008 г turiladi. So nggi o n yillikda Qoraqalpog iston Respublikasi Jo qorgi Kengashi,ʻ ʻ ʻ ʻ Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar va viloyatlar hokimliklarining barchasi Internet tarmog iga ulanib, ular uchun maxsus veb-saytlar ochildi. Fuqarolarning ʻ bu saytlarga kirishi uchun zarur bo lgan imkoniyatlar yaratildi. Ayniqsa, hukumat ʻ portalining (GOV.UZ) o rnatilishi fuqarolarning markaziy davlat hokimiyati ʻ organlariga murojaat qilishlari, muloqotga kirishlari uchun shart-sharoitlar yaratdi. «E-Kommunal.uz» portali — uy-joy kommunal xo jaligi (UKX) sohasida ʻ umumiy axborot infratuzilmasi sifatida kommunal xizmat, uy-joy egadorlari shirkati, nazorat organlari va aholining o zaro axborot almashishini ta minlab, bu ʻ ʼ sohadagi boshqaruv faoliyatini rivojlantirish omili sifatida namoyon bo lmoqda. ʻ UCHINCHI BOB. OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING JAMIYATNI DEMOKRATLASHTIRISHDAGI ROLI 3.1. Demokratlashuv jarayonida OAV larning ahamiyati O zbekistonda Milliy mustaqillik yillarida qabul qilingan qonunlar va ʻ huquqiy me yoriy hujjatlarda xalqaro huquqiy aktlar talablariga har tomonlama ʼ javob bera oladigan demokratik tamoyillar asos qilib olindi. Shuning uchun ham mamlakatdagi OAV faoliyati qisqa davr ichida demokratik qadriyatlar asosida butunlay yangidan tashkil etildi. Mustaqillik arafasida, ya ni 1991-yilning 14- ʼ iyunida «Ommaviy axborot vositalari to g risida»gi qonun qabul qilindi. ʻ ʻ Fuqarolik jamiyati qurilayotgan O zbekistonda OAVni jamiyat manfaatlari ʻ bilan davlat manfaatlarini uyg unlashtirish instituti sifatidagi maqomini oshirishga ʻ katta e tibor berilmoqda. Milliy matbuot markazining tashkil etilishidan ʼ ko zlangan eng asosiy maqsad ham jamiyatda ro y berayotgan ijtimoiy-siyosiy ʻ ʻ ahamiyatga molik voqea va hodisalarni OAV vakillari ishtirokida tahlil qilish, siyosiy institutlar – vazirliklar, yirik uyushma va kompaniyalar hayotidagi yangiliklarni keng jamoatchilik e tiboriga holis havola etishdan iboratdir. ʼ Umuman olganda, fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat qurishga doir islohotlarning muvaffaqiyati OAVning faolligi bilan chambarchas bog liqdir. OAV ʻ o z ijtimoiy nuqtai nazarining ochiq-oydinligi, qat iyligi bilangina jamiyatda ʻ ʼ nufuzli mavqeega ega bo lishi mumkin. Shu o rinda OAVning xalq nazoratiningʻ ʻ eng sinovdan o tgan va munosib vositasidir ekanligini ta kidlash lozim. ʻ ʼ OAVning jamiyatga nisbatan ta sirining keng imkoniyatlaridan foydalanish ʼ maqsadlarida siyosatchilar kommunikatsiya masalalariga jiddiy e tibor bera ʼ boshladilar. Rivojlangan mamlakatlarda siyosiy texnologiyalar, jamoatchilik bilan aloqalar tez rivojlanayotgan fan sifatida o z uslublari va faoliyatlarini shakllantirdi. ʻ Bu sohaga davlat va siyosatchilar tomonidan katta mablag lar sarflash odatdagi bir ʻ holga aylandi. OAV siyosiy kommunikatsiya va marketing quroli sifatida jiddiy tadqiqotlar obyektiga aylandi. Ommaviy axborot vositalari kommunikatsiya tarkibidagi asosiy bo g in ʻ ʻ bo lib, har qanday shaxslarga ochiq, ommaviy tarzda, maxsus texnik vositalar ʻ yordamida turli ma lumotlarni uzatish uchun tuzilgan muassasalardir. Ommaviy ʼ axborot vositalariga vaqtli matbuot, radio, televidenie, ovoz yozish, suratga olish, video yozuv, kompyuter ma lumotlari, ma lumotlarni to plash, tahlil qilish, uzatish ʼ ʼ ʻ va ko paytirishning individual vositalari (kassetalar, disketalar, printerlar), internet ʻ tizimi va hokazolardir. Demokratik jamiyat barpo etishda ommaviy axborot vositalari hal qiluvchi o rin tutadi, nafaqat muayyan mamlakatlar, balki global ʻ miqyosda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarga jiddiy ta sir ʼ ko rsatadi. ʻ Zamonaviy jamiyatlarda ommaviy axborot vositalarining asosiy vazifalari quyidagilardir: – siyosiy qadriyatlarni, siyosat to g risidagi bilimlarni, siyosiy ʻ ʻ ma lumotlarni tarqatish; ʼ – siyosiy munosabatlarni integratsiyalash va yo naltirish; ʻ – jamoatchilik siyosiy fikrini shakllantirish; – siyosiy madaniyatni tarqatish; – siyosiy-madaniy tajriba almashinuvini ta minlash; ʼ – jamoatchilikni siyosatda ishtirok etishga tayyorlash. Ommaviy axborot vositalari tizimi demokratik bo lishi uchun u nafaqat ʻ zamonaviy texnika bilan jihozlangan bo lishi, balki plyuralistik va demokratik ʻ talablarga ham javob berishi lozim. Bu nimani anglatadi? Bu, avvalo, ommaviy axborot vositalari ustidan jamiyatning huquqiy va axloqiy nazorati, ma lumotniʼ uzatuvchi va qabul qiluvchining o zaro to g ridan-to g ri aloqasi hamda so z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ erkinligini hurmat qilishdir. Intellektual erkinlik, ma rifatparvarlik bilan ʼ yo g rilgan jamoatchilik fikri, yuqori siyosiy madaniyat, ommaviy axborot ʻ ʻ vositalarining hokimiyat tizimidan mustaqilligi – demokratiyani rivojlantirishning muhim shartlaridandir. Jamoatchilik fikri shakllanishida ommaviy axborot vositalarining o rni ʻ kattadir. Shu paytgacha jamoatchilik fikrini shakllantirishda ommaviy axborot vositalarining rasmiy va bir tomonlama axborot uzatishi asosiy e tiborga olinar edi. ʼ Biroq, keyingi davrlarda aholiga uzatilgan ma lumotlarga nisbatan uning ʼ reaktsiyasi, ya ni munosabatini o rganishga e tibor kuchaydi. Bu mantikan to g ri ʼ ʻ ʼ ʻ ʻ hamdir, chunki ommaviy kommunikatsiya rasmiy sub ektning (ommaviy axborot ʼ vositalari) ma lumoti norasmiy sub ekt (oddiy fuqaro) tomonidan ijobiy qabul ʼ ʼ qilinsa va qo llab-quvvatlansagina u odamlar tomonidan muvaffaqiyatli tarzda ʻ o zlashtiriladi. Har qanday muhim xabar, ma lumot odatda onada, mehnat ʻ ʼ jamoasida, norasmiy guruhda muhokama qilinadi va o z bahosini oladi. Shu baho ʻ u yoki bu rasmiy axborot manbasiga nisbatan u yoki bu munosabatni shakllantiradi. Agar ommaviy axborot vositalari ayrim bir fakt yoki muammo haqida sukut saqlar ekan, ularning obro -e tibori darajasi albatta past bo ladi. ʻ ʼ ʻ Ilmiy-texnik taraqqiyot tufayli ommaviy axborot vositalari bugun jamiyatning har bir a zosiga ta sir ko rsatmoqda. O z ahamiyati va ta sir kuchi bois ʼ ʼ ʻ ʻ ʼ ommaviy axborot vositalari «to rtinchi hokimiyat» sifatida ta riflanadi. Bu ʻ ʼ «hokimiyat» jamoatchilik fikrini, hokimiyat tizimlarining legitimmiligini shakllantirishda muhim rol o ynaydi, muxolif siyosiy faoliyat atributi (belgisi) ʻ sifatida maydonga chiqadi, jamiyatda barqarorlik yoki beqarorlik manbasi bo‘lib xizmat qiladi. Mustaqillik tufayli O‘zbekistonda axborot kanallarini demokratlashtirish davlat siyosatining tarkibiy qismiga aylanmoqda. Eng muhimi, axborot erkinligini ta’minlamasdan, ommaviy axborot vositalarini odamlar o‘z fikri va g‘oyalarini, sodir bo‘layotgan voqealarga munosabatini erkin ifoda etadigan minbarga aylantirmasdan turib, demokratiyani chuqurlashtirish va aholining siyosiy faolligini oshirish, fuqarolarning mamlakat siyosiy va ijtimoiy hayotdagi amaliy ishtiroki haqida so‘z yuritib bo‘lmaydi, degan tushuncha fuqarolar ongida tobora kuchayib va mustahkamlanib bormoqda. 3.2. Ommaviy axborot vositalari va huquq Ommaviy axborot vositalari – jamiyatning ayrim guruhlari emas, balki butun jamiyat a’zolarining manfaatlari yo‘lida xizmat qilmog‘I kerak. Buning uchun esa u jamoatchilik nazorati ostida barcha ijtimoiy tabaqalar ehtiyojlarini himoya qilmog‘i lozim. Jamiyat qanchalik katta va turli guruhlardan iborat bo‘lsa, televideniya va dasturlarni tuzishda ham shunchalik kata e’tibor va mas’uliyat zarur. Aholining hech bir tabaqasi bu masalada kamsitilmasligi, har bir kishi o‘zini ham o‘zi mansub guruh vakili, ham dunyo hamjamiyati a’zosi sifatida his qilmog‘I uchun odamlarda diniy, milliy, ruhiy, yosh va boshqa tafovutlarni albatta inobatga olmoq kerak. Bugungi ilmiy-texnik taraqqiyot yer yuzining istalgan bir nuqtasidan voqelikni efirga uzatish imkonini berayotgan hozirgi davrda bir sivilizatsiyani ikkinchi bir sivilizatsiyaga qarshi qo‘yuvchi g‘oyalarning ommaviy axborot vositalari orqali tarqalishi dunyo barqarorligiga jiddiy xavf tug‘dirishini unutmaslik kerak va buni kommunikatsion siyosatda e’tiborga olish zarur. Terrorizm va milliy ozodlik harakatlarini aynan bir narsa sifatida talqin etmaslik, din va din niqobidagi ekstremizm va terrorizm tafovutini anglash lozim. Albatta, bu borada jurnalistik malaka va siyosiy mahorat keskin oshirilmog‘i kerak. Ommaviy axborot vositalari, jumladan televideniya umummilliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish hamda mustahkamlashga xizmat qilishi bilan birga insoniyat taraqqiyotiga xavf solayotgan jarayonlarga aholi e’tiborini qaratmog‘i zarur. Ayniqsa bunda xalqaro teleko‘priklar televideniya faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Xususan, xalqaro munosabatlarda, sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazishda bu nihoyatda ahamiyatlidir. Jamiyatda xolis va haqqoniy axborot tarqatishda mustaqil matbuotning o‘rni beqiyos. Mustaqillik tufayli senzuraning bekor qilinganligi hamda ommaviy axborot vositalari sohasidagi tub o‘zgarishlar bois bugun mamlakatimizda 366 ta gazeta, 195 ta jurnal, 122 ta nashriyot, 4 ta axborot agentligi faoliyat ko‘rsatmoqda 12 . OAV faoliyatining huquqiy asoslari, avvalo O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, shuningdek, “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida” gi, “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida”gi, “Jurnalistik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida”gi kabi qonunlarda belgilab qo‘yilgan. Ularda ommaviy axborot vositalari xodimlarining huquq va majburiyatlari o‘z ifodasini topgan. Jumladan, jurnalistlar o‘zlariga ma’lum bo‘lgan ma’lumotlarning obyektivligi uchun mas’ul ekanliklari, ijtimoiy ahamiyatga molik axborotlarning to‘g‘riligi hamda soxtalashtirilmasligi uchun javobgar ekanliklari qayd etilgan. Xullas, bir tomondan ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi qonun siyosiy muloqotlar jarayonlarini demokratlashtirishga, ikkinchi tomondan esa ommaviy axborot vositalariga davlatning huquqiy jihatdan ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini bermoqda. Bu imkoniyat ommaviy axborot vositalari xoodimlari, siyosatchilar, davlat arboblari va rasmiy shaxslar erkinlik va oshkoralik sharoitida o‘zaro munosabatlarning mushkul va nozik san’atini chuqur egallashlariga yordam beradi. XULOSA Ommaviy axborot vositalari (OAV) zamonaviy jamiyatning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular axborot tarqatish, jamoatchilik fikrini 12 Mustaqil matbuot – oriyatli matbuot // Xurriyat . 2017. shakllantirish, madaniyat va ta’limni rivojlantirishda asosiy rol o‘ynaydi. OAVning jamiyatdagi o‘rni quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi: Birinchidan, OAV jamiyat a’zolariga dunyodagi va mahalliy darajadagi voqea-hodisalar haqida tez va ishonchli ma’lumot beradi. Bu fuqarolarga qaror qabul qilishda yordam beradi va ularni jamiyatdagi o‘zgarishlar haqida xabardor qiladi. Ikkinchidan, OAV muhokama maydonini yaratib, ijtimoiy muammolar haqida gapirish imkoniyatini beradi. Matbuot, televideniye va internet vositalari orqali turli fikrlar namoyon bo‘ladi, bu esa demokratik jamiyatning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Uchinchidan, OAV madaniy qadriyatlarni saqlash va ulardan xabardor qilish, shuningdek, yangi bilim va innovatsiyalarni tarqatish vositasi hisoblanadi. Dasturlar, hujjatli filmlar va ma’rifiy dasturlar orqali jamiyatning ma’naviy va intellektual darajasini oshirishga yordam beradi. To‘rtinchidan, OAV hokimiyat va boshqa ijtimoiy institutlarning faoliyatini nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Jurnalistlar korrupsiya, adolatsizlik va boshqa noqonuniy harakatlarni fosh qilish orqali ijtimoiy adolatni qo‘llab- quvvatlaydi. Beshinchidan, Internet va ijtimoiy tarmoqlar tufayli OAV dunyo miqyosida axborot almashishni osonlashtirdi. Bu xalqlar o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish va turli madaniyatlarni yaqinlashtirish imkoniyatini beradi. OAV jamiyatning “to‘rtinchi kuchi” sifatida uning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular nafaqat axborot tarqatish, balki inson huquqlarini himoya qilish, demokratiyani mustahkamlash va jamiyatni yangiliklar bilan ta’minlashda muhim vazifani bajaradi. Shu bilan birga, OAVning ob’ektivligi va mas’uliyati ularning samaradorligi uchun asosiy shart hisoblanadi. Qisqacha aytganda : OAV – bu jamiyatning ko‘zi, qulog‘i va tilidir! FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-Toshkent.:2023-yil 81-82-moddalar 2. O‘zbekiston Respublikasi qonuni, 15.01.2007 yildagi O‘RQ-78-son 4-modda 3. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi.- T., “Adolat”, 1998 4. Ernazarov T., Akbarov A.. Istoriya pechati Turkestana -T.: О‘qituvchi, 1976. 5. Pidayev T.R.- О‘zbekiston matbuotining о‘tmish va kechmishi. О‘zbekiston matbuoti, 1996,2,3,5-sonlar. 6. Abduazizova N. Milliy jurnalistika tarixi. – T.:Sharq, 2008 4. Dо‘stqorayev B.О‘zbekiston jurnalistikasi tarixi.- T.:2009 7. Cotteret J.- M. Gouvermants el gouvernes: La communication politique.-Paris, 1973.- P.9. 8. Шварценберг P.-Ж . Политическая социология. -М осква: 1992. -С . 174. 9. Посикера Л.Р. Политическая коммуникация в условиях избира¬ тельных кампаний: А нализ концепций и технологий. А втореф ерат диссертации. -М осква: Росс, академия госслужбы при Президенте РФ. 1994.-С .З. 10. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чукурлаштириш ва фукаролик жамиятини ривожлантириш концеп- цияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палата- си ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. -Тошкент: Ўзбекистон, 2010. -Б. 34. 11. Решение Координационного совета по развитию ИКТ РУ № 23 от 13.11.2008 г 12. Mustaqil matbuot – oriyatli matbuot // Xurriyat. 2017. 13. M.Qirg‘izboyev. Siyosatshunoslik. “O‘quv qo‘llanma”. Toshkent.:2013 14. Biturayev O‘. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘lIanma) Toshkent: «Barkamol fayz media», 2017 15. Словарь терминов и понятий по обшествознанию. Автор-составитсль А.М. Лопухов. 7-е изд. переб. и доп. -М., 2013. -С. 290-291. 16. Rosldn M.G., Cord R.L, Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P.30-3! 17. Biturayev O‘. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘lIanma) Toshkent: «Barkamol fayz media», 2017, 95 b. 18. Politologiya: O'quv qo'llanma / S.Otjamurodov, I.Ergashev, Sh.Akramov, A.Kodirov - T., 1999. 19. Politologiya: Ma'ruzalar matni / Taqrizchilar: V.S.Kim, J.Baxronov. - T., 2000. - B.137-149. 20. Omonov B., Isanova G. Siyosiy tizim. Uslubiy qo‘llanma. Toshkent, Mumtoz so’z, 2023. –52 bet 21. Anoxin M.G. Politicheskie sistemы: adaptatsiya, dinamika, ustoychivost. - M.: Mir knigi, 2006. - 297s.

MUNDARIJA

KIRISH BIRINCHI BOB. “OAV” TUCHUNCHASI VA TARIXI “OAV” tuchunchasi va uning mazmun-mohiyati OAV ning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixi IKKINCHI BOB. SIYOSIY KOMMUNIKATSIYA VA O‘ZBEKISTON AXBOROT-KOMMUNIKATSIYASI

Siyosiy kommunikatsiyaning mohiyati va funksiyalari O‘zbekiston axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish jarayoni UCHINCHI BOB. OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING JAMIYATNI DEMOKRATLASHTIRISHDAGI ROLI

Demokratlashuv jarayonida OAV larning ahamiyati Ommaviy axborot vositalari va huquq

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить