Parlamentlik respublikasi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	24.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Parlamentlik respublikasi

Купить

Parlamentlik respublikasi Reja: 1. Davlatning boshqaruv shakli tushunchasi va uning turlari 2. Parlamentlik respublikasining o‘ziga xos xususiyatlari 3. O‘zbekistonda davlat boshqaruvini shakllantirishda parlament islohotlari

Parlamentlik respublikasi Mustaqillikni qo‘lga kiritgan O‘zbekiston oldida ijtimoiy hayotning turli jabhalarida o‘ta murakkab muammolar ko‘ndalang bo‘lib turar edi. Siyosiy sohada demokratik institutlarni shakllantirish va ularning to‘laqonli ishlab ketishini ta’minlash, iqtisodiy sohada esa, bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiy tizimni shakllantirish, ijtimoiy sohada — kuchli ijtimoiy himoyani ta’minlash kabi vazifalar turar edi. Shu bois ham, mustaqillikka erishganimizdan so‘ng, darhol keng islohotlar jarayoni boshlanib ketdi. Hozirgi kunda bu islohotlar katta natijalarga erishmoqda. Ayniqsa davlat va huquq sohasidagi islohotlar ko‘lami juda keng va juda salmoqlidir. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar silsilasida davlat — huquqiy islohotlar alohida o‘rin tutadi. Mustaq

Shu munosabat bilan men, kurs ishi mavzusi sifatida "Parlamentlik respublikasi" mavzusini tanladim. Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish, tahlil etish O‘zbekiston Respublikasi davlat boshqaruv shakli va uning rivojlanish xususiyatlarini to‘g‘ri anglab olishga, uning xususiyatlarini teran tushunishga yordam beradi. Davlatning boshqaruv shakli tushunchasi va uning turlari Davlatning mohiyatini nazariy jihatdan tushunib yetishda boshqaruv shakli kategoriyasini tahlil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Davlatga uyushgan jamiyatda davlat hokimiyatini kim va qanday amalga oshirishini aynan shu shakl belgilab beradi. Arastuning o‘zi, undan keyin Aflotun ham qadimgi dunyoda davlat hokimiyatini tashkil etish va uni boshqarishning xilma-xil shakllarini o‘rganar ekanlar, bu davlatlarni kim va qanday

birini) aniqlashda marksistik nazariya davlat hokimiyati u yoki bu tuzilishini tavsiflovchi ijtimoiy-sinfiy belgisini asosiy belgi sifatida ajratib ko‘rsatardi. U boshqaruv shaklini mazkur davlatning ijtimoiy-sinfiy mohiyatining, siyosiy mazmunining, sinfiy kuchlar amaldagi nisbatining tashqi ifodasi sifatida ta’riflardi. Bu chizmaga ko‘ra respublika sinfiy kuchlarning bir xil nisbatida paydo bo‘lsa, monarxiya boshqa nisbatida vujudga keladi. Albatta, jamiyatning sinfiy tuzilishi, sinfiy manfaatlarning to‘qnashuvi, sinfiy kuchlar nisbatini hech kim inkor etmaydi, ular hayotda mavjud bo‘lib, davlat tuzilishiga, eng avvalo, hokimiyat tizimi qanday shakllarda tashkil topgani va amal qilishiga, davlatni kim boshqarishiga ta’sir etadi. Biroq, ayni paytda, davlat sinfiy belgisi ahamiyatini oshir

va respublikadir. Davlat boshqaruvining monarxiya shaklida davlat boshlig‘i monarx (qirol, qirolicha, imperator va boshqalar) bo‘ladi. Davlat boshqaruvining bunday shakliga Buyuk Britaniya, Yaponiya, Ispaniya, Niderlandiya, Saudiya Arabistoni kabi davlatlarni kiritish mumkin. Davlat boshqaruvining respublika shaklida Prezident davlat boshlig‘i hisoblanadi. Ushbu boshqaruv shaklidan kelib chiqib, mamlakat hayotida Prezidentning tutgan o‘rni va roli turlicha ekanligini ko‘rish mumkin. Davlat boshqaruvi respublika shaklining quyidagi ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ularga:  Prezidentlik respublikasi  Parlamentar respublika  Aralash respublikalar kiradi. Prezidentlik respublikasida davlat boshlig‘i prezident bo‘lib, uning mamlakat hayotidagi o‘rni parlamentar va aralash respublika boshqaruv sh

bu mansabda ikki muddatdan ortiq o‘tirishlari mumkin emas (faqat istisno tariqasida Ikkinchi jahon urushi davrida F. Ruzvelt uchinchi marta Prezident etib saylangan). Prezident davlat boshlig‘i bo‘lishi bilan bir qatorda ijroiya hokimiyatning boshlig‘i bo‘lib ham hisoblanadi. Prezident Parlament tomonidan qabul qilingan qonunlarni (10 kun muddat ichida) imzolashga yoki ularni o‘zining e’tirozlari bilan rad etish huquqiga ega. Prezident Parlamentning yuqori palatasi bo‘lgan Senat bilan kelishgan holda yuqori lavozimlarga mansabdor shaxslarni tayinlaydi. AQSH Prezidentining tashqi siyosatni olib borishdagi vakolatlari birmuncha keng bo‘lib, u elchilarni, boshqa vakil qilingan shaxslarni, konsullarni tayinlash va chaqirib olish, xalqaro shartnomalar tuzish, xalqaro darajadagi masalalarni hal

iborat. Tashqi siyosatda xorijiy mamlakatlar bilan aloqa o‘rnatish hamda ularning diplomatik vakillarini akkreditatsiyadan o‘tkazish (tan olish), xalqaro sulh va shartnomalarni imzolash kabi vakolatlarga ega. Qonunchilik sohasida Prezident qonunchilik tashabbusiga ega bo‘lib, u qonun kuchiga teng bo‘lgan normativ xujjatlarni qabul qilishi mumkin. Parlament tomonidan qabul qilingan qonunlarga Veto qo‘yish huquqiga ham ega. Koreya respublikasida esa prezident 5 yil muddatga xalq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish yo‘li bilan saylanadi. U davlat va ijroiya hokimiyatning boshlig‘i hisoblanadi. Koreya Prezidenti xorijiy mamlakatlarda davlat nomidan ish olib boradi, diplomatik vakillarni tayinlaydi va qabul qiladi, xalqaro shartnoma va bitimlar tuzadi. Shu bilan bir qatorda Prezident Oliy

Parlamentar respublikaning prezidentlik respublikasidan asosiy farqi, birinchidan, hukumatni shakllantirishda bo‘lsa, ikkinchidan, hukumat bevosita kimning oldida javobgarligiga bog‘liq. Parlamentar respublikalarda Prezident premyer-ministrni (bosh vazirni) tayinlash to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Bundan Parlamentar respublikada prezidentning o‘rni katta ekan degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Chunki premyer- ministrni tayinlash faqat rasmiyatchilik xolos. Aslida, Prezident parlamentning xohish irodasiga bo‘ysunadi. Prezident, parlamentar respublikada (prezidentlik respublikasidan farqli ravishda) vazirlarni mustaqil holda o‘z xohishiga ko‘ra tayinlay olmaydi, u faqatgina rasmiy jihatdan tasdiqlaydi xolos. Prezident hukumat boshlig‘i sifatida parlamentning ishonchini qozongan shaxsni tayinla

va ozod qilish, jazoni yengillashtirish va afv etish, xorijiy mamlakatlarning diplomatlarini qabul qilish hamda mudofaa kuchlariga Oliy Bosh qo‘mondanlik qilish kabi vakolatlarga ega. Italiyada hukumatni Prezident tomonidan tayinlangan (parlamentda ko‘pchilikni tashkil qilgan partiya-fraksiya rahbarlaridan birini tayinlaydi) rais boshqaradi va uning maslahatiga ko‘ra hukumatning boshqa a’zolari tayinlanadi. Hukumatga parlament palatalaridan bittasi ishonchsizlik bildirish yuzasidan qaror qabul qilsa (kamida 1/10 qism palata a’zolari tomonidan tegishli hujjat imzolanib, ko‘rib chiqilganidan so‘ng) u iste’foga chiqishi lozim bo‘ladi. Parlamentar respublikalaridan yana biri Vengriyadir. Vengriyada prezident 5 yil muddatga "Davlat majlisi" (Parlament) tomonidan saylanadi. Prezident dav

tarqatib yuborish vakolatiga ega. Aralash respublika ko‘rinishidagi mamlakatlarda hukumatning ham Prezident oldida, ham Parlament oldida javobgar bo‘lishini kuzatish mumkin. Aralash Respublikada Prezident vitse-premyerlarni hamda vazirlarni tayinlash huquqiga ega. Ba’zi mamlakatlarda premyer-ministrlarni parlament bilan kelishib yoki kelishmasdan ham lavozimiga tayinlashi mumkinligi ko‘zda tutilgan. Boshqaruvning aralash respublika shaklida prezident hamda parlament doimo hamkorlikda bo‘ladi. Aralash respublikaning diqqatga sazovar tomoni shundaki, unda ham prezidentlik respublikasiga, ham parlamentar respublikaga xos bo‘lgan xususiyatlar yoki bularning ikkalasiga ham xos bo‘lmagan jihatlar jamlangan bo‘ladi. Aralash respublikalarga Ruminiya, Turkiya, Finlyandiya, Fransiyani misol qilib ke

saylanadi. Prezident qabul qilgan barcha qarorlar premyer-ministr tomonidan yoki tegishli vazir tomonidan tasdiqlanadi va bu qarorlar uchun ular javobgar bo‘lib hisoblanadi. Shuningdek, Prezident Parlamentni navbatdan tashqari sessiyaga chaqirishi, uni tarqatib yuborish va umumiy saylov kunini belgilashi, Parlament tomonidan qabul qilingan qonunlarni qayta ko‘rib chiqishi uchun qaytarishi, Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritish bo‘yicha qonunlar loyihasini Referendumga olib chiqishi mumkin. Ijroiya hokimiyat tizimida u premyer-ministrni tayinlaydi va vazifasidan ozod qiladi. Premyer-ministr taqdimiga ko‘ra vazirlarni tayinlaydi va vazifasidan ozod qiladi. Turkiya Prezidenti xorijiy mamlakatlar vakillarini qabul qiladi va o‘z davlati vakillarini chet mamlakatlarga yuboradi, xalqaro shartnoma

GFR, Shveytsariya, Italiya, Irlandiya, Vengriya va bir qator boshqa mamlakatlar Prezident boshchiligidagi parlamentlik respublikalarining eng tipik ko‘rinishlaridir. Sobiq Ittifoq respublikalaridan esa, yuqorida aytib o‘tganimizdek, faqat Latviya respublika boshqaruvining parlamentlik shaklini tanlagan. Hozirgi zamon jahon amaliyotida Prezident saylovlarining ikki asosiy turi — to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bavosita saylovlar mavjud. Bavosita Prezident saylovlari quyidagi usullarda o‘tkaziladi: a) parlament tomonidan; b) parlament va shtatlar, viloyatlar, turli xil ijtimoiy-siyosiy kuchlar vakillari tomonidan; v) saylashga vakil qilinganlar kollegiyasi tomonidan2. Saylov natijasida Prezident qanday mandat - birlamchi yoki ikkilamchi mandat olishini bilish uchun saylov turini aniqlab olish zarur bo

jarayonida bosh rol Prezidentga emas, parlamentga beriladi. Masalan, mazkur qoida Italiya Konstitutsiyasida qayd etilgan (80-modda). Parlamentlik respublikasida Prezidentning parlament bilan o‘zaro munosabatlari masalasiga kelsak, odatda, Prezident qonunchilik tashabbusi huquqiga ega emas. Jumladan, GFRda qonun chiqaruvchilik jarayonlarida faqat hukumat va parlament qatnashadi. Gretsiya Konstitutsiyasida ham (73-modda) xuddi shunday holatni ko‘ramiz. Faqat Latviya (47-modda) va Vengriya (25- modda)1 bu qoidadan mustasnodirlar. Parlamentlik respublikalarida Prezident parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega. Prezident parlament quyi palatasini tarqatib yuborish huquqidan foydalana oladigan shartlarning uch xil turi mavjuddir. Birinchidan, parlament hukumatga ishonchsizlik bildirganida; ik

hisoblanadi. U muayyan bir shaxsga mahkamani shakllantirishni topshiradi. Prezidentlar parlamentga yo faqat bosh vazirning o‘zini, yoxud hukumatning butun tarkibini taqdim etadi. Lekin mazkur tadbir ko‘pincha shunchaki rasmiyatchilik xarakteriga ega bo‘ladi. Chunki u parlamentdagi siyosiy kuchlar nisbatiga bog‘liq bo‘lib, parlament ko‘pchiligi fikri e’tiborga olinmagan holatlarda taqdim etilgan nomzodlarni parlament tasdiqlamay qo‘yishi hech gapmas. Biroq, mabodo, bironta partiya yoki koalitsiya yetarli miqdordagi ovozni ololmasa yoki ular o‘rtasida teng muvozanat yuzaga kelsa — hukumat boshlig‘ini tayinlashda Prezidentning roli jiddiy ravishda oshib ketishi mumkin. Shunday qilib, parlamentlik respublikalarida Prezident bilan hukumat o‘rtasidagi munosabatlarda ustuvorlik hukumat tomonida b

asosiy farqi shunda bo‘ldiki, bu islohotlar chuqur mushohada asosida, bosqichma- bosqich tarzda kechdi. MDH davlatlarida shoshma-shosharlik bilan stixiyali tarzda amalga oshirilgan islohotlar esa oxir oqibat salbiy, hattoki, fojiali natijalarga olib keldi. O‘zbekistonda ro‘y berayotgan islohotlar esa, garchand uzoq muddatli bo‘lsada, ularning yakuni ijobiy bo‘lmoqda. Bu holatni parlamentarizm sohasida o‘tkazilgan islohotlardan ham ko‘rish mumkin. Davlat hokimiyatining oliy vakillik organini demokratik tamoyillar talabidan kelib chiqqan holda shakllantirish va takomillashtirishning dastlabki bosqichida iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy sohalarda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan islohotlarning huquqiy asoslarini ishlab chiqish, ijtimoiy munosabatlarni bozor iqtisodiyoti ehtiyojlariga moslash kabi

umuman boshqacha holat. Bu davlatlarda ikkinchi palatani joriy qilish, zarur islohotlarni to‘xtatib qo‘yishi mumkin.»; ikkinchidan, hali bizda qonunchilik sohasi bilan professional darajada, doimiy ravishda shug‘ullanish qobiliyatiga ega parlamentariylar shakllanib ulgurmagan edi. Ikki palatali parlamentning quyi palatasi esa, odatda, doimiy ravishda qonunchilikka ixtisoslashgan holda faoliyat yuritadi; uchinchidan, O‘zbekistonda o‘tish davrida mavjud islohotlarning samarali va muvaffaqiyatli o‘tishiga imkoniyat beruvchi prezident rahbarligidagi kuchli ijroiya hokimiyatiga zaruriyat tug‘ilgan edi. Ikki palatali parlament sharoitida esa prezident yoki hukumatga tegishli bo‘lgan ayrim vakolatlar palatalarning birida mujassam bo‘lishi tabiiy edi; to‘rtinchidan, MDH davlatlarida parlamentarizm

huquqiy aktlar O‘zbekistonning keyingi taraqqiyoti uchun o‘ziga xos asos vazifasini o‘tadi. Davr talabi, to‘g‘rirog‘i, bir qator obyektiv sabablar, ya’ni bir palatali parlament - Oliy Majlis tomonidan qabul qilinayotgan qonunlarning sifat ko‘rsatkichi a’lo darajada emasligi, ularni qabul qilishda parlament a’zolari uzoqni ko‘ra bilmaganligi (deyarli har bir sessiyada u yoki bu qonunga o‘zgartirish yoki qo‘shimchalar kiritildi), parlamentda partiya fraksiyalari faoliyatining sustligi va boshqa bir qator omillar O‘zbekistonda ikki palatali parlmayentni joriy qilish zaruriyatini keltirib chiqardi. Umuman olganda, O‘zbekistonda ikki palatali parlamentni shakllantirish parlament faoliyatining quyidagi ijobiy holatlariga olib kelishi mumkin;  parlament tomonidan mukammal va sifatli qonunlar qab

tashkil qilgan ma’lum bir partiyaning tashabbusni o‘z qo‘liga olgan holda, qabul qilinayotgan qonunlarda faqat o‘z manfaatlariini aks ettirishga yo‘l qo‘ymaydi, boshqacha qilib aytgandi, «imkoniyat darajasida parlament tiraniyasini oldini olish chorasi sifatida hozirga qadar ishlab chiqilgan eng yaxshi yo‘l - ikkinchi palatani tashkil etishdir»1;  ikki palatali parlament O‘zbekistonda va umuman boshqa prezidentlik boshqaruvi, unitar tuzilish shakliga ega bo‘lgan respublikalar uchun mavjud markazlashganlikni bir oz bo‘lsada susaytirish imkoniyatini yaratadi. Umuman olganda, ikki palatali parlamenetning bundan boshqa yana ko‘plab ijobiy tomonlari mavjud, ammo shunday bo‘lsada, ayrim huquqshunos olimlar ikki palatali parlamentga, ayniqsa, unitar davlatlardagi bikameralizmga qarshi chiqadilar

zaruriyat ayniqsa kuchayadi. Bundan unitar davlatlarda ham ikki palatali parlamentni tashkil qilish maqsadga muvofiq degan fikr vujudga keladi. Ikki palatali parlamentlarga ega unitar davlatlardagi qonunchilik jarayoni cho‘zilib, qiyinlashib ketadi degan nuqtai nazarga to‘xtaladigan bo‘lsak, bu borada shuni aytish mumkinki, ikki bosqichli muhokamadan o‘tgan sifatli, uzoqqa mo‘ljallangan qonunlar tez va shoshma-shosharlik bilan qabul qilingan, qisqa vaqt o‘tishi bilan esa o‘z ahamiyatini yo‘qotib boradigan qonunlarga nisbatan afzalroqdir. Yuqoridagi fikrlarga asoslangan holda, unitar davlatlardagi ikki palatali parlament tizimini tanqid qilish noo‘rin ekanligini qayd etib o‘tish lozim. Hozirgi kunda dunyoning 70 mamlakati, shu jumladan bir qator unitar davlatlarda ikki palatali parlament qa

Dunyo parlamentlariga nazar tashlar ekanmiz, ko‘p hollarda parlamentlarning nomlanishida «majlis» so‘zi mavjudligining guvohi bo‘lamiz. To‘g‘ri, Irlandiya, Gretsiya, Qozog‘iston kabi davlatlarning oliy vakillik organi «parlament» deb nomlanibgina qo‘ya qoladi, ammo dunyo mamlakatlari parlamentlarining asosiy qismi yo «majlis», yo «kengash» deb yuritiladi. Masalan, Fransiya, Bolgariya, Ozarbayjon kabi mamlakatlarda parlament Milliy Majlis deb nomlansa, Germaniyada Federal Kengash, Shveytsariyada Federal Majlis deyiladi. Parlamentning Milliy Majlis, Xalq Majlisi, Davlat Majlisi deb nomlanishi, bu organ kollegial tartibda, xalq millat manfaatlariidan kelib chiqqan holda faoliyat yuritishidan dalolat beradi. O‘zbekiston parlamentining Oliy Majlis deb nomlanishi ham bejiz emas, bu kabi nomlanis

yuqori palatasi Senat deb atalishini qayd etib o‘tish lozim. Hatto, ayrim hollarda nomlanishi o‘zgacha bo‘lgan palata, norasmiy bo‘lsada, Senat deb yuritiladi. Parlamentning yuqori palatasini Senat deb nomlash bevosita bu iboraning ma’no-mazmuni bilan bog‘liq. Ma’lumki, Senat so‘zi lotincha so‘z bo‘lib, «qariya», «oqsoqol» ma’nolarini anglatadi. Bundan tashqari Qadimgi Rimda oqsoqollar kengashi aynan shunday nomlangan. Hozirda Senatlar o‘z mazmunidan kelib chiqqan holda, parlamentning konservativ xususiyatga ega bo‘lgan orgalari sifatida namoyon bo‘lmoqda hamda Senatorlarning asosiy qismini boy hayotiy tajribaga ega bo‘lgan, xalq orasida obro‘-e’tibor qozongan «oqsoqol»lar tashkil etmoqda. Jahon mamlakatlari parlamentlarida Senatning konservativ xususiyati parlament tomonidan qabul qilinis

Foydalanilgan adabiyotlar r o’ yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2003. – 40 b. 2. Karimov I. A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 364 b. 3. Davlat va huquq nazariyasi. Mas’ul muharrirlar H.B.Boboyev, H.T.Odilqoriyev -T.: “Iqtisodiyot va huquq dunyosi” nashriyot uyi, 2000.- . 4. Davlat va huquq nazariyasi. Mas’ul muharrirlar: H.B.Boboyev, H.T.Odilqoriyev. – T.: TDYI, 2005. 5. Saidov A., Tojixonov U. Davlat va huquq nazariyasi. I-jild. Davlat nazariyasi. - T.: Adolat, 2001. –336 b. 6. Saidov A., Tojixonov U. Davlat va huquq nazariyasi. II-jild. Huquq nazariyasi. - T.: Adolat, 2001. –560 b. 22

Купить