Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 26.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Qadimgi Misr fani va madaniyati

Sotib olish
3-Mavzu: Qadimgi Misr fani va madaniyati.
REJA:
1. Misrda yozuv va ilm dargohlarini yuzaga kelishi. 
2. Ilmiy bilimlarning    shakllanish shart- sharoitlari.
3. Misrda astronomiya va matematika fanlari rivoji
4. Medi s ina va veterinariya fanlari.
Darsning o’quv va tarbiyaviy maqsadi : Talabalarda Fan va texnika fanining
tadqiqot obyekti, predmet va vazifalari borasida tushuncha berish, shuningdek turli
davlatlarda   tadqiqotchilar   tomonidan   Fan   tarixi   faniga   berilgan   ma’lumotlarni
talabalarga tushuntirib berish. 
Dars   o’tish   vositalari:   doska,   plakat,   Fan   yuzasidan   manba   va   adabiyotlar,
tarixiy ma’lumotlar, mavzu yuzasidan testlar, izohli lug’atlar
Tayanch iboralari:
Misr,   madaniyat,   yozuv,   iyeroglif,   «Nasihatnomalar»,   «Mirzalar   maktabi»,
mate matika,   «Matematika   papirusi»,   belgilar,   Astronomiya ,   yulduzlar ,   beshta
sayyora ,   Misr  kalen dar  yili ,   Misr  medisinasi , t abiblar , ge nekologiya, xirurgiya va
kuz kasalliklari .
Eramizdan   4000   yil   ilgari   vujudga   kelgan   Misr   madaniyati   jahondagi   eng
qadimgi   madaniyatlardan   biri   bo’lib,   Qadimgi   Misr   madaniyati   bir   qator
rivojlanish   bosqichlarini   bosib   o’tgan.   Uning   gullab   yashnash   davri   asosan,
(er.avv.28-23asrlar),   O’rta(er.avv   21-18asrlar.)   va   Yangi   Podsholiklar   (er.avv   16-
11asrlar)davriga to’g’ri keladi  
Qulay   tabiiy   sharoitlar   bu   erda   moddiy   madaniyat   va   texnikaning   juda
barvakt   taraqqiy   etishiga   yordam   bergan.   Sun’iy   sug’orish   ishlariga   bo’lgan
benixoya zo’r extnyoj juda qadim zamonlardayoq kanallar, to’ђonlar, dambalar va
dastlabki   vaktlarda   oddiy   pishang   bi lan   ko’tariladigan   bosmalar,   keyinchalik   esa
charxpalaklariing   murakkab   sistemasini   barpo   etishga   majbur   qilgan.   Bularning
barchasi asta sekin yozuv, ilmiy bilimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. 
Shumer,   qadimgi   hind,   qadimgi   xitoy   yozuvi   va   boshqa   shu   kabi   eng
qadimgi   yozuv   sistemasiga   o’xshab   Misrning   qadimgi   ieroglif   yozuvi   ham   o’z
holicha   ibtidoiy   davrdagi   eng   oddiy   rasm   va   shakllardan   paydo   bo’lgan.
Keyinchalik ieroglif sifatida taraqqiy etib keng qo’llanila boshlandi.
Ilm-bilimlar to’planib borgan va alohida maktablarda avloddan-avlodga utib
borgan.   Bu   maktablarning   ko’pchiligi   yo   mirzalar   tayyorlab   chiqaradigan   saroy maktablari   bo’lib,   unda   aristokrat-quldorlarning   bolalari   o’kigan,   yoki   markaziy
mahkama qoshidagi  alohida maktablar  bo’lib, unda muayyan mahkama, masalan,
podsho   xazinasi   uchun   amaldor-mirzalar   tayyorlangan.   Bu   maktablarda   intizom
juda   kattiq   bo’l gan   va   bu   intizom   tan   jazosi   vositasi   bilan   mustahkamlangan,
maxsus   «Nasihatnomalar»   vositasi   bilan   uqtirilgan.   Masalan,   bir   «Nasihatnoma»
ning   avtori   bunday   deydi:   «Ey   mirza,   dangasalik   kilma,   yo’qsa   qattiq   jazoga
duchor   bo’lasan.   huzur-halovatga   ko’ngil   qo’yma,   yuz   tuban   ketasan.   Ko’lingda
doim kitob bo’lsin, uni ovoz chiqarib o’qigil va o’zingdan ko’p biladiganlar bilan
maslahatlashib ish tut. O’z sohasini suvdek ichib olgan mirza baxtlidir... Bir kunni
ham yalqovlik bilan o’tkazma, yo’qsa kaltak eysan. Axir bolaning qulo ђ i elkasida
bo’ladi-da,  qachon ursang,  shunda  qulog’iga gap  kiradi. Doim   maslahat   bilan ish
qil   va   buni   esingdan   chiqarma.   Yoz   va   yozuvdan   sira   zerikma».   O’ quvchilarni
asosan   og’ir   va   murakkab   savodga   o’rgatganlar,   ularni   maxsus   husnixat
namunasiga karab har kuni sal kam uch sahifa yozishga majbur etganlar. O’quvchi
imlo   qoidalarinigina   emas,   balki   murakkab   husnixat   va   stilistikani   ham   chuqur
o’zlashtirishga   majbur   bulgan.   Endi   savod   o’rgana   boshlagan   mirzalarning
mashqlari yozilgan tekstlar bizning zamonamizgacha saklanib dolgan, bular aso san
tarbiyaviy maqsadni  kuzatgan nasihatlardan iborat, *unda puxta yozilgan va ibrat
bo’ladigan gaplar yozilgan. namunalar ham saqlanib qolgan. Nihoyat, Misrda oliy
tipdagi   «Mirzalar   maktabi»   ham   bo’lgan,   ular   «turmush     uyi»   yoki   «hayot   uyi»
( peranx»)   deb   atalgan.   Bunday   «turmush   uyi»   xarobalari   fir’avn   Exnatonning
qadimgi poytaxtidan topilgan.
Kundalik hayotdagi extiyojlar, xo’jalik va ayirbosh savdosining rivojlanishi
va   tabiatni   kuzatib   borish   natijasida   dastlabki   ilm-bilimlar   to’plangan.   Jami   bu
bilimlarning   hammasi   ham   amaliy   xarakterda   bo’lgan.   Masalan,   tematika
sohasidagi   eng   qadimgi   bilimlar   shunday   turmushdagi   amaliy   ishlar   bilan
chambarchas bog’langan bo’lib, tanobchi va binokorlarning ishini osonlashtirishda
xizmat   kilgan.   Masalan,   Amenemxet   II   ning   nomlar   chegarasini   «kitoblarda
aytilgan va qadimgi yozuvlarda ko’rsatilgan» asospanib belgilanganligini bilamiz.
Chegaralarni   maxsus   tanobchilar   ma’lum   hisoblarga   asoslanib   belgilaganlar   va
so’ngra ularni yozib qo’yganlar. Maqbaralarda saqlanib qolgan va er o’lchaydigan
maxsus  arg’amchi  bilan er  o’lchab berilayotganligini  tasvirlovchi  rasmlar  bundan
dalolat   beradi.   Mate matika   masalalarining   mazmuniga   qaraganda   arifmetika   va
geometriya   sohasidagi   bilimlardan   er   maydonini   aniqlash,   g’alla   uyumining
qancha   kelishini   yoki   don   saqlanadigan   ombor   sig’imini   aniqlash   uchun
foydalanilgan. Nihoyat, misrliklar  matematika sohasida  orttirgan bilimlari tufayli,
joyning sxematik kartasini  va primitiv chertyoj chizishni  bilganlar. Ko’pdan-ko’p
muhtasham binolar, ayniqsa piramidalar matematikaning, xususan geometriyaning
binokorlikda, qurilish ishlarida juda katta ahamiyatga ega bo’lganligini ko’rsatadi, chunki   piramidalarni   fakat   bir   qancha   aniq   hisoblar   asosidagina   ko’rish   mumkin
bo’lgan.
2.Matematika .   Qadimgi   Misrda,   ayniqsa   O’rta   Podsholik   davrida   mate -
matika   bilimlarining   rivojlanganligidan   o’sha   zamondan   qolgan   juda   ko’p
matematik   tekstlar,   xususan   Moskvada   saq lanadigan   «Matematika   papirusi»
dalolat   beradi.   Misrda   matematika   sohasida   erishilgan   katta   muvaffaqiyatlardan
biri   o’nlik   sanoq   sistemasining   taraqqiy   qilganligidir.   Misr   yozuvida,   1,   10,   100,
1000, 10000, 100000 va hatto millionni ham bildiruvchi alohida alomatlar bo’lgan;
hayron bo’ lib qo’lini ko’tarib turgan kishi surati millionni bildirgan. Misrliklardagi
uzunlik   o’lchovining   o’ziga   xos   birligi   misrliklar   matematikasi   uchun   juda
xarakterlidir. Barmoq, kaft, tovon, tirsak ana shunday uzunlik o’lchovi birligi bo’ -
lib,   Misr   matematigi   ular   orasida   ma’lum   munosabatlar   belgilagan.   San’atda
matematika   bilimlaridan   keng   ravishda   foydalanilgan.   Misr   rassomi   tekislik
yuzasiga   kishining   rasmini   chizmoqchi   bo’lsa,   dastlab   to’rt   burchak   qilib   tur
chizgan   va   matematikadan   foydalanib,   kishi   tanasidagi   a’zolar   uzunligining
nisbatini   aniqlagandan   keyin,   shu   asosda   haligi   tur   ustiga   kishining   rasmini
chizgan.   Arifmetikada   sodda   to’rt   amalni   qo’llanish   usuli   misrliklar
matematikasining   bir   qadar   primitiv   bo’lganligini   ko’rsatadi.   Masalan,
ko’paytirishda   amallarni   ketma-ket   bajarish   usulidan   foydalanilgan.   Chunonchi,
misrlik sakkizni sakkizga ko’paytirmoqchi bo’lsa, sakkizni paydar-pay to’rt marta
ikkiga ko’paytirgan. Bo’luv ko’paytirish yo’li bilan qilingan. Masalan, 77 sonini 7
ga   bo’lganda,   77   sonini   hosil   qilmoq   uchun   7   ga   ko’paytiriladigan   sonni   topish
lozim   bo’lgan.   Misrda   amaliy   jihatdan   katta   ahamiyatga   ega   bo’lgan   geo metriya
juda   ham   tarakqiy   qilgan.   Misr   matematiklari   to’g’ri   to’rt   burchak   uch   burchaq
xususan teng yonli uch burchaq trapesiyaning yuzini va hatto doiraning yuzi P ga
teng   bulib,   u   3,14   qiymatni   qabul   qilishini   ham   hisoblay   bilganlar.   Moskvada
saqlanadigan «Matematika papirusi» da kesik piramida va yarim sharning hajmini
hisoblab   chiqarish   yuzasidan   ishlangan   murakkab   masala   saqlangan.   Qadimgi
misrliklar   algebradan   ham   ba’zi   bir   eng   oddiy   bilimlarga   ega   bo’lganlar,   ular   bir
noma’lumli tenglamani hisoblab chiqara bilganlar; noma’lumni misrlik lar «uyum»
(«don   uyumi»   bo’lsa   kerak)   so’zi   bilan   ta’riflaganlar.   P -belgisi   ulkan   inshootlar
piramidalar   bunyod   etishda   qo’llanilib,   P -belgisi   mil.avv   1700   yil   oldinoq
qo’llanila boshlangan. Zero  P -belgisi uchragan Rinda papirusi ham shu davrga oid
bo;lib u 1855 yilda shotland arxeologi Genri Rinda tomonidan topilgan.
      Astronomiya   so h asida   ham   q adimgi   misrliklar   ba’zi   bir   bilimlarga   e ga
b o’ lganlar.   Osmondagi   yulduzlarni   doim   kuzatish   natijasida   planetalarni
yulduzlardan   ajrata   bil ganlar   va   hatto   ular   yulduzlar   osmonining   kartasini   ham
tuzganlar. Yulduzlarning shunday kartalari har xil binolarning, ko’proq maqbara va
ibodatxonalarning   shiplarida   saqlanib   qolgan,   XVIII   dinastiya   a’yonlaridan Senmut   maqbarasining   naqshlangan   shipi   qadimgi   misrliklarda   bo’lgan   bunday
«astronomiya kartalari» ning eng yaxshi namunalaridan biridir. Shipning shimoliy
qismi   markazida   Katta   va   Kichik   Ayiq   yulduzlari   hamda   misrliklarga   ma’lum
bo’lgan Qutb Yulduzini ajratish mumkin, osmonning janubiy qismida esa simvolik
figuralar   tarzida   Orion   va   Sirius   (So-tis)   yulduzlar   turkumi   ko’rsatilgan,   qadimgi
Misr   rassomlari   yulduzlar   turkumi   va   yulduzlarni   doim   shunday   simvo lik
figuralarda   tasvir   etganlar.   XIX   va   XX   dinastiyalarga   mansub   podsho
maqbaralarining   shiplarida   ham   yulduzlarning   ajoyib   kartalari   va   Yulduzlarning
joylanishi   ko’rsa tilgan   ajoyib   jadvallar   saqlanib   qolgan.   Meridian   tomonida
o’tirgan ikkita misrlik kuzatuvchi Yulduzlarning joylanishini ko’rsatadigan bunday
jadvallar   vositasi   bilan   hamda   mo’ljalga   oladigan,   passaj   asbobidan   foydalanib,
kechasi vaqtni belgilagan.
  Misrliklarga   beshta   sayyora   ma’lum   bo’lib,   bular   Yupiter,   Saturn,   Mars,
Merkuriy i Veneradir.
        Yupiter,   Kunduzi   esa   vaktni   quyosh   soati   yoki   suv   soati   (eng   keyingi
«klepsidra»)   vositasi   bilan   bilganlar.   Yulduzlarning   joylanishini   ko’rsatadigan
qadimgi   kartalardan   ancha   keyingi   davrlarda,   grek-rim   davrida   ham
foydalanganlar; bunday kartalar keyingi   Edfu va Dender ibodatxonalarida saqlanib
dolgan.   Astro nomiya   bilimlari   asosida   misrliklar   alohida   kalendar   tuzganlar.
Misrliklarning   kalendar   yili   12   oyga   bo’lingan   va   har   bir   oy   30   kundan   iborat
bo’lgan, yil oxiriga esa yana 5 ta bayram kuni qo’shilgan, shunday qilib, bir yilda
jami   365   kun   bo’lgan.   Shu   tariqa   Misr   kalen dar   yili   tropik   kalendardan   chorak
sutkaga qolib borgan. U hatto 1460 yil davomidz 365 kunga,   ya’ni rosa bir yilga
teng bo’lgan. 
Misrda medisina va veterinariya
Misr medisinasi rivojiga Messopotamiya medisinasi katta ta’sir ko’rsatib o’z
navbatida   Misr   tibbiyoti   Gresiya   va   Rim   tibbiyoti   rivojiga   ta’sir   o’tkazgan .   Misr
medisinasi   haqida   bizgacha   qadimgi   Gresiya   olim   va   faylasuflari   jumladan
Gerodot, Diodor, Polibiy, Plutarx, Strabon asarlarida, shuningdek misrlik Manefon
asarlaridan parchalar etib kelgan. Bundan tashqari   O’rta Podsholik zamoniga oid
bir   qancha   tekstlarda   har   xil   kasalliklarni     davolash     uchun     reseptlar     ro’yxati
berilgan   yozuvlar   topilib,   u shbu   to’plam   kasal   bolalarni       davolovchi   tabiblarga,
onalarga   va   tarbiyachilarga   atalgan.   Bu   to’plamda   juda   ko’p   sehr-jodular   bilan
birga,   o’ziga   xos   g’alati   reseptlar,   jumladan,   ona   sutini   saqlash   va   ko’paytirish
vositalari uchraydi. Ularni o’rganishda bostonlik farmakolog Uors Istis tadqiqotlari
muhimdir.   Shunday   qilib,   davolashda   dori-darmon   bi lan   birga   sehr-duolar
o’qittirish,   qaytariq   qildirish   kabi   rasmlar   ham   qo’llanilgan.   Ammo   odam
a’zolarining   o’rganilishi   (mo’miyolash   vaqtida   murdani   yorish   munosabati   bilan
odam   a’zosini   o’rganish   ancha   osonlashgan)   tabiblarga   kishi   organizmining tuzilishi   va   ishlashi   to’g’risidagi   masalaga   ozmi-ko’pmi   to’g’ri   yondoshish
imkonini   bergan.   Shu   tariqa,   anatomiya   sohasidagi   dastlabki   bilimlar   paydo
bo’lgan   va   bu   bilimlar   bir   qancha   anatomiya   terminlarida   qayd   etilgan.   Manefon
ma’lumotiga   ko’ra   dastlabki   odam   anatomiyasi   Atotis   (II-   sulolaning   ikkinchi
hukmdori) tomonidan tuzilgan. Ba’zi medisina tekstlarida davolashning o’ziga xos
metodikasi   ham   berilgan,   bunda   tabibdan   kasalni   atroflicha   ko’rish,   kasal
alomatlarini   bilish,   diagnoz   qo’yish   va   davolash   usulini   aniqlashni   talab   qilgan.
Aftidan,   kasalning   tuzalishi   mumkinligini   tabibning   unga   ochiq   aytishini   talab
qilgan   tabiblik   etikasi   ham   bo’lgan;   bunda   tabib   kasalga   nisbatan   quyidagi   uch
formuladan   bittasini   qo’llanishi   lozim   bo’lgan:   «1)   Bu   kasalni   men   tuzatishim
mumkin;   2)   bu   kasalni   ehtimol   tuzatishim   mumkin   bo’lar;   3)   Bu   kasalni   men
tuzata   olmayman».   Tabiblar   ayrim   guruh   kasallar   yuzasidan   ixtisoslashgan.
Ginekologiya,   xirurgiya   va   ko’z   kasalliklarini   davolash   to’g’risida   alohida   tib
kitoblari   paydo   bo’lgan.   Ba’zi   bir   kasalliklarning,   ularning   alomat   va
ko’rinishlarining ancha aniq bayon etilganligi misrliklarda diagnostika sohasida bir
qadar   bilimlar   bo’lganligi   haqida   fikr   yuritishga   imkon   beradi.   Masalan,   Misr
medisina   tekstlarida   me’da-ichak   kasalliklari   (dizenteriya),   nafas   yullaridagi
kasalliklar   (eski   yo’tal,   ziqnafas),   qon   ketishi,   bod,   skarlatina,   ko’z   kasalliklari
(katarakt   •—«ko’z-da   suv   ko’tarilishi»),   teri   kasalliklari   (gangrena,   oyog’dagi
shishlar, suvli temiratki), «bir kunlik shish» (buning asosiy alomati shu bo’lganki,
«butun badanni yoki badandagi shish bor joyni qattiq qichuv bosgan») va boshqa
har xil kasalliklar mufassal bayon etilgan. Ginekologiyadan alohida qo’llanmalarda
barvaqt   va   kechikib   turish   hollari   tasvir   etilgan,   shuningdek   «tug’ishi   mumkin
bo’l gan   xotinni   tug’ishi   mumkin   bo’lmagan   xotindan   farq   qilish»   vositasi
ko’rsatilgan.   Qadimgi   Podsholik   zamoniga   mansub   maqbaralardan   birida   har   xil
(qul,   oyoq,   tizzani)   operasiya   qilishni   aks   ettirgan   tasvirlar   saqlanib   qolgan.
Keyingiroq   vaqtlarda   xirurgiya   ancha   yuksak   darajada   taraqqiy   qilgan.   Xirurgiya
to’g’risidagi   muhim   bir   asarda   badandagi   turli   a’zolarning:   bosh   suyagi,   burun,
iyak quloqlar, lab, bo’g’iz, hiqildoq, o’mrov suyaklari, elka suyagi, ko’krak qafasi,
umurtqa   pog’onasining   shikastlanishi   va   jarohatlanishi   mufassal   bayon   etilgan.
Ba’zi   kasalliklarning   nomi   va   ko’p   tajribaga   asoslangan   resepturasi   Misr
medisinasining   ancha   yuksak   darajada   taraqqiy   qilganidan   dalolat   beradi;   antik
dunyoning   medisina   sohasida   asar   yozgan   avtorlari   Misr   medisinasining   bu
muvaffaqiyatlaridan keng ravishda foydalanganlar.
Qon   aylanishi   to’g’risidagi,   yurakdan   tarqalib   ketadigan   va   misrlik
tabibning fikricha, kishi organizmining hayotida va kasalliklar prosessida ma’lum
rol  o’ynaydigan «22 tomir» to’g’risidagi  ta’limot  ilmiy xulosalar  chiqarish uchun
dastlabki urinishlar bo’lganini ko’rsatadi.  Mavzu bo’yicha savollar:
1. Misrda   yozuv   va   ilm   dargohlarini   yuzaga   kelishi   va   ilmiy   bilimlarning
shakllanish shart- sharoitlarini qanday izohlab berasiz?
2. Misrda astronomiya va matematika fanlari rivojining sababalari nimada? 
3. Medisina va veterinariya fanlari rivoji sabablarini aytib bering.
 
Adabiyotlar ro’yxati
1. Abdunabiyev A. “Vklad v mirovuyu sivilizasiyu”  T.1998
2. Bernal D.J. “Nauka v istorii obshyestva” M.1956
3. Bolgrad-Levin T.M. “Drevniye sivilizasii” M. 1989
4. Istoriya drevnego mira - Rassvet drevnix obshyestv, upadok drevnix 
obshyestv. M. 1988

Qadimgi Misr fani va madaniyati

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский