Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar tushunchasini o‘rganishdagi yondashuvlarning sotsiologik tahlili

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “ BOLALAR, YOSHLARNING IJTIMOIY HIMOYASI VA TA‘MINOTI ” FANIDAN KURS ISHI Mavzu : Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar tushunchasini o‘rganishdagi yondashuvlarning sotsiologik tahlili Toshkent-2024 2 MUNDARIJA: Kirish 4 I BOB . OTA - ONA QARAMOG ' ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O ' RGANISHDA NAZARIY METODOLOGIK YONDASHUV 9 1.1. Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasi va tasnifi. 9 1.2. Ota - ona qaramog ' isiz qolgan bolalarni o ' rganishdagi sotsiologik yondashuvlar . 13 II BOB . OTA-ONA QARAMOG'ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O'RGANISHDA XORIJIY VA MAHALLIY TAJRIBA. 16 2.1 AQSH va G'arbiy Yevropa davlatlatida ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishdagi yondashuvlarning o'ziga xosligi. 16 2.2. Rossiya va O'zbekistonda ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishning qiyosiy tahlili. 24 Xulosa 27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 28 Kirish 3 Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda jahon miqyosida ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar soni ko‘payib qoldi. Bular qanday bolalar? Bu savolga javob berish ancha mushkul. Yaqin tarixga murojaat qiladigan bo‘lsak, fuqarolik urushi yillarida ota-onalaridan ajralib qolgan bolalarni davlat qaramog‘iga olib tarbiyalash katta muammo sifatida qaralgan bo‘lib , II-jahon urushi yillarida halok bo‘lgan ota-onalarining farzandlarini bolalar uylariga olib, boshpana va ta’lim- tarbiya berish asosiy o‘rinda turgan. Davlat qaramog‘iga olingan bu bolalardan olimlar, yozuvchilar, qahramonlar va bir qancha buyuk kishilar yetishib chiqqan. Bu esa o‘z navbatida biologik omillarning sog‘lomligidan dalolat beradi. Hozirgi Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchi bolalarda uchraydigan nosog‘lom muhit biologik omillarning izdan chiqqanligini ko‘rsatadi. Biologik omillarning buzilishi esa ota-onalarning ichkilikbozlik, giyohvandlik, fohishalik, jinoyatchilik va jamiyatga zid turmush tarzini kechirishlari bolalar shaxsini izdan chiqishiga bosh sabab bo‘ladi. Bunday bolalarga ta’lim-tarbiya berish, yangicha ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, o‘z navbatida yuqori darajadagi pedagogik mahorat talab qiladi. Biz o‘z ilmiy izlanishimizda ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalardagi muammolar, ruhiy o‘zgarishlar, axloqiy, aqliy, xarakter va ijtimoiy psixologik xususiyatlarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar haqida to‘xtalib o‘tishga harakat qildik. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida oila muhim o‘rinni egallaydi. YUNIS Е F ma’lumotlariga ko‘ra, «jahon mamlakatlarda turli sabablarga ko‘ra ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan 140 milliondan ortiq yetim bolalar mavjud» Hisobotda keltirilgan ko‘rsatkichlarga ko‘ra, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni joylashtirish, farzandlikka olish, oilaga tarbiyaga olish (patronat), vasiy va homiy tayinlashni oilaviy-huquqiy tartibga solishga qaratilgan normalarni yanada takomillashtirish zarurati mavjud 1 . 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi PF– 4947-son Farmoni. 4 Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Ilk va mumtoz asrlar tarixi. Yetimlik tushunchasi insoniyat tarixida har doim dolzarb masalalardan biri bo‘lib kelgan. Ilk va mumtoz asrlarda yetimlarning huquqlari, ularni tarbiyalash va himoya qilish bo‘yicha turli falsafiy, diniy va huquqiy qarashlar shakllangan. Qadimgi metsopotamiya va Bobil podshohligida Hammurapi 2 qonunlarida yetim bolalarning huquqlari belgilangan bo‘lib, jamiyat yetimlarni himoya qilishi kerakligi qayd etilgan. Qadimgi Misrda Firavn davrida yetim bolalar asosan ibodatxonalarda yoki davlat himoyasida tarbiyalangan. Aristotel va Platon kabi faylasuflar jamiyatda yetimlarning o‘rni haqida fikr yuritgan Rim huquqiy tizimida yetim bolalar davlat yoki homiylar tomonidan tarbiyalangan 3 . Zardushdiylarning muqaddas kitobi bo‘lmish Avestoda yetimlik tushunchasi ijtimoiy adolat, himoya va jamiyat tomonidan g‘amxo‘rlik ko‘rsatish masalari bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Avesto yetimlarga adolatli munosabatda bo‘lishni takidlaydi, Yasna va Vendidad boblarida yetimlarni himoya qilish, ularga nisbatan rahmdillik ko‘rsatish zarurligi haqida ta’kidlangan. Zardushdiylik e’tiqodiga ko‘ra, yetim bolalarga zulm qilish yoki ularning huquqlarini poymol etish gunoh ish hisoblangan 4 . Islom dini ya’ni bizning muqaddas kitobimiz bo‘lmish Qur’oni Karim oyatlarida ham yetimlarga yaxshi munosabatda bo‘lish lozimligi haqida ko‘p marotaba eslatilgan.(Masalan, Niso surasi, 10- oyat: “ Yetimlarning mol-mulkini zulm yo‘li bilan yeydigan kimsalar, albatta, qorinlarida olov yegan bo‘lurlar va albatta, do‘zoxda toblanurlar” 22- oyat: “ Yetimlarning mol-mulklarini (qaytarib) beringiz, pok narsani nopok narsaga aralashtirimangiz! Ularning mollarini o‘z mollaringizga qo‘shib ham yemangiz! Zero, bu katta gunohdir”, deb ta’kidlanadi) 5 . Konfutsiylik- qadimgi Xitoyning falsafiy ta’limoti bo‘lib, asosiy e’tiborni axloq, jamiyatdagi tartib va insoniy munosabatlarga qaratadi. Bu ta’limot oilaviy tarbiya, bolalarga g‘amxo‘rlik qilish va ijtimoiy burch tushunchalari orqali 2 https://uzpedia.uz/pedia/hammurapi_qonunlari 3 Mirzohidov S.M. Qadimgi dunyo tarixida qonunlar.-Toshkent: Fan, 2024.- B.46 4 Хомидов. Х. “Авесто,, файзлари – Тошкент: Халк, мероси, 2001 – Б.20 5 https://www.islom.uz/mano_tarjima/4 5 yetimlarga bo‘lgan munosabatni shakillantirgan 6 . Xristianlik muqaddas kitoblarida yetimlarga mehribonlik qilish va ularni jamiyatning ajralmas qismi sifatida ko‘rish targ‘ib etilgan. Yahudiylik Tavrot qonunlariga ko‘ra, yetimlar jamiyat tomonidan moddiy va ruhiy qo‘llab-quvvatlanishi kerakdegan bir nechta qarashlar mavjud bo‘lgan. Yani yetimlarga g‘amxo‘rlik qilish, ularga zulm qilish katta gunoh ekanligi keltirilgan.Aholi daladan hosil olgan o‘ndan bir qismini (ruhoniy) musofirlar,yetimlar va bevalarga berishgan 7 . Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar tushunchasi tarixiy, ijtimoiy va huquqiy jihatdan muhim mavzulardan biri bo‘lib, u G‘arb va Sharqda keng o‘rganilgan tushuncha hisoblanadi. Sharq mutafakkir olimlaridan Xo’ja Ahmad Yassaviyning ijtimoiy qarashlarida jamiyatdagi “G‘ariblar,, “ Yetimlar ” qatlami alohida tilga olinib, uning tariqatlarida xuddi shunday tabaqalarning manfaatlarini muhofazalash zarurati qayd etilgan 8 . Buyuk mutafakkir Abu Rayhon Beruniy “Mineralogiya” (“Javohirot kitobi”) asari muqaddimasida yozishicha: “Agar biron kishi odamlarning osoyishtaligi deb mashaqqatlarga chidasa, ziqnalik qilmasdan, unga ato qilingan narsalarni birovlarga bersa, bunday odam o‘shanday qudrat bilan shuhrat topgan mard kishi sanaladi”. Abu Rayhon Beruniy o‘z ijodida yetim-yesirlar, o‘zgalar ko‘magi, mehr-muruvvatiga muhtoj kishilarni qo‘llab-quvvatlashga chorlagan 9 . Yetim-yesirlarga, g‘arib u miskinlarga ijobiy munosabat buyuk mutafakkir so‘z mulkining sultoni, Alisher Navoiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlari va amaliy faoliyatida o‘z aksini topdi. Alisher Navoiy ularning ijtimoiy ahvolini o‘rganib, ularga beminnat xizmat ko’rsatuvchi masjid, madrasa, xonaqoh va shifohonalar qurdirdi. Shuningdek, yetim- yesirlarga ta’lim berishga ko‘maklashdi, ularga hayotda o’z yo‘lini topishga yordam berib kelgan. Alisher Navoiy: “…davlat ishi bilan mashg‘ul bo‘lgan amaldorlik chog’larimda ko’ngil mulkini turli odamlarning hujmi bulg‘aladi. Goh amirlik o‘rnida o‘tirdim va hukumat mahkamasida xalqning arz-dodini so‘rdim va podshoh yonida vazirlik qildim va 6 Mirzayev A. Konfutsiylik ta’limoti va uning jamiyatdagi o’rni.- Toshkent:Fan, 2019.-B.45 7 Muqaddas Kitob. Yangi Ahd:Yoqub maktubi 1:27. Tavrot. Qonunlar takrori 24:17-21 8 Ahmad Yassaviy. Xikmatlar- Toshkent G’. G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1991-234-b. 9 Abu Rayhon Beruniy tarvixalar “ Javohirot kitobi”dan // Arabchadan A. Irisov tarjimasi – Toshkent Meros, B-12 6 menga umidvor nazar bilan qarab turgan elga muruvvat ko‘rsatdim”, deb takidlangan 10 . Yetim va ota- ona qaramog‘siz qolgan bolalar tushunchasini o‘rganishda g‘arb olimlaridan , Tomas Akvinskiy yetimlarni cherkov va monastirlarda tarbiyalash xayrli ish ekanligini aytgan. Jan-Jak Russo “Emil yoki tarbiya to‘g‘risida” asarida oilaviy tarbiyaning muhimligini ta’kidlab, yetimlarni davlat emas, oilalar tarbiyalashi kerakliligini ilgari surgan 11 . John Bowlby britaniyalik psixoanalitik, o‘zining “Bog‘lanish nazariyasi” orqali bola va uni parvarishlovchi shaxs o‘rtasidagi barqaror munosabatlar bolaning ruhiy holati va ijtimoiy moslashuvi uchun asos ekani haqida o‘z firlarini bildirgan. Bu nazariyaga ko‘ra, oilaviy muhitda ulg‘aygan bolalar ancha barqaror va mustaqil shaxs bo‘lib yetishadi 12 . Ota-ona qaramog’siz qolgan bolalar tushunchasi o’rganishda MDH olimlarining ham o’rni beqiyosdir. Jumladan A.A.Lixanov 13 "ljtimoiy yetimlik" atamasini ilk bor 1987 yilda o qituvchilarning Umumrossiya konferensiyasidaʻ "Tirik ota-onasi bo la turib" yetim qolgan 400 ming bolalarning ijtimoiy holatini ʻ izohlash maqsadida qo llanildi. O.1.Dubinina, V.A.Stepanov, L.A.Satarova ʻ 14 hamda O.A.Dorojkina 15 lar bolaning ota-ona qarovisiz qolishiga olib keluvchi omillarni quyidagicha turkumlaydi: ota-onaning yo qligi yoki ularning ota-onalik ʻ huquqidan mahrum etilganligi, ota-onalik huquqining cheklanganligi, ota-onaning bedarak ketgan deb topilganligi, ota-onaning layoqatsiz deb topilganligi (yoki layoqati cheklanganligi), ularni vafot etgan deb e‘lon qilinganligi, ozodlikdan mahrum qilish muassasalarida muddatini o‘tayotganligi deb ta’ riflaydi. O‘zbek 10 Alisher Navoiy Mahbub ul-qulub. – Toshkent. G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983, B. 12 11 Фуко М. История безумия в классическую эпоху – СПб: Университеткая книга, 1197.- C. 120 12 Bowlby J . Attachment and Loss . New York : Basic Books , 1969 13 Кожевникова Е И. Социальное сиротства в современной России состояние и детерминанты: // Вестник РУДН, 2013 №2 -C. 49 14 Дубинина О.И, Степанова В А., Сатарова Л.А родителей. // Труды СГА 2014. №12. - С. 18-25. Социально- педагогическая работа с детьми, оставшимися без попечения 15 Дорожкина О.А. Педагогические основы преодоления и профилактики социального сиротства в России: Дис. д-ра пед наук - Москва, 2001 -С 71-95. 7 olimlaridan sotsiologlar A.A.Abduxalilov 16 E.X.Zaitov 17 M.X.Ganiyeva 18 , pedagoglardan Qadirova.F.R 19 , Musurmanova.A.I 20 , Xodjavey.A.R 21 psixologlardan Shoumarov.G‘.B 22 , V.M.Karimova 23 ota-ona qaramog‘siz qolgan bolalarni vasiylik, homiylik, farzandlikka olish orqali oilaga joylashtirish ularning ijtimoiy moslashuvi va ijobiy shaxs sifatida shakllanish jarayonlarini o‘z ishlarida tahlil qilishgan. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ota- ona qaramog‘siz qolgan bolalar tushunchasi o’rganishdagi yondashuvning sotsiologik tahlilini amalga oshirishdir. Qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar ilgari surildi: Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasi va tasnifi o‘rganish; Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni o'rganishdagi sotsiologik yondashuvlarni tahlil qilish; AQSH va G'arbiy Yevropa davlatlatida ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishdagi yondashuvlarning tizimli tahlilini olib borish; Rossiya va O'zbekistonda ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishning qiyosiy tahlili yoritib berish; Kurs ishining obyekti: Ota-ona qaramog‘siz qolgan bolalar hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: Ota-ona qaramog‘siz qolgan bolalar tushunchasi o‘rganishdagi yondashuvlar tizimining o‘ziga xos xususiyatlari. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragrof, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 16 Abduxalilov A . A . , Zaitov E . X “ Ijtimoiy siyosat ” o ‘ quv qo ‘ llanma . Toshkent – 2021 17 E . X . Zaitov . O ‘ zbekistonda yetim va ota - ona qarovisiz qolgan bolalarni noinstitutsionalashtirish muammolari . ISSN 2181-9556 Doi Journal 10.26739/2181-9556 ilmiy elektron jurnal , №2; 2020. “ ACADEMIA SCIENCE ” ILMIV - TADQIQOTLAR MARKAZI UzACADEMIA ILMIY - USLUBIY JURNALI BARCHA SOHALAR BO ‘ YICHA SCIENTIFIC - METHODICAL JOURNAL ISSN ( E ) – 2181 – 1334 BARCHA SOHALAR BO ‘ YICHA VOL 1, ISSUE 10, FEBURARY 2021 PART – 1. – B . 143-147 . 18 Ganiyeva M . X ., Latipova N . m ., Alekseyeva V . S ., Ismailova B . X ., Abduraxmanova M . M . Bolalar va yoshlar ijtimoiy ta ’ minoti va himoyasi . O ’ quv qo ’ llanma . Toshkent :2020.-298 b 19 Qodirova . F . R . Maktabgacha pedagogika darslik . “ Tafakkur ” nashriyoti . Toshkent -2019 b 688 20 Musurmanova . A . I Umumiy pedagogika o ’ quv adabiyoti . Innovatsiya - Ziyo nashriyoti . Toshkent -2020 B 197 21 Xodjayev . B . X . Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti . O ‘ quv adabiyoti . Toshkent -2017 22 Shoumarov G ‘. B . Oila psixalogiyasi . O ’ quv qo ’ llanma . Toshkent sharq nashriyoti 2008. B 294 23 Karimova V . M . ijtimoiy psixalogiya asoslari . Toshkent : O ’ qituvchi nashriyoti 1994 yil . 8 I.BOB. OTA-ONA QARAMOG'ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O'RGANISHDA NAZARIY METODOLOGIK YONDASHUV. 1.1. Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasi va tasnifi. Barchaga ma’lumki, ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar oiladagi bolalardan keskin farq qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish masalalariga taalluqli huquqiy-normativ hujjatlar, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, qarorlari, mamlakatimiz va xorijiy mamlakatlar olimlarining mavzuga oid adabiyotlarda ilgari surilgan qarashlari ushbu mavzuni yoritishda nazariy va metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ota-ona qaramog‘siz qolgan bola- bu nafaqat ota-onasi vafot etgan, balki turli sabablarga ko‘ra masalan (ota-onaning huquqidan mahrum qilinishi, bolalarini tashlab ketishi, psixofizilogik nosog‘lom ya’ni ruhiyatida har xil kasalliklar mavjud bo‘lgan, uzoq muddat jazoni ijro etish muassasasida bo‘lishi, yoki shunga o‘xshash bir qancha sabablar bilan) ota-onasi tomonidan qaravosiz va nazoratsiz qoldirilgan bola. Ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bola –ota-onalik huquqidan mahrum qilinganligi yoki cheklanganligi, bedarak yo‘qolgan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilganligi yoxud muomalaga layoqati cheklanganligi, bolani tarbiyalashdan yoki uning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bo‘yin tovlaganligi, shu jumladan, uzursiz sabablarga ko‘ra o‘z bolasini tug‘ruqxona yoki boshqa davolash muassasasidan, tarbiya, aholini ijtimoiy himoyalash muassasasi va shunga o‘xshash boshqa muassasalardan olishdan bosh tortganligi yoxud ota-ona qaramog‘i mavjud bo‘lmagan boshqa holatlar sababli ota-ona yoki yagona ota (ona) qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bola 24 . 24 O ’ zbekiston Respublika qonunchilik bazasi . (2008). “ Bola huquqlari kafolatlari to ’ g ‘ risida ” gi qonun . https://www.lex.uz/uz/ 9 Ota-ona qaramog isiz qolgan bolalar har qanday sababga ko ra ota-onaʻ ʻ qaramog idan mahrum bo lgan bolalar bo lib hisoblanadi. Yetim bolalar bundan ʻ ʻ ʻ mustasno, chunki yetim bolalar - otasi ham, onasi ham vafot etgan yoki ular sud qaroriga binoan vafot etgan, deb e lon qilingan bolalardir. Ota-ona qaramog isiz ʼ ʻ qolgan bolalar - ota-onasining mavjud emasligi, ular otao-nalik huquqlarining qisman cheklanganligi yoki mahrum etilganligi, bedarak yo qolgan yoki muomala ʻ layoqati cheklangan (qisman cheklangan) deb topilganligi sababli yagona yoki har ikki ota-onasi qaramog isiz qolgan bolalardir. Bunday bolalar oila muhiti, ota- ʻ onalik g‘amxo‘rligi va mehridan to‘laqonli foydalana olishmaydi. Ota-ona qaramog’siz qolgan bolalar quydagicha tasniflanadi. Yuzaga kelish sababi bo‘yicha: Yetim bola – har ikkala ota-onasi vafot etgan bola. Bu holatda bola to‘liq ravishda ota-ona qaramog‘isiz qoladi va davlat yoki boshqa shaxslar tomonidan parvarish etilishi zarur bo‘ladi. Ota-ona vafoti hujjatlar bilan tasdiqlanadi. Davlat tomonidan vasiy yoki homiy tayinlanadi yoki bola bolalar muassasasiga joylashtiriladi. Yetim bolalar davlat tomonidan qo‘shimcha ijtimoiy himoya choralari bilan ta’minlanadi (imtiyozlar, stipendiyalar, bepul o‘qish va h.k.). Tirik yetim bola – ota-onasidan biri (odatda otasi yoki onasi) vafot etgan bola. Bola tirik ota-onasining qaramog‘ida qoladi, lekin ijtimoiy holati yomonlashishi, yordamga muhtojligi mumkin. Bola tirik ota yoki onaning qaramog‘ida bo‘ladi. Aksariyat hollarda ota yoki ona bola uchun yetarli shart- sharoit yaratolmasligi mumkin. Davlat ayrim hollarda tirik yetim bolalarni ijtimoiy yordam dasturlariga kiritadi (masalan, moddiy yordam, o‘quv yurtlarida imtiyozlar). Ijtimoiy yetim bola – ota-onasi tirik bo‘lsa-da, ular turli sabablarga ko‘ra bola parvarishiga mas’uliyatni bajarmaydigan yoki bajara olmaydigan holatdagi bolalardir. Ota-onaning spirtli ichimliklarga ruju qo‘yishi yoki giyohvandlik ruhiy yoki jismoniy kasalliklar jinoyat sodir etib jazoni ijro etish muassasasida bo‘lishi, bolani tashlab ketish yoki qarovsiz qoldirish, sud qarori bilan ota-onalik huquqidan mahrum etilishi, bola amalda ota-ona qaramog‘isiz qoladi, lekin ota-onasi tirik bo‘ladi. Davlat bunday bolalarni himoya qilish uchun ularni vasiylikka oladi yoki 10 bolalar muassasalariga joylashtiradi. Ular huquqiy jihatdan yetim bo‘lmagan bo‘lsa-da, ijtimoiy holati bo‘yicha himoyaga muhtoj bolalar hisoblanadi. 25 Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning yashash joyiga ko‘ra tasnifi: oila tarbiyasiga olingan bolalar bu toifa bolalar biologik ota-onasi emas, balki boshqa shaxslar tomonidan oila muhitida tarbiyalanadi. Ushbu shakllar davlat tomonidan nazorat qilinadi va qonuniy tartibda amalga oshiriladi. Vasiylik yoki homiylik ostidagi bolalar bola yaqin qarindoshlari yoki boshqa ishonchli shaxslar qaramog‘iga beriladi. Vasiy yoki homiy bolani tarbiyalash, ta’lim olishiga yordam berish va uning huquqlarini himoya qilish bilan shug‘ullanadi. Farzandlikka olish (asrab olish) bola boshqa oila tomonidan qonuniy tarzda o‘z farzandidek qabul qilinadi. Bu shaklda bola yangi oilaning to‘liq a’zosi bo‘ladi (ism, familiya o‘zgaradi, mulkiy huquqlari beriladi). Davlat nazorati ostida amalga oshiriladi. Davlat muassasalarida yashovchi bolalar bu toifadagi bolalar maxsus ijtimoiy muassasalarda yashab, ta’lim-tarbiya oladilar. Bu muassasalar davlat tomonidan boshqariladi va moliyalashtiriladi. Mehribonlik uylari (bolalar uylari), ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar uchun mo‘ljallangan internat tipidagi muassasalar. Bola bu yerda yashaydi, o‘qiydi, tarbiyalanadi. Shuningdek, kasb-hunar o‘rganish va mustaqil hayotga tayyorlanish uchun sharoitlar yaratilgan. Ixtisoslashtirilgan maktab-internatlari nogironligi bo‘lgan yoki sog‘lig‘ida nuqsoni bor bolalar uchun mo‘ljallangan muassasalar. Bu yerda ta’lim tarbiya bilan bir qatorda sog‘lomlashtirish ishlari ham olib boriladi. Maktabgacha ta’lim muassasalari 3–6 yosh oralig‘idagi bolalar uchun mo‘ljallangan muassasalar. Davlat tomonidan bepul oziq-ovqat, kiyim-kechak, ta’lim beriladi. Qarovsiz qolgan bolalar bu bolalar hech qanday rasmiy nazorat ostida emas, ya’ni ular oila, vasiy, homiy yoki muassasa parvarishida emas balki ko‘cha hayotiga moslashgan, ijtimoiy xavf ostida bo‘lgan bolalar uydan qochish, zo‘ravonlikdan qochish, oiladagi muammolar yoki g‘amxo‘rlik yo‘qligi. Bu bolalarni aniqlab, ularga psixologik, huquqiy va ijtimoiy yordam ko‘rsatish davlat organlari (ichki ishlar, mahalla, maktab, sog‘liqni saqlash tizimi) zimmasida 25 E. X. Zaitov, G’.O’. Xolmurodov Ota-ona qaramog’siz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish amaliyoti. Darslik <<GRAND KONDOR PRINT>> Toshkent-2024 123-bet 11 bo‘ladi. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning yashash joyiga ko‘ra tasnifi ularning huquqiy maqomi, tarbiya olishi va davlat yoki jamiyat tomonidan ko‘rsatiladigan yordam turini belgilaydi. Bu tasnif ijtimoiy ish amaliyotida har bir bola holatiga individual yondashuvni ta'minlashda muhim hisoblanadi. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning huquqiy maqomiga ko‘ra tasnifi: Huquqiy maqom ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning rasmiy (yuridik) holatini anglatadi. Bu maqom asosan davlat organlari (vasiylik va homiylik organlari, sud, maktablar, mahallalar) tomonidan aniqlanadi. Rasmiy huquqiy maqomga ega bo‘lgan bolalar bu toifadagi bolalar sud, vasiylik organlari yoki boshqa rasmiy organlar tomonidan ota-ona qaramog‘isiz qolgan deb rasman tan olingan va hujjatlar bilan tasdiqlangan bolalardir. Har ikki ota-onasi vafot etgan (to‘liq yetim). Bitta ota-onasi vafot etgan, ikkinchisi ota-onalik huquqidan mahrum etilgan yoki bedarak yo‘qolgan (shartli to‘liq yetim). Ota-onasi ruhiy yoki jismoniy nogironligi tufayli bola parvarishiga yaroqsiz deb topilgan. Ota-onasi jazoni ijro etish muassasasida bo‘lib, bola yolg‘iz qolgan. Bola tashlab ketilgan va bu fakt rasmiylashtirilgan zo‘ravonlik, ekspluatatsiya yoki qarovsiz qolish holatlaridan qutqarilgan va davlat muassasasiga joylashtirilgan bola davlat muhofazasiga olinadi. Vasiylik yoki homiylik tayinlanadi yoki bolalar muassasasiga joylashtiriladi. Bola maxsus reestrga kiritiladi va davlat tomonidan moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatiladi. Norasmiy huquqiy maqomga ega (aniqlanmagan yoki rasmiylashtirilmagan) bolalar bu toifadagi bolalar amalda ota-ona qaramog‘isiz qolgan bo‘lsa-da, bu holat huquqiy jihatdan rasmiylashtirilmagan, ya’ni ular haqida hech qanday sud qarori yoki vasiylik hujjatlari mavjud emas. Bola ota-onasi tomonidan tashlab ketilgan, biroq bu fakt huquqiy jihatdan hujjatlashtirilmagan, bola do‘st-yorlar yoki qarindoshlar qo‘lida yashaydi, lekin qonuniy asosda emas ekanligi bola vaqtincha qarovsiz qolgan, ota-ona boshqa joyda ishlayotgan yoki chet elda bo‘lib, nazorat qilinmayotgan, ko‘chada yashovchi bolalar (qarovsiz bolalar)Bola rasmiy huquqiy himoyadan mahrum etilishi davlat tomonidan ajratiladigan imtiyoz va yordamlar unga to‘liq tatbiq etilmasligi mumkin bunday bolalarni aniqlash va huquqiy 12 maqomini rasmiylashtirish ijtimoiy xizmatlar, mahalla, maktab va boshqa organlarning vazifasidir. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning huquqiy maqomi ularning huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy yordam olish, vasiy tayinlash yoki muassasaga joylashtirish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Rasmiy maqomga ega bo‘lgan bolalar davlat tomonidan to‘liq himoya qilinsa, norasmiy maqomdagi bolalar ko‘pincha xavf ostida qoladilar. 1.2. Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni o'rganishdagi sotsiologik yondashuvlar. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni o‘rganishdagi sotsiologik yondashuvlar turlicha bo‘lishi mumkin. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar ijtimoiy guruh sifatida murakkab hayotiy sharoitda yashaydilar. Ularning muammolarini chuqur tahlil qilish uchun sotsiologiyada turli nazariy yondashuvlardan foydalaniladi. Quyida ushbu yondashuvlarning asosiy turlari keltiriladi: Strukturaviy-funksional yondashuv strukturaviy-funksionalizm nazariyasi jamiyatni bir butun tizim sifatida ko‘radi, unda har bir institut (oila, maktab, davlat organlari) o‘z funksiyasini bajaradi. Bu yondashuvga ko‘ra, oila bolani ijtimoiylashuv jarayoniga tayyorlovchi asosiy muhit hisoblanadi. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarda bu muhit yo‘qligi sababli, boshqa institutlar (mehribonlik uyi, maktab, mahalla) ushbu funksiyani bajarishi kerak. Agar bu tizimlar o‘z funksiyalarini bajarmasa, bola ijtimoiylashuvda muammolarga duch keladi, deviant xatti-harakatlar namoyon bo‘lishi mumkin 26 . Konflikt yondashuvi konflikt nazariyasiga ko‘ra, jamiyatda mavjud ijtimoiy tengsizlik va resurslar uchun kurash ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bunday bolalar ko‘pincha ijtimoiy adolatsizlik qurboni bo‘lib, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlardan teng darajada foydalana olmaydilar. Ular ko‘pincha diskriminatsiya va marginalizatsiyaga duch keladilar. Simvolik interaktsionizm yondashuvi bu yondashuv bolalar va ularning atrof- muhit bilan bo‘ladigan muloqotini tahlil qilishga yo‘naltirilgan. Unda inson o‘ziga 26 Parsonz T. Sotsiologik nazariya asoslari 13 va atrofga nisbatan ijtimoiy ramzlar orqali munosabat bildiradi. “Yetim”, “bechora”, “tashlab ketilgan” degan tamg‘alar bolaning o‘ziga- o‘zi baho berishida juda katta salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ijobiy muloqot esa, aksincha, bolaning o‘ziga ishonchini oshiradi va jamiyatga moslashuvini yengillashtiradi 27 . Ijtimoiy muhit (ekologik) yondashuvi amerikalik olim U. Bronfenbrenner tomonidan ishlab chiqilgan ekologik yondashuvga ko‘ra, bola bir vaqtning o‘zida bir nechta ijtimoiy tizimlarda yashaydi: mikro (oila, do‘stlar), mezo (maktab, mahalla), ekzotizim (ota-onaning ish joyi, OAV) va makro (madaniyat, qonunlar) tizimlar. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarda oila tizimi zaif yoki yo‘q bo‘lganligi sababli boshqa tizimlar bolaning ijtimoiylashuvi uchun asosiy omilga aylanadi 28 . Gender yondashuvi bolalarning ijtimoiy holati ularning jinsiga qarab qanday farqlanishini o‘rganadi. o‘g‘il va qiz bolalar ijtimoiy xavflarga turlicha duch keladilar. Masalan, qiz bolalar ko‘proq ekspluatatsiya, zo‘ravonlik va gender diskriminatsiyasiga uchrashi mumkin. Shu sababli, yordam va reabilitatsiya dasturlari genderga mos tarzda ishlab chiqilishi lozim 29 . Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar sotsiologik tahlilning markazida turuvchi muhim guruh hisoblanadi. Har bir yondashuv bu bolalarning turli jihatlarini yoritib beradi. Yondashuvlar birgalikda qo‘llanilganda, bola holatiga kompleks yondashish, ehtiyojlarini aniqlash va samarali yordam strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi. Y etim va ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning oilaviy bolalar uylarida yangi hayot sharoitlariga moslashish jarayoni jiddiy va ko‘p qirrali muammo hisoblanadi. Bunday bolalar o‘z hayotlarida katta yo‘qotishlar rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. “Moslashuv jarayonining murakkabligi ko‘p jihatdan bolalarning oldingi hayotlarida o‘zlariga yangi hayot sharoitlarini qabul qilishda yangi muhitda qabul qilingan va xavfsiz his qilishlari qo‘llab-quvvatlash yetarli darajada ta’minlanmasligi muammoga sabab bo‘ladi. Bu muammo oilaviy bolalar uylarining samaradorligini pasaytiradi va bu esa ularning rivojlanishiga 27 Mead. G. H. (1934). Mind, Self, and Society. Chicago Press. 28 Bronfenbrenner U. Ecological Systems Theory- Harvard Unversity Press, 1979. 29 G‘ulomova G. Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti. — Toshkent: 2020. 14 to‘sqinlik qiladi 30 . “ Tarbiyachilar va ijtimoiy ishchilarning bolalar bilan munosabatlari ham ushbu jarayonda muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha tarbiyachilar yetarli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lmay, bolalarga to‘g’ri yondashuvni topa olmaydilar, bu esa bolalarning moslashish jarayonini qiyinlashtiradi” 31 . Bolalar uylari uchun mo‘ljallangan metodologik qo‘llanmalar va strategiyalar yo‘qligi ushbu muammoni yanada keskinlashtiradi. Natijada bolalar o‘zlarini yangi muhitda begona his qilishlari, o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchining pasayishi va ijtimoiy munosabatlarda muammolarga duch kelishlari mumkin. Bu ilmiy muammoning samarali yechimi bolalarning oilaviy bolalar uylariga moslashuv jarayonini yaxshilashga yo‘naltirilgan maxsus dasturlar va strategiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi. Bunda bir qator asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Bolalar uylari uchun psixologik yordam ko‘rsatish dasturlari ishlab chiqilishi zarur. Bu dasturlar bolalarning travmalarini yengib o‘tishlariga , o‘zlarini yangi muhitda qabul qilingan va xavfsiz his qilishlariga yordam beradi. Shu bilan birga, psixologik yordam xizmatlarini rivojlantirish va bolalar bilan ishlaydigan mutaxassislarni tayyorlash uchun alohida dasturlar ishlab chiqish zarur 32 . Oilaviy bolalar uylaridagi bolalarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash uchun ilg’or metodologik yondashuvlarni ishlab chiqish zarur. Bu yondashuvlar bolalar bilan individual ishlashni, ular uchun xavfsiz va qo‘llab- quvvatlovchi muhit yaratishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, bolalarning o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirishga yo‘naltirilgan dasturlar ham ishlab chiqilishi kerak. lozim. Bu tizim bolalarning jamiyat bilan yaqin aloqalarni o‘rnatishga yordam berish. Bolalar uylarida yashayotgan bolalar uchun ijtmoiy qo‘llab- quvvatlash tizimini kengaytirish beradi, ularnin yangi hayot sharoitlariga moslashuvini osonlashtiradi. Bolalar uylarida bolalarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash uchun ilg’or ilmiy tadqiqotlar va tajribalar asosida yangi metodologik 30 Maslov A.H. Motivation and Personality. – New York: Harper Row, 1954. Pp. 201-219 31 Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development- Cambridge; Harvard University Press 1979. pp. 67-89. 32 Uzoqov N. Bola tarbiyasining psixologik asoslari.- Samarqand: SamDU, 2203.- B. 130-147 15 yondashuvlarni ishlab chiqish kerak. Ushbu yondashuvlar bolalarning yangi muhitda muaffaqiyatli integratsiya qilinishiga yordam beradi va ularning ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi 33 . Umuman olganda ushbu muammoning yechimi bolalarning oilaviy bolalar uylarida muaffaqiyatli moslashuvini ta’minlash uchun keng ko‘lamli, kompleks yondashuvni talab qiladi. II . BOB. OTA-ONA QARAMOG'ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O'RGANISHDA XORIJIY VA MAHALLIY TAJRIBA. 2.1. AQSH va G'arbiy Yevropa davlatla r ida ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishdagi yondashuvlarning o'ziga xosligi. Dunyodagi zamonaviy ijtimoiy ahvol mamlakatlarning turli hayot tarzi bilan integratsiyalashuvi, yagona iqtisodiy, madaniy, axborot, ta'lim makonini shakllantirish jarayonlarining keng rivojlanishi bilan tavsiflanadi. Global integratsiya jarayonlari jamiyat hayotining barcha yo‘nalishlariga ta'sir qiladi, yetim va ota-ona qaromog‘isiz qolgan bolalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash institutlarini shakllantirishga va umuman bolalar siyosatiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Butun dunyoda millionlab bolalar institusional muassasalarda istiqomat qiladi, bu esa BMT tomonidan tan olingan bolalarning oila muhitida tarbiyalanish huquqiga ham, bolalarning jismoniy, neyrobiologik, psixologik va ruhiy salomatlik xarajatlarini tizimli tahlil qilishimiz natijalariga zid keladi. Dunyo bo‘ylab 5 milliondan 6 milliongacha bolalar (0-18 yosh) oilaga asoslangan parvarishlash muassasalarida emas, balki institutsional muassasalarda yashaydilar, ammo bu taxmin kam ma'lumotlarga asoslangan va kam baholangan bo‘lishi mumkin 34 . Bolalarni institutsional muassasalarda tarbiyalanishi oilaviy g‘amxo‘rlikdagi ko‘p bolali, katta oila yoki homiylikdagi oila, kafalah (islomda yetim bolalarni vasiylik qilish amaliyoti) yoki asrab oluvchi oila yashashi har tamonlanma zararlidir. 33 Erkson E.H Identity: Youth and Crisis – New York: Norton Company, 1968. pp. 85-102 34 Desmond, C., Vatt, K., Saha, A., Huang, J. va Lu, C. (2020). Institutda yashovchi bolalarning tarqalishi va soni: global, mintaqaviy va mamlakat hisoblari. Lancet bolalar va o'smirlar salomatligi , 4 (5), 370-377 16 Yevropa davlatlaridagi yetim va ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni himoyalash tajribasiga e’tibor qaratish kerak. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, AQSh, Buyuk Britaniya XX asrning ikkinchi yarmidan, Rossiya XXI asr boshlaridan bolalar institutsional muassasalarni tugatishga bo‘lgan harakatlarni amalga oshirib kelmoqda . Ekspertlarning ta’kidlashicha, o‘tgan asrning o‘rtalariga qadar, Amerika Qo‘shma shtatlarida yashovchi yetimlarning aksariyati davlat qaramog‘ida bo‘lib, bolalar uylarida yashagan. Ammo keyinchalik bunday ta’lim muassasalari tizimi samarasiz deb topildi. Shu sababli, bugungi kunda Amerika Qo‘shma Shtatlarida uzoq muddatli yashash uchun mo‘ljallangan bolalar uylari mavjud emas. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni vaqtincha saqlash uchun maxsus muassasalar mavjud bo‘lib, ularning maqsadi har bir bola uchun imkon qadar tezroq yangi oilani topishdir. O‘zbekistonda bolalar uylari asosan xalq ta’limi tizimining bir qismi bo‘lsa, AQShda yetim bolalarga g‘amxo‘rlik asosan hukumat shartnomalari asosida ishlaydigan va doimiy ravishda huquq bo‘yicha davlat akkreditatsiyasidan o‘tgan nodavlat tashkilotlariga yuklatilgan bo‘lib, davlat ushbu yo‘nalishni moliyalashtiradi va o‘ziga xos nazorat qilish tizimini yarata olgan. Amerika Qo‘shma Shtatlarining bu boradagi asosiy farqli jihatlaridan biri hozirgi kunda ushbu mamlakatda «Bolalar uyi» va «Mehribonlik uy»larining yo‘qligidir. AQShda noinstitutsionallashtirish jarayoni 1941-1980 yillar oralig‘ida boshlangan. Ushbu jarayon mamlakatda 1935 yilda qabul qilingan «Ijtimoiy ta’minot to‘g‘risida»gi Qonundan so‘ng boshlandi. Amerika Qo‘shma Shtatlarida oila masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shu sabab u yerda mehribonlik uylarini uchratish qiyin. Mamlakatda ota-onalari qarovisiz, yetim qolgan bolalarni tarbiyalash masalasi bilan shug‘ullanadigan maxsus idora – Bolalarga yordam va oila xizmatlari Departamenti (Department of children and family services – DCFS) 35 . Ushbu tizimda oilaviy ijtmoiy ish xodimlari faoliyat yuritishadi.Ularning asosiy faoliyati o‘qituvchi, maslahatchi, qo‘shni yoki biron bir kuzatuvchi bolalarni himoya qilish xizmatlariga qo‘ng‘iroq qilgandan so‘ng, ijtimoiy xodimlar 35 http://www.dss.state.la.us/page/108 17 tergovni boshlaydilar. Ijtimoiy ishchilar bolalar va oilalarning yaxshi ahvolda ekanligini isbotlash uchun mijozlarning uylariga tashrif buyurishlari shart. Ijtimoiy ishchilar bolalarning rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan akademik, xulqatvor yoki ijtimoiy muammolar yo‘qligini baholash va tekshirish uchun javobgardir 36 . Ijtimoiy ishchi bolalar va oila barqaror bo‘lgunga qadar va suiiste'mollik yoki beparvolik alomatlari ko‘rinmaguncha tashrifni davom ettiradi. Agar vaziyat yaxshilanmasa, ijtimoiy xodim aralashib, bolani oiladan olib qo‘yishi va bolani qaytarib olish imkoniyatiga ega bo‘lish uchun ota-onalar yoki vasiylar testdan o‘tgunga qadar homiylik tizimiga joylashtirilishi mumkin. Shu bilan birgalikda oilasidan ajralgan bolalarga qisqa muddatda tarbiyalovchi – “foster oila” topib beradi. (Ma’lumot uchun: bugungi kunda qariyb 428 ming nafar amerikalik bolalar “foster” oilalarda istiqomat qilmoqda. Ularning orasida bir necha oylik go‘dakdan tortib 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar bor). Foster oilalarda o‘rtacha tarbiyalanish vaqti 1 yildan oshiqroqni tashkil etib, bu vaqtga qadar bolalarni asrab olganlar ota-onalik huquqini sud qaroriga qadar qo‘lga kiritishmaydi. Oilada qolish qarorini bolalar qabul qiladi, shuningdek asrab olgan ota-ona ham bolaning oilada qolishi bo‘yicha o‘z fikrini bildirish huquqiga ega. Aksariyat hollarda bolalar foster oilalaridagi tarbiyalovchilarini keyinchalik ota- onalari sifatida qabul qilishadi. Hukumat “foster” oilalar uchun barcha sharoitni (uy-joy va moddiy mablag‘ni) yaratib beradi. Ma’lumot uchun: Har yili amerikaliklar 135 mingga yaqin bolani asrab olishadi. Ulardan 26% boshqa davlatlardan, 59% “foster oilalar” hamda 15% tug‘ilganidayoq onasi voz kechgan bolalardan (bolalarga yordam va oila xizmatlari Departamenti homiladorlik davridayoq bolasidan voz kechuvchi ayollar ro‘yxatini yuritadi) 37 . Bolalar yetimligining oldini olishda ijtimoiy xizmatlar muhim rol o‘ynaydi. Bolali oilalar uchun ijtimoiy xizmatlarda ikkita jihat mavjud: bolalarga g‘amxo‘rlik qilish va oilaga tarbiya berishda yordam berish. Oilaga 36 Staff Writers (2018-11-06). "Child and Family Social Worker | Comprehensive Career Guide". SocialWork.org. Retrieved 2020-05-01. 37 KIDS COUNT data center: A project of the Annie E. Casey Foundation. https://datacenter.kidscount.org/ 18 ijtimoiypedagogik yordam uzoq vaqt davomida (bir necha yil) ijtimoiy xodim tomonidan amalga oshiriladi va ota-onalar va bolalar bilan suhbatlar shaklida intensiv (haftasiga 20 soatgacha) amalga oshiriladi. Ijtimoiy ishning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u nafaqat oila a’zolari, balki yaqin atrof – muhit-qo‘shnilar, maktablar, ota-onalarning ish beruvchilari va boshqalar bilan amalga oshiriladi. Oilaga ijtimoiy-pedagogik yordam berishning maqsadi bolalarning davlat muassasasiga yo‘naltirilishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Oiladagi bolalarning qolishlari oiladan tashqarida qolishdan ko‘ra arzonroq, xususan, internatda, shuning uchun so‘nggi yillarda uning samaradorligi tufayli bu ish shakli afzal ko‘riladi 38 . Germaniyada 1991-yilda qabul qilingan “Bolalarga va yoshlarga yordam to‘g‘risida”gi Qonunda “Har bir bola va o‘smir o‘z hayoti uchun mas’uliyatga va jamiyatga moslashishi uchun ko‘makka ega bo‘lish hamda shaxsiyatini tarbiyalash huquqiga ega” ekanligi qayd etilgan 39 . Germaniyada yetim qolgan bolalarga nafaqat davlat tashkiloti balki nodavlat tashkilotlar ham e’tibor qaratadi. Germaniyadagi yetim qolgan bolalarni tarbiyalovchi nodavlat tashkilotlarning faoliyat yuritishi bu borada yangi mexanizm hisoblanadi. Misol uchun, “Yoshlar bunyodkorlik tashkiloti” federal ishchi uyushmasi ana shunday tashkilotlar sirasiga kiradi. Bu kabi NNTlar hukumatning doimiy nazoratida turadi. NNTlarni ochishga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri – uning asoschisi bo‘lgan shaxs pedagogik stajga ega bo‘lishi lozim. Bolalarni tarbiya maskanlariga joylashtirish faqatgina oilada qolishning hech qanday imkoniyatlari bo‘lmasagina amalga oshadi. Yetim qolgan bolalarni tarbiyalashning nemischa usullaridan yana biri bolalar shaharchalari tizimidir 40 . O‘zbekistonda shu kabi tizim SOS bolalar mahallasi shaklida yo‘lga qo‘yilgan. Shunday qilib, Germaniyada bolalarni ijtimoiy himoya qilish biologik oilani saqlab qolish tamoyiliga asoslanadi. Ushbu yo‘nalishda mahalliy ijtimoiy xizmatlarni 38 Kubitskyy S.O. The history of social work in foreign countries: a tutorial. — K. DAKKKiM, 2009. 298 p. 39 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190740920307416 40 Vernachlässigung in Deutschland Kinderdorfmutter / -vater werden SOSLängsschnittstudie https://www.sos- kinderdorf.de/portal/ 19 ko‘rsatadigan va ularning yaqin atrof-muhit bilan ishlashni o‘z ichiga olgan bolalar oilalari uchun ko‘plab ijtimoiy xizmatlar mavjud. Buyuk Britaniyada ham «Foster care» tizimi shakllangan bo‘lib, ushbu tizimning quyidagi «emergency foster», «long term»,«permanent care» turlari mavjud. «Yemergency foster»da bolalar ixtisoslashgan oilalarga bir necha soatdan bir necha kungacha joylashtiriladi. Bolaning oila a’zosi kutilmaganda kasalxonaga tushishi natijasida bola qarovsiz qolsa shu turdan foydalaniladi. «long term»da bolalar ixtisoslashgan oilalarga 2 yilgacha bo‘lgan muddatga joylashtiriladi. «Rermanent care» – uzoq muddatli joylashtiruv bo‘lib, bunda bola vasiylar oilasida voyaga yetgunga qadar tarbiyalanish uchun qoldiriladi. Buyuk Britaniyada yetim qolgan bolalar uyiga vaqtinchalik (respite care) hamda doimiy (residential care) asosda joylashtiriladi 41 . Bu oilada bolaning sog‘lom turmush kechirishi uchun imkoniyatlar qolmaganda yoki oiladagi nizolar bartaraf etilgunga qadar qo‘llaniladi. Bu qachonki ota-onalar bolalar tarbiyasi bilan shug‘ullanishga ojiz ekanliklari yoki bolaning hayoti uchun xavf yuzaga kelgan taqdirda mahalliy boshqaruv organlari masalaga aralashadi. Bolani tarbiyalash istagidagi boshqa qarindoshlari topilmasa muqobil, ko‘ngilli oilalar qidirish boshlanadi. Sud bolaga uni asrab oluvchi oila zarurligi haqida qaror qabul qilsa, yangi oila izlashga kirishiladi. Ungacha bolalar maxsus bolalar uylarida qolishadi. Ba’zan ko‘ngilli oilalar tezda topiladi, ba’zan bolalar bu kabi muassasalarda ikki yilgacha qolib ketishadi. Agar ijtimoiy xizmatlar bolaning o‘z uyidagi ahvol ijobiy tomonga o‘zgarganini qayd etishsa, ular o‘z oilalariga qaytariladi. Vengriyada esa Parlament tomonidan 2007-2032 yillarga mo‘ljallangan Kompleks milliy strategiya belgilangan bo‘lib, ushbu mamlakatda bolalarning muassasalarga joylashtirish jarayoni to‘xtatilgan hamda barcha qiyin hayotiy vaziyatga tushgan oilalar va bolalarni himoya qilish va qo‘llab-quvvatlash ijtimoiy xizmatlar zimmasiga yuklatilgan. Ruminiyada bolalar himoyasi borasida yangi jarayon boshlangan bo‘lib, ushbu mamlakatda bolalarni mehribonlik uylariga joylashtirish jarayoni to‘xtatilgan. 41 Child Welfare Information Gateway https://www.childwelfare.gov/topics/preventing/prevention-programs/respite/ 20 Yetim bolalarni ijtimoiy himoya qilish masalasida Fransiyaning tajribasi, shuningdek, institutsional jihatdan oilaviy ta'lim foydasiga ham dalolat beradi. Davlatning ijtimoiy siyosati, qiyin hayot sharoitida bolaning yashash joyini o‘zgartirmasdan professional xizmatlardan foydalanish imkoniyatini ta'minlash uchun mahalliy darajada oila yordamini amalga oshirishga qaratilgan. Inqiroz sharoitida bo‘lgan oilalarga alohida e'tibor qaratilgan. Fransuz aholini ijtimoiy muhofaza qilish tizimining o‘ziga xos xususiyati-ijtimoiy ish kasbi doirasiga kiritilgan 42 . Fransiyadagi barcha ijtimoiy xodimlarning qariyb yarmi davlat xizmatchilaridir. Boshqalar esa davlat byudjeti yoki jamoat tashkilotlari tomonidan moliyalashtiriladigan xususiy muassasalarda ishlaydi. Farzandlikka olingan oilalar, odatda, 2 boladan ortiq emas, agar bolalar qon bilan bog‘liq bo‘lsa (aka-uka/opa — singillar) - 3 ta boladan oshmasligi kerak va 1 yilgacha oilada qolish vaqti. Agar bola uzoq muddatli reabilitatsiya va psixokorstruktsiyaga muhtoj bo‘lsa, muddat uzaytirilishi va bolaning tiklanishiga qadar davom etishi mumkin (davolash kursi 15 yilga etadi) 43 . Shunday qilib, Fransiyada keng qamrovli ijtimoiy xizmatlar tarmog‘i va bolali oilalarga ijtimoiy xizmat ko‘rsatadigan va voyaga etmaganlarni olib qo‘yilishiga to‘sqinlik qiluvchi ijtimoiy xizmatchilarni xilma-xilligi e'tiborga olinadi. Ozarbayjonda noinstitutsionallashtirish (deinstitutsionalizatsiya) va bolalarning ijtimoiy himoyalash deportamenti tashki etilganligini ko‘rish mumkin. Ozarbayjon Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuniga asosan «Ozarbayjon 2020: kelajakka qarash» rivojlanish konsepsiyasi va Ozarbayjon Respublikasida ta’limni rivojlantirishning davlat strategiyasi, shuningdek Ozarbayjon Respublikasida bolalarni davlat bolalar muassasalaridan oilalarga o‘tkazish (noinstitutsionallashtiri) va muqobil parvarish bo‘yicha davlat dasturi, 42 Social workers in France / Prepared by T. Salzman. [E-resource] // [Website] [2009]. URL: http://www.rus- demografia.ru/world-experience/16 (date accessed 10.09.2021) . 43 Ogarysheva E. Organization of assistance to socially troubled families and children in France. - M., 2003. 22 p. [E-resource] // [URL: http://pravorebenka. narod.ru/docs/BrochureFrance.doc (date accessed 10.09.2021) 21 Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida bolalarni huquqlarini ta’minlash bilan bog‘liq muammolar hal etilmoqda. Xorijiy davlatlar tajribasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, ko‘p mamlakatlarda yetim va ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar muammosi mavjud va ushbu muammolar yechimini topish maqsadida turli usullardan foydalanilmoqda. Xorijda va ota-ona qaromog‘isiz qolgan bolalarni muassasaga joylashtirish eng oxirgi chora hisoblanadi. Bolani oila qaromog‘ida tarbiya topishiga alohida e’tibor qaratiladi 44 . Amerika qo‘shma shtatlarida yetim qolgan bolalarni joylashtirish masalasi vaziyatga qarab har xil bo‘lishi mumkin.Bolalar ota-onasi tomonidan ixtiyoriy ravishda boshqa insonning qaramog iga qoldirilishi mumkin. Ota-onalarni bunday‟ jiddiy qaror qabul qilishlariga turli xil sabablarni ko‘rsatish mumkin. Masalan kasallik ota va onaning uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm qilingani yoki farzand o„stirish uchun yetarli darajada mablag yetishmasligi kabilar sabab bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ikkinchi usul bu “foster care” tushunchasi bo‘lib o‘zbek tiliga tarjima qilinganda homiylik degan ma’noni anglatadi va bu usul Amerikada juda keng tarqalgan hisoblanadi. “Foster care” termini birinchi bor 20 asr oxirida paydo bo‘lgan.ushbu usulda voyaga yetmagan bolalar farzand asrab olmoqchi bo‘lgan oilalar tarbiyasiga topshiriladi va ushbu oilaga bolaning ehtiyojlarini qoplash uchun hukumat tomonidan oylik to‘lovlar to‘lab boriladi. Ushbu pul faqatgina bolaning ehtiyojlari uchun ishlatilishi zarur, ota-onaning shaxsiy xarajatlari uchun emas. Ushbu oylik to‘lov har bir shtat uchun har-xil hisoblanadi. Misol uchun Californiya shtatida ota-onalarga 1,000 dollarda 2,609 dollargacha to laniladi, Florida shtatida 429-440 dollargacha “FORMATION OF ‟ PSYCHOLOGY AND PEDAGOGY AS INTERDISCIPLINARY SCIENCES” to‘laniladi. Majburiy joylashtirish esa qachonki bola hayoti uchun jiddiy xavf soluvchi omillar bor deb hisoblanganda qo‘llaniladi. Bunday hollarda bolalarni himoya qilish xizmatlari yoki agentliklari aralishib bolani ota-onasidan ajratib olishlari mumkin. Ushbu holatlarda biri aniqlanganda ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish 44 Sh а rip о v а , K., & Abduraxmonova, M. (2021). O‘zb е kist о n m а kt а bl а rid а m е hrib о nlik uyl а ri t а rbiyal а nuvchisi bo‘lg а n o‘quvchil а r bil а n ijtim о iy ish а m а liyoti istiqb о ll а ri. Студенческий вестник , (8-3), 82-83. 22 ishchilari tomonidan bola ota-onasidan tortib olinadi, keyinchalik esa sud tomonidan otaona bolaga nisbatan bo‘lgan huquqlaridan mahrum qilinadilar.Shuning bilan birga sud bolaning huquqiy maqomini aniqlash va bolani boshqa joyga joylashtirish masalalarini ham hal qiladi. Umuman olganda AQSH da ota-ona qaramog isiz qolgan bolalarni‟ joylashtirish masalasi ularning xavfsizligi va farovonlik ta minlashga qaratilgan. ‟ Muayyan usullar va talablar har bir shtat qonunlarga qarab o‘zgarishi mumkin, lekin maqsad bitta u ham bo‘lsa bola manfaatlarini himoya qilish . Braziliyada yetim qolgan bola huquqlari qanday himoya qilinishiga to‘xtalib o‘tsak. Ushbu mamlakatda ota-ona qaramog’isiz qolgan bolalar huquqlari “Bola va o‘spirinlar to‘g‘risida” gi nizom bilan tartibga solinadi.Ushbu nizomda yetim bolalarni himoya qilish va faravonligini ta’minlash bo‘yicha ko‘rsatmalar va kafolatlar berib o‘tilgan. Bola ota-ona qaramog‘isiz qolganda, uning himoyasini va ehtiyojlarni ta’minlash davlat zimmasida bo‘ladi. Yuqorida keltirib o‘tilgan nizomga binoan yetim qolgan bolalar xavfsiz muhitga joylashtirilishi kerak. Xavfsiz muhit sifatida bolaning qarindoshlari, homiylar tushunilishi mumkin. Shuni takidlab o‘tish zarurki bolaning Braziliya qonunchiligida bolaning manfaatlari ularning g‘amxo‘rligi bilan bog’liq har qanday qarorlarda ustuvor prinsip hisoblanadi. Ushbu davlatda yetim qolgan bolalarni joylashtirish masalasi bilan “Bolalar va o‘spirinlarni himoya qilish xizmatlari markazi” hamda “Bolalar va o‘spirinlar huquqlari bo‘yicha milliy kengash” kabi organlar shug’ullandi. Shuningdek Braziliya Birlashgan Millatlar Tashkilotining bola huquqlari to‘g’risidagi konvensiyasini ratifikatsiya qilgan. Ushbu konvensiya yetim bolalarni himoya qilish,ularni qo‘llab-quvvatlash va parvarish qilish ahamiyatini bosh maqasad qilib qo‘yadi . 23 2.2. Rossiya va O'zbekistonda ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishning qiyosiy tahlili. Rossiya Federatsiyasida ota-ona qaramog’siz qolgan bolalar, shuningdek, ular orasidan 23 yoshgacha bo’lgan shaxslar uchun muhim davlat yordami 1996-yil 21- dekabrdagi “Ota-ona qaramog’siz qolgan bolalarni himoya qilish” Federal qonuni (keying o’rinlarda – 159- sonli Federal qonuni). Uning asosida Rossiya Federatsiyasining ushbu fuqorolari uchun ularning huquqlarini amalga oshirishni ta’minlaydigan imtiyozlar belgilanadi: ta’lim, tibbiy yordam, mulk va uy-joy, mehnat, ijtimoiy himoyaning qo’shimcha kafolatlari ham davlat hokimyati organlari, ham mahalliy hokimyat organlari tomonidan bolalarning ta’lim olish, tibbiy xizmat ko’rsatish, mulk va uy-joy mehnatga bo’lgan huquqlari sohasida ta’minlanadi. “ Yetim bolalar va ota-ona qaramog’siz qolgan bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash uchun qo’shimcha kafolatlar to’g’risida”gi Federal qonunda ota-ona qaramog’siz qolgan bolalar huquqlarini himoya qilishda maxsus pensiya tayinlash haqida keltirib o’tilgan. Davlat ota-ona qaramog’siz qolgan bolalarni himoya qilish tamoyilini va ularning hayotining barcha sohalarni jismoniy, aqliy, ijtimoiy va ma’naviy- axloqiy jihatdan har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydi. "Yetim bolalar va ota-ona qaramogtisiz qolgan bolalarni ijtimoiy qo llabquvvatlash uchun qo'shimcha kafolatlar to g'risida"gi Federal qonunda Ota-ʻ ʻ ona qarmog isiz qolgan bolalar huquqlarini himoya qilishda Maxsus pensiya tayinlash haqida keltirilib o tilgan. ʻ Davlat bolalarni himoya qilish tamoyilini va yetim va ota-ona qaramog isiz qolgan bolalarni talminlash, ularning hayotining barcha sohalarini - jismoniy, aqliy. ijtimoiy va ma'naviy-axloqiy jihatdan har tomonlama rivojlanishini ta'minlash zarurligini hisobga olgan holda, tegishli yetim bolalar va ota-ona qarmog isiz qolgan bolalarni ijtimoiy qo llab-quvvatlash kafolatlari munosib ʻ yashash sharoitlari, munosib talim va sog'liqni saqlash choralarini ta'minlash. Ushbu kafolatlar Rossiya Federatsiyasi ta'sis sub'ektlarining qonunchiligida nazarda tutilgan va yuqorida ko'rsatilgan hayot sohalaridan tashqari, bolalarga munosib mehnat sharoitlarini ta'minlash. ularning huquqlari va qonuniy 24 manfaatlarini sudda himoya qilish uchun ham amalga oshiriladi, ularni uy-joy bilan ta'minlash va soliq va to lovlarni to lashda imtiyozlar berish. ʻ Rossiya Federatsiyasida ota-ona qaramog isiz qolgan bolalar, yetim bolalar ʻ esa ularning kasalligi uchun bepul yordam ko'rsatadilar. Bundan tashqari, ular federal byudjet mablag lari hisobiga amalga oshiriladigan so'rovdan so'ng yetarli tibbiy dalillar mavjud bo lganda, ular Rossiya Federatsiyasidan tashqarida ʻ davolanish huquqiga ega. Bundan tashqari, bu kichik fuqarolar sog liqni saqlash ʻ lagerlariga bepul asosda yuboriladi. Ota-ona qaramog idan mahrum bo lgan va ʻ yetim bolalar vasiylik organlari tomonidan nazorat qilinadigan va nazorat qilinadigan ixtisoslashgan muassasalarda bo lishi kerak. Belgilangan shaxslarga 18 ʻ yoshga yetganlaridan so ng. ularni qulay uy-joy bilan ta'minlashga haqlidir. ʻ Bundan tashqari, u yashashi kerak. Oxirgi 23 yil mobaynida ham ushbu shaxslarga uy-joy olish imkoniyati saqlanib qolgan. Agar ota-ona qaramog'isiz qolgan va yetim bolalarsiz qolgan bolalar huquqlarini buzgan bo lsa, ularning qonuniy ʻ vakillari va prokuror ijtimoiy adolatni tiklash uchun oliy organlarga murojaat etish huquqiga ega. Bunday holda, bu fuqarolar o z yashash joylarida joylashgan sudga ʻ murojaat qilishlari mumkin. Quyida Rossiya Federatsiyasi va O‘zbekiston Respublikasida ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarni himoya qilish tizimining qiyosiy tahlili keltirilgan. Bu tahlilda huquqiy asoslar, amaliy mexanizmlar va ijtimoiy xizmatlar o'zaro solishtiriladi. Huquqiy asoslar: Rossiyada RF Oila kodeksi- 48-FZ-sonli qonun “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida” , “Bolalar huquqlari to‘g‘risida” BMT konvensiyasi orqali ishlar olib boriladi. O'zbekistonda O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun (2008) BMT konvensiyasi. Vasiylik va homiylik: Rossiyada vasiylik va homiylik vasiylarga moddiy yordam beriladi, ular psixologik va huquqiy tayyorgarlikdan o‘tadi. O'zbekistonda vasiylar asosan qarindoshlar orasidan belgilanadi; ayrim holatlarda mahalla va profilaktika inspektori nazorati ostida bo‘ladi. Asrab olish: Rossiyada yetim va ota-ona qaramog'siz qolgan bolalarni asrab oluvchi shaxslar maxsus ro‘yxatdan o‘tadi va psixologik tekshiruvdan o‘tadi. O'zbekistonda asrab olish jarayoni sud huquq tizimi orqali amalaga oshiriladi, 25 lekin bunda jarayonlar unchalik ham e'tibor qaratilmaydi. Patronat tarbiya: Rossiyada patronat tarbiyasi bola vaqtincha oilaga beriladi, lekin huquqiy jihatdan asrab olingan hisoblanmaydi. Bola muntazam ravishda davlat nazoratida bo'ladi va qo‘llab-quvvatlanadi. O'zbekistonda esa bunday tizim mavjud emas, yoki juda cheklangan bo'lib faqatgina vaqtincha parvarish shakli ko'rinishi mavjud. Internat muassasalari Rossiyada internat tipidagi muassasalar mavjud va bu muassasalar soni yildan yilga qisqartirilib borilmoqda. Oilaviy tarbiya tizimlariga o‘tilmoqda. O'zbekiston ota-ona qaramog'siz qolgan bolalar uchun internatlar muassasalar mavjud va bu muassasalar faoliyati asta-sekin tugatilib, oilaviy muhitga o‘tkazish bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Uy-joy bilan ta'minlash: Rossiyada uy- joy bilan ta’minlash voyaga yetgan ota-ona qaramog'siz qolgan bolalar uchun 18 yoshdan boshlab davlat tomonidan alohida uy-joy ajratiladi. O'zbekistonda davlat mahalliy byudjetidan yetim va ota-ona qaramog'siz qolgan bolalar uchun uy-joy ajratilishi nazarda tutilgan, ammo amalda aksariyat hollarda buning uchun uzaytirilgan muddat talab etiladi. Raqamli tizim va monitoring: Rossiyada raqamli tizim va monitoring Federal bolalar reyestri ( ГБД детей ) orqali nazorat qilinadi, har bir bola uchun reabilitatsiya rejasi mavjud. O'zbekistonda hozircha yagona raqamli reyestr tizimi mavjud emas, monitoring asosan huquq tartibot organlari va mahalla orqali olib boriladi. Ko'ngillilik va NNT tashkilotlari: Rossiyada ko‘ngillilik va NNT ko‘ngillik tashkilotlari, mentorlik dasturlari faol tarzda ish olib boradi. NNTlar davlat bilan hamkorlikda ishlaydi. O'zbekistonda NNTlar faoliyati cheklanganroq, ko‘ngillilik harakatlari endi asta-sekin rivojlanib bormoqda. Rossiyada bola huquqlarini himoya qilish tizimi markazlashgan, raqamlashtirilgan va ko‘p bosqichli. Patronat, mentorlik va ijtimoiy moslashtirish markazlari yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekistonda esa asosiy himoya shakllari vasiylik va internat tarbiyasi bilan chegaralangan. Lekin so‘nggi yillarda oilaviy tarbiya muhitini targ‘ib qilish, mehribonlik uylarini optimallashtirish, va ko‘ngillilik asoslarini rivojlantirish yo‘nalishida ishlar boshlangani ijobiy holatdir. 26 X ULOSA Ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni oilaviy muhitga joylashtirish, ularning tabiiy rivojlanishi, psixologik barqarorligi va jamiyatga foydali shaxs bo‘lib yetishishida muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda O‘zbekistonda bu yo‘nalishda ijobiy islohotlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, mavjud muammolar ushbu tizimni yanada takomillashtirishni taqozo etamoqda. Asrab olish, vasiylik va homiylik, patronat, hamda mehribonlik uylari singari muqobil shakllar orqali bolalarga g‘amxo‘rlik ko‘rsatilmoqda. Biroq, bu shakllarni ommalashtirishda aholining yetarlicha xabardor emasligi, ijtimoiy xizmatlar va psixologik ko‘mak tizimining sustligi, hamda ayrim hollarda nazorat va monitoring mexanizmlarining samarador emasligi kabi muammolar mavjud. Kelajakda bu yo‘nalishda quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish zarur ya’ni oilaviy joylashtirish shakllari haqida keng jamoatchilikni xabardor qilish, ijtimoiy xizmatlar, psixologik va yuridik yordam tizimlarini mustahkamlash, patronat va homiy oilalar uchun qo‘shimcha rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlarni joriy etish, monitoring va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish muhim. Chunki ota-ona qaramog‘siz qolgan bolalarni oila muhitida tarbiyalanishi bu ularning hissiy psixologik aqliy rivojlanishiga o‘z- o‘zini anglashi xulq atvor ko‘rinishiga va bir qancha bolada shakillangan omillarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola ota-onaning mehr muhhabatiga to‘yingan holda oilada erkin sharoitda o‘sib ulg‘ayadi va bu bolaning keyinchalik jamiyatga qo‘shilishi munosabatlar tizimi yanada yaxshi bo‘ladi. Shunday ekan, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni muqobil oilaviy sharoitlarda joylashtirish nafaqat davlat va jamiyat xalqimiz uchun eng samarali bo‘lgan yo‘nalishlardan biridir. Bu bilan jamiyatdagi tengsizlikni bartaraf etish ijtimoiy adolatni qaror toptirish orqali insonlar o‘rtasidagi insoniylik, g‘o‘zal xulq-atvor, ijtimoiy munosabatlar, qadriyat va an’analarimizning bardavomligi, mehr-muhabbat, va g‘amxo‘rlik kabi tushunchalarni yanada mustahkamlash ko‘zda tutiladi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari. 1. O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi 2023- yil 30- aprel. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni 2008-yil 7- yanvar . 3. “Bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-185-sonli farmoni . 4. O‘zbekiston Respublikasining “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida” gi O‘RQ-365-son qonuni. 5. O‘ zbekiston Respublikasi Oila kodeksi 1998-yil 30- aprel 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 4- martdagi 95-son qarori. “ Ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni oilaga joylashtirish tartibi to‘g‘risida”gi. II. Rahbariy adabiyotlar. 1. Mirziyoyev Sh. M. – “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. – Toshkent, O‘zbekiston. 2021. 2. Mirziyoyev Sh. M. – “Erkin va farovon demokratik O‘zbekistonni birgalikda barpo etamiz”. – Toshkent. O‘zbekiston. 2017. 3. Mirziyoyev Sh. M. “ Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib yangi bosqichga ko‘taramiz.” Toshkent. O‘zbekiston. 2017. III. O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar. 1. Latipova M.N. Ziyayeva.X.O Zo‘ravonlikka uchragan ayollar va bolalar bilan ijtimoiy ish profilaktikasi. O‘quv qo‘llanma . 2. Ganieva M. X. Latipova N.M. Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnalogiyalar, 2021. 3. Ganieva M. X. Osnovi sosialnoy raboti . O‘quv- metodik qo‘llanma. 4. E. X. Zaitov, G‘.O‘. Xolmurodov Ota-ona qaramog‘siz qolgan bolalar bilan ijtimoiy ish amaliyoti. Darslik <<GRAND KONDOR PRINT>> Toshkent- 2024 . 28 5. Islomova, S. (2025). IJTIMOIY MIGRATSIYA NATIJASIDA YETIM BOLALARNING HUQUQLARI BUZILISHI VA UNING OQIBATLARI. Modern Science and Research, 4(2), 851–857. Retrieved from, 6. Boboqulov S . Mahalla tarbiya o ‘ chog ‘ i . Hayot va iqtisod – Toshkent : Adolat . 1996. 7. Mirzohidov S.M. Qadimgi dunyo tarixida qonunlar.-Toshkent: Fan, 2024. 8. Хомидов. Х. “Авесто,, файзлари – Тошкент: Халк, мероси, 2001 – Б.20 9. Абу Райхон Беруний тарвихалар “ Жавохирот китоби”// Арабчадан А. Ирисов таржимаси- Тошкент Халк мероси, 10. Mirzayev A. Konfutsiylik ta’limoti va uning jamiyatdagi o‘rni.- Toshkent:Fan, 2019.-B.45 11. Muqaddas Kitob. Yangi Ahd:Yoqub maktubi 1:27. Tavrot. Qonunlar takrori 24:17-21 12. Фуко М. История безумия в классическую эпоху – СПб: Университеткая книга, 1197.-C. 120 13. Bowlby J. Attachment and Loss. New York: Basic Books, 1969 14. Avloniy A. “Turkiy Guliston yoxud axloq”. Toshkent; Ma’naviyat, 1999. IV. Internet resus va manbalari. 1. https://kun.uz/news/ 2. https://www.lex.uz/uz/ 3. https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68961 4. https://www.uzedu.uz/uz/services/50 5. https://cyberleninka.ru/article/n/ 6. https://mehribonlik.uz/oz/news/ 29 30

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. OTA-ONA QARAMOG'ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O'RGANISHDA NAZARIY METODOLOGIK YONDASHUV

1.1. Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasi va tasnifi

1.2. Ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni o'rganishdagi sotsiologik yondashuvlar

II BOB. OTA-ONA QARAMOG'ISIZ QOLGAN BOLALAR TUSHUNCHASINI O'RGANISHDA XORIJIY VA MAHALLIY TAJRIBA

2.1 AQSH va G'arbiy Yevropa davlatlatida ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishdagi yondashuvlarning o'ziga xosligi

2.2. Rossiya va O'zbekistonda ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar tushunchasini o'rganishning qiyosiy tahlili

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить