Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish

Купить
“Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish” mavzusidagi KURS ISHI 1 M U N D A R I J A: Kirish ..................................................... ... ....................................... ........... ...... ......3 - 6 I BOB. OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANISHDAN MUHOFAZA QILISH SOHASIGA OID UMUMIY QOIDALAR…………………………………………….………………….…...7-16 1.1. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish tushunchasi va shartlari………….………………………………………..…….7-11 1.2. Normativ-huquqiy hujjatlarda tijorat siri va bank sirining o‘ziga xos o‘rni …………………………..…………………………………………….……….12-16 II BOB. OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANGANLIK UCHUN JAVOBGARLIKNING QONUNCHILIKDAGI O‘RNI…………………….………………………………...…………...……..17-22 2.1 . Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanganlik uchun ko‘riladigan choralar tahlili ………………………………………………….......................17-19 2 .2. Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqining boshqa shaxsga o‘tish tartibi………………………..….……........20-22 Xulosa…………………………..…………………………………………………23 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………..……………………24 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi : O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida oshkor etilmagan axborotni (kommersiya siri, kasbiy sir, maxfiy ma’lumotlar va boshqalar) noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish masalasi muhim hisoblanadi. Oshkor etilmagan axborot, ayniqsa, tadbirkorlik subyektlarining tijorat siri (masalan, ishlab chiqarish texnologiyalari, mijozlar bazasi, marketing strategiyasi) bo‘lsa, ularning raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir qiladi. Uni noqonuniy egallash yoki foydalanish jiddiy iqtisodiy zarar keltirishi mumkin. Axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan birga, kiberxavfsizlik va raqamli ma’lumotlarni muhofaza qilish masalasi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Ma’lumotlarning noqonuniy nusxalanishi, tarqatilishi yoki sotilishi xavfi ortmoqda. O‘zbekiston xalqaro savdo va investitsion muhitga moslashish maqsadida intellektual mulk va axborotni himoya qilish borasida xalqaro konvensiyalar (masalan, TRIPS) talablariga muvofiq qonunchilikni takomillashtirishga harakat qilmoqda. Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish O‘zbekiston qonunchiligida dolzarb va ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu himoya huquqiy, iqtisodiy va axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan juda muhimdir. Kurs ishi mavzusining maqsad va vazifasi: Kurs ishining maqsadi – oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish institutiga oid O‘zbekiston Respublikasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni o’rganish va tahlil qilishdan iborat. Kurs ishi mavzusining asosiy vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  O‘zbekiston Respublikasidagi oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish oid qonun hujjatlarini o’rganish;  O‘zbekiston Respublikasining oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish; 3  oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish tushunchasini o’rganish;  oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish shartlarini tahlil qilish;  oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanganlik uchun javobgarlikni o‘rganish;  oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqining boshqa shaxsga o‘tishi o‘rganish. Kurs ishi mavzusining obyekti: O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik tizimidagi oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish sohasiga oid qonun hujjatlar. Kurs ishi mavzusining predmeti: O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik tizimidagi oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish oid qonun hujjatlarini o’z o’rnini tadqiq etish. Kurs ishi mavzusining ilmiy o’rganganlik darajasi: Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish fuqarolik-huquqiy munosabatlari bilan tartibga solinadigan soha hisoblanadi. Shuning uchun, oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish instituti fuqarolik- huquqiy munosabatlariga oid normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Jumladan, asosiy oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilishga oid normativ-huquqiy hujjat bu O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksidir. Fuqarolik kodeksida ushbu institutga oid alohida bob ajratilgan. Xususan, Fuqarolik kodeksining 64-bobi “Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish” bo‘lib, ushbu bob 1095-1097-moddalarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining 2014-yil 11-sentabrdagi 374-sonli “Tijorat siri to‘g‘risida”gi qonun majvud bo ‘ lib, ushbu qonun ham oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish institutiga 4 oid hisoblanadi va tijoratga oid oshkor etilmagan axborotga oid normalar mavjud. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Bank siri to‘g‘risida”gi esa bank sohasiga oid oshkor etilmagan axborotni muhofaza qilishga oid qoidalar belgilangan. Kurs ishida qo’llanilgan uslublar tasnifi: Kurs ishida qiyosiy-huquqiy, deduksiya, tasniflash, analogiya, tahlil, sintez, statistik, umumlashtirish, tizimlashtirish va ilmiy bilishning boshqa uslublaridan foydalanildi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Kurs ishining nazariy ahamiyati – birinchi navbatda mavzuniy nazariy ahamiyati bu huquqiy tizimning mustahkamlanishidir. Oshkor etilmagan axborotni huquqiy muhofaza qilish nazariyasi – shaxsiy va korporativ erkinliklar, mulk huquqlari, intellektual mulk himoyasi kabi fundamental tushunchalarni mustahkamlaydi. Shuningdek, davlat va jamiyat manfaatlarining uyg‘unlashtiradi. Maxfiy axborotlar faqat xususiy emas, balki ijtimoiy xavfsizlik, iqtisodiy barqarorlik, davlat manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli, nazariy jihatdan ularning muhofazasi davlat siyosatining bir qismidir. Bundan tashqari, huquqiy normalarni ishlab chiqish uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Bu tushuncha orqali O‘zbekiston qonunchiligida tijorat siri, kasbiy sir, davlat siri tushunchalari aniq chegaralanadi va ular uchun maxsus qonuniy mexanizmlar yaratiladi. Kurs ishining amaliy ahamiyati - tadbirkorlik faoliyatining huquqiy himoyasi kafolatlanadi. Kompaniyalar o‘zlarining ishlab chiqarish sirlari, mijozlar bazasi, moliyaviy axboroti kabi resurslarini raqobatchilar yoki yomon niyatli shaxslardan himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, ishchi-xodimlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlanadi. Ishga kirishda imzolangan maxfiylik bitimlari va qonuniy choralarning mavjudligi xodimlarni axborotni noqonuniy tarqatishdan tiyadi. Bundan tashqari, sud-huquq amaliyotining shakllanishida foyda beradi. Sud organlari tijorat siri va boshqa maxfiy ma’lumotlar bilan bog‘liq nizolarni ko‘rib chiqish orqali amaliy huquqni rivojlantiradi. Shuningdek, raqamli xavfsizlik va kiberxavfsizlikni ta’minlaydi. Raqamli ma’lumotlarning noqonuniy 5 tarqalishi global muammo bo‘lib, ushbu qonunchilik ularni texnik vositalar orqali himoya qilishni ham o‘z ichiga oladi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish va asosiy qism (ikki bob) xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bitta bob ikkita paragrafdan tashkil topgan bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 24 betni qamrab olgan. 6 I BOB. OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANISHDAN MUHOFAZA QILISH SOHASIGA OID UMUMIY QOIDALAR 1.1. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish tushunchasi va shartlari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1095-moddasiga asosan, uchinchi shaxslarga ma’lum bo‘lmagan texnikaviy, tashkiliy yoki tijorat axborotiga, shu jumladan ishlab chiqarish sirlariga (nou-xau) qonunan ega bo‘lib turgan shaxs uni (oshkor etilmagan axborotni), basharti ushbu Kodeksning 98- moddasida belgilab qo‘yilgan shartlarga rioya etilgan bo‘lsa, noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqiga ega. Ushbu modda O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 98-moddasiga havola bermoqda. Ushbu moddaga muvofiq esa fuqarolik qonunchiligi xizmat yoki tijorat siri bo‘lgan axborotni, basharti bu axborot uchinchi shaxslarga noma’lumligi sababli haqiqiy yoki nisbiy tijorat qimmatiga ega bo‘lgan, qonun yo‘li bilan undan erkin bahramand bo‘lish mumkin bo‘lmagan hamda axborot egasi uning maxfiyligini saqlashga doir choralar ko‘rgan hollarda himoya etadi 1 . Oshkor etilmagan axborot deganda, uchinchi shaxslar uchun ma’lum bolmagan, maxfiy, sir bo’lib hisoblanuvchi ma’lumotiar tushuniladi. Texnikaviy axborot deganda, mashina, mexanizmlar, qurilmalar, uskunalar, texnologik jarayonlarni yaratish, tayyorlash, ulardan foydalanish, qo’llashga oid bo‘lgan ma’lumotiar nazarda tutiladi. Tashkilly axborot deganda, yuridik shaxsning tashkilly struk-turasi, xo’jalik subyektlarining o‘zaro munosabatlari tashkiliy mexanizmiga, mehnat (ish) jarayonlarini tashkil etish, ularga ta’sir qilish, boshqarishga oid ma’lumotlar tushuniladi. 1 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 7 Tijorat axboroti yoki korxona (xo‘jalik yurituvchi subyekt) ning tijorat siri deganda, korxona (subyekt)ning ishlab chigarishi, texnologiya axboroti, boshqaruvi, rejalashtirishi, moliya va boshqa faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan hamda e’lon qilish (topshirish, ochilib qolishi) uning manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan, davlat siri hisoblanmaydigan ma’lumotlar tushuniladi. Tijorat sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar tarkibi, hajmi, ularni himoya qilish tartibi korxona rahbari tomonidan belgilanadi. Nou-xau deganda, fuqaro yoki yuridik shaxsga faktik monopoliya asosida tegishli bo‘lgan, foydali texnikaviy, tashkiliy yoki boshqa ma’lumotiar tushuniladi 2 . Xizmat va tijorat siri bo‘lgan axborotni muhofaza qilish to‘g‘risidagi umumiy qoidalar Fuqarolik kodeksining 98-moddasida mustahkamlangan bo‘lib, undan axborotga muhofaza berish uchun zarur bo‘lgan uchta muhim shart kelib chiqadi. Birinchidan, axborot haqiqiy yoki nisbiy tijorat qimmatiga ega bo‘lishi kerak. Bunday axborot egasi ushbu axborotdan foydalanishdan hozirgi vaqtda yoki kelgusida muayan moddiy manfaat ko‘radi. Masalan, bir savdo firmasi muayan joyda yashovchi aholini qamrab olishning alohida sxemasiga va aholiga o‘z tovari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yetkazish usullariga ega. Bunday tizimga ega bo‘lmagan holda ishlayotgan o‘z raqobatchilariga nisbatan mazkur firma ancha samarali faoliyat yuritadi. Boshqa bir misol: chanqovbosdi ichimliklar ishlab chiqaruvchi fabrika o‘z mahsulotining sosi hisoblangan ichimlik suvini tozalashning alohida usuliga ega va ushbu usul sirlarini patent olmagan holda, nou-xau rejimida saqlaydi. Har ikkala misolda ham muayan axborotga ega bo‘lish boshqa shaxslarga nisbatan real moddiy ustunliklar beradi. Ta’kidlash joizki, aksariyat hollarda ushbu axborot ilmiy tadqiqotlar, tajri bani umumlashtirish, oddiygina kuzatuv, ya’ni intellektual ijodiy faoliyat natijasida o‘z egasining boyligiga aylandi. Ayni mana shun day jihatning mavjudligi oshkor qilinmagan axborotni intellektual mulk obyektlari jumlasiga kiritish imkonini beradi. Ikkinchi dan, bunday axborotning uchinchi shaxslarga noma’lum ekanligi uni intellektual 2 O.Oqyulov Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: Darslik / Oqyulov va boshqala. - T.: TDYU, 2023. – 815-b. 8 mulk obyektlariga kiritish shartidir. Axborotning ommaviy axborot vositalari orqali va boshqa tarzda odamlarning keng doirasiga ma’lum bo‘lishi umuman olganda intellektual mulk huquqi obyekti mavjudligi to‘g‘risida gapirish imkoniyatidan mahrum qiladi. Negaki, muhofaza hujjatlari bilan himoya qilinmagan va barchaga oshkor bo‘lgan axborot muayan subyektning mulki bo‘lishi mumkin emas. Agar axborot egasi uni sir saqlayotgan bo‘lsa va bu axbo rotdan foydalanish imkoniyatiga faqatgina u ega bo‘lsa, axborotdan foydalanish huquqini qonunlar bilan himoya qilish uchun asoslar yuzaga keladi. Uchinchidan, axborot egasi uning maxfiyligi, sirliligini saqlashga doir choralar ko‘rgan (bunday axborotlardan xabardor shaxslar doirasi qat’iy cheklangan, bu shaxslar sir saqlash majburiyati haqida ogohlantirilgan, ma’lumotlardan foydalanishning yopiq tizimi ishlab chiqilgan va hokazo) bo‘lishi shart 3 . Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1095- moddasiga binoan oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqi bu axborotga nisbatan biron-bir rasmiyatchilikni bajarishdan (uni ro‘yxatdan o‘tkazish, guvohnoma olish va hokazodan) qat’i nazar vujudga keladi. Oshkor etilmagan axborotiarga qununiy egalik quyidagi asoslarda vujudga keladi:  bunday axborotlarni o‘zi yaratgan, ishlab chiqgan bo‘lsa;  bunday axborotlar egalik qiluvchining topshirig‘i, buyurtmasi asosida yaratilgan, ishlab chiqilgan bo‘lsa;  bunday axborotlar huquqly vorislik tartibida o’tgan bo‘lsa;  bunday axborotiar boshqa shaxslardan insofli asoslarda olingan bo‘lsa (sotib olish, litsenziya olish, tekin foydalanishga berish va hokazo). Oshkor qilinmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqi axborot egasida tanho egalik holati vujudga kelishi bilan paydo bo‘ladi va 3 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 504-b. 9 bu axborotga nisbatan biron-bir rasmiyatchilikni bajarish (uni ro‘yxatdan o‘tkazish, reyestrga kiritish, patent yoki guvohnoma olish, ekspertiza qilish, sertifikat olish va hokazo) talab etilmaydi. Biroq, ba’zi hollarda O‘zbekiston hududiga nou-xauni litsenziya asosida olib kirish yoki olib chiqish haqidagi shartnomalar vakolatli davlat idoralarida ro‘yxatdan o‘tkazish shartligi haqida qoida mavjud. Biroq, bunda davlat idorasi zimmasiga nou-xau maxfiyligini saqlash va ta’ minlash majburiyati yuklanadi 4 . Bundan tashqari, Fuqarolik kodeksiga muvofiq oshkor etilmagan axborotni muhofaza qilish qoidasi qonunga muvofiq xizmat yoki tijorat siri bo‘la olmaydigan ma’lumotlarga (yuridik shaxslar to‘g‘risidagi, mol-mulkka bo‘lgan huquqlar va mol-mulk xususida tuzilib, davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladigan kelishuvlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarga, davlat statistika hisoboti tariqasida taqdim etiladigan ma’lumotlar va hokazolarga) nisbatan tatbiq etilmaydi. Xizmat yoki tijorat siri hisoblanmaydigan ma’lumotlarga mol-mulkka bo‘lgan huquqlar (banklarda omonatga qo‘yilgan mablag‘lar haqidagi ma’lumotlardan tashqari) va mol-mulk xususida tuzilib, davlat ro’yxatidan o‘tkazilagigan kelishuvlar, bitimlar, shartnomalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar, davlat statistika hisoboti tariqasida taqdim etiladigan ma’lumodar, umuman, nazorat-kontrol funksiyasini bajaruvchi davlat idoralariga davriy ravishda taqdim etib turiladigan (fuqarolar va yuridik shaxslar tomonidan) har qanday ma’lumotlar, hisobotlar kiradi. Xuddi shu kabi ilgari oshkora-ommaviy e’lon qilingan ma’lumotlar, shuningdek, har bir shaxs erkin tanishish, bilishni talab gilish huquqi yoki imkoniyatiga ega bolgan ma’lumotlar ham xizmat yoki tijorat sirlari hisoblanmasligl lozim. Xo‘jallk yurituvchi subyekt faoliyati haqidagi ayrim ma’lumotlar (masalan, tevarak-atrofni ifloslantirayotganligi yoki jamiyatga zarar keltirishi mumkin bo‘gan boshqa salbiy faoliyatlarni yashirishning oldini olish maqsadida) oshkor 4 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 504-b. 10 qilinmaydigan axborotlar huquqiy rejímiga ega bo‘la olmasligi gonun hujjatlarida alohida qayd qilingan 5 . Oshkor etilmagan axborotni muhofaza qilish huquqi Fuqarolik kodeksida keltirilgan xizmat va tijorat siriga oid shartlar saqlanib turgan paytga qadar amal qiladi. 1.2. Normativ-huquqiy hujjatlarda tijorat siri va bank sirining o‘ziga xos o‘rni 5 O.Oqyulov Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: Darslik / Oqyulov va boshqala. - T.: TDYU, 2023. – 817-b. 11 2014-yil 11-sentabrdagi 374-sonli “Tijorat siri to‘g‘risida” qonuni qabul qilingan. Ushbu qonun tijorat sirini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi. Qonunda ba’zi huquqiy atamalarga ta’riflar keltirilgan: tijorat siri — uchinchi shaxslarga noma’lumligi sababli fan-texnika, texnologiya, ishlab chiqarish, moliya-iqtisodiyot sohalarida hamda boshqa sohalarda tijorat qimmatiga ega bo‘lgan, qonuniy asosda erkin foydalanilmaydigan axborot bo‘lib, ushbu axborot mulkdori uning maxfiyligini muhofaza qilish bo‘yicha chora-tadbirlarni ko‘radi; tijorat sirining maxfiyligi — tijorat sirining tarqalib ketishi, oshkor etilishi va undan ruxsatsiz foydalanilishi xavfsizligi ta’minlanganligi holati; tijorat sirining mulkdori — tijorat siriga egalik qilish, undan foydalanish hamda uni tasarruf etishni amalga oshiruvchi va unga nisbatan tijorat siri rejimini o‘rnatgan yuridik yoki jismoniy shaxs; konfident — tijorat sirini uning mulkdori bilan tuzilgan shartnoma asosida egalik qilishga va foydalanishga olgan yuridik yoki jismoniy shaxs; tijorat sirini oshkor etish — tijorat sirini tashkil etuvchi axborotning uchinchi shaxslarga bunday axborot mulkdorining yoki konfidentning roziligisiz yoxud mehnat shartnomasi (kontrakt) yoki fuqarolik-huquqiy shartnomaga xilof ravishda, mumkin bo‘lgan har qanday shaklda (og‘zaki, yozma, boshqa shaklda, shu jumladan texnika vositalaridan foydalangan holda) ma’lum bo‘lib qolishiga olib keladigan harakat yoki harakatsizlik; tijorat siri rejimi — tijorat siridan foydalanishni cheklaydigan huquqiy, tashkiliy, texnik va boshqa chora-tadbirlar tizimi 6 . “Tijorat siri to‘g‘risida”gi qonunda tijorat siriga nisbatan talablar belgilangan. Ular quyidagilardan iborat: 6 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 12  uchinchi shaxslarga noma’lumligi sababli o‘z mulkdori uchun haqiqiy yoki potensial tijorat qiymatiga ega bo‘lishi;  qonunchilikka muvofiq hammaga ma’lum yoki hamma uchun ochiq bo‘lmasligi;  uning maxfiyligi muhofaza qilish chora-tadbirlari bilan ta’minlangan bo‘lishi;  davlat sirlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sir belgilariga ega bo‘lmasligi. Shuningdek, tijorat sirining mazmuni va hajmi uning mulkdori tomonidan belgilanadi. Ushbu qonunga muvofiq esa quyidagi ma’lumotlar tijorat sirini tashkil etishi mumkin emas:  davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan mol-mulkka doir huquqlar va bu huquqlar bo‘yicha bitimlar to‘g‘risidagi;  yuridik shaxsning ta’sis hujjatlaridagi, yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxs tashkil etmagan dehqon xo‘jaliklari haqidagi yozuvlar tegishli davlat reyestrlariga kiritilganligi faktini tasdiqlaydigan hujjatlardagi;  tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi hujjatlardagi;  davlat muassasasining mol-mulki tarkibi to‘g‘risidagi va ular tomonidan tegishli budjet mablag‘laridan foydalanilishi haqidagi;  atrof muhitning ifloslanishi, yong‘in xavfsizligining holati, sanitariya- epidemiologik va radiatsiyaviy vaziyat, oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi hamda ishlab chiqarish obyektlarining xavfsiz faoliyat ko‘rsatishini, har bir fuqaroning va butun aholining xavfsizligini ta’minlashga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa omillar haqidagi;  xodimlarning soni va tarkibi, mehnatga haq to‘lash tizimi va mehnat sharoitlari to‘g‘risidagi, shu jumladan mehnatni muhofaza qilish, ishlab 13 chiqarishdagi jarohatlanishlar va kasb kasalliklari ko‘rsatkichlari, shuningdek bo‘sh ish o‘rinlari bor-yo‘qligi haqidagi;  ish beruvchilarning ish haqi to‘lash va ijtimoiy to‘lovlar bo‘yicha qarzdorligi to‘g‘risidagi;  qonunchilik buzilishlari va bunday buzilishlarni sodir etganlik uchun javobgarlikka tortish faktlari to‘g‘risidagi;  davlat mulki obyektlarini xususiylashtirish bo‘yicha tanlovlarning yoki kimoshdi savdolarining shartlari haqidagi;  notijorat tashkilotlar daromadlarining miqdorlari va tuzilishi, ushbu tashkilotlarning mol-mulki miqdorlari va tarkibi haqidagi, ularning xarajatlari, bu tashkilotlar xodimlarining (a’zolarining) soni va mehnatiga haq to‘lash, notijorat tashkilotning faoliyatida fuqarolarning tekin mehnatidan foydalanilishi to‘g‘risidagi;  yuridik shaxs nomidan ishonchnomasiz ish yuritish huquqiga ega bo‘lgan shaxslarning ro‘yxati haqidagi;  davlat statistika hisoboti sifatida taqdim etilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar 7 . Bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni olish, saqlash, muhofaza qilish, e’lon qilish va taqdim etish sohasidagi munosabatlar 2003-yil 30-avgustdagi 530- II-sonli “Bank siri to‘g‘risida”gi qonun bilan tartibga solinadi. Bank siri bank tomonidan muhofaza qilinadigan quyidagi ma’lumotlardan iboratdir:  o‘z mijozlarining (vakillarining) operatsiyalari, hisobvaraqlari va omonatlariga doir ma’lumotlar;  bank o‘z mijoziga (vakiliga) bank xizmatlari ko‘rsatishi munosabati bilan mazkur mijoz (vakil) to‘g‘risida olgan ma’lumotlar;  mijozning (vakilning) bank seyflari va binolarida saqlab turilgan mol-mulki, uning xususiyati va qiymati haqidagi ma’lumotlar;  mijoz (vakil) topshirig‘iga binoan yoki uning foydasini ko‘zlab amalga oshirilgan banklararo operatsiyalar va bitimlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar; 7 “Tijorat siri to‘g‘risida” qonun — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 07.02.2025-y., 03/25/1025/0116-son. 14  bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarning banklar o‘rtasida muomalada bo‘lishi natijasida ma’lum bo‘lib qolgan, boshqa bankning mijoziga (vakiliga) doir ma’lumotlar;  jamg‘arib boriladigan pensiya tizimining ishtirokchilari, pensiya badallarining miqdori va summalarining harakati, fuqarolarning shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlaridagi pensiya jamg‘armalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar. Bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni ommaviy axborot vositalari orqali e’lon qilish, og‘zaki yoki yozma shaklda yoxud boshqa yo‘sinda tarqatish yoki ma’lum qilish, uchinchi shaxslar e’tiboriga yetkazish, bunday ma’lumotlarni qo‘lga kiritishi uchun uchinchi shaxslarga bevosita yoki bilvosita, shu jumladan ana shunday ma’lumotlar xizmat vazifasini bajarishi munosabati bilan o‘ziga ishonib topshirilgan yoxud ma’lum bo‘lib qolgan yoki “Bank siri to ‘ g ‘ risida” qonunda belgilangan tartibda taqdim etilgan shaxslar tomonidan bunday ma’lumotlarni saqlash tartibining buzilishi oqibatida imkoniyat yaratib berish bank sirining oshkor qilinishi deb hisoblanadi. Quyidagilar bank sirining oshkor qilinishi deb hisoblanmaydi:  bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarning bank tomonidan uchinchi shaxslarga “Bank siri to ‘ g ‘ risida” qonunida nazarda tutilgan hollarda, shuningdek bankka yuridik, buxgalteriya, auditorlik, axborot va maslahat yo‘sinidagi xizmat ko‘rsatuvchi shaxslarga ma’lum qilinishi yoki taqdim etilishi, basharti bu shunday xizmatni ko‘rsatish uchun zarur bo‘lsa hamda mazkur shaxslar “Bank siri to ‘ g ‘ risida” qonunida belgilangan harakatlarni sodir etishdan o‘zini tiyishi shart bo‘lsa;  prokuratura, dastlabki tergov, surishtiruv organlari va tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar, shuningdek chet davlatlarning vakolatli organlari o‘rtasida bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligida hamda xalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan tartibda almashish. 15 Bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar xizmat vazifasini bajarishi munosabati bilan o‘ziga ishonib topshirilgan yoki ma’lum bo‘lib qolgan yoxud “Bank siri to ‘ g ‘ risida” qonunda belgilangan tartibda taqdim etilgan shaxslar tomonidan bu ma’lumotlarning oshkor qilinishi yoki ulardan shaxsiy maqsadda yoxud uchinchi shaxslarning manfaatlari yo‘lida foydalanilishi taqiqlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki zimmasiga qonun bilan yuklatilgan vazifalarni amalga oshirishi munosabati bilan o‘ziga ma’lum bo‘lib qolgan, bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni oshkor etishga yoki taqdim etishga haqli emas, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno 8 . II BOB . OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANGANLIK UCHUN JAVOBGARLIKNING QONUNCHILIKDAGI O ‘ RNI 2.1. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanganlik uchun ko‘riladigan choralar tahlili 8 Bank siri to‘g‘risida” qonun — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi   19.02.2025-y., 03/25/1031/0160-son. 16 Fuqarolik kodeksiga binoan oshkor etilmagan axborotni qonuniy asosi bo‘lmay turib olgan yoki tarqatgan yoxud undan foydalanayotgan shaxs bu axborotga qonunan ega bo‘lib turgan shaxsga axborotdan noqonuniy foydalanganlik natijasida yetkazilgan zararni to‘lashi shart. Zarar oshkor etilmagan axborotni axborog egasi uchun mutlaq yoki nisbiy tijorat qiymati (samarasi)ning pasayishida, kamayishida yoki yo‘qolishida (kasb-kor nufuzi, mahsulot (xizmat)ning raqobatbardoshlik darajasi, narxiga salbiy ta’sir qilishda) namoyon bo‘ladi. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalangan shaxs buning natijasida daromad olmaganligi zararni undirmaslik uchun asos bo‘lmaydi. Agar daromad (foyda) olingan bo‘lsa, u axborotning qonuniy egasiga undirib berilishi lozim. Shuningdek, Fuqarolik kodeksining 1096-moddasiga asosan oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanayotgan shaxs bu axborotni uni tarqatishga huquqi bo‘lmagan shaxsdan olgan bo‘lsa, axborotni qo‘lga kirituvchi shaxs bundan bexabar bo‘lsa va buni bilmasligi kerak bo‘lsa (axborotni insofli egallovchi), oshkor etilmagan axborotning qonuniy egasi axborotni insofli egallovchi axborotdan foydalanayotganligi noqonuniy ekanligini bilib qolganidan so‘ng oshkor etilmagan axborotdan foydalanganlik natijasida yetkazilgan zararlarni qoplashni undan talab qilishga haqlidir. Ushbu moddada oshkor etilmagan axborotni insofli egallovchi tushunchasi berilgan va axborotdan noqonuniy foydalanganda unda axborot egasi oldida javobgarlikning vujudga kelish vaqti belgilangan. Axborotni insofli egallovchi axborotdan noqonuniy foydalanayotganligini bilgan vaqtdan boshlab, agar axborotdan foy dalanishni davom ettirsa, axborot egasi oldida javobgar bo‘ladi va unga zararni to‘lashi shart. Shu sababli ham axborotning qonuniy egasi insofli egallovchini axborotdan noqonuniy foydalanayotganligi haqida ogohlantirishi lozim. Oshkor etilmagan axborotni insofsiz egallovchi axborotni olgan, tarqatgan yoki undan foydalangan vaqtdan boshlab javobgar bo‘ladi. Oshkor etilmagan axborotni insofsiz egallashning keng tarqalgan usullari — bu sanoat josusligi va 17 axborot egasi bo‘lgan subyektning ishchi xizmatchisini sotib olish, g‘irrom raqobat hisoblanadi va u fuqarolik huquqiy javobgarlikdan tashqari tegishli hollarda ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka ham olib keladi 9 . Bundan tashqari, 1096-moddaga binoan oshkor etilmagan axborotga qonunan ega bo‘lib turgan shaxs bu axborotdan noqonuniy foydalanayotgan shaxsdan axborotdan foydalanishni darhol to‘xtatishni talab qilishga haqlidir. Biroq sud oshkor etilmagan axborotni insofli egallovchi undan foydalanganda sarflagan mablag‘larini inobatga olib, bu axborotdan haq to‘lab olinadigan alohida litsenziya asosida bundan buyon ham foydalanishiga ruxsat etishi mumkin. Oshkor etilmagan axborotga qonuniy ega bo‘lib turgan shaxs bu axborotdan boshqa shaxslarning noqonuniy foydalanayotganligini bilgan zahoti uni to‘xtatishini talab qilishga haqli. Ayni vaqtda axborotni insofli egallovchi undan foydalanishni qonuniy asosga o‘tkazilishini so‘rab axborot egasiga, u bilan kelishuvga erisha olmagan taqdirda sudga murojaat qilishga haqli. Agarda insofli egallovchi bu axborotlar dan foydalanish uchun sarf-xarajatlar qilgan (uskunalar, qurilmalar, inshootlar tayyorlagan, qurgan, sotib olgan) bo‘lsa, sud unga bu axborot dan haq to‘lab olinadigan mutlaq litsenziya asosida bundan buyon ham foy dalanishi uchun ruxsat berishga haqli. Haq miqdori taraflar o‘rtasida kelishuv asosida yoki sud tomonidan belgilanadi. Oshkor etilmagan axborot mazmunini tashkil etuvchi ma’lumotlarni o‘zi mustaqil tarzda (o‘zi yaratgan, ishlab chiqqan, aniqlagan yoki uning topshirig‘i, buyurtmasi asosida boshqa shaxslar yaratgan, ishlab chiqqan, aniqlagan bo‘lsa) va bunday axborotni qonuniy olgan shaxs (axborotni qonuniy egasidan haq baravariga sotib olgan, foydalanishga litsenziya olgan, huquqiy vorislik tartibida olgan va hokazo) bu malumotlardan, tegishli oshkor etilmagan axborot egasining huquqlaridan qat’i nazar, foydalanishga haqli va bunday foydalanish uchun uning oldida javob bermaydi. Axborotning qonuniy egasi axborotni mustaqil va qonuniy 9 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 508-b. 18 olgan boshqa shaxslarga undan foydalanishlarini taqiqlab qo‘yishga,haq talab qilishga, shuningdek boshqacha tarzda erkin tasarruf etishla riga to‘sqinlik qilishga haqli emas, Agar axborotdan xabardor bo‘lgan barcha shaxslar maxfiylikni saqlab qolishni xohlasalar, uni ta’minlash bo‘yicha o‘zaro kelishuvga erishishlari va oshkor etilmagan axborot ning sherik egalari sifatida harakat qilishlari lozim 10 . 2 .2. Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqining boshqa shaxsga o‘tish tartibi Huquq egasi Fuqarolik kodeksining 98 va 1095-moddalari talablariga rioya etgan taqdirda, oshkor etilmagan axborot uning egasiga tegishli mutlaq huquq obyekti, bozor tovari bo‘lib, unga nisbatan huquqdan yoki litsenziya shart nomasidan o‘zganing foydasiga voz kechilishi mumkin. Huquq egasi axbo rotga 10 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 509-b. 19 bo‘lgan huquqdan boshqa shaxsning foydasiga voz kechishi, o‘zining kelgusida axborotdan foydalanishini umuman rad qilishi, shuningdek oshkor etilmagan axborotdan boshqa subyekt foydalanishi to‘g‘risida litsenziya shartnomasi tuzishi mumkin. Fuqarolik kodeksining 1097-moddasida oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqining boshqa shaxsga o‘tish tartibi belgilab o’tilgan. Unga binoan Oshkor etilmagan axborotga ega bo‘lgan shaxs bu axborot mazmunini tashkil etuvchi ma’lumotlarning hammasini yoki bir qismini litsenziya shartnomasi asosida boshqa shaxsga berishi mumkin. Litsenziat shartnoma bo‘yicha olgan axborotlarning maxfiyligini muhofaza qilishga doir kerakli choralarni ko‘rishi shart va uni uchinchi shaxslarning noqonuniy foydalanishidan muhofaza qilishda litsenziarniki singari huquqlarga ega. Shartnomada o‘zgacha hol nazarda tutilgan bo‘lmasa, axborotlarning maxfiyligini saqlash majburiyati, basharti tegishli ma’lumotlar oshkor etilmagan axborot tariqasida qolaversa, litsenziya shartnomasi bekor bo‘lganidan keyin ham litsenziatning zimmasida bo‘ladi 11 . Oshkor etilmagan axborotga qonunan egalik qiluvchi shaxs bu axborot mazmunini tashkil etuvchi ma’lumotlarning hammasini yoki bir qismini boshqa shaxsga litsenziya shartnomasi asosida berishi mumkin. Litsenziya olgan shaxsda axborotlardan foydalanishga bo‘lgan huquq bilan bir vaqtda ushbu axborotdan boshqa shaxslarning noqonuniy foydalanishidan muhofazalanish huquqi ham vujudga keladi. Oshkor etilmagan axborotlar ichida nou-xauni litsenziya asosida o‘tkazish keng tarqalgan. Ba’zi adabiyot larda nou-xauni sohibida unga nisbatan mutlaq huquq mavjud bo‘lmagani uchun uni boshqa shaxsga topshirish litsenziya shartnomasi emas, chunki bunda shartnomaning predmeti bo‘lib, nou-xaudan foydalanishga bo‘lgan mutlaq huquq emas, balki nou-xauning o‘zini topshirish hisoblanadi degan qarashlar ham mavjud. Nou-xauni hissadorlik (aksiyadorlik) 11 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 20 jamiyatlari, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, qo‘shma korxonalar ustav jamg‘armalariga egasi tomonidan ulush, hissa, pay sifatida qo‘shish hollari ham ko‘p uchraydi. Litsenziya shartnomasining eng asosiy shartlaridan biri topshi rilayotgan axborotning maxfiyligini saqlashni ta’minlash. Bunda litsenziat zimmasiga axborotlarning maxfiyligi (konfidensialligi)ni muhofaza qilish yuzasidan tegishli choralar ko‘rish majburiyati yuklanadi. Litsenziat ham oshkor etilmagan axborotlarni uchinchi shaxslarning noqonuniy foydalanishidan muhofaza qilinishida litsenziarlarniki kabi huquqlarga ega (noqonuniy foydalanish natijasida yetkazilgan zararni undirish, noqonuniy foydalanishni to‘xtatishni talab qilish huquqi va hokazo). Ma’lumki litsenziya shartnomasi ma’lum muddat davomida amal qiladi. Biroq, oshkor etilmagan axborot moddiy-ashoviy emas, g‘oyaviy negizga ega. Bunday axborot u bilan tanishgan, xabardor bo‘lgan shaxsdan begonalash tirilishi, xotiradan o‘chirib tashlanishi amalda deyarli mumkin emas. Shu sababli ushbu sharhlanayotgan modda axborotlarning maxfiyligini saqlash majburiyati, basharti tegishli majburiyatlar oshkor etilmagan axborot tariqasida qolaversa, litsenziya shartnomasi bekor bo‘lganidan keyin ham litsenziat zimmasida qolishi haqidagi qoidani nazarda tutadi (agar shartnomada boshqacha kelishilgan bo‘lmasa). Litsenziyalar ning oshkor qilinmagan axborotlarga nisbatan tanho egalik mavqeyini yo‘qotish bilangina litsenziatning bu majburiyati bekor bo‘lishi mumkin 12 . 12 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 511-b. 21 XULOSA O‘zbekiston qonunchiligida oshkor etilmagan axborotni, ayniqsa tijorat va xizmat sirlarini himoya qilish muhim ahamiyatga ega. Amaldagi qonunchilikda oshkor etilmagan axborotni himoya qilish mexanizmlari mavjud, lekin amaliyotda ularni qo‘llashda ayrim muammolar bor. Jumladan, “Tijorat siri” tushunchasining aniq mezonlari har doim ham belgilab qo‘yilmagan yoki axborotning sir sifatida e’tirof etilishi uchun zarur protseduralar (masalan, maxsus belgilash, ro‘yxatdan o‘tkazish) amaliyotda keng qo‘llanilmaydi. Shuningdek, raqamli axborot vositalarining kengayishi bilan bog‘liq xavflarga yetarlicha e’tibor qaratilmayapti. 22 Shundan kelib chiqib, mamlakatimizda oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish sohasini yanada takomillashtirish uchun quyidagi takliflarni keltirish mumkin. birinchidan, normativ hujjatlarni aniqlashtirish – “tijorat siri”, “xizmat sirlari” kabi tushunchalarning aniq va yagona talqinini ishlab chiqish zarur. ikkinchidan, axborot xavfsizligi standartlarini ishlab chiqish – korxonalar uchun oshkor etilmagan axborotni muhofaza qilish bo‘yicha minimal texnik va tashkiliy talablarni joriy etish lozim. uchinchidan, raqamli huquqni kuchaytirish – axborotni noqonuniy elektron shaklda olish, tarqatish yoki o‘zgartirish uchun alohida javobgarlik choralari ko‘rib chiqilishi kerak. to ‘ rtinchidan , kadrlar malakasini oshirish – yuridik va axborot texnologiyalari sohasi xodimlariga sir saqlash madaniyati va huquqiy asoslar bo‘yicha muntazam treninglar tashkil etish. beshinchidan, oshkor etilmagan axborotni himoya qilish tizimida compliance (muvofiqlik) funksiyasini joriy etish – yirik tashkilotlarda maxsus bo‘lim yoki vakil tayinlab, qonunchilikka muvofiqlikni monitoring qilish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI I. O ‘zbekiston Respublikasi Qonunlari : 1.1. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 1 . 2. Bank siri to‘g‘risida” qonun — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi   19.02.2025-y., 03/25/1031/0160-son. 1.3. “Tijorat siri to‘g‘risida” qonun — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 07.02.2025-y., 03/25/1025/0116-son. II. Ilmiy asarlar: 23 2.1. O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. — T.: Baktria press, 2013. 800 b. 2.2. O.Oqyulov Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: Darslik / Oqyulov va boshqala. - T.: TDYU, 2023. – 897-b. 2.3. V.R.Topildiev Fuqarolik huquqi. Darslik . Umumiy qism. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022-yil. 592 b. . III. Elektron ta’lim resurslar: 3.1 . www.lex.uz 3.2 . www.norma.uz 3.3 . www.google.com 24

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANISHDAN MUHOFAZA QILISH SOHASIGA OID UMUMIY QOIDALAR

1.1. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish tushunchasi va shartlari

1.2. Normativ-huquqiy hujjatlarda tijorat siri va bank sirining o‘ziga xos o‘rni

II BOB. OSHKOR ETILMAGAN AXBOROTDAN NOQONUNIY FOYDALANGANLIK UCHUN JAVOBGARLIKNING QONUNCHILIKDAGI O‘RNI

2.1. Oshkor etilmagan axborotdan noqonuniy foydalanganlik uchun ko‘riladigan choralar tahlili

2.2. Oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza qilish huquqining boshqa shaxsga o‘tish tartibi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить