Organizmlarning ko‘payish usullari ikki xil jinsiy va jinssiz - Геология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Геология

Organizmlarning ko‘payish usullari ikki xil jinsiy va jinssiz

Купить

Organizmlarning ko’payish usullari ikki xil: jinsiy va jinssiz
ko’payish .
Jinsiy hujayralar ishtirok etmasdan, balki somatik hujayralar ishtirokida nasllarning
gallanishi va rivojlanishiga jinssiz ko’payish deyiladi. Jinssiz ko’payish tabiatda keng
tarqalgan.
1) Ko’pchilik bir hujayrali sodda hayvonlar (amyoba, avglena, tufelka) teng ikkiga
bo’linish (binar) yo’li bilan ko’payadi.

2) Bir hujayrali suv o’tlari
(xlorella, xlomidomonada),
sporalilar bir necha bo’laklarga
bo’lish yo’li bilan ko’payadi,
Ko’p bo’laklarga bo’linib
ko’payish – shizogoniya
deyiladi.
3) Xlorella, xlamidomonada
kabi suvo‘tlari, zamburug‘lar
sporalar orqali ko‘payadi.
Sporalar mitoz usulida hosil
bo‘ladigan gaploid hujayralar
bo‘lib, tarqalishga xizmat qiladi.
4) Kurtaklanib ko‘payish mitoz
asosida sodir bo‘ladigan
jarayon bo‘lib, achitqi
zamburug‘larida kuzatiladi. Ona
hujayrada yadroni saqlovchi
bo‘rtma paydo bo‘lib,
kattalashadi va mustaqil
organizmga aylanadi. ,

Ko‘p hujayrali organizmlarda jinssiz
ko‘payish quyidagicha amalga oshadi .
Fragmentatsiya –tana bo‘laklari orqali
ko‘payish usuli bo‘lib, regeneratsiya
jarayoniga asoslangan. Fragmentatsiya
suvo‘tlari (spirogira)da, g‘ovak tanlilarda,
kovakichlilarda, yassi chuvalchanglarda,
igna tanlilarda kuzatiladi.
Kurtaklanib ko‘payish g‘ovak tanlilarda,
kovakichlilarda va ayrim halqali
chuvalchanglarda kuzatiladi.
Zamburug‘lar (qalpoqchali
zamburug‘lar), suvo‘tlar, yo‘sinlar,
qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar sporalari
orqali ko‘payish xususiyatiga ega. Yuksak
hayvonlarda (zirhlilar) zigotadan
rivojlanayotgan embrion ilk rivojlanish
bosqichida bir necha fragmentlarga
bo‘linib, har bir fragmentdan yangi
organizm rivojlanadi. Bu hodisa
poliembrioniya deyiladi. Odamlarda bir
tuxumli egizaklarning rivojlanishi ham
buning yaqqol misolidir.

VEGETATIV KO`PAYISH
Tugunaklar IldizpoyalarQalamchalar
RegeneratsiyaIldiz bachkisi Gajaklar
Piyozchalar

O’simliklar orasida
vegetativ ko’payish keng
tarqalgan bo’lib, ular
qalamchalari, gajaklari,
ildiz bachkisi, tugunaklari,
piyozchalari va
ildizpoyalari orqali
ko’payadi. Kartoshka, batat,
shoyigul tugunaklari
yordamida, tol, terak, tok,
qoraqat qalamchalari
yordamida, olma, yantoq,
olcha, terak kabilar ildiz
bachkisi bilan, qulupnay
gajaklari orqali , begoniya
bargi, ildiz tugunaklari ,
iloq, g’umay, shirinmiya,
ajriq, hilol ildizpoyalari
orqali ko’payadi. Misol
uchun hilol tugunagi
hisobiga 1m 2
joyda 1800
tagacha o’simlik hosil
qiladi.

Gajaklar
Tugunaklar

Ildiz bachkisi
Ildizpoyalar Piyozchalar

Ayrim hayvonlarda ham vegetativ ko’payish kuzatiladi. Halqali chuvalchanglar
tanasi bir necha bo’lakka bo’linganda ularning har biridan alohida organizm
rivojlanadi. Hayvonlarda kuzatiladigan vegetativ ko’payish asosida regeneratsiya
yoki yo’qotilgan qismni qayta tiklash yotadi. Regeneratsiya umurtqasiz hayvonlar va
umurtqali hayvonlar (sudralib yuruvchilar) uchun xosdir.

Jinssiz ko’payishda hosil bo’lgan avlod ona organizmning aynan o’xshashi bo’ladi.
Jinssiz ko’payishning biologik ahamiyati, organizmning tez ko’payishi va ko’p avlod
hosil bo’lishini ta’minlashdan iborat. Jinssiz ko’payish asosida mitoz ko’payish
yotadi.
Jinssiz ko‘payishning biologik ahamiyati . Jinssiz ko‘payishda faqat bitta hujayra
yoki bitta organizm qatnashganligi uchun hosil bo‘lgan yangi avlodlar ona avlodning
ayni nusxasi hisoblanadi (ularning irsiy moddalari bir xil bo‘ladi). Jinssiz
ko‘payishning bu xususiyatidan foydalanib hozirgi vaqtda ba’zi murakkab
o‘simliklar va hayvonlarning juda ko‘p sonli aynan nusxalarini yaratish
(klonlash)ishlari yo‘lga qo‘yilmoqda. Jinssiz ko‘payish organizmlarning tez
ko‘payishini va ko‘p avlod qoldirishini ta’minlaydi.

JINSIY KO`PAYISH
PARTENOGENEZ IZOGAMIYA
Jinsiy ko`payish- jinsiy bezlarda hosil
bo`lgan, maxsus jinsiy hujayralar hisobiga
nasllar gallanishi va rivojlanishiga aytiladi. GERMOFRODITGeterogamiya
Oogamiya

Izogamiya – shakli va o‘lchami bir xil, harakatchan erkak va urg‘ochi
gametalarning qo‘shilishi bilan boradigan jinsiy ko‘payish shakli (ulotriks) .
Geterogamiya - erkak va urg‘ochi gametalar harakatchan, lekin urg‘ochi gametalar
erkak gametalarga nisbatan yirik bo‘lishi bilan xarakterlanadi (xlamidomonada).
Oogamiya – jinsiy ko‘payishning bir shakli bo‘lib, urg‘ochi gametalar yirik,
harakatsiz, tuxum hujayra debataladi, erkak gametalar mayda bo‘lib,
harakatchan bo‘lsa spermatozoid (hayvonlar, yo‘sinlar, qirqquloqlar), harakatsiz
bo‘lsa spermiy (gulli o‘simliklar) deb yuritiladi.
Jinsiy hujayralar o‘lchami va shakli
jihatidan bir-biridan jiddiy farq
qiladi. Spermatozoidlar tuxum
hujayradan ancha kichik, biroq juda
harakatchan bo‘ladi.
Tuxum hujayra ko‘pincha yumaloq, amyobasimon shaklda
bo‘lib, harakatsiz. Boshqa hujayralardan asosiy farqi
shaklining juda katta bo‘lishidir. Tuxum hujayraning kattaligi
sitoplazma oqsilga boy oziq modda — sariqlikning
mavjudligidir. Tuxum qo‘yib ko‘payadigan umurtqalilar
(sudralib yuruvchi va qushlar)da tuxum hujayra ancha yirik
bo‘ladi. Tuxum hujayra organizmning rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan hamma irsiy axborotni o‘zida saqlaydi.

J insiy hujay ralarning riv ojlanishi
(gamet ogenez). Jinsiy hujayralar (gametalar) jinsiy
bezlarda rivojlanadi. Spermatozoidlar —
urug‘donda, tuxum hujayra — tuxumdonda.
Spermatozoidlarning rivojlanishi —
spe rmat oge nez , tuxum hujayraning rivojlanishi —
ovoge nez deyiladi

Partenogenez. Ayrim hayvonlarda, jumladan chuvalchanglar,
asalarilar, chumolilar, o‘simlik bitlari, tuban
qisqichbaqasimonlarda tuxum hujayra urug‘lanmasdan
rivojlanishi mumkin. Bunday rivojlanish partenogenez deb
ataladi. Tabiiy partenogenez asalarida, qisman qushlar
(tustovuq)da kuzatiladi. Asalarida urug‘langan tuxum
hujayradan urg‘ochi ari, urug‘lanmagan tuxum hujayradan
erkak arilar – trutenlar rivojlanadi. Hozirgi vaqtda
partenogenez faqat tabiiy holda uchrabgina qolmay, balki uni
sun’iy olish imkoniyati ham mavjud. Bunda fizik (mexanik ta’sirlar,
elektr toki, issiqlik va boshqalar) va kimyoviy omillardan
foydalaniladi. Masalan, urug‘lanmagan baqa tuxum hujayrasiga
nina bilan ta’sir qilib, undan yetuk baqani rivojlantirish
mumkin, ularning hammasi urg‘ochi jinsli bo‘ladi. B. L.
Astaurov (1904–1974) sun’iy partenogenez yordamida erkak
jinsli ipak qurtlarini yaratish usulini ishlab chiqqan.

Gulli o‘simliklardagi qo‘sh urug‘lanish hodisasini 1898 - yilda akademik
S.G.Navashin kashf etgan, endospermning triploid tabiatini esa uning o‘g‘li
M.S.Navashin 1915 - yilda ochgan. Bu kashfiyot gulli o‘simliklarni juda katta
guruhining butun rivojlanish jarayonlarini tushunish va o‘rganish uchun katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.

70. Yoshi 20 dan oshgan sog'lom yigitning og'iz bo‘shlig‘ida tuzilishiga ko‘ra 4
xil ( А, В, С , D) tishlar mavjud bo‘lib, quyidagi ma’lumotlar asosida A va D
tishlarni aniqlang. (A = B), (A + C ) / ( B - D )= 5
A)Akurak tish, D-qoziq tish B)A-katta oziq tish, D- qoziq tish C) A-kurak tish, D-
katta oziq tish D)A-kichik oziq tish, D-katta oziq tish
71. Zog'ora baliq tuxumdonidagi hujayrada sodir bolayotgan meyozning
profaza I bosqichida 13-, 24- va 35-juft gomologik xromosomalaridagina
krossingover jarayoni kuzatilgan bo'lsa, nechta xromosomalarda krossingover
ro'y bermagan? A) 105 B) 49 C) 98 D)6
72. Quyonning somatik hujayrasida 42 ta autosoma xromosomalari mavjud.
Uning organizmida kechadigan spermatogenez jarayonining profaza I davrida
jami xromosomalar soni (a), xromatidalar soni (b), hujayra markazi soni (c),
sentriolalar soni (d)ni aniqlang. A)a-84;b-84;c-1,d-2 B)a-44;b-88;c-2,d-4 C)a-
42;b-84;c-2,d–4 D)a-88;b-88;c-1,d- 2
73. Meyoz jarayonining interkinez davridagi hujayrada xromosomalar soni 18
ta bo'lsa, shu hujayrada profaza I bosqichidan so'ng nechta xromatidalar
bo'lgan?
A) 36 B) 54 C) 72 D) 18
74. Uy tovug'ining xromosomalari to'plami n=39 bo'lsa, uning teri
hujayrasida reduplikatsiya jarayonidan so'ng xromatidalar soni nechta boladi?
A) 117 B) 78 C) 156 D) 195

75. Karam o'simligi hujayrasida (n=9) meyoz 1 jarayoni anormal kechishi natijasida
ikki juft xromosomalar ajralmay qutblarga noteng taqsimlandi. Ushbu
hujayralardan hosil bo'lgan spermiylar tuxum hujayra bilan qo'shilsa, zigotada
xromosomalar soni nechta boladi?
A) 28 yoki 26 ta B) 19 yoki 17 ta C) 10 yoki 8 ta D)20 yoki 16ta
76. Meyoz natijasida hosil bo'lgan hujayrada Interfaza bosqichining G2 davrida
hujayrada nechta xromatidalar bo'lgan? A) 12 B) 24 C) 72 D)48
77. Qalampir o'simligida meyoz jarayoni buzilishi natijasida hujayradagi birinchi juft
xromosoma va oltinchi juft xromosomalar ajralmay bitta qutbga to'planishdi. Shu
hujayradan hosil bo'lgan spermiylar ishtrokida urug'langan tuxumdan rivojlangan
murtak hujayralarida xromosomalar soni nechtadan bo'ladi? A)70 yoki 74 B)46
yoki50 C)56 yoki 58 D)72 yoki 50
78.Shimpanzening epiteliy hujayrasida kechadigan mitoz jarayonining metafaza
davrida jami xromosomalar soni (a), xromatidalar soni (b), hujayra markazi soni
(c), sentriolalar soni (d)ni aniqlang. A)a-48;b-48;c-2,d–4 B)a-96; b-96;c-2, d–4 C)a-
48;b-96;c-2,d–4 D)a-48;b-96;c-1,d-2
79. Qand lavlagi xromosomalarining diploid to'plami 18 ga teng bo'lsa, bu
o'simlik tetraploid (4n) navli formasining quyidagi tana qismlari hujayra yadrosida
xromosomalar soni qancha bo'lishini aniqlang. a) barg og'izcha hujayralari; b)
urug' endospermi; c) birlamchi jinsiy hujayrasi; d) kollenxima hujayralari A) a-36;
b-72; c-36; d-0 B) a-36; b-54; c-36; d-36 C) a-18; b-54; c-36; d-72 D) a-36; b-54; c-18;
d-36

29. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni profaza va meyoz telefaza(I) jarayonlarini birgalikdagi
xromasoma va DNK to`mlami qanday? A) n=30 c=60
30. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni metafaza va meyoz telefaza(II) xromasoma va DNK
to`mlami qanday? A) n=20 c=40 ; n=10 c=10
31. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni anafaza va meyoz anafaza(I) xromasoma va DNK
to`mlami qanday? A) n=40 c=40 ; n=20 c=40
32.Makkajo`xorida (2n=20) mitozni metafaza va meyoz telefaza(II) xromasoma va DNK
to`mlami qanday? A) n=20 c=40 ; n=10 c=10
33. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni telafaza va meyoz anafaza(II) xromasoma va DNK
to`mlami qanday? A) n=20 c=20 ; n=20 c=20
34. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni G1 va meyoz anafaza(II) xromasoma va DNK to`mlami
qanday? A) n=20 c=40 ; n=20 c=20
35. No`xatda (2n=14) mitozni telafaza va meyoz anafaza(II) xromasoma va DNK to`mlami
qanday? A) n=14 c=14 ; n=14 c=14
36. No`xatda (2n=14) mitozni metafaza va meyoz metafaza(II) xromasoma va DNK to`mlami
qanday? A) n=14 c=28 ; n=7 c=14
37. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni G2 va meyoz telefaza(I) jarayonlarini birgalikdagi
xromasoma va DNK to`mlami qanday? A) n=30 c=60
38. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni profaza va meyoz anafaza(I) jarayonlarini birgalikdagi
xromasoma va DNK to`mlami qanday? A) n=40 c=80
39. Makkajo`xorida (2n=20) mitozni anafaza va meyoz telefaza(II) jarayonlarini birgalikdagi
xromasoma va DNK to`mlami qanday? A) n=50 c=90
40. No`xatda (2n=14) mitozni profaza va meyoz telefaza(I) jarayonlarini birgalikdagi
xromasoma va DNK to`mlami qanday? A) n=21 c=42
41. No`xatda (2n=14) mitozni G2 va meyoz telefaza(I) jarayonlarini birgalikdagi xromasoma
va DNK to`mlami qanday? A) n=21 c=42

Organizmlarning ko‘payish usullari ikki xil jinsiy va jinssiz

Купить