Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 581.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Ontogenezning ilk bosqichlarida insonning psixik rivojlanishiga xos xususiyatlar

Sotib olish
ONTOGENEZNING ILK BOSQICHLARIDA INSONNING PSIXIK
RIVOJLANISHIGA XOS XUSUSIYATLAR
Reja:
1. Perinatal   va   chaqaloqlik     davrida   psixofiziologik   rivojlanishga   xos
xususiyatlar haqida umumiy tushuncha. 
2. Tug`ilish davri inqirozi. «Tirilish kompleksi» haqida. 
3. Go‘daklik   davrida   psixik   rivojlanishda   kattalar   bilan   emotsional
muloqotning ahamiyati. Bir yosh inqirozi haqida. 
4. Ilk bolalik davrida psixik rivojlanish xususiyatlari. 
5. Ilk bolalik davrida nutqning rivojlanish xususiyatlari. 
6. Ilk bolalik davrida o‘z-o‘zini anglashning rivojlanishi va 3 yosh inqirozi. Bolaning   ona   qornidagi   o’sish   davri   onaning
organizmiga   uzviy   bog’liq   holda   kechadi.
Chaqaloqning   bar cha   hayotiy   funksiyalari   –
ovqatlanish,   nafas   olish,
  nafas   chiqarish,   havo
haroratining o’zgarishiga va atmosferadagi moddalar
almashinuviga   moslashish   va   hokazolar   onaning
organizmi orqali amalga oshadi.
Chaqaloqning   tug’ilishi   sifat   o’zgarish   daqiqasi,   ijtimoiy   rivojlanishning   yangi
ko’rinishi boshlanadigan nuqta ekanligi bilan   muhim ahamiyatga egadir.  Shuning
uchun   tug’ilish   tabiatning   chaqaloq   organizmiga   kuchli   larzaga   keltiruvchi
mo’jizasidir.   Bunda   ona   qornidagi   barqaror   muhitda   yashagan   jonzot   favqulodda
yangi  sharoitga,  son-sanoqsiz   xossa   va xususiyatlarga   ega bo’lgan  qo’zg’ovchilar
doirasiga tushadi. Avval chaqaloq organizmining ona organizmidan ajralishi sodir
bo’lib,   ijtimoiy-tabiiy   sharoitlarga   moslashuvi   boshlanadi.   Uning   murg’ak
organizmida   tub  o’zgarishlar  ro’y  beradi,  unda  yangi  sharoitlarga  ko’nikish  davri
kurashlar ostida o’tadi. Chaqaloq organizmi miqdor va sifat o’zgarishlariga, tashqi
olamniig   qarshiligiga,   ta’siriga,   tazyiqiga   duch   keladi;   fazo,   vaqt   va   harakat
muammolari   mutlaqo   boshqacha   tarzda   uning   bosh   miya   katta   yarim   sharlari
po’stida aks eta boshlaydi.
Chaqaloqda   ona   organizmi   bilan   anatomik,   morfologik   va   konstitusion
bog’liqlik   davri   tugagan   bo’lsa-da,   biroq   u   dastlabki   daqiqalardan   boshlaboq
mustaqil   yashay   olmaydi,   onaga   fiziologik   jihatdan   tobeligacha   qolaveradi.
Chaqaloq yashashi  uchun organizmi  talab qiladigan ovqat, oqsillar mazkur o’sish
pallasida   ona   suti   orqali   borib   turadi.   Bola   onaning   qornida   mo’tadil   haroratda,
oziq   yetarli   darajadagi   sharoitda,   hatto,   organizmning   funksional   holati   ham   ona
organizmiga   bevosita   bog’liq   holda   yashagan   bo’lsa,   tug’ilishi   bilanoq   birdaniga
yangi, murakkab, qiyin sharoitga tushib qoladi.
Tug’ilgan  chaqaloq  havo  bo’shlig’i   va  havoning  bosimiga   duch  kelishi  sababli
tabiiy talabga ko’ra uning nafas olishi va nafas chiqarishi  o’zgaradi. Salqin, havo
oqimiga tushishi bilan haroratning ta’siriga moslashish uchun harakat qiladi. Unda ovqatlanish   usuli   va   vositasi   ham   o’zgaradi,   ya’ni   plansentar   oziqlanish   (ona
organizmidan bevosita qonga moddalar  so’rilishi)dan oral  oziqlanish  (ovqat og’iz
bo’shlig’i orqali me’da-ichakka borishi)ga o’tadi.
Chaqaloq hayvonlarning bolalariga qaraganda ,   himoyaga muhtojroq, nochorroq
bo’lib tug’iladi. Tug’ilish arafasida unda nasliy yo’l bilan mustahkamlangan ayrim
mexanizmlar,   shartsiz   reflekslar   paydo   bo’ladiki,   bular   yangi   hayot   sharoitiga
moslashishni birmuncha yengillashtiradi.
Chaqaloq   tug’ilganda   uning   ovqatlanish   reflekslari   ma’lum   darajada
shakllangan:   asosan,   so’rish,   emish   reflekslari   o’z   vazifasini   ado   etishga   tayyor
bo’ladi.   Chaqaloqning   labiga   va   tilining   shilimshiq   pardasiga   biror   qo’zg’atuvchi
tegishi   bilan   unda   ixtiyorsiz   ravishda   so’lak   ajrala   boshlaydi.   Ona   ko’kragini
emishda uning boshqa har qanday harakatlari sekinlashadi yoki mutlaqo to’xtaydi.
Psixologlar   M.P.Denisova   va   N.L.Figurinlar   chaqaloqlardagi   mazkur   jarayonni
chuqur   tadqiq   qilib   “ovqatga   yo’nalish”   reaksiyasi   deb   atadilar.   I.P.Pavlov
ta’biricha,   bunda   shartsiz   reflekslar   vujudga   kelib,   u   idrok   qilinadigan   narsaga
idrok   qiluvchi   organni   qo’zg’atuvchi   eng   qulay   yo’nalishida   aks   etadi.   Natijada
emish   mexanizmining   ta’siridagi   xatti-harakatlar   qisman   yoki   butunlay
tormozlanadi.
Chaqaloqning   yangi   sharoitda   yashashini   ta’minlovchi   asosiy   omil   tug’ilishda
unda   vujudga   kelgan   tabiiy   mexanizmlardir.   U   tashqi   sharoit   va   muhitga   mosla -
shish   imkonini   beradigan,   nisbatan   yetilgan   nerv   sistemasi   bilan   tug’iladi.
Tug’ilganidan   boshlab   mazkur   reflekslar   organizmda   qon   aylanishi,   nafas   olish
hamda nafas chiqarishni ta’minlaydi.
Birinchi kundanoq kuchli qo’zg’atuvchilarga nisbatan ko’zni qisish, pirpiratish,
uning qorachig’ini kengaytirish yoki toraytirish mexanizmlari ishlay boshlaydi. Bu
reflekslarni himoya reflekslari deyiladi.
Chaqaloqda   himoya   reflekslaridan   tashqari,   qo’zg’atuvchilar   bilan   aloqa
o’rnatishga   xizmat   qiladigan   reflekslar   ham   bo’ladi.   Bularni   oriyentir   refleks lari
deb ataladi. Chaqaloqlarni kuzatishlarda ikki-uch kunlik bola xonaga quyosh nuri tushishi   bilan   boshini   yorug’lik   tomonga   burishi,   chaqaloq   xonaga   asta   kirib
kelayotgan nur manbaini ham sezishi yaqqol ko’rindi.
Yuqorida   aytilgan   reflekslardan   tashqari,   bolada   bir   nechta   tug’ma   tabiiy
reflekslar   ham   uchraydi:   emish   refleksi   og’ziga   tushgan   narsani   so’rishda   o’z
ifodasini   topsa,   qo’l   kaftiga   biror   narsaning   tegishi   ushlash,   chang   solish
reaksiyasini   vujudga   keltiradi.   O’zidan   narsani   itarish,   uzoqlashtirish   refleksi
mavjudligini ko’rsatadi va bu hol tovonga qandaydir jism te gishi bilan uni o’zidan
uzoqlashtirishda namoyon bo’ladi.
Psixolog   V.S.Muxinaning   fikricha,   chaqaloqda   tug’ilishiga   qadar   ham   shartsiz
reflekslar bo’lishi, unga homilalik paytidayoq o’z qo’lini so’rish imkonini yaratadi.
Sharq allomalarining fikricha, chaqaloqda tug’ma reaksiyalarning boshqa guruhi
ham   mavjud   bo’lib,   beshik   tebratilganda   chaqaloqning   yig’idan   to’xtashi,
ixtiyorsiz harakati sekinlashuvi shundan dalolat beradi.  Qadim 
zamonlardan   beri   beshik,   so’rg’ich   va   hokazolardan   chaqaloqni   yupatishning,
uning ixtiyorsiz harakatini to’xtatishning, diqqatini ovqatga va favqulodda holatga
to’plashning muhim vositasi sifatida foydalaniladi.
Qator tug’ma-tabiiy reaksiyalar chaqaloq hayoti uchun juda muhimdir. Ana shu
shartsiz   reflekslar   tufayli   u   yangi ,   o’ng’aysiz   sharoitga   ko’nikib   boradi   va   o’z
yashash   tarzini   mavjud   yo’nalishga   uyg’unlashtiradi.   Uning   yangi   muhitda ovqatlanishi va nafas olishi ana shu reflekslarning bevosita funksiyasi hisoblanadi.
Bola   tug’ilgunicha   undagi   barcha   jarayonlar   onaning   organizmi   orqali   amalga
oshgan   bo’lsa,   tug’ilganidan   keyin   mutlaqo   boshqacha   tarzda   amalga   osha
boshlaydi.   Masalan,   o’pka   bilan   nafas   olish,   oral   (og’iz,   ichak,   oshqozon   kabi
biologik organlar orqali) ovqatlanish vujudga keladi. Buni psixologiyada reflektor
moslashish deb ataladi.
Muskul   snstemasining   ishtirokida   nafas   olishning   ritmli   harakatlari   amalga
oshadi.   Bu   jarayon   ovqatlanish,   emish   (so’rish)   reflekslari   yordamida   vujudga
keladi.   Chaqaloqning   tug’ma   reflekslari   dastlabki   paytlarda   nomutanosib   ishlashi
sababli   u   tez-tez   qalqib   ketadi,   jismonan   darrov   toliqadi   (tez   uyquga   ketadi   yoki
uyg’onadi).   Chaqaloqning   butun   faoliyati,   faolligi   organizmni   oziq   bilan
ta’minlashga,   to’yishga   yo’nalgan   bo’ladi.   Organizmniig   termoregulyasiyasi   ham
alohida ahamiyat kasb etib, bolani o’zgaruvchan mikromuhitga tobora moslashtirib
boradi.
Chaqaloqlik   davri   insonning   kamol   topishida   xulq-atvorning   tug’ma-instinktiv
ko’rinishlari:   nafas   olish,   ovqatlanish,   haroratdan   ta’sirlanish   va   hokazolar   sof
holda   namoyon   bo’lishi   bilan   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Mazkur   organik
(moddiy)   ehtiyojlar   chaqaloq   uchun   psixik   o’sishning   negizi   vazifasini   o’tay
olmaydi, ammo ular birgalikda uning yashashini ta’minlaydi.
Psixologik tadqiqotlardan ma’lum bo’lishicha, qator tug’ma reflekslar bolaning
o’sishiga   to’g’ridan-to’g’ri   ta’sir   etmasa   ham,   uning   tabiiy-biologik   ehtiyojlarini
qondirishda   ishtirok   qiladi.   Bularga   ativistik   belgilar,   tirmashish,   sudralish,
emaklash kabi nasliy reflekslar kiradi va ayrim reflekslar (tirmashish, chang solish)
borgan sari susayib boradi. Chaqaloqda ushlash, o’zini tutish reflekslarining paydo
bo’lishi   unga   fazoda   to’g’ri   harakat   qilishga   imkon   yaratadi.   Tom   ma’nodagi
sudralish   –   bolaning   narsalarga   qo’l   cho’zishidan   boshlab,   oldinga   intilishida
ko’rinadi. Bu jarayon keyinchalik yanada taraqqiy eta boshlaydi.
Tug’ilishga   yaqin   chaqaloqda   quloq   va   ko’z   mexanizmlari   o’z   vazifasini
o’tashga   tayyor   bo’ladi.   Bundan   tashqari,   unda   qator   himoya   va   oriyentir
reflekslari   (o’ta   yorug’likka   qarash   natijasida   ko’zni   pirpiratish,   boshini   olib qochish, burish, kuchli  tovushdan cho’chish kabilar) ham mavjud bo’ladi. Ammo
chaqaloqda  “ko’rish”  va  “eshitish”   apparatlari   orqali   o’z  diqqatini  biror  obyektga
to’plash   imkoni   bo’lmaydi.   Chunki   obyektni   tanish,   tovushni   ajratish,   sezish
imkoniyati bolada keyinchalik vujudga keladi.
Chaqaloq   uchun   tug’ma   mexanizmlar   yangi   sharoitga   moslashish   (ko’nikish)
uchun   kifoya   qilmaydi.   Shu   boisdan   uni   parvarishlashda   qo’shimcha   tarbiyaviy
tadbirlar qo’llanmasa, chaqaloq o’sishdan orqada qolishi mumkin.
Chaqaloq   ona   qornidagi   yashash   sharoitidan   atmosferada   hayot   kechirishga
o’tgan   dastlabki   paytlarda   uning   uyqu   va   uyqusizlik   holatlari   o’rtasida   keskin
chegara bo’lmaydi.
Tug’ilgan chaqaloqning vazni tez kamaya boradi. Buning sababi undan suyuqlik
moddasining   chiqib   ketishi,   vaznsizlik   holatidan   atmosfera   bosimiga,   quyosh
nuriga,   turli   xususiyatli   moddalar   ta’siriga,   o’zgaruvchan   havo   haroratiga
moslashish   davrida   ko’p   kuch-quvvat   sarflanishidir.   Bu   davrning   kechishida
chaqaloqlarning   ham   individual,   ham   jismoniy   tafovutlari   ko’zga   tashlanadi.
Oradan ko’p vaqt  o’tmay chaqaloq vaznining kamayishi  tabiiy ravishda to’xtaydi
va uning yangi muhitga moslashishi boshlanadi.  Kindik tushish davri  organizmda
keskin   o’zgarishlar   yuz   berish   pallasi   hisoblanib,   murg’ak   organning   mustaqil
yashayotganidan   dalolat   beradi.   Chaqaloqning   oldingi   vazniga   yetish   davri
hayotining birinchi o’n kunligiga to’g’ri keladi.
Chaqaloq   organizmining   anatomik-fiziologik,   morfologik   tuzilishi   bo’yicha
boshqa yoshdagi odamlarnikidan farqi kam rivojlangani, zaifligi, ish qobi liyatining
kuchsizligidir.   Uning   suyak   sistemasi,   pay-muskullari   va   tog’ay   to’qimalarining
o’sishi   katta   yoshdagi   kishilarnikidan   ham   sur’at,   ham   sifat   jihatdan   farqlanadi.
Chaqaloqdagi   muskullarning   takomillashishi   harakat   negizini   vujudga   keltiradi;
shu   bilan   birga   har   bir   biologik   organning   mustaqil   harakati   va   faoliyatini
ta’minlashga xizmat qiladi. Bolada bo’yin muskullarining o’sishi bo’ynini tutishga
olib kelsa, tana muskullarining rivojlanishi kattalar yordamida ag’anash imkonini,
qo’l   va   oyoq   mus kullarining   yetilishi   esa   jismoniy   harakat   qilishi,   jismlarga   qo’l
cho’zish uchun sharoit yaratadi. Chaqaloqning   anatomik-fiziologik   tuzilishini   tahlil   qilsak,   uning   suyak
sistemasida ohak moddasi va har xil tuzlar yetishmasligining guvohi bo’lamiz. Shu
sababli   suyak   funksiyasini   ko’proq   tog’ay   to’qimalari   bajaradi.   Bosh   suyaklari
bolaning   ikki   oyligida   o’zaro   qo’shilib   ketadi.   Bosh   suyakning   peshona   va   tepa
qismlari o’rtasida  liqildoq  deb ataladigan qalin parda va teri bilan qoplangan oraliq
mavjud bo’ladi. U bola bir yoshdan oshganidan keyin suyak bi lan qoplanib boradi,
lekin u haqiqiy suyak bo’lmaydi.
Chaqaloq   nerv   sistemasining   yuksak   darajada   rivojlangan   qismi,   ya’ni   bosh
miya katta yarim sharlari tashqi ko’rinishi bilan katta odamnikiga aynan o’xshasa
ham, aslida undan ko’p farq qiladi. Odamlarni o’zaro qiyoslasak, ajoyib manzarani
ko’ramiz: miyaning og’irligi chaqaloq tanasining sakkizdan bir va katta odamlarda
esa   qirqdan   bir   qismini   tashkil   etadi.   Chaqaloqlarda   bosh   gavdaga   nisbatan
kattaroq   ko’rinsa-da,   u   hali   juda   bo’sh,   mukammallashmagan   bo’ladi.   Ularning
organizmi   jadal   sur’at   bilan   o’sish   davridan   o’tadi.   Bu   davrda   chaqaloqning
og’irligi 3–5 kg bo’lishiga qaramay, miyasining og’irligi 300–350 grammni tashkil
qiladi,   xolos.   Chaqaloqning   miyasi   hujayralarining   miqdori,   “ariqchalar”ning
yaqqol ko’zga tashlanmasligi, nerv hujayralari tarmog’i jihatdan katta odamlarning
miyasidan farq qiladi.
Yuqoridagi   fikrlarni   isbotlashga   harakat   qilgan   psixolog   Ye.A.Arkinning
ta’kidlashicha,   bola   tug’ilishga   harakat   qilayotgan   paytda   uning   miyasini   bir   xil
kulrang massa tashkil etadi, uning nerv tolalarida miyelin qobig’i bo’lmaydi.
Chaqaloqda   nerv   tolalari   bir-biridan   ajralmagani   sababli,   tashqaridan   kelgan
qo’zg’atuvchilar   mu ayyan   qismga   yo’nalgan   bo’lsa-da,   boshqa   markazlarga   ham
ta’sir   qilaveradi.   Shu   sababdan   bo’lsa   kerak,   uning   bosh   miya   yarim   sharlari
qobig’ida   aniq,   mustaqil   va   barqaror   qo’zg’alish   o’choqlari   vujudga   kelmaydi.
Chaqaloq   tashqi   qo’zg’atuvchilar   ta’siriga   ixtiyorsiz   ravishda   qo’l-oyoqlari   va boshini tartibsiz harakatlantirish bilan javob beradi. Katta yoshli kishilarning bilish
jarayonlari,   his-tuyg’ulari,   psi xik   holatlari   va   o’ziga   xos   tipologik   xususiyatlarini
idora qilishda nerv sistemasining yuksak darajada rivojlangan qismlari yetakchi rol
o’ynasa, chaqaloqning hayotiy faoliyatida bu vazifani bosh miya qobig’ining ostki
markazlari bajaradi. Bosh miya yarim sharlarining durustroq rivojlangan bo’limlari
chaqaloq   uchun   eng   zarur   jarayonlar:   nafas   olish   va   nafas   chiqarish,   emish,
yutinish,   qon   aylanish,   siydik   chiqarish   va   hokazolarni   boshqarib   turadi.   Mazkur
nerv   tolalari   chaqaloqning   yashashi   uchun   yetarli   miqdorda   miyelin   qobig’iga
o’ralgan bo’ladi.
Chaqaloq   boshqa   yosh   davridagi   odamlarga   qaragan da   kuchsiz,   zaif,   ojiz
ko’rinsa-da,   ba’zi   jihatlari   bilan   kattalardan   ustunlik   qiladi.   Ye.A.Arkinning
fikricha,   chaqaloqlik   davrining   kuchli   jihatlari   ko’pincha   uning   o’sish   quvvatida
o’z ifodasini topadi. U har oyda ikki sm dan o’sadi, uning og’irligi har kuni 1,6–2
grammdan   ortib   boradi.   Uning   shiddatli   sur’ at   bilan   o’sishi   ko’proq   individning
vegetativ nerv sistemasi, ichki sekresiya (buqoq, qalqon osti va ust ki) bezlarining
faoliyatiga   bevosita   bog’liqdir.   Shu ni   alohida   ta’kidlash   kerakki,   ichki   sekresiya
bezlari ishlab chiqargan maxsus gormonlar qonga so’rilib, organizmning jismoniy
o’sishini   belgilaydi.   Chaqaloqning   g’oyat   jadal   sur’at   bilan   o’sishi   shu   davrning
o’ziga xos xususiyati bo’lib, uning o’sishiga ta’sir etuvchi omillar ovqat, sof havo,
quyosh nuri, nafas olish, parvarish va hokazolardir.
Odatda   chaqaloqning   nerv   faoliyati   shartsiz   va   shartli   reflekslar   ta’sirida
vujudga   keladi.   Shart siz   tug’ma   reflekslar   bolaning   tug’ilishi   arafasida   yetarli
darajada yetilishi sababli unda qon aylanish, nafas olish, ovqat hazm qilish, siydik
chiqarish singari  eng muhim  vegetativ funksiyalar  amalga oshadi.  Masalan,  qorni
och   chaqaloqning   labiga   biror   narsa   tegishi   bilan   unda   emish   harakati   vujudga
kelib, so’laklari oqa boshlaydi.  Bu ovqatlanishning shartsiz refleksi deb ataladi. Chaqaloq tug’ilishi arafasida uning bosh miya katta yarim sharlarining og’irligi,
hajmi va funksional jihati yetarlicha rivojlanmagan bo’lsa ham, u mavjud shartsiz
reflekslar   negizida   atrof-muhit   va   boshqalar   bilan   munosabatga   kirishish
imkoniyatini   beradigan   oddiy   shartli   reflekslar   hosil   qila   oladi.   Masalan,   hid,
yorug’lik, harakat qo’zg’atuvchilarining ta’sirini natijasida oddiy shartli reflekslar
vujudga kelishi mumkin.
Chaqaloq   hayotining   dastlabki   kunlaridan   boshlab   tashqi   muhit   bilan
munosabatga   kirishish,   aloqa   bog’lash   jarayonida   unga   mustaqil   hayot   kechirish
imkoniyatlari tug’iladi. Ilmiy manbalarda ko’rsatilishicha, chaqaloq hayotining ilk
davrida   undagi   reflekslar   kuchsiz,   zaif   va   beqaror   bo’ladi.   Chunki   kuchli   tashqi
qo’zg’atuvchilar ta’sirida reflekslar tez izdan chiqadi va qayta tiklanish imkoniyati
tobora kamayadi.
Chaqaloqning   asosiy   xususiyatlaridan   biri   uning   inson   zotiga   xos   barcha   xulq -
atvor shakllarini va avlodlarning tajribalarini o’zlashtirish imkoniyatiga egaligidir.
Tug’ma   reflekslar   chaqaloq   hayotidagi   yetakchilik   rolini   asta-sekin   yo’qotib
boradi.   Kundalik   tartib   va   tarbiyaning   o’ziga   xos   sharoitida   ehtiyojning   boshqa
ko’rinishlari, jumladan, taassurot olish, ta’sirlanish, harakat, muloqot kabi shakllari
vujudga   keladi.   Mohiyati   va   maqsadi   jihatidan   yangi   ehtiyojlar   zamirida   psixik
rivojlanish amalga oshadi.
Bolada   taassurot   olish   ehtiyoji   paydo   bo’lishi   bilanoq,   oriyentir   refleksi   bilan
aloqa   o’rnatadi,   hissiy   bilish   organlarining   tayyorlik   darajasiga   muvofiq   mavjud
ma’lumotlarni   qabul   qiladi   va   shu   jarayonda   o’zi   ham   rivojlanadi.   Chaqaloqning
ko’ruv   va   eshituv   apparati   dastlabki   kundanoq   ishga   tushsa   ham,   ular   hali
yetilmagan   bo’ladi.   Shu   sababli   ko’rish   sezgisini   yorug’lik,   eshitish   sezgisini   esa
qattiq tovush vujudga keltiradi. Bola harakatdagi jismlarni kuzatishga intilsa ham,
aslida   qimirlamay   turgan   narsalarga   ko’proq   diqqatini   to’playdi.   Uning   ruhiy
dunyosida   ko’ruv   va   eshituv   apparatlariga   mos   ravishda   diqqatning   muayyan
obyektga to’planishi jarayoni asta-sekin vujudga keladi.
Chaqaloqning sezgi organlari uning harakatiga qaraganda durustroq rivojlangan
bo’ladi. Masalan, chaqaloq achchiqni shirindan, issiqni sovuqdan, ho’lni quruqdan farqlay   oladi.   Uning   hid   bilish   organlari   juda   zaif   bo’lishiga   qaramay,   burniga
yoqimsiz hidli modda yaqinlashtirilsa, bezovtalanadi. Bolada teri tuyush, haroratni
his   qilish,   sezish,   og’irlikni   fahmlash,   ta’m   bilish   sezgilari   ham   yetarli   darajada
rivojlangan bo’ladi. 
Chaqaloqda jismlarni, odamlarni, atrof-muhitni kattalar kabi yaxlit va aniq idrok
qilish   imkoniyati   bo’lmaydi.   Chunki   idrok   qilish   insonning   boshqa   psixik
jarayonlari   (xotira,   tasavvur,   tafakkur),   ruhiy   holatlari   (his-tuyg’u,
o’ng’aysizlanish)   va   o’ziga   xos   tipologik   xususiyatlari   bilan   uzviy   bog’liqlikda
amalga   oshadi.   Shuning   uchun   chaqaloqda   mazkur   imkoniyat   o’ta   cheklangan
bo’lib, sezgi organlari oddiy aks ettirish imkoniyatiga ega.
Yangi   tug’ilgan   bolada   kuchli   yorug’likni   aks   ettirish   imkoni   bo’ladi   va   u
yorug’likdan   turli   darajada   va   shaklda   ta’sirlanadi,   hatto,   ko’zlarini   yumib   oladi.
Ko’rish   mexanizmlari   hali   o’sib   ulgurmagani   sababli   tinch   holatdagi   yoki
harakatdagi   jismni   idrok   qila   olmaydi.   Goho   o’n   kunlik   chaqaloq   harakatdagi
jismga nigoh tashlagandek ko’rinsa-da, aslida unga bir necha sekund termilishdan
nari o’tmaydi. 
Chaqaloqda   eshitish   sezgisi   zaif   rivojlangan   bo’lsa   ham,   u   hali   o’zi   eshitishga
moslashmagan   kuchli   qo’zg’atuvchilarni   (tovush,   qichqiriqni)   aks   ettira   oladi,
biroq tovush kelayoigan obyektni aniq topa olmaydi. 
Ko’rish   va   eshitish   organlarining   muayyan   obyektga   yo’nalishi   oyoq-qo’l   va
boshning harakatida, bolaning yig’lashdan to’xtashida ko’rinadi. 
Chaqaloqdagi   muhim   xususiyatlardan   yana   biri   ko’rish   va   eshitish   tananing
harakatlanishidan   ildamroq   rivojlanishidir.   Chaqaloqda   ko’rish   va   eshitish
apparatlari   faoliyatining   o’sishi   tashqi   qo’zg’atuvchilardan   ta’sirlanishning
takomillashuvida   va   bosh   miyaning   rivojlanishida   namoyon   bo’ladi.   Chaqaloq
miyasining   og’irligi   kattalar   miyasining   chorak   qismiga   tengdir.   Chaqaloqning
nerv   hujayralari   kattalardagi   hujayralarga   o’xshasa   ham,   zaifligi   bilan   ulardan
farqlanadi.   Shunga   qaramay,   bola   organizmining   tayyorlik   darajasi   shartli
reflekslar paydo bo’lishi uchun mutlaqo yetarli emas.           Chaqaloq tashqi olam bilan aloqada bo’lishining markazi rolini bosh miya katta
yarim   sharlarining   yuksak   darajada   rivojlangan   qismlari   bajaradi.   Miya   tobora
takomillashuvining   o’zi   chaqaloqdagi   his siy   bilish   organlarining   rivojlanishini
ta’minlay  olmaydi.  Bu   organlar  bola  olayotgan  taassurotlar   natijasida  rivojlanadi.
Aslida taassurotlarsiz miyaning o’zi o’sishi mumkin emas. Miyaning rivojlanishida
tashqi   olamdan   keladigan   qo’zg’atuvchilar   va   signallarni   qabul   qiluvchi   hissiy
bilish   organlari   analizatorlarining   ko’p   ishlashi   muhim   rol   o’ynaydi.   Ilmiy
manbalarda   ifodalanganidek,   chaqaloq   sensor   to’siqqa   tushib   qolsa,   tashqi
taassurotlarning yetishmasligi sababli o’sishdan vaqtincha orqada qoladi.  A ksincha
taassurotning   miyaga   ko’proq   kelib   tushishi   oriyen tir   reflekslarning   rivojini
tezlashtiradi. Ko’ruv va eshituv apparatini obyektlarga yo’naltirish vujudga keladi,
natijada   insoniy   sifatlar,   jarayonlar   shakllanadi.   Ko’ruv   va   eshituv   a’zolari   orqali
to’planadigan   taassurotlar   manbai   hamda   nerv   sistemasining   muntazam   o’sishini
ta’minlash vazifasini kat ta yoshdagi odamlar bajaradi.
N.L.Figurin   va   M.P.Denisovaning   ta’kidlashicha,   bolaning   bir   oylikkacha
davridagi   tetiklik   holati   (uyg’oqligi)   ko’rish   va   eshitishga   yo’nalgan   shartsiz
reflekslar tufayli faollashib boradi; tovush ta’siriga berilish 2–3 haftalikda vujudga
keladi.   Shuning   uchun   bola   surnay   sadosiga   quloq   soladi   va   yig’idan   yoki
harakatdan   to’xtaydi.   Bir   oylik   bo’lgach   unda   oriyentir   refleksi   namoyon   bo’ladi
(I.P.Pavlov). Shu sababdan chaqaloq gaplashayotgan odamga tikiladi va ixtiyorsiz
xatti-harakatdan o’zini tiyib turadi.
Bola   obyektni   ko’rish   va   tovushni   eshitish   uchun   diqqatini   to’playdigan
bo’lgach  harakatining faollashuvida  ancha  o’zgarishlar  ro’y beradi. Odatda  uning
harakati   ixtiyorsiz   va   tartibsiz   ravishda   amalga   oshib,   jimslarga   ko’z   yugurtirish,
boshini   burish   bilan   tugasa   ham,   harakat   hodisasi   vazifasini   bajaradi:   o’zida
xulqning   sodda   ko’rinishini   ifodalab,   bolani   voqyelik,   tashqi   olam   bilan   uzviy
bog’laydi.
D.B.Elkonin ning   fikricha,   chaqaloq   hayotining   uchinchi   haftasida   onaning
emizishdagi   holatiga   moslashish   bilan   bog’liq   birinchi   tabiiy   shartli   refleks vujudga   keladi   va   keyinchalik   esa   ba’zi   qo’zg’atuvchilarga   javob   tariqasidagi
alohida shartli reflekslar ham paydo bo’ladi.
D.B.Elkonin   va   uning   shogirdlari   ta’kidlaganidek,   hali   chaqaloq   psixik
hayotining mazmuni muammosi  uzil-kesil  hal  qilinmagan va chaqaloqning psi xik
dunyosiga   chinakam,   haqiqatga   yaqin,   ilmiy-obyektiv   qarashlar   I.M.Sechenov
asarlaridagina   uchraydi.   Psixologiya   fani   rivojining   undan   keyingi   davrida   shu
muammoga taalluqli ancha tadqiqotlar olib borilgan, qator psixologik qonuniyatlar
va   mexanizmlar   ishlab   chiqilganki,   bular   to’g’risida   Yosh   va   pedagogik
psixologiya va pedagogik psixologiya xrestomatiyasida boy mate rial berilgan.
His-tuyg’uning o’sishi (jonlanish).
Chaqaloqning hayoti qichqiriq sadosi bilan boshlanadi va bu ko’pincha shartsiz
reflektor xususiyatidan kelib chiqadi. Dastlabki qichqiriq tovush chiqarish oralig’i
qisilishining   bevosita   mahsuli   sifatida,   organizmning   tabiiy   ehtiyoji   natijasida
vujudga   keladi.   Qisilish   avval   nafas   olish   refleksini   ham   boshqaradi.   Shunga
qaramay,   mutaxassis   olimlarning   fikricha,   birinchi   qichqiriq   –   noxush   his-
tuyg’uning   namoyon   bo’lishidir.   Qisilish   tanglik   (zo’riqish)   tuyg’usini   vujudga
kelishidir.   Shuning   uchun   chaqalokdagi   muskul   reaksiyasi   bilan   emosional
munosabatni farqlash ancha qiyin. Qichqiriq noxush kechinma va sezgilarga javob
tariqasida   vujudga   kelib,   issiqqa,   ochlikka   va   namlikka   qarshilik   vazifasini
bajaradi.   Chaqaloqni   to’g’ri   tarbiyalash   jarayonida   qichqiriq   emosional kechinmalarning yana bir turi yig’lashga aylanadi. Yig’lash bola jismoniy og’riqni,
ruhiy qayg’uni, iztirobni tabiiy aks ettirishining manbai bo’ladi, tashqi olam bilan
aloqa   o’rnatishning   eng   zarur   vositasi   sifatida   chaqaloqning   hayot   faoliyatida
alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   U   noxush   his-tuyg’ularnigina   aks   ettirib   qolmay,
tabiiy ehtiyojlarni qondirish mexanizmi sifatida   xizmat qilishi mumkin.
Bola   bir   oyga   to’lgach   o’zini   parvarish   qilayotgan   odamga   intiladigan,
talpinadigan   bo’ladi   va   buning   misoli   tariqasida   uning   kishilar   orasidan   “o’z”
kishisini tanishi va ajratishini aytish mumkin.
Mazkur   psixologik   holatni   N.L.Figurin   va   M.P.Denisovalar   “jonlanish”   deb
ataganlar.  Bu   davrda   bolaning  psixik   dunyosida   tetiklik,  his-tuyg’usida   esa   atrof-
muhitdan ta’sirlanish o’z aksini topadi. Ularning fikricha, bolaning katta yoshdagi
odamlarga o’z munosabatini  bildirishi  uning bundan keyingi o’sishini  belgilovchi
bosqich vazifasini o’taydi.
“Jonlanish” bolaning kattalar bilan o’ziga xos ravishda munosabatga kirishining
yangi   shakli   sifatida   vujudga   keladi.   Lekin   tashqi   qo’zg’atuvchining   qitiqlashiga
javob   tariqasida   namoyon   bo’ladigan   “jonlanish”ning   tabiati   hali   ochilgani   yo’q.
Ehtimol ,   bu   holat   bolaning   kattalar   bilan   muloqotining   maxsus   ko’rinishi   va
ovqatlanish   refleksining   mustahkamlanishi   bilan   bog’liqdir,   u   balki   bolada   ijobiy
his-tuyg’ularni   qo’zg’atish   omilidir.   Ba’zan   bolada   o’zini   parvarish   qiluvchi
shaxsning   muomalasi   tufayli   emosional   harakatlar   vujudga   keladi,   natijada   uning
qo’l   va   oyoqlari   harakati   ildam   va   tez   amalga   oshadi.   Bu   jarayon   intilish,   iltijo,
talpinish   kabi   tashqi   ifodaga   ega   bo’lgan   ichki   psixik   kechinmalarda   o’z   aksini
topadi.
Psixolog Ye.K.Kaverina bolaning tashqi  ta’sirga javob bildirishini  tadqiq qilib,
unda   odamlar   va   jismlarga   munosabat   bir   xilligini   ta’kidlaydi.   Uning   fikricha,
insonning   aft-angoriga   qarab   ijobiy   his-tuyg’ular   uyg’onishi   keyinchalik   vujudga
keladi.   Ta’sirga   berilish   va   ta’sirlanishning   mazkur   shakli   bola   bilan   kattalar
o’rtasidagi   aloqaning   boshlang’ich   ko’rinishi   hisoblanadi.   Shaxslararo   aloqaning
bu   shak li   chaqaloqlik   davrining   tugashi   va   ilk   bolalikning   boshlanishidan   dalolat
beradi. Chaqaloqda  paydo bo’ladigan  ijobiy his-tuyg’ularning oddiy tabiiy ehtiyojlarni
qondirish   bilan   hyech   qanday   bog’liqligi   yo’q.   Chunki   psixik   dunyodagi
o’zgarishlarni   o’rgangan   M.Yu.Kistyakovskayaning   uqtirishicha,   uyqusizlikdan
qiynalish va ochlik uyg’otuvchi qo’zg’atuvchilarni bartaraf qilish salbiy kechinma
va   his-tuyg’uni   pasaytiradi.   Bolaning   kattalar   bilan   ijo biy   munosabatda   bo’lishi
zamirida   tabassum,   kulgi,   ildam   harakat,   tovush   chiqarish   bo’lsa   ham,   bularning
tabiiy-organik   ehtiyojlarni   qondirish   bilan   hyech   qanday   aloqasi   yo’q.   Aksincha,
ijobiy   emosional   holat   yangi   ijtimoiy   ehtiyojning   ko’rsatkichi   bo’lib,   bola   katta
yoshdagi   odamlar   bilan   muloqotga   kirishishining   motivi   va   imkoniyati   rolini
bajaradi.
Psixolog M.I.Lisina  va uning shogirdlari ta’kidlaganidek, mazkur  yosh davrida
bola   ko’z   qarashlari,   ixtiyorsiz   harakatlari,   sharpaga   javobi,   tamshanishi   orqali
kattalar   bilan   aloqa   bog’laydi.   Ko’p   marta   takrorlanish   natijasida   shartli   refleks
shaklida   vujudga   kelgan   ana   shu   jarayonlar   muloqotga   aylanadi.   Chaqaloqning
yangi   sharoit   va   muhitga   moslashishidan   kelib   chiquvchi   bu   holat   ko’nikish
ko’rinishida   muloqot   vazifasini   o’tay   boshlaydi.   Biroq   bu   muloqot   noverbal
ravishda   (so’zlar   ishlatilmay)   amalga   oshadi,   sodda   shakldagi,   tor   ko’lamli
shaxslar aro munosabatni aks ettiradi.
Katta yoshdagi odamlarning chaqaloq bilan muloqotda bo’lishi unga o’yinchoq
ko’rsatishi,   termulishi,   erkalashi   unda   tashqi   ta’sirga   javob   reflekslarini
faollashtiradi.
Psixolog   D.B.Elkonin   nazariyasiga   ko’ra ,   chaqaloqlik   davridan   ilk   bolalik,
go’daklik davriga o’tishning o’ziga xos xususiyatlari mavjuddir.  Bular: 1. Ko’z va quloq yordamida diqqatni muayyan obyektga qaratish (to’plash)
ning paydo bo’lishi, bola harakat faoliyatining qayta qurilishi boshlangani, alohida
namoyon bo’luvchi harakatning xulq hodisasiga aylanishi.
2. Sirtdan   idrok   qilinuvchi   barcha   obyektlarga   (subyektlarga)   yo’nalgan
alohida ko’zg’atuzchiga nisbatan shartli reflekslar hosil bo’lishi.
3. Katta   yoshdagi   odamlarga   (onasiga   va   yaqin   kishilarga)   nisbatan
emosional   reaksiyalar   (his-tuyg’ular,   kechinmalar)   yangi   ehtiyoj   paydo
bo’lishining ko’rsatkichi ekanligi.
4. Bolaning (chaqaloqning) kattalar bilan muloqotda bo’lish ehtiyoji uning
keyingi psixik o’sishi negizini tashkil etishi va hokazolar.
Go’daklik davrining psixologik xususiyatlari 
Go’dak va muloqot
Go’dakning   hayotiy   faoliyati   va   taqdiri   uni   qurshagan,   parvarishlaydigan   katta
yoshdagilarga bevosita bog’liq bo’lib, uning barcha ehtiyoj va talablari faqat shular
tomonidan qondiriladi. Psixologik iboralar bilan aytsak, kattalar bolaning fazodagi
o’rnini   uzluksiz   o’zgartirishi,   almashtirishi   natijasida   unda   ko’rish,   eshitish,   teri
tuyush,   haroratni   sezish,   ta’m   bilish   kabi   sezgilar   rivojlanadi   (takomillashadi).
Kattalar   tomonidan   go’dak   uchun  yaratgan   obyektiv  va  subyektiv   shart-sharoitlar
uning   o’sishini   belgilovchi   muhim   turtki   vazifasini   o’taydi.   Atrof-muhitning
xususiyat   va   xossalarini   kattalar   go’dakning   psixik   dunyosiga   singdiradilar.
Shiqildoqlar   shakli,   rangi   har   xil   o’yinchoqlar   va   hokazolarni   bolaning   dikqatiga
havola   qilish   unda   jismlar   to’g’risida   tasavvur   obrazlarini   yaratadi,   go’dakning
hissiy bilish organlari esa ularni aks ettiradi. O’zaro muloqot jarayonida, jismlarni
ushlashga   o’rgatish,   mashqlar   natijasida   go’dak   “tanish”   jismlarga   talpinadigan, ularga qo’l cho’zadigan bo’la boshlaydi, unda rang va shaklni farqlash imkoniyati
tug’iladi.
Ta’sir   o’tkazishning   keyingi   murakkabroq   bosqichida   bola   kattalar   yordami
bilan   o’tirish,   o’rinda   dumalash,   tik   turish,   ovqatlanish   qurollaridan   to’g’ri
foydalanishni,   uzluksiz   va   mazmunli   harakatlarni   amalga   oshirishni   o’rganadi.
Shuning uchun aks ettirish qaysi  bosqichdaligidan qat’i nazar, bevosita yo’l bilan
amalga   oshadi.   Umuman,   go’daklik   davrining   dastlabki   bosqichida   olam,   barcha
ashyolar,   jismlar   to’g’risidagi   ma’lumotlar,   tasavvurlar,   timsollar   va   hokazolar
bolaning kattalar bilan hamkorlikdagi faoliyati mahsuli sifatida ma’naviy boylikka
aylanib,   uning   bosh   miya   yarim   sharlari   po’stlog’i   ostida   o’z   izlarini   qoldiradi.
Mazkur   davrning   aksariyat   bosqichlarida   go’dakda   bilim   va   tajribalarni   egallash,
uquv, ko’nikma va malakalarni mustaqil o’zlashtirish imkoni bo’lmaydi.
Go’daklik davrining xususiyatlarini o’rgangan L.S.Vigotskiy “Go’daklik davri”
nomli   asarida   bolaning   voqyelikka   munosabati   dastlab   ijtimoiy   munosabatdek
tuyulishini, ana shu jihatdan uni ijtimoiy jonzot deyish mumkinligini uqtirdi.
D.B.Elkoninning   fikricha,   katta   yoshdagi   odamlar   go’dakni   qurshagan
voqyelikning   markaziy   siymosi,   muhim   tarkibiy   qismi   hisoblanib,   uning   har
qanday   ehtiyojini   qondirish   bilan   bog’liq   muammolar   uchun   tayanch   nuqtasi
vazifasini bajaradilar. Go’dak tabiiy-biologik jihatdan onadan ajralgan bo’lsa ham,
aslida u bilan ijtimoiy bog’liqligicha qoladi.
Go’dakning   bir   yoshgacha   davridagi   psixologik   xususiyatlarini   o’rganish
bo’yicha   qator   tadqiqotlar   mavjud.   Shular   orasida   N.L.Figurin,   M.P.Denisova,
M.Yu.Kistyakovskaya,  A.Vallon,  D.B.Elkonin, Ye.A.Arkin,  S.Fayans,   Sh.Byuler,
F.I.Fradkinalarning asarlari alohida ahamiyatga molikdir.  
S.Fayans   tajribasida   go’dakka   chiroyli   va   jozibador   o’yinchoqlar   9   sm
masofadan  ko’rsatilganda  u  butun  vujudi   bilan  ularga  intilgan ,   keyinchalik  oraliq 60   sm   bo’lganida   bolaning   intilishi,   qo’l   cho’zishi,   sustlashgan,   va   nihoyat,   ular
100 sm dan ko’rsatilganda bolada intilishi, cho’zilishi, ixtiyorsiz harakati mutlaqo
so’ngan.   U   o’yinchoq   bilan   bir   qatorda   turgan   kat ta   kishiga   ham   ana   shunday
befarq   qaragan.   Masofa   qanchalik   qisqarsa,   bolaning   unga   intilishi,   qiziqishi
shunchalik kuchayib borishini kuzatish mumkin.
Yuqoridagi   tajriba   materiallari   asosida,   shunday   xulosa   chiqarish   mumkin:
kattalar go’dak qatnashayotgan faoliyatni jonlantiradilar. Go’dakni qurshab turgan
jismlar   borgan   sari   uning   nigohini   o’ziga   tortib,   maftun   qilib,   qo’zg’atuvchi
vazifasini   bajarib,   bolaning   qidirish,   mo’ljal   olish,   chamalash   faoliyatini
kuchaytirishga xizmat qiladi.
Tadqiqotchi   A.V.Yarmolenko   yarim   yoshlik   go’daklarda   jozibali   narsalarning
o’zaro   qiyosiy   tasnifini   tadqiq   qilgan.   Muallif   olgan   ma’lumotlarga   qaraganda,
go’dak   behisob   jismlar   orasida   insonni   (katta   yoshli   odamlarni)   tobora   aniqroq,
ravshanroq   ajrata   boshlagan.   Shu   bilan   birga   harakatsiz   ko’ruv   qo’zg’atuvchisiga
diqqatni   to’plash   26   sekunddan   37   sekundgacha,   harakat   qilmayotgan   odamga
bolaning   tikilishi   34   sekunddan   111   sekundgacha,   harakatdagi   ko’ruv
qo’zg’atuvchisiga   qarashi,   41   sekunddan   78   sekundgacha,   harakatdagi   insonga
e’tibor   berishi   49   sekunddan   186   sekundgacha   ortgan.   Tajribada   go’dakning harakatlanayotgan   odamga   diqqatni   to’plab   turishi   to’rt   marotaba   ortgani
aniqlangan.
Bizningcha,   go’dak   jonsiz   narsalarga   qaraganda   odamga   diqqatini   barqarorroq
qaratishi uning kattalarga munosabati o’zgarganidan emas, balki ular bi lan aloqaga
kirishganda   sust   reseptor   o’rnini   faolroq   reseptor   egallaganidandir.   Go’dakda
fazoviy   tasavvurning   boyishida   jismlarni   idrok   qilishdagi   farqlashning
takomillashuvi   muhim   vosita   hisoblanadi.   Hayot   tajribasi   ortib   borishi,   mashqlar
nati jasida jismlarning alomat va belgilarini farqlash uquvi paydo bo’ladi.
Fransuz   psixologi   Anri   Vallon   go’dakda   ijtimoiy   ta’sirlanish   ortib   borishini
atroflicha tadqiq qilgan olimdir. Uning ta’kidlashicha, yarim yoshli bolada boshqa
odamlardan   farqli   ravishda   javob   reaksiyasi   (ta’siri)   o’zining   yuqori   bosqichiga
ko’tariladi.   Bola   olti   oyligida   boshqa   kishilarning   imo-ishorasiz   ta’siriga   javob
berishi (ta’sirlanishi) 50 foizni tashkil qiladi, yetti oyligida esa aynan shu reaksiya
20   foizga   kamayadi,   ammo   imo-ishora   orqali   muloqot   41   foizga   ortadi;   yetti-
sakkiz   oylikda   boshqa   kishilarga   talpinish,   tabassum   qilish   birinchi   yarim
yillikdagidan to’rt marta ko’pdir.
M.Yu.Kistyakovskaya   bir   yoshgacha   bolalarda   kattalar   bilan   muloqotga
kirishishning  murakkablashib  borish i ni   o’rganib,  bolalar   psixologiyasi   fani  uchun
eng zarur materiallar to’plagan va ularni atroflicha   izohlagan.   Olimaning   fikricha,
3 oylikdan 6 oylikkacha bolada katta yoshdagi odamlar bilan tanlab munosabatda
bo’lish vujudga keladi. Uch oylik go’dak begonalar orasidagi tuqqan onasini ajrata
olsa,   yarim   yoshdan   boshlab   esa   begonalar   ichidagi   qarindoshlarini   ham   farqlay
biladi.   M.Yu.Kistyakovskayaning   ma’lumotiga   ko’ra,   3–4   oylik   go’dak   unga
yuzlangan,   erkalatgan,   muloqotga   kirishgan   har   qanday   odamga   tabassum   qiladi
yoki   erkalanadi,   5–6   oylikda   u   muomala   qilayotgan   notanish   shaxsga   bir   oz
tikiladi,   keyin   yo   kulimsiraydi   yoki   undan   yuzini   o’giradi,   hatto,   qo’rqib   yig’lab
yuboradi.   Bolada   o’zini   parvarish   qilayotgan,   boqayotgan   yaqin   kishilarga
bog’lanib   qolish   sodir   bo’ladi.   Ana   shu   sababli   onasi   yoki   enagasini   ko’rsayoq
qiyqirib   qarshilaydi,   talpinadi,   qo’l-oyog’ini   ixtiyorsiz   tipirchilatadi.   U   yarim
yoshga   to’lganida   atrofidagi   yaqin   kishilar   qatori   qarindosh-urug’lariga,   hatto, qo’ni-qo’shnilarga   ham   bog’lanib   (o’rganib)   ko’nikib   qoladi.   Taxminan   8–9
oyligidan kattalar bilan dastlabki o’yin faoliyatini boshlaydi.
O’ yin   faoliyatidagi   tabassum,   jonlanish,   shodlik   tuyg’ulari   avval   faqat   kattalar
ishtirokida   namoyon   bo’ladi,   vaqt   o’tishi   bilan   o’yinning   o’zi   bolaga   quvonch
bag’ishlaydi.   Go’dak   bir   yoshga   yaqinlashgan   sari   kattalarning   xatti-harakatlarini
izchil   kuzatishdan   tashqari,   unda   asta-sekin   ularning   faoliyatida   ishtirok   etish
tuyg’usi,   istagi   paydo   bo’ladi,   keyinchalik   ularga   ko’mak   berish   ishtiyog’i
tug’iladi. Natijada bola individual faoliyat     turidan hamkorlikdagi faoliyatga ham
o’ta   boshlaydi.   Ma’lumki,   hamkorlikdagi   faoliyat   muloqot   ko’lamini
kengaytirishga yordam beradi.
Tadqiqotchilardan   N.L.Figurin   va   M.P.Deni sova   go’dakn i ng   bir   yoshgacha
davridagi   psixik   o’sishini   o’rganganlar.  Olingan   ma’lumotlaridan   kelib  chiqib   bir
yoshgacha   kulgi   inson   chehrasi   va   tovushidan   ta’sirlanish   asosida   vujudga
kelishini ta’kidlaganlar. Bolaning boshini burib qarashi asosan insonning tovushiga
javob   reaksiyasi   tarzida   namoyon   bo’lsa-da,   u   keyinchalik   boshqa   tovushlardan
ta’sirlanishda ham ko’rinadi.
Bolada   qo’rquv   hissi   kishilarni   tanish   va   notanishga,   qarindosh   va   begonaga
ajratish, niqobni farqlash jarayonida vujudga keladi. Shuning uchun ijtimoiy tajriba
va   ko’nikmalarni   o’zlashtirishda,   biror   holatni   yaqqol   aks   ettirishda   go’dak
kattalarga   taqlid   qiladi.   Taqlidchanlik   bolaning   ijtimoiylashuviga   keng
imkoniyatlar yaratadi va uni faoliyatining yanada takomillashuviga turtki bo’ladi.
Yuqoridagi   tadqiqotchilarning   fikr-mulohazalarini   umumlashtirsak,   qimmatli
umumpsixologik   fikrlarni   muayyan   tartibda,   izchil   joylashtirish   mumkin   bo’ladi. Birinchidan,   mazkur   yosh   davrida   bola   bilan   uni   parvarish   qilayotgan   kattalar
o’rtasida   yaqin   va   nisbatan   barqaror   aloqa   o’rnatiladi.   Ikkinchidan,   go’dak
qatnashadigan   har   qanday   favquloddagi   holat   va   muammoli   vaziyatda   kattalar
markaziy   siymoga   aylanadilar.   Uchinchidan,   go’daklik   davrining   oxirida
hamkorlikdagi o’yin faoliyati individual o’yin faoliyatiga aylanadi.
Shunday   qilib,   go’daklik   davrida   kattalar   bilan   faol   aloqaga   kirishish   ehtiyoji
tug’iladi va bu aloqa nutq davrigacha muloqotning o’ziga xos yangi shakli sifatida
bolaning   o’sishida   muhim   rol   o’ynaydi.   Bir   yoshgacha   davrda   paydo   bo’lgan
ehtiyojning   tobora   chuqurlashuvi   bilan   nutq   davrigacha   muloqot
cheklanganligining   nomutanosibligi   bir   yoshdagi   inqirozni   keltirib   chiqaradi.
Vujudga kelgan qarama-qarshilik o’z yechimini nutq orqali muloqot davrida topadi
va   bola   o’sishning   bir   bosqichidan   ikkinchi   bosqichiga   o’tayotganini   ifodalaydi.
Go’dakning   nutq   faoliyati   takomillashgan   sayin   muloqotning   mazmuni   boyib,
ko’lami   kengayib   boradi.   Natijada   haqiqiy   ma’nodagi   shaxs lararo   munosabat
vujudga   keladi,   go’dakning   shaxsga   aylanishi   va   ijtimoiylashuviga   keng
imkoniyatlar yaratadi. Mazkur  davrda go’dakning o’sishini  ta’minlovchi obyektiv
va subyektiv sharoitlar yaratilishi – bolaning faolligi ortishi uchun psixologik negiz
bo’ladi.
L.I.Bojovich   olib   borgan   tadqiqotning   natijasi   tug’ilish   davriga   kelganda
bolaning miya po’stlog’i faoliyat ko’rsata boshlasa-da, aslida u na anatomik va na
funksional   jihatdan   rivojlangan   bo’lishini   ko’rsatdi.   Vaholanki,   uning   psixik
dunyosida   vujudga   keladigan   ehtiyojlarning   kuchi,   davomiyligi,   barqarorligi   ana
shu   rivojlanishga   bog’liqdir.   Shunday   ekan,   organlarning   rivojlanishi   go’dakning
funksio nal   holatiga   aloqadorligi   sababli   bosh   miyaning   ri vojlanishi   ham   unga
yangi qo’zg’atuvchilarning ta’sir qilishiga va bu ta’sirning bosh miya katta yarim sharlari   po’stlog’ida   faoliyat   uyg’otishiga   bog’liqdir.   Bosh   miya   markazlari   esa
jadallashgan   oriyentirovka   faoliyatining   kuchliligi   tufayli   funksional   jihatdan
rivojlanadi.
Mohir   tadqiqotchi   N.M.Askarinning   fikricha,   katta   yoshdagi   odamning
tabassumi   yoki   yoqimli   ovozidan   boshqa   hyech   qanday   qo’zg’atuvchi   go’dakda
shunchalik quvonch va shodlik his-tuyg’usini vujudga keltira olmaydi. Shu sababli
quvonch tuyg’usini  uyg’otish va mustahkamlash uchun tarbiyachilar go’dak bilan
tez-tez muloqotda bo’lishi, yoqimli ohangda, samimiy suhbatlashib turishi lozim.
Harakatning psixologik xususiyatlari va mexanizmlarini qator tajribalar asosida
o’rgangan   olimlardan   D.B.Elkoninning   ishonch   bilan   ta’kidlashicha,   2–3   haftalik
go’dakda   ko’z   konvergensiyasi   vujudga   kelsa   ham,   o’z   nigohini   turli   jismlarga
qaratib   turish   jarayoni   juda   qiyin   kechadi,   hayotining   3–5   haftalarida   esa   uning
nigohi   oz   fursat   bo’lsa-da,   muayyan   obyektga   to’plana   boshlaydi.   4–5   haftalik
go’dakda   1–1,5   metr   naridagi   jismlarni   kuzatish   ko’nikmasi   hosil   bo’ladi.   Ikki
oylik bola 2–4 metr  uzoqlikdagi  narsani  kuzatishni  o’rganadi, u uch oyligida 4–7
metr   oraliqdagi   jismlarni   ham   payqay   oladi,   nihoyat,   6–10   haftalik   go’dak   hatto,
aylanayotgan   narsalarning   harakatini   idrok   qilish   imkoniyatiga   ega   bo’ladi.
Keyinchalik   hissiy   organlarining   ko’z   bilan   turli   funksional   aloqalar   o’rnatishi
qaror   topadi.   Go’dak   to’rt   oyligida   uning   jismga   tikilish i   va   tomosha   qilishi
nisbatan barqaror bo’ladi. 
Yuqoridagi   fikrlarga   qaramay,   mazkur   yoshdagi   bolalarda   qo’l   harakati   hali
beixtiyor  xususiyatga ega bo’lib, jismlarni  maqsadga muvofiq harakatlantirishdan
ancha uzoqdir. Go’dak 4 oyligidan boshlab narsaga qo’lini yo’naltiradi, asta-sekin
unda paypaslash uquvi namoyon bo’la boshlaydi, 5–6 oyligida narsani ushlash va
uni   o’ziga   tortib   olish   (qo’ldan   yulib   olish)   ko’nikmalari   shakllanadi.   Harakat   va
teri tuyush organlari sifatida qo’sh vazifani o’tovchi ko’rish qobiliyati bir maromda
rivojlanishdan   birmuncha   kechikadi.   Bola   6   oyligida   unda   o’tirish,   turish,
emaklash, yurish, gapirish ko’nikmalari shakllanadi.
Yuqoridagi   hollarning   moddiy   asosini   o’rgangan   N.M.Shchelovanov   2   oylik
bolada   bosh   miya   yarim   sharlari   po’stlog’i   o’z   funksiyasini   boshlashini,   bu   hol barcha   idrok   qilish   organlarida,   jumladan,   eshituv,   ko’ruv   apparatlarida   shartli
reflekslar paydo bo’lganidan dalolat berishini uqtiradi. Olimning fik richa, eshitish,
ko’rishning   yuksak   analizatorlari,   hattoki,   ularning   kortikal   bo’limlari
rivojlanganidan keyin bolada harakat va harakat hodisasi rivojla nadi.
D.B.Elkonin   o’z   tadqiqotlaridan   ko’zning   ri vojlanishi   4   oylik   go’dakda   ayrim
harakatlarni   va   harakatlanuvchi   obyektlarni   kuzatish   imkonini   yara tadi,   degan
xulosa   chiqaradi.   Mazkur   yosh   davrida   predmetning   harakati   ko’z   harakatini
vujudga keltiradi. Uning rivojlanishi qo’l bilan paypaslash harakati paydo bo’lishi
bilan boshlanadi.
Go’dakning harakati o’z qo’lini silash va ushlab ko’rishdan boshlanib, choyshab
va   ko’rpachalarni   paypaslashga   borib   yetadi.   Odatda,   bola   qo’lini   uzoq   vaqt
ko’rpacha va choyshab ustida harakatlantiradi. Tashqi ta’sirga javob sifatida paydo
bo’lgan   psixik   jarayonning   mazmuni   qo’lning   jism   ketidan   emas,   balki   jism
bo’ylab harakat qilishidan iboratdir.
D.B.Elkonin   va   V.S.Muxinalarning   fikricha,   bolada   5   oyligidan   jismlarni
ushlash   harakati   bosh lanadi:   unda   predmetni   paypaslash   uchun   qo’lini   uzatish   va
uzatilgan qo’llarini ko’zdan kechirish yoki tekshirish vujudga keladi. Bunda ushlab
olish   sodir   bo’lmasa-da,   ushlashga   intilish   bo’ladi;   vaholanki,   go’dakning   qo’l
barmoqlari narsani ushlab turish imkoniga ega bo’lmaydi.
Go’dak   bir   necha   marta   natijasiz   harakat   oqibatida   kaft   va   barmoqlarini
yaqinlashtirib,   shunday   qulay   holat   yaratadiki,   qo’lining   uchi   jismga   tegishi
bilanoq   uni   ushlab   oladi.   Qo’l   bilan   ushlashning   vujudga   kelishi   ham   go’daklik
davrining   muhim   rivojlanish   pallasi   hisoblanadi.   Chunki   qo’l   bilan   ushlash
harakati,   birinchidan,   ko’rish   harakatini   muvofiqlashtirsa,   ikkinchidan,   mazkur
psixologik holat birinchi yo’naltirilgan harakatni ifodalaydi, uchinchidan, jismlarni ushlashga   intilishning   o’zi   narsa   bilan   turli   harakatlarni   bajarish
(manipulyasiya)ning eng qulay shartidir.
Ko’pgina   psixologlarning   fikricha,   olti   oylik   go’dak   yotgan   joyidan   turib
o’tirishga   harakat   qiladi.   Chunki   bunda   jismni   tutib   turgan   qo’lning   harakatini
kuzatish   imkoni   tug’iladi,   o’tirganda   qo’l   harakatlari   bilan   ko’ruv   idrok   maydoni
o’zaro   mutanosiblashadi.   7   oylikdan   bolada   narsani   idrok   qilish   va   ushlab   olish
harakati o’rtasida uzviy aloqa vujudga keladi. Masalan,  bola o’yinchoqni  ko’rishi
bilanoq uni olish uchun qo’lini cho’zadi.
N.L.Figurin   va   M.P.Denisovalarning   fikricha,   yarim   yoshgacha   davrida
go’dakda jismlarga takroriy intilishning paydo bo’lishi harakatning   rivojini yangi
bosqichga   ko’taradi.   Mualliflar   mazkur   holatni   chuqurroq       o’rganish   maqsadida
sinaluvchilar har xil rangli va hajmli kub, silindr, prizma kabi geomet rik jismlarni
ko’rsatishgan. Har qaysi jism bolada faol oriyentir (chamalash, mo’ljal) refleksini
vu judga keltirgan: bola avval jismni ko’zdan kechirgan, keyin uni qo’liga olgan, u
bilan mashg’ul      bo’lgan,  so’ngra unga  uzoq termulgan qaytadan  ushlab ko’rgan,
bir   qo’lidan   boshqa   qo’liga   bir   necha   marta   olib   o’ynagan.   Jism   15–25   daqiqa
go’dakning   qo’lida   turgan,   olingan   va   undan   farqli   yana   bitta   jism   bilan   qo’shib,
go’dakning   oldiga   qo’yilgan.   Tajribada       bola   tanish   jismga   mutlaqo   e’tibor
qilmay,   faqat   “yangi”siga   talpinavergan.   Tadqiqotchilarning   ta’kidlashlaricha,
“yangilik” alomati bola uchun muhim ahamiyat kasb etgani sababli unda oriyentir
refleksi   borgan   sari   fao llashib   borgan.   Shuning   uchun   “yangi”lik   alomati ning
qo’zg’atuvchilik   xususiyati   bolaning   faoliyatida   uchraydigan   takroriy   va   uzluksiz
harakat   mexanizmlarini   tushunishga,   idrok   qilinayotgan   narsalarga   faol   ko’z
yugurtirish   va   jism   bilan   turli   harakatlarni   bajarishning   psixologik   mohiyatini
ochishga xizmat qiladi.
Keyinchalik,   ya’ni   go’dak   ikkita   jismdan   foydalanishi,   ular   bilan   mashg’ul
bo’lishi   natijasida   unda   mazkur   predmetlar   bilan   funksional   harakatlarni   amalga
oshirish   sodir   bo’ladi.   Narsa   bilan   funk sional   harakatni   amalga   oshirishda,
birinchidan,   shu   harakatlar   predmet   bilan   munosabat   o’rnatishni   talab   qiladi, ikkinchidan,   mazkur   harakatdan   foydalanish   jarayonida   go’dakning   qo’l   ishlari
ko’lami kengayadi.
R.Ya.Abramovich   –   Lextman   go’dakning   bir   yoshgacha   davrida   predmetlar
bilan   harakat   qilishini   o’rganib,   ularning   oltita   rivojlanish   bosqichidan   iborat
ekanligini   aytadi.   Bular:   a)   faol   sergaklik   (tetiklik)   –   2   haftalikdan   4 – 5
haftalikkacha;  b) sensor  faollik   –   1,5 oylikdan 2,5 – 3   oylikkacha; v) harakatoldi   –
2,5 – 3   oylikdan   4 – 4,5   oylikkacha;   g)   sodda   “sermahsul”   harakat   –   4   oylikdan   7
oylikkacha; d) o’zaro bog’langan (uyg’un) harakat  –  7 oylikdan 10 oylikkacha; ye)
funksional   harakat   –   10 – 11   oylikdan   12 – 13   oy likkacha   davom   etadi.   Muallif   har
bir   bosqichning   o’ziga   xos   xususiyatlarini   ham   sxematik,   ham   tekstual   tarzda
ifodalagan.
Bir yoshgacha  bolalarda ta’sirlanishning eng muhim  jihatlari  paydo bo’lishi  va
shakllanishi   jarayonining   rivojlanishi   sxemasini   N.L.Figurin   va   M.P.Denisova
tuzdilar.   Buning   uchun   ular   ta’sir lanishning   34   ta   ko’rinishini   tanlab:   ta’sirlanish
mavjud   emasligi,   ta’sirlanish   namoyon   bo’lishi,   uzil-kesil   ta’sirlanish   shakllanish
bosqichlariga psixo logik tavsif berganlar.
Jismning   xususiyatiga   qarab   bola   harakatidagi   o’zgarishlarni
M.Yu.Kistyakovskaya,   D.B.Elkonin,   Ye.A.Arkin,   V.S.Muxina,
N.A.Menchinskaya   va   boshqalar,   reseptor   faoliyat   mexanizmlarini   I.P.Pav lov   va
uning   shogirdlari   F.R.Dunayevskiy   va   boshqalar   o’rganishgan.   Ularning
talqinicha,   emaklash   –   go’dakning   fazoda   mustaqil   holda   o’rin   almashtirishi,
harakat qilishning dastlabki ko’rinishidir. Mustaqil yurish  –  go’dakning insonlarga
xos yo’sinda fazoda siljish, joyidan qo’zg’alishni amalga oshirish uchun muayyan
darajada tayyorgarlikni taqozo qiluvchi harakatlarning yangi ko’rinishidir. Shunday   qilib,   go’dakning   jismlar   bilan   bevosita   amaliy   aloqaga   kirishuvi   va
ular   yordamida   harakatlanishi   narsalarning   yangi   xossa   va   xususiyatlarini   bilib
borishi, ular bilan munosabatini yanada kengaytirishi uchun imkon yaratadi.
Hayotining ikkinchi yarim yilida bolaning predmetlar bilan har xil harakatlarni
amalga oshirishdagi ildamligi, oriyentirlash faoliyatining murakkablashuvi, fazoda
o’rin   almashtirishining   yangi   shakllari   vujudga   kelishi   uni   katta   yoshdagi
odamlarga bevosita bog’lab qo’yadi.
Go’dak   o’sishining   murakkabligi   uning   xilma-xil   faoliyati   o’zaro
bog’langanidir.   Shuning   uchun   katta   yoshdagi   odamlar   bu   davrda   go’dakning
ehtiyojlarini   to’la   qondirishga   harakat   qilishlari   kerak.   Shundagina   ularning   bola
psixik   dunyosiga   muntazam   va   maqsadga   muvofiq   ta’sir   etishi   bola   bosh   miya
katta yarim sharlari po’stining faoliyatini takomillashtiradi.
Go’dak hayotining dastlabki oylaridan boshlaboq, o’yin faoliyati uning hayotida
muhim   o’rin   egallaydi   va   unda   ko’rib   va   eshitib   idrok   qilish   uquvini   o’stiradi,
jismlarning   rangi,   shakli,   katta-kichikligini   ajrata   olish   qobiliyatini   rivojlantiradi.
O’yin   faoliyati   go’dakning   borliqni   bilishida   va   uni   aks   ettirishida   muhim   rol
uynaydi.
Go’dakda muloqot ko’lamining kengayishi va nutqning vujudga kelishi
Oldingi   sahifalarda   bayon   qilinganidek,   go’dakning   kattalar   bilan   uzviy
bog’liqligi   majburiy   muloqotga   kirishishni   taqozo   qiladi.   Shaxslararo   aloqa
o’rnatish   zarurati   bolada   noverbal,   nutqsiz   muloqotning   maxsus   shakli   paydo
bo’lishiga   olib   keladi.   Shuni   alohida   ta’kidlash   kerakki,   organizmning   tash qi   va
ichki   qo’zg’atuvchilarga  javobi  “jonlanish”ni   keltirib  chiqaradi.  Muloqotning  eng
oddiy   ko’rinishlari   keyinchalik   boshqa   murakkabroq   ko’rinishlarining   vujudga
kelishiga puxta zamin yaratadi. Katta   yoshli   kishilar   tovushiga   taqlid   qilish,   go’dakni   qurshab   turgan   odamlar
nutqini idrok qilishi tom ma’nodagi nutq faoliyatini tarkib toptiradi. Muloqotning
so’nggi       turlari       go’dak       hayotining   ikkinchi   yarim   yilida   ko’zga   tashlanadi.
Uning   o’zini   parvarishlayotgan,   odamlarga   iliq       tabassum,   quvonch   na   shodlik
tuyg’usi   bilan   boqishi   faqat   xush   kechinmalaridan   emas,   balki   ichki
mexanizmlarini ifodalovchi, muayyan darajada tashkil topgan ijobiy ta’sirlanishni
aks ettiruvchi muloqotdan ham iboratdir. Katta yoshli odamlardan ta’sirlanish his-
tuyg’usi   go’dakning   hayoti   va   faoliyatida       bir       necha   yo’nalishda   qaror   topib
boradi. Ulardan bittasi quvonch yoki ta bassum tuyg’usida: kattalarga butun vujudi
bilan   talpinishi,   tikilib   turishi,   harakatlarini   kuzatishi,   qo’lini   uzatishi,   boshini
qo’zg’atuvchi   kelgan   tomonga   burishi,   o’ziga   xos   tovushlar   chiqarishi   yoki
gugulashida   yaqqol   ko’rinadi.   Ta’sirlanish   his-tuyg’usi   “jonlanish   majmuasi”
bilangina emas, balki uning alohida tarkibiy qismlari (tovush, chehra va hokazolar)
ta’sirida   ham   vujudga   keladi.       Ta’sirlanish       tuyg’usi   keyinchalik   tanlovchanlik
xususiyatini kasb etib, faqat ayrim (yaqin, tug’ishgan) kishilarga nisbatangina hosil
bo’ladi.
Oldingi   bo’limlarda   ta’kidlanganidek,   ta’sirla nish   tuyg’usi   avval   umumiy
xususiyatga   ega   bo’ladi,   keyinchalik   (4 – 5   oylik   paytlarda)   kishilarni   tanish   va
begonaga   ajratish   bilan   yakunlanadi.   Ya’ni   tanishlar   go’dakda   chuqur   ijobiy
kechinmalar   xosil   qilsa,   begonalar   quvonch   va   tabassum   hislarini   butunlay
to’xtatishga   ham   olib   keladi.   Tanish   kishi   psixik   jarayon   sifatida   bolaning
psixikasida   alo hida   ahamiyat   kasb   etadi.   Shu   boisdan   katta   yoshdagi   odamlar
go’dak   uchun   dastlabki   tanish   jarayonning   obyektiga   aylanadilar   va   muloqot
davomida   ijobiy   ta’sirlanish   tuyg’usini   paydo   qiluvchi   qo’zg’atuvchi   vazifasini
o’taydilar.
Insonga   qaratilgan   ta’sirlanish   tuyg’usi   vaqt   o’tishi   bilan   turli   jismlarga   ham
ko’chadi.   Kattalar   qo’lidagi   masalan,   o’yinchoq   go’dakda   quvonch   va   jonlanish
hissini   uyg’otadi,   jismlarning   bola   nigohini   o’ziga   jalb   etish   xususiyati   ham
kattalar yordamida   ro’yobga chiqadi. Go’dak yarim yoshida ular bilan muloqotga
kirishish   jarayoni   ikki   xil   xususiyat   kasb   etadi.   Avval   muloqot   bir   tomonlama, faqat   ta’sir   o’tkazish   bilan   chegaralansa,   endi   teskari   munosabat   (go’dakning
ularga   javobi   tariqasida)   ham   vujudga   keladi.   Chunonchi,   bola   kattalarning
kiyimini tortqilaydi, ularga qichqiradi, hatto, hiqillaydi va hokazo. Mazkur  psixik
holat   bolaning   kattalar   bilan   muloqoti   rivojlanishning   yuqoriroq   bosqichiga
ko’tarilganidan   dalolat   beradi.   Go’dakning   katta   odamlarga   qo’yadigan   talablari
(garchi   qat’iy   ohangda,   so’z   bilan   ifodalanmasa-da)   bevosita   yordamga
muhtojligini bildirish (masalan, qo’lini o’yinchoq qisib olsa, ko’ylagi ilinib qolsa,
koptogi   dumalab   ketsa,   charchasa   va   boshqa   hollar   ro’y   bersa,   boshqalarni
chaqiruvchi   signal)   vazifasini   bajarsa,   keyinchalik   shunchaki   chaqirish   vositasiga
aylanadi   va   bu   hol   muloqotga   ehtiyojdan,   uning   nisbatan   taqchilligidan   kelib
chiqadi.   Shuningdek,   bola   o’yin   faoliyatida   qiyinchiliklarga   uchrasa,   o’yin
qovushmasa ham mazkur chaqiriq vositasidan foydalanadi.
Bola   hayotining   ikkinchi   yarim   yilligida   kattalar   nutqini   idrok   qilishi   va   uni
tushunishi   jadal   sur’at   bilan   o’saveradi.   Chunki   ona   yoki   tarbiyachi   uni
parvarishlash   va   tarbiyalash   jarayonida   har   bir   harakatni   tushunchalar,   so’z
birikmalari, atamalar bilan birga amalga oshiradi, harakat bilan predmetning uzviy
bog’liqligini yoritishga tirishadi. Ma’lumki, har qaysi predmet va voqyea o’z nomi
bilan   ifodalanadi,   natijada   bola   uchun   onaning   yoki   tarbiyachining
(murabbiyaning)   nutqini   tushunish   va   uni   ilg’ab   olish   birmuncha   yengillashadi.
Bularning   barchasi   bola   bilan   katta   yoshli   odamlar   o’rtasida   uzluksiz   hamkorlik
vujudga   kelishini   taqozo   qiladi.   Bolaning   hamkorlikdagi   (ota-ona,   enaga,
murabbiya   yoki   tug’ishganlari   ishtirokidagi)   o’yin   faoliyati   ham,   his-tuyg’uga
berilishi ham nutq va nutq faoliyati bilan chambarchas bog’liq bo’ladi.
Olima   G.L.Rozengart-Pupko   bolaning   nutqni   tu shunishi   (idrok   qilishi)
jarayonini   o’rganib,   ko’ruv   idroki   va   predmetlarga   ko’z   yugurtirish,   ularning
nomlarini   tushunish   rivojlanishiga   yordam   beradi,   deya   xulosa   chiqaradi.
Tadkiqotchilardan   Z.I.Barabanova   go’dakning   nutqni   idrok   qilishini   tekshirib,
undagi turli analizatorlarning roliga baho beradi. Uning ma’lumotlariga qaraganda,
qo’zg’atuvchi 10 marta namoyon bo’lishida ko’ruv analizatorlarining yo’nalishi 86
foiz bolada saqlangan, eshituv analizatorining esa 60 foiz sinaluvchilarda yo’qola boshlagan.   Qo’zg’atuvchining   20   marta   ta’sir   ko’rsatishi   natijasida   ko’ruv
analizatorini ta’sirlanish oriyentirovkasi 18 foiz bolada so’ngan, eshituv analizatori
xuddi shu paytda umuman batamom so’nib bo’lgan. 
D.B.Elkonin   xulosasiga   ko’ra,   nutqni   tushunish   vujudga   kelishining   asosiy
shartlari quyidagilardan iborat: a) umumiy holatdan jismni ajrata olish; b) narsaga
diqqat-e’tiborini   to’plash;   v)   favqulodda   holatga   qarab   anglanadigan   his-
tuyg’uning mavjudligi va boshqalar.
O’zgalar   nutqini   tushunish   ko’ruv   idrokining   zamirida   vujudga   keladi.   Bolani
o’zgalar   nutqini   tushunishga   o’rgatishda   katta   odam   biror   o’yinchoqdan
ta’sirlanishni   hosil   qiladigan   qo’zg’atuvchini   uyg’otadi.   Bunda   o’zi   jism   va
rasmlarga   bolaning   diqqatini   jalb   etadi   yoki   uning   qo’lidagi   yoxud   stol   ustidagi
obyektlarni   ko’rsatib   “Surnay   qani?”,   “Katta   ayiqcha   qani?”,   “Koptok   qani,
avtomobil-chi?” kabi savollar bilan murojaat qiladi.
Kattalarning   bola   bilan   mashg’ulotlarni   bir   necha   marta   takrorlashi   natijasida
talaffuz   qilinayotgan   so’z   bilan   predmet   uzviy   bog’lanadi   va   bu   bog’lanish   bir
necha   bosqichlarda   namoyon   bo’ladi.   Dastavval   kat talarning   savoli   bolada   hyech
qanday ta’sirlanish tuyg’usini  qo’zg’atmaydi, hatto, go’dak o’sha predmetga qiyo
ham   boqmaydi.   Ikkinchi   bosqichda   bolada   savolga   nisbatan   sust   harakatlanish
hosil   bo’ladi   va   u   pred met   turgan   tomonga   diqqatini   yo’naltiradi.   Nutqni   idrok
qilishning   uchinchi   bosqichida   go’dak   uchun   jismning   mohiyati   va   mazmuni
muhim   ahamiyat   kasb   etmaydi,   balki   berilayotgan   savolning   intonasiyasi,   ritmi,
tempi,   mantiqiy   urg’usi   bosh   mezon,   asosiy   turtki   vazifasini   bajaradi.   O’zgalar
nutqini   tushunishning   oxirgi   bosqichida   go’dak   predmetni   anglatuvchi   so’z   bilan
predmetni   o’zaro   bog’lash   imkoniyatiga   ega   bo’ladi,   natijada   boshqa   joylardan ham   shu   predmetni   topish   uchun   ijodiy   izlanishga   harakat   qiladi.   Nutqni   idrok
qilish  va  tushunishning   oxirgi  bosqichi   go’dakning   9 – 10  oyligidan  boshlanadi  va
uni o’zgalar  nutqini tushunishning ilk shakli va ko’rinishi deb ataladi.
Tadqiqotchi   F.I.Fradkina   kattalarning   go’dakka   qaratilgan   nutqidan   quyidagi
ta’sirlanish holatlarini ko’rish mumkinligini aniqlagan: 1) nomi aytilgan predmetga
javob   tariqasida   burilib   qarash   (7–8   oylikda);   2)   turmush   tajribasida   egallangan
harakatlarni   kattalar   eslatishi   bilanoq   bajarishga   intilish   (7–8   oylikda);   3)
kattalarning   nutq   orqali   ko’rsatmasi   bo’yicha   oddiy   topshiriqlarni   bajarish   (9–10
oylikda);   4)   nutq   orqali   ko’rsatma   bo’yicha   zarur   predmetnn   tanlab   olish   (10–11
oylikda); 5) “Mumkin emas” degan taqiqlovchi so’z ta’sirida harakatini to’xtatish
(12 oylikda) va hokazo.
Go’dakda o’zgalar nutqini idrok qilish va unga javob berishga intilish, xususan
qo’zg’atuvchiga   javoban   u   yoki   bu   harakatni   amalga   oshirish   murakkablashib
boraveradi.   Bular   uning   aqliy   imkoniyatlari   darajasiga   (tiyrakligiga,   topqirligiga)
bevosita   bog’liq   bo’lib,   bola   ulardan   ta’sirlanish   natijasida   narsalarga   nigoh
tashlaydi,   uni   ushlab   olish   uchun   qo’l   cho’zadi,   unga   emaklab   boradi.   Tushunish
vujudga kelayotgan jarayonda favqulodda holatga qarab ta’sirlanishning o’zi ham
murakkablashib   boradi.   Dastlab   ta’sirlanish   biror   jismga   nisbatan   paydo   bo’ladi,
keyinchalik biror jismni  boshqa obyektlar bilan yonma-yon turgan joyidan tanlab
olish birmuncha qiyinchilik bilan ko’chadi. Tushunishning  rivojlanish bosqichlari
ko’ruv   idroki   bilan   nutq   o’rtasidagi   o’ziga   xos   munosabat   tariqasida   namoyon
bo’ladi. Shuning uchun tushunish, ya’ni nutqni idrok qilish go’dakni oriyentirlash
faoliyati   negizida   vujudga   kelib,   ko’ruv   oriyentiri   shaklida   ifodalanadi.
Tushunishning o’zi ham ko’ruv oriyentirining o’sishida yangi bosqich hisoblanib,
harakatning so’z bilan boshqaruv bosqichiga ko’chganligini bildiradi.
D.B.Elkoninning   fikricha,   bir   yoshgacha   bola   psixikasi   o’sishining   o’ziga   xos
xususiyatlari   quyidagilardan   iborat:   1)   kattalar   nutqini   tushunish   hamda   dastlabki
so’zlarni   mustaqil   talaffuz   qilish;   2)   predmetlar   bilan   xilma-xil   harakatlarni
uyg’unlashtirib,   ish – harakatini   bajarish;   3)   yurishga   urinishning   ro’y   berishi;   4) xatti-harakatni   so’z   bilan   boshqara   olish;   5)   so’z   bilan   go’dakning   idrok   qilish
faoliyatini boshqarish va hokazolar. 
Shunday   qilib,   bir   yoshgacha   go’dak   egallagan   eng   qimmatli   xususiyat   paydo
bo’ladi va u boladagi ijtimoiy ehtiyojning vujudga kelishida va uning shu ehtiyoj
orqali   katta   yoshdagi   odamlar   bilan   bevosita   muloqotga   kirishida   o’z   ifodasini
topadi.   Shuning   uchun   jismlar   bilan   maqsadga   muvofiq   xatti-harakatlarni
birgalikda   amalga   oshirishda,   bilish   jarayonlari   va   shakllari   zamirida   muloqotga
ehtiyoj   tug’iladi.   Go’dakning   o’sishi   kattalar   bilan   muloqotga   kirishish   natijasida
ro’y beradi.
Demak,   uch   oylik   go’dak   gapirayotgan   odamni   o’z   ko’zlari   bilan   topish
imkoniyatiga ega bo’ladi, chunki unda shu paytgacha tovush manbaini izlash uquvi
shakllanadi.   Shunga   ko’ra   bola   tovush   kelgan   tomonga   qarab,   so’zlovchiga
munosabatini   his-tuyg’uga   o’rab   ifodalay   oladi.   Go’dakning   borgan   sari   diqqat
bilan   atrof-muhit   manzaralarini   va   har   xil   ovozlarni   eshitish   hamda   ko’rish
imkoniyati   uning   umumiy   o’sishida   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Tajribalar
tahlilidan   ko’rinishicha,   ko’rish,   eshitish   analizatorlari   go’dakning   voqyelik   va
borliq   bilan,   kattalar   bilan   o’zaro   muloqotga   kirishishi   natijasida   takomillashadi.
Go’dakning   o’z   ko’zlari   orqali   inson   va   jism lar   to’g’risida   muayyan   ma’lumot
olishi   turmush   tajribasi   ortib   borishi   bilan   vujudga   keladi.   Eshitish   analizatorlari
yordamida   tovushlarni   idrok   qilish   ovozlarni   farqlashdan   iborat   shartli
reflekslarning   tabiatiga   ko’proq   bog’liqdir.   Shu   sababli   go’dak   inson   bilan
musiqaning   tovushini   ajrata   biladi,   ularning   kuchsiz   va   kuchliligini,   yoqimli   va
shovqinliligini   sezadi.   Uning   eshitib   tushunishi   va   nutqni   idrok   qilishi   ko’pincha
shartli bog’lanishlarning sifati bilan o’lchanadi.
Inson   zotining   bir   yoshgacha   davrini   nutqgacha   davr   deb   atash   odat   bo’lib
qolgan.   Bu   davr   mobaynida   go’dak   bosh   miya   yarim   sharlari   ikkinchi   signallar
sistemasi   faoliyati   bilan   bog’liq   anchagina   ishlarni   amalga   oshiradi.   Nutqni
tushunib   idrok   qilish   esa   kun   sayin   o’sib,   takomillashib   boradi,   uning   ko’lami
kengayadi. Go’dak ikki  oylik bo’lgunicha g’udurlashni  o’rganadi. G’udurlanish ijobiy his-
tuyg’u, barqaror  kayfiyatning mahsuli  sifatida  boshlanadi.   U asta-sekin  artikulyar
apparatning   takomillashuvi   natijasida   tovushlarni   o’zaro   farqlay   boshlaydi.
Yuqorida   aytilganlarning   barchasi,   bola   amalga   oshirayotgan   nutq   faoliyatining
nishonasi tug’ilayotganini ko’rsatadi.
Go’dak   hayotining   birinchi   yarim   yilida   turli   xususiyatlarga   ega   analizatorlar
rivojlanib,   oriyentirlash   reaksiyasi   aniqroq   ifodalana   boshlaydi.   Shartli   reflekslar
ko’lami tobora kengayishi nati jasida voqyelikka hissiy munosabat takomillashadi.
Go’dak   hayotining   ikkinchi   yarim   yilida   esa   u   katta larning   imo-ishoralarini
tushunib   idrok   qila   bosh laydi.   Faol   nutq   alomatlarining   vujudga   kelishi   bilan
go’daklik davri tugaydi va  ilk  bolalik yosh  davri   boshlanadi.
Ilk bolalik davridagi psixik o’sish
Inson ontogenezida uning 1 yoshdan 3 yoshgacha o’sish davri alohida ahamiyat
kasb etadi. Chunki bu davrda inson zotiga xos eng muhim sifatlar, xarakter xislati,
atrof-muhitga,  o’zgalarga munosabat,  xulq-atvor, tafakkur  va ong kabi  psixik aks
ettirishning   turli   ko’rinishlari   shakllanadi.   Bularning   barchasi   qarama-qarshiliklar
kurashi   ostida   tarkib   topadi,   ya’ni   uning   imkoniyati   bilan   intilishi   o’rtasidagi
ziddiyat rivojlanish negizi hisoblanadi.
Bolaning   yurishga   urinishi,   turli   narsalar   bi lan   ovunishi   va   mashg’ul   bo’lish
imkoniyatlari   kenga yishi,   uning   kattalarga   bevosita   tobeligi,   ularga   bog’liqligi
nisbatan kamayishiga olib keladi.   Binobarin, uning mustaqil harakat qilishi uchun
zarur shart-sharoitlar yaratiladi.
R.Ya.Abramovich-Lextmanning tadqiqotlarida ifodalanishicha, bir yoshli   va   bir
yoshu   ikki   oylik   bolada   turli   narsalar   bilan   harakat   qilishning   oddiy   turi   jadal
rivojlanadi.   Boshqacha   aytganda,   unda   jismlar   bilan   muayyan   harakatni   amalga oshirishning nisbatan barqaror usullari  shakllana bo radi. Shunday harakatlar tobora
ortadi   va   murakkablashadi,   ularning   mohiyati   borgan   sari   chuqurlashadi,   ko’lami
esa kengayadi.
D.B.Elkonin ning   fikricha,   bolalarda   keng   ko’lamli   va   ko’p   miqdordagi
predmetlarni tanish, idrok qilish, ularning xususiyatlarini o’zlashtirish ehtiyojining
ortishi katta yoshdagi odamlar bilan muloqotga kirishish mayli,  tuyg’usi va istagini
kuchaytiradi. Shunday bo’lsa-da, bu muammo bola shaxsiy o’yin fao liyatini tashkil
qilishda hali kattalarning madadi ga va yordamiga muhtojligini  ko’rsatadi.
Bir   yoshli   va   undan   sal   oshgan   bolaning   har   xil   harakatli   o’yinlarda
muvaffaqiyatsizlikka   uchrashi   ko’zlagan   ishni   bajarishidagi   noxush   kechinmalar
uning ruhiy dunyosida dastlabki jazava (affektiv) tuyg’u va hisni vujudga keltiradi.
Shuningdek,   o’z   faoliyatida   uchraydigan   ko’ngilsiz   voqyealarga   shaxsiy
munosabatini   bildirish   −   aks   ettirishning   yangi   shakli   ta’sirlanish   (reaksiyaga
kirishish)ni tarkib toptiradi.
Achchiqlanish, jahl qo’zg’alishi, qahru g’azab tuyg’ularining xususiyatini tadqiq
qilgan   T.Ye.Konnikova   ma’lumotlariga   binoan,   bir   yoshli   bolada   ko’pincha
bezovtalanish,   xatti-harakatdagi   “portlash”,   qahri   qattiqlik   yuzaga   keladi.
Olimaning   fikricha,   uning   psixikasida   paydo   bo’layotgan   xulq   hosilasi
tirishqoqlikning   o’ziga   xos   ko’rinishidan   iborat   bo’lib,   u   o’zi   yoqtirgan   narsani
tezroq qo’liga olish xohishi bilan uzviy bog’liqdir.
Odatda, affektiv holatga berilishni yoki affektiv ta’sirlanishni bola kattalar bilan
muloqotda   psi xik   jihatdan   qoniqmasligi   hosil   qiladi.   Psixolo gik   ma’lumotlarga
ko’ra,   “portlash”,   “lov   etish”   xususiyatiga   ega   bo’lgan   affekt   quyidagi   sabablar
bilan   vujudga   keladi:   1)   kattalar   bolaning   xohish-istaklarini   tushunmasligi,   imo-
ishorasi   va  yuz-chehra  harakatlariga,  pantomimikasiga  (yuz bilan  tana  harakatlari
qo’shilishi)   e’tiborsizligi;   2)   bolaning   ixtiyorsiz   xatti–harakatiga   batamom
qarshilik   ko’rsatishi,   shuningdek,   uning   talabini   bajarmasligi,   qoniqtirmasligi;   3)
boladagi   o’zgarishlarga   oid   bilimlardan   bexabarligi,   bu   o’zgarishlarni   oldindan
seza olmasligi va boshqalar. Jazavaga   tushishning   xususiyati   va   darajasi   bo laning   yashash   sharoiti   hamda
unga kattalarning munosabatida o’z ifodasini topadi va mahalliy mezonlar yordami
bilan aniqlanadi. N.A.Menchinskaya o’z kundaliklarida bir yarim yoshli o’g’lining
o’jarligini shunday ta’riflaydi: “Mumkin emas!” degan taqiqlashga javoban Sasha
o’jarlik   qilar,   sho’xligini   yana   zo’r   berib   davom   ettirishga   urinar   edi;   uning
o’jarona   xohishini   boshqa   obyektga   tortish   bilangina   bartaraf   qilsa   bo’lar   edi:
ko’pincha taqiqlashga qarshi   yig’lab injiqlik qilar, hatto, o’zini polga otar qo’l va
oyoqlarini tapillatar, ammo bunday “jazava” uning   xulqida juda kam sodir bo’lib,
uni bunday sho’xliklaridan tez va oson chalg’itish mumkin edi..”
Psixologlardan L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy va ularning shogirdlari olib borgan
ishlardan   ko’rinadiki,   bolada   paydo   bo’lgan   dastlabki   so’z-ibora   go’daklik
davridan   ilk   bolalik   davriga   o’tishning   eng   muhim   jihati   va   sharti   hisoblanadi.
Harakat   bilan   so’zning   bog’lanishi   bolaning   mustaqilligi   va   mustaqil   faoliyatni
amalga oshirishi uchun zarur sharoit yaratadi, unda intilishni jadallashtiradi.
Nemis   psixologlari   V.Shtern,   K.Byuler   va   boshqalarning   tadqiqotdarida   bayon
qilinishicha,  bola qo’llaydigan dastlabki  so’zlar  ikkita muhim  xususiyatga egadir:
birinchi   xususiyati   ular   kattalar   nutqidagi   so’zlardan   fonetik   jihatdan   keskin
farqlanishidir;   ikkinchi   xususiyati   esa   o’zining   qamrovi   bilan   ko’pma’noli
ekanligidir. Boshqacha aytganda, mazkur so’zlar, iboralar ma’lum predmetni emas,
balki qator narsalarning nomini, hatto, guruhlarini anglatishi mumkin.
Yuqoridagi mulohazalarning dalili sifatida T.Ye.Konnikova tajribasidan namuna
keltiramiz.   Olimaning   nuqtai   nazaricha,   kattalar   bilan   bolalar   muloqotida
ishlatiladigan   so’zlarning   farqlari   turli   manbaga   va   asosga   bog’liqdir:   a)   bolalar
nutqida shunday so’zlar qo’llanadiki, ular hyech qachon katta odamlarda shunday
ma’noni   bildirmaydi   (adiga   −   baliq   moyi,   ika   −   sharf,   gili-giliga   −   qalam);   b)
ko’pincha  bola  nutqidagi  so’zlar   kattalar   so’zlashuvining  ma’lum  bo’lagini  emas,
balki   uning   o’zagini   tashkil   qiladi,   xolos   (“is”   −   issiq”,   “di”   −   keldi);   v)   bolalar
kattalar   qo’llaydigan   so’zlarni   buzib   talaffuz   qilsalar-da,   lekin   predmetning
timsoliga asoslanib, ularning umumiy fonetik va ritmik jihatlarini saqlaydilar (“ti- ti”   −   soat,   “pa-pa”   −   mashina,   “ling-ling”   −   radio,   televizor);   g)   taqlidiy   so’zlar
(“vov   vov”  −  it, “mu-mu” − sigir, “ba - ba” − qo’y kabilar).
D.B.Elkonin tajribasida bir yoshu uch oylik Galya uchun “aka” degan tushuncha
(sun’iy   bo’lsa-da)   ho’l   mevalar,   konfet,   qand,   zoldir   singari   narsalarni   anglatgan.
T.Ye.Konnikova   tajribasida   esa   xuddi   shu   yoshdagi   Nonna   “kx-kx”   deganda
mushuk,   soch,   mo’ynani   atagan.   Bu   misollarni   psixologik   nuqtai   nazardan   tahlil
qilsak,   ularda   umumpsixologik   qonuniyatga   va   xossaga   mos   keluvchi   ikkita
xususiyat   haqiqatan   mavjudligiga   ishonch   hosil   qilamiz,   chunki   bu   voqyelik
metodologik hamda fenomenologik ahamiyat kasb etadi.   
Juda   ko’p   yirik   psixologlar   fikriga   va   kuzatishlarimiz   natijalariga   ko’ra,
bolaning   nutqi   ixtiyorsiz   birdaniga   vujudga   kelish   xususiyatiga   ega   bo’lib,
kattalarning mazmunli nutqi ta’sirida “nochor ahvolga tushib” qolib, o’z faolligini
yo’qotadi.   Hatto,   zarur   shart-sharoit   yaratilgan   taqdirda   ham   bola   o’zining   nutq
boyligidan unumli foydalana olmaydi, chunki unda nutqning ichki dasturi mavjud
emas, shu boisdan tasodifiy xususiyatga ega.
Bolada   dastlabki   faol   nutqning   shakllanishi   muammosi   bilan   shug’ullangan
F.I.Fradkina   ilmiy-amaliy   ahamiyatga   molik   ko’p   ma’lumotlar   to’plagan.   Uning
tajribasida  tabiiy muloqot paytida bola biror  so’zni  bir kunda o’zlashtirgan, biroq
sun’iy   sharoitda   esa   10 − 11   kun   davomida   o’sha   so’z   bildirgan   predmetning
timsolini ko’rsatish imkoniyatiga ega bo’lgan. F.I.Fradkinaning ma’lumotiga ko’ra
bola ning nutq boyligi   10   oylikda 1   tadan 5 tagacha, 11 oylikda 3 tadan 8 tagacha,
12   oylikda   7   tadan   16   tagacha,   ya’ni   juda   cheklangan   bo’ladi.   Bundan   tashqa ri,
olima   harakat   jarayonida   so’zlarni   talaffuz   qilish   imkoniyati   kengligini   bayon
qilgan.   Shunday   qilib,   nutqning   dastlabki   rivojlanish   bosqichida   so’z   bilan
predmet,   so’z   bilan   harakat   o’rtasidagi   uzviy   aloqa   faqat   muloqotga   ehtiyoj
tug’ilgan   taqdirda   paydo   bo’ladi   va   bu   ehtiyoj   kattalar ning   bevosita   rahbarligi
hamda hamkorligidagi faoliyat orqali vujudga keladi. O’zgalar nutqini idrok qilish
va   tushunish   hamda   undan   unumli,   faolroq   foydalanishning   eng   muhim   sharti
bolada   nutq   orqali   muloqot   ehtiyojining   mavjud   bo’lishidir.   Nutq   orqali   muloqot ehtiyojining   paydo   bo’lishi   bolaning   psixik   jihatdan   o’sishida   muhim   turtki   vazi -
fasini bajaradi va uni mustaqillik sari yetaklash mexanizmi hisoblanadi.
Ko’pchilik sobiq sovet  va   uzoq horij psixologlari bolaning nutqida so’zlar paydo
bo’lishining   xususiyatlari   hamda   qonuniyatlarini   o’rganadilar.   A na   shunday
tadqiqotchilardan   T.Ye.Konnikovadir.   Bola   nutqida   so’zlar   paydo   bo’lishining
ikkita   muhim   xususiyati   mavjudligini   aytadi.   Birinchi   xususiyat   bola   so’z   bilan
bog’liq   narsalarni   yorqin   emosional   bo’yoqlarda   idrok   qilishida   o’z   ifodasini
topadi.   Masalan,   birinchidan,   bolalar   bitta   buyumni   bir   qancha   nomda   atashlari
hamda kuchli va yorqin alomatlari bilan ko’rishlari; ikkinchidan,  bola muayyan bir
ayoshni   har   xil   sharoitda   har   xil   atashi.   Bola   nutqida   yangi   so’zlar   paydo
bo’lishining   ikkinchi   xususiyati   uning   mazkur   vaziyatga   faol   va   dadil   kirib
borishidan iboratdir.
Bola   dastlabki   so’z   va   atamalarni   o’zlashtirishi   uchun   kattalar   unga   qiziqarli
yo’l-yo’riq   va   ish-harakatlarni   ko’rsatishlari   lozim.   Harakatlar   va   buyumlarning
yangiligi bolaning faoliyatini muayyan yo’nalishga burib yuborishi mumkin, buni
vujudga   kelgan   ichki   mexanizmlar   taqozo   etadi.   Maxsus   o’tkazilgan   tajribalar
asosida so’zlar ko’p ma’noliligi bo’yicha bir nechta guruhga mansub, deya xulosa
chiqarish mum kin:   1)   biror vazifani bajarishiga ko’ra yaratilgan so’zlar: “f-f-fu”  −
gugurt;   pechka,   chiroq,   sham,   primus   kabilar;   2)   predmetlarning   yondoshlik
belgisiga qarab nomlash: “anna”  −  devorga osilgan jami narsalar, qo’shni xonadan
eshitilgan   ovozlar;   3)   tashqi   bel gisiga   asoslanib   nomlash:   “kx-kx”   −     mushuk,
soch,   mo’yna,   telpak,   namat   va   boshqalar;   4)   predmetlarning   tovush   chiqarishiga
qarab   yaratilgan   so’zlar:   “lya-lya”   −   telefon,   pianino,   radio,   televizor,   tanish
musiqa asboblari va hokazolar.
Psixologiya   fanida   to’plangan   ma’lumotlarga   tayanib   bir   ma’noli   va   ko’p
ma’noli   so’zlarning   hosil   bo’lishi   o’rtasida   keskin   tafovut   yo’q,   deya   xulosa
chiqarish mumkin. Chunki bola uchun har qanday so’zni  ham talaffuz qilish juda
qiyin kechadi.
D.B.Elkoninning   fikricha,   so’zlarning   hosil   bo’lishi   va   bolaning   nutqiga
aylanishi,   eng   avvalo   so’zning   ma’nosini   tushunib   va   idrok   qilishga   bevosita bog’liqdir.   Buning   natijasida,   birinchidan,   bolaning   lug’at   boyligi   keskin
ko’payadi,   ikkinchidan,   nutqida   ikkita   so’zdan   iborat   gap   tuzish   imkoniyati
vujudga   keladi   va   uchinchidan,   predmetlarning   nomiga   qaratilgan   savollar
tug’iladi.   Mazkur   jarayon   bir   yarim   yoshdan   oshgandan   so’ng   boshlanadi   va
bolada kattalar, bilan muloqotning yangi bosqichi paydo bo’lganini bildiradi. Nutq
orqali   mana   shu   yoshdagi   bolalarga   vaziyat   va   holatni   emas,   balki   predmetlarni
anglatuvchi so’zlar o’rgatiladi. Go’daklik davridan ilk bolalik davriga o’tish uning
faoliyatida va kat talar bilan muloqotida jiddiy olg’a siljish bilan ajralib turadi. Ana
shu   siljish   bolada   atrofdagi   odamlar   va   narsalarga   tabaqali   munosabatni
shakl lantiradi.   Biroq   bu   munosabatlar   faqat   kattalar   bilan   hamkorlikdagi   faoliyat
orqali   amalga   oshadi.   Kattalar   bilan   hamkorlikdagi   yoki   mustaqil   predmetli
harakatlarni egallashdagi yutuq yoki muvaffaqiyatsizlik, omadsizlik hollari bolada
turli   his-tuyg’u   va   kechinmalarni   (quvonch,   tashvish,   achinish,   qayg’urish,
samimiylik,   loqaydlik   va   hokazolarni)   vujudga   keltiradi.   Shaxsning   faolligi,
harakatchanligi,   tashabbuskorligi,   intiluvchanligi,   bilishga   ishtiyoqmandligi,
dadilligi   asosan   yuqoridagi   omil larga   uzviy   bog’liqdir   va   bunga   kattalar,
atrofdagilar befarq qaramasliklari  kerak.
Ilk bolalik davrida nutqning o’sishi
Aqliy o’sish
So’z bilan predmet   o’rtasida  har xil   bog’lanish  bo’ladi,   lekin dastlabki tushunish
vujudga   kelgan   vaziyatga   bog’liqdir.   Agar   bola   “koptok”   so’zi   boshqa
ko’rinishdagi   koptoklarga   ham   daxldorligini   tushunsa,   “Koptok   qani?”   degan
savolga   koptokning   u   yoki   bu   xilini   ham   ko’rsata   oladi.   Yangi   predmet   bola   o’z
tajribasida   uchratgan   jismga   o’xshasa,   tanishdek   tuyulsa,   yangi   harakat   bilan   uni
bildiradigan   so’zni   o’zaro   bog’lash   birmuncha   yengil   ko’chadi.   Shunga   o’xshash
vaziyat   bolaning   turmush   tajribasida   qanchalik   ko’p   uchrasa,   idrok   qilingan
predmetlar   ko’lami   ham   shunchalik   tez   kengayadi   va   bolaning   lug’at   boyligiga
qo’shiladi.   Bolaning   faoliyatida   unga   beriladigan   savollarni   tu shunish   muhim
ahamiyat kasb etadi  va   uning oddiy xatti-harakatlarni amalga oshirish imkoniyatini
yara tadi. Tadqiqotchi   Ye.K.Kaverinaning   tajribasida   tasdiqlaganidek,   bolaning   predmet
nomini tushunishi quyidagi tartibda aks etishi mumkin: a) bola eng avval atrofidagi
predmetlarning nomlarini; b) katta yoshli odamlar va o’yinchoqlarning nomlari va
rasmlarini; v) odamlarning gavdasining tuzilishini, uning bo’laklari  va   hokazolarni
tushunadi.
Tushunishning   eng   qulay   (senzitiv)   davri   bir   yoshdan   bir   yarim   yoshgachadir.
Bu   davrda   bola   predmet   va   jismlarning   nomlarini   yengil   o’zlashtirib   oladi.   Ikki
yoshgacha davrida kattalar bilan muloqotga kirishishda uy jihozlari va boshqalarni
o’rganadi.
Ye.K.Kaverinaning fikricha, bolaga beriladigan topshiriqlar, harakat nomlari va
ularni   bajarish   bo’yicha   yo’llanmalarni   tushunish   quyidagi   bosqichlardan   iborat
bo’ladi:   a)   ta’sirlanishning   yo’qligi   yoki   mutlaqo   noto’g’ri   ta’sirlanish;   b)
harakatni   to’g’ri   ijro   etish;   v)   harakatning   murakkablashuvi   va   boshqa
ko’rinishlarining xususiyatlari. Bolaning kattalar yo’naltiruvchi nutqini tushunishi
xatti-harakatlarni amalga oshirishda yetaklovchi vazifani o’taydi.
Kattalar   bilan   bolaning   hamkorlikdagi   faoliyatida   yo’l-yo’riq   mohiyatini
tushunish   o’ziga   xos   yangi   munosabatlar   o’rnatishning   eng   muhim   sharti
hisoblanadi.   Shuning   uchun   ikki   yoshli   bolalarda   kattalar   nutqini   tushunishning
o’sishi   predmetlar   bilan   harakatni   amalga   oshirish   usulini   egallashda   alohida
ahamiyat kasb etadi.
Bola   uch   yoshga   qadam   qo’yganda,   unda   nutqni   tu shunishning   ko’lami
kengayadi;   sifati   esa   yuqori   darajaga   ko’tariladi.   2-3   yoshli   bola   kattalarning
amaliy faoliyatni bajarishga doir nutqini tushunishdan tashqari, ertak, hikoya, she’r
kabilarni   tinglashni   ham   yoqtirishi   sababli   ularda   bayon   qilingan   fikrlarni   ham
tushunishga intiladi, natijada ilk tasavvurlar vujudga keladi.
Bola   ikki   yoshga   to’lganda   nutqining   rivojida   yangi   davr   boshlanadi.   U   ona
tilining grammatik qoidalariga muvofiq gap tuzishga harakat qiladi. Uning nutqida
qariyb   barcha   so’z   turkumlari,   murakkab   bog’lovchisiz   gaplar   uchray   boshlaydi.
Fikr bildirish, ma’lumot uzatish ixtiyorsizlik asosiga quriladi.   Bola   3   yoshga   o’tganidan   keyin   faqat   yaqin   kishilari   bilan   emas,   balki
begonalar, tengqurlari bilan ham muloqot ko’lami kengayishi  natijasida unda tom
ma’nodagi   nutq   faoliyati   vujudga   keladi.   Bolada   kattalarning   nutqiga,   xatti-
harakatiga qiziqish kuchayadi, o’ziga daxlsiz fikr va mulohazalarni tinglash mayli
paydo   bo’ladi,   shuningdek,   uning   o’zi   atrof-muhitda,   kattalar   davrasida   olgan
ma’lumotlar   va   axborotlar   bo’yicha   boshqalar   bilan   muloqotga   kirishish   istagi
tug’iladi.
Uch   yoshli   bolaning   nutqi   muloqot   quroli   vazifasini   bajarib,   amaliy   faoliyat
bilan   uzviy   bog’liq   holda   ro’yobga   chiqadi.   Unda   dialogik   nutq   paydo   bo’ladi,
chunki   uning   o’zini   qiziqtirgan   narsalar   haqida   savollar   berishi   yoki   kattalarning
savoliga javob qaytarishi dialogik nutqni taqozo etadi. Dialogik  nutq zamirida ona
tilining   grammatik   tuzilishini   faol   egallash   uchun   keng   imkoniyatlar   yotadi.
Umuman,   dialogik   nutq   bolaning   kattalar   bilan   hamkorlikdagi   faoliyatining
ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi.
A.N.Gvozdev   ilk   bolalik   yosh   davrida   rus   tili ning   grammatik   qurilishini
o’rganib,   uni   ikki   bosqichga   ajratadi.   Birinchi   bosqich   −   1   yoshu   3   oylikdan   1
yoshu 10   oylikkacha.  Bu   bosqich ham muayyan davrlarni o’z ichiga: a) bir so’zdan
tuzilgan gaplar bosqichi  (1,3  −  1,8);   b) ikki va undan ortiq so’zdan tuzilgan gaplar.
Ikkinchi bosqich   −   1   yoshu   10   oy likdan   3   yoshgacha.   Bu   bosqich ham bir necha
davrlarga   ajratiladi:   a)   sodda   va   murakkab   gaplarning   shakllanishi   (1,10   −   2);   b)
sintaktistik aloqalarni ifodalovchi gaplardan foydalanish   (2,1   −  2,3);   v) yordamchi
so’zlarni o’zlashtirish bosqichi kabilar.
Psixologik adabiyotlarda ilk bolalik davrida tilning grammatik shakllarini jadal
sur’at bilan o’zlashtirish omillari bo’yicha qator muammolar ifodalangan. Masalan ,
K.Byuller   bolani   tilning   flektiv   (turlanish,   tuslanish)   tabiati   bilan   tanishish
muammolariga   alohida   ahamiyat   bergan.   Uning   fikricha,   bola   mazkur   holatni
intuitiv   ravishda   kashf   qiladi,   bu   narsa   grammatik   aloqalarda,   morfologik
o’zgarishlarda namoyon bo’ladi.
Bolada   tilning   grammatik   qurilishini   o’rganishga   bag’ishlangan   anchagina
tadqikotlar   mavjud.   Ularning   mualliflari   F.A.Soxin,   L.S.Slavina,   D.B.Elkonin, K.I.Chukovskiy, M.I.Popova, G.L.Rozengart − Pupko, A.R.Luriya, F.Ya.Yuduvich,
P.Ya.Galperin va boshqalardir.
D.B.Elkonin fikricha, ona tili (rus tili) grammatikasini o’zlashtirish quyidagicha
amalga   oshadi:   a)   yaqqol   idrok   qilinayotgan   vaziyat   tilning   leksik   vositasi   bilan
ifodalanib, obyektiv munosabatni aks ettiradi; b) predmetli vaziyatning grammatik
shakli   ajratiladi;   v)   grammatik   munosabatlar   shaklini   bildiruvchilarni
umumlashtirish va mavhumlashtirish yuzaga keladi.
Tadqiqotchi   N. X.Shvachkin   mulohazasiga   ko’ra,   bo lada   avval   unli   harflarni,
keyin undosh harflarni farqlash ko’nikmasi vujudga keladi.
Shunday   qilib,   yuqoridagi   mulohazalar   asosida   umumiy   bir   xulosaga   kelish
maqsadga   muvofiqdir.   Ma’lumki,   ikki   yoshga   to’lgan   bola   tilning   barcha
tovushlarini   fonetik   jihatdan   idrok   qilish   asosida   nutqni   tushunish   imkoniyatiga
ega bo’ladi, bu hodisa shaxslararo munosabatni vujudga keltiradi.
Ilk bolalik davrida harakatlarning shakllanishi oriyentirovka faoliyati xususiyati
o’zgarishi bilan uzviy bog’liqdir. Bola u yoki bu harakatni amalga oshirish uchun
avval   predmet   bilan   tanishadi:   unga   ko’z   yugurtiradi,   qo’liga   oladi   va   hokazo.
Bolani   predmetlarning   shakli,   rangi,   vazni   bilan   tanishtirishda   kattalar   amalga
oshirish   mo’ljallangan   harakatning   mohiyatini   tushuntiradilar   va   harakatni   qay
yo’sinda   bajarishni   o’rgatadilar:   Bolani   “Olib   kel”,   “Joyiga   qo’y”,   “Rasm   chiz”,
“Ushlab   tur”   kabi   so’z   birikmalaridan   iborat   topshiriqning   mohiyati   bilan
tanishtirib,   keyin   unga   harakatni   bajarish   yo’llari   “Qalamni   mana   bunday   ushla”,
“Avval   qo’lingga   ol”,   “Oldin   o’ng   qo’ling   bilan   tut”,   “Qoshiqni   bunday   ushlab
og’zingga   olib   bor”   deb   ko’rsatiladi.   Shuning   uchun   ham   bolada   predmetli
harakatni o’stirish murakkab jarayon hisoblanadi.
Ilk   bolalik   amaliy   harakat   tafakkuri   vujudga   keladigan   davr   hisoblanib,   qo’l
operasiyalari   turli   narsalar   va   qurilmalar   bilan   almashinadi.   Bola   ijtimoiy
qurollardan   foydalanish   usullarini   o’zlashtirishi   natijasida   unda   predmetli   harakat
ko’nikmasi   shakllanadi.   Jismlar   bilan   turli   harakatlarni   o’zlashtirishda   ulardagi
muhim   va   o’zgarmas   alomatlarni   ajratish   ko’nikmasi   hosil   bo’ladi,   natijada
umumlashtirish   va   umumiy   tushunchalarni   o’zlashtirish   jarayoni   ro’y   beradi. Yangi   sharoitda   predmetli   harakatdan   foydalanish   bolaning   aqliy   o’sishiga   ijobiy
ta’sir   qiladi.   O’z   xatti-harakatini   kattalarning   harakati   bilan   solishtirish   va   uning
o’xshash   jihatlarini   topish   bolaning   aqliy   o’sishi   uchun   muhim   ahamiyatga   ega.
Aqliy   o’sishni   to’g’ri   yo’naltirish   uchun   bola   bilan   maxsus   reja   asosida
mashg’ulotlar o’tkazish maqsadga muvofiq.
Bu   davrda   bolada   “Men   o’zim”   konsepsiyasining   vujudga   kelishi   shaxsiy
fazilatlar  shakllanishiga  olib keladi  va xuddi shu paytlarda u shaxs  sifatida tarkib
topa   boshlaydi.   Bolada   shaxsiy   harakatlar   paydo   bo’lishi   o’sishning   yangi   davri
boshlangandan darak beradi.
Mustaqil bajarish uchun vazifa
1.   2 − 3   yoshli   bolalar   guruhida   geometrik   jismlar   yordamida   o’tkaziladigan
mashg’ulotlarni kuzatib, guruh tarbiyachisining:
a) bolalarga kub va sharni quticha teshigiga tushirish;
b) g’ishtcha va uch qirrali prizma “tom”ni quticha teshikchalariga tushirish;
v)   yassi   jismlarni   teshiklarga   tushirishni   o’rgatish   tajribalarini   yoritib,   o’z
xulosalaringizni yozib bering.
2.   Quyidagi savollarga javob topib, mavzu bo’yicha munozaraga tayyorlaning:
1) ilk yoshdagi bolalar sensor tarbiyasining zarurligi;
2)   sensor tarbiyaning vazifalari;
3) sensor tarbiyaning metodlari;
4) ilk yoshdagi bolalarning shaklni idrok qilishi;
5) bolalarni narsalarning shakli, rangi bilan tanishtirish;
6) ularga turli geometrik jismlarni taqqoslashni qanday o’rgatish kerak?
7)   bolalarni   shakli   ikki   xil   narsalar:   qo’ziqorin,   ko’zachalar,   bayroqchalar,
kubchalar namunasiga qarab tanlashga qanday o’rgatamiz?                 Adabiyotlar.
1. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. O.To’rayeva. Tosh-t. O’qit. - 1990.
2. Yusupov E., Ismoilov. Inson odobi bilan. -T., O’zb-n., 1983.
3. Mirtursunov.Z.F. O’zbek xalq pedagogikasi. -T., «Fan», 1973.
4. Oila   pedagogikasi.   A.Munavvarov.   Xalq   pedagogikasi   va   ma’naviy
qadriyatlar tarbiya manbai.  Tosh-t. O’qit. - 1992.
5. Talabalar   uchun   psixologiyasidan   topshiriqlar.     L.P.Xoxlova.   -T.,   O’qit.   -
1992.
6. Mirzakalon Ismoiliy. Odamiylik qissasi. -T., «O’zbek-n»., 1975.
7. Psixologiya v semye. I.Plotniyeks. Moskva.  «Pedagogika» 1991.
8. Oila tayanchi.Ilmiy maqolalar to’plami., Toshkent T.D.P.U. 1998.

Ontogenezning ilk bosqichlarida insonning psixik rivojlanishiga xos xususiyatlar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский