Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 85.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Qadimgi So‘g‘diyonada tovar pul munosabatlarining shakllanishida

Sotib olish
Mavzu:Qadimgi So’g’diyonada tovar-pul
munosabatlarining shakllanishida
Baqtriyaning o’rni.
Reja:
1. Qadimgi Baqtriya podsholigi.
2. Tovar-pul munosabatlarining shakllanishi
3. Qadimgi Sug‘diyona.
Xulosa. Qadimgi Baqtriya podsholigi.
Hozirgi   Afg‘onistonning   shimoli-sharqi,   O‘zbekistonning   janubi   va
Tojikistonning janubi-g‘arbida joylashgan hududlar turli yozma manbalarda Bahdi,
Baqtrish,   Baqtriyona,   Baqtriya,   Baxli,   Baxlika,   Tuxolo   kabi   nomlar   bilan   eslatib
o‘tiladi.   Zamonaviy   adabiyotlarda   uni   Baqtriya   deb   atash   e’tirof   etilgan
(“Shohnoma”da Baxtar zamin, qadimgi turkiylarda Bahodirlar yurti).
Arxeologik  ma’lumotlarning guvohlik  berishicha,   milloddan  avvalgi   II  ming
yillik   o‘rtalariga   kelib   Surxon   vohasida   qadimgi   dehqonchilik   madaniyatining
jadallik bilan rivojlanishi asosida ilk davlatchilikka o‘tish jarayoni boshlanadi. Bu
jarayon   bosqichma-bosqich   rivojlanishning   o‘ziga   xos   xususiyat   va   qonunlariga
ega   edi.   Agar   davlatchilik   asosini   shahar   madaniyati   tashkil   etilishini   hisobga
oldigan   bo‘lsak,   bu   jarayon   O‘zbekistonning   janubida,   Baqtriya   hududida
milloddan   avvalgi   II   ming   yillik   birinchi   yarmidayoq   shaharmonand   qishloq
Sopollitepa   misolida   boshlangan   edi.   A.Asqarovning   fikricha,   agar   Sopollitepa
o‘zining   qadimgi   shaharsozlik   madaniyatiga   xos   barcha   alomatlari   bilan
protoshahar,   ya’ni,   Avestoda   tilga   olingan   “vara”   inshootini   eslatsa,   Jarqo‘ton
yodgorligi   O‘zbekiston   hududida   birinchi   bor   shakllangan   tom   ma’nodagi   shahar
edi. Jarqo‘ton qadimgi Sharq shaharlaridan tarkibiy jihatidan farq qilmaydi.
Tadqiqotchilarning   fikricha,   Jarqo‘ton   ko‘rinishidagi   ko‘hna   shaharlarni
qadimgi    Sharqdagi  nom-davlatlar  shakllari  bilan qiyoslash  uchun dalillar  yetarli.
Ammo,   Mesopatamiya   nom-davlatlarining   asosiy   belgilaridan   bo‘lgan   yozuv
Jarqo‘tonda   mavjudligi   hozircha   bahslarga   sabab   bo‘lmoqda.   Umuman   olganda,
milloddan   avvalgi   II   ming   yillikning   so‘nggi   choragiga   kelib   qadimgi   Baqtriya
hududlarida davlatchilikning nom yoki voha tipidagi siyosiy uyushmalari shakllana
boshlaganligiga ilmiy asoslar bor.
Milloddan   avvalgi   I   ming   yillikning   birinchi   yarmi   Baqtriya   hududlarida
ko‘pgina tarixiy-madaniy o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi.  Bu o‘zgarishlar quyidagi jarayonlar bilan bog‘liq edi:
1. Temir buyumlarning paydo bo‘lishi va keng tarqalishi.
2. Qal’alari   bo‘lgan   qishloqlarning   paydo   bo‘lishi   va   keyin   ularning
shaharlarga aylanish.
3. Moddiy madaniyatning sezilarli darajada o‘zgarishi.
4. Sharqiy Eron qabilalarining migratsiyasi.
Arxeologik   nuqtai   nazardan,   yuqoridagi   davr   Marg‘iyona   tipidagi   Yoz   I
madaniyati mavjud bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Tadqiqotchilar Yoz I madaniyati
davrini     milloddan   avvalgi   II-I   ming   yillik   bo‘sag‘asi   –   VIII-VII   asrlar   bilan
belgilaydilar.   Surxon   vohasidan   aynan   mana   shu   madaniyatga   o‘xshash
yodgorliklar   ko‘plab   ochib   o‘rganilgan.   Bu   davrda   Baqtriyaning   to‘rtta-
Ulonbuloqsoy,   Bo‘stonsoy,   Urgul   va   Halqajar   vohalari   o‘zlashtirilgan   bo‘lib,
arxeologik   tadqiqotlar   natijalariga   ko‘ra,   Kuchuktepa,   Jarqo‘ton,   Bandixon   va
Qiziltepa   ularning   marakazlari   edi.   Yuqoridagi   vohalar   o‘troq   ziroatkorlar   va
chorvador-sastarlar   harbiy   boshliqlarining   mulklari,   markazlar   esa   ularning
qarorgohlari bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Milloddan   avvalgi   I   ming   yillikning   birinchi   yarmida   Qadimgi   Baqtriya
davlati   tarkibiga   Marg‘iyona   va   Sug‘diyona   ham   kirganligi   taxmin   qilinadi.   Bu
haqda   turli   hal   ma’lumotlar   mavjud   bo‘lib,   qadimgi   fors   podshosi   Doro   I
Marg‘iyonada     bo‘lib   o‘tgan     Frada   boshchiligidagi   qo‘zg‘olonni   (milloddan
avvalgi   521   yil)   bostirgani   haqidagi   Behistun   yozuvlarini   “mana   men   nimalarni
qildim   Baqtriyada”   deb,   hulosalaydi.   Doro   III   davrida   Baqtriya   va   Sug‘diyona
birlashtirilgan   o‘lka   bo‘lib,   unda   Bess   nomli   satrap   hokimlik   qilgan   davrda
Baqtriya,   Marg‘iyona   hamda   Sug‘diyona   aholisining   urf-odatlari     va   madaniyati
bir-biriga ancha o‘xshash bo‘lgan.
Tarixning   otasi   Gerodotning   “Tarix”   asarida   Baqtriya   xalqi   Misr   va   Bobil
kabi   yirik   davlatlar   qatorida   tilga   olnadi.   Yunon   tarixchisi   Ktesiy   Knidskiy
Baqtriya     haqida   qimmatli   ma’lumotlar   beradi.   Tarixchi   davlatdagi   ko‘plab
shaharlar,   mustahkam   poytaxt   shahar   Baqtra   (Balx),   Baqtriya     podshosi   Oksiart,
uning   bitmas-tuganmas   boyliklari     haqida   hikoya   qiladi.   Tadqiqotchilarning fikrlarga   qaraganda   Qadimgi   Baqtriya   podsholigi   qudratliligi   jihatdan   qo‘shni
viloyatlardan   ancha   ustun   bo‘lib,   ular   orasida   alohida   mavqega   ega   bo‘lgan.
Baqtriyaning   tabiiy   boyliklari   undan   tashqari   hududda   ham   Old   Osiyoga   qadar
mashhur edi. Ayniqsa, Badaxshon lojuardi (lazurit) va la’li juda qadrlangan.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, milloddan avvalgi VIII-VI asrning o‘rtalari
qadimgi   Baqtriya   davlatining   (aynan   Baqtriya,   Marg‘iyona   va   Sug‘diyona
viloyatlarining ma’lum  qismlari sifatida taxmin qilinadi) rivojlangan davri bo‘lib,
bu   yirik   davlatning   hududiy   chegaralari:   Murg‘ob   vohasi,   Hindiqush   tizmasi,
Badaxshon,  Nurota tizmasi  va Buxoro hududlariga taqalgan bo‘lishi  mumkin. Bu
davrda   Baqtriya   viloyatlariga   qadimgi   Xorazm   davlati   va   sak-masagetlarning
harbiy-siyosiy uyushmasiga tegishli o‘lkalar chegaradosh bo‘lgan.
Avestoning   eski   qismlarida   Axuramazda   yaratgan   “eng   yaxshi   o‘lkalar   va
mamlakatlar   orasida   to‘rtinchi   bo‘lib   go‘zal   va     bayroqlari   baland   ko‘tarilgan
Bahdi   mamlakati”   atamasi   uchraydi.   Ayrim   olimlarning   fikricha   bu   “baxtar”
atamasiga   mos   kelsa   kerak.   Baqtriya   haqidagi   keyingi   qadimgi   ma’lumotlar
Axamoniylar podsholarining mixxatlarida va bo‘rtma tasvirlarida uchraydi. Misol
uchun,   Axamoniylar   podsholarining   markazlaridan   biri   Persepol   shahridagi   saroy
devorlarida   bo‘rtma   rasmlarda   baqtriyaliklar   idishlar   ko‘targan   va   ikki   urkachli
Baqtriya   tuyalari   bilan   tasvirlanadi.   Demak,   Baqtriya   mustaqil   satraplik   sifatida
Axamoniylar   davlatining   iqtisodiy   va   madaniy   hayotida   muhim   ahamiyatga   ega
bo‘lgan.
A.Sagdullayevning   tadqiqotlariga   ko‘ra,   Baqtriya   haqidagi   turli   ma’lumotlar
qadimgi   yunon   tarixchilari-Gerodot,   Ktesiy,   Arrian,   Strabon,   Kursiy   Ruf,
Diador,Pliniy   kabilarning   asarlarida   ham   mavjud   bo‘lib,   ular   bu   podsholikning
qadimiyligi   va   yuksak   madaniyati   haqida   ma’lumotlar   beradi.   Xususan,   Ktesiy
Knidskiy   Ossuriya   podshosi   Nin   Belidning   Baqtriyaga   qilgan   yurishi,   uning
baqtriyalik   ayol   Semiramidaga   uylanganligi,   Baqtriya   podshosi   Oksiart   va   uning
boy   xazinasi   haqida   ma’lumot   beradi.   Ktesiyning   Baqtriya   chegaralari   haqidagi
ma’lumotlari   ham   qiziqarlidir.   Uning   xabar   berishicha:   g‘arb   tomondan   Baqtriya
tekisligiga   boradigan   yo‘lni   tog‘lar   to‘sib   turadilar,   ulardan   faqat   dovonlar   orqali o‘tib borish mumkin. Baqtriya Tanaisdan Hind daryosiga cho‘zilgan bo‘lib, Tanais
uni Yevropadan, Hind daryosi esa Hindistondan ajratib turadi.
Gerodot o‘zining “Tarix” asrarida Baqtriya va baqtriyaliklarni 45 marta tilga
oladi. “Baqtriya” atamasi Esxilning milloddan avvalgi  V asrda sahnaga qo‘yilgan
“Fors”lar   tragediyasida   ham   uchraydi.   Yana   bir   qadimgi   tarixchi   Strabon
Baqtriyani “oriylar o‘lkasining javohiri” sifatida ta’riflaydi.
Yozma   manbalar   ma’lumotlari   ko‘p   hollarda   arxeologik   ma’lumotlar   bilan
tasdiqlanadi. Arxeolgiya  ma’lumotlarining guvohlik berishicha, milloddan avvalgi
VII-VI   asrlarda   Baqtriyada   shaharlar   shakllanib   bo‘lgan   edi.   Oltindilyortepa
(Aorn),   Baqtriya   (Boloi   Hisor)   va   Qiziltepa   kabi   ko‘hna   shaharlar   mustahkam
himoya     devorlar   bilan   o‘rab   olinadiki,   ular   bu   hududlarda   davlatchilik
rivojlanishining asosi edi.
Baqtriyaning   Ahamoniylar   davlati   tarkibiga   kirganligi   haqida   yozma   va
arxeologik   ma’lumotlar   nisbatan   ko‘pchilikni   tashkil   etadi.   Arxeologiya
ma’lumotlariga   ko‘ra,   milloddan   avvalgi   I   ming   yillikning   o‘rtalariga   kelib,
Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa,
Talashqon,   Termiz,  Xirmontepa)   bunyod   etiladi.  Bu   holatni   olimlar   Ahamoniylar
ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga   o‘tuvchi  yo‘llarni  qattiq nazoratda tutgan
bo‘lishi   mumkinligi   bilan   izohlaydilar.   Bu   davrga   kelib   Baqtriya   aholisi
joylashuvida   ham   sezilarli   o‘zgarishlar   bo‘lib   o‘tadi.   Bronza   davrida   o‘troq
dehqonchilik   manzilgohlari   asosan   Baqtriyaning   shimoli-g‘arbida   markazlashgan
bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi.
Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan
bo‘lsa,   Surxondaryo,   Konfirnihon,   Vaxsh,   Yavansuv   atroflarda   yangi   vohalar
o‘zlashtiriladi. E.V.Rtveladze Baqtriyadagi bu davrga oid tadqiqotlarni umumlashtirib,
ushbu hududlardagi aholi joylashuvining quyidagi o‘nta vohasini ajratadi:
1. Ulanbuloqsoy-Amudaryoning   irmog‘i   bo‘lgan   Ulanbuloqsoy   vohasini
egallagan bo‘lib, uning hududlarida Kuchuktepa va Dabilqo‘rg‘on joylashgan.
2. SHerobod-Amudaryoning   irmog‘i   bo‘lgan   SHeroboddaryoning   o‘rta
oqimida joylashgan. Bronza davrida o‘ng qirg‘oq  SHeroboddaryoda manzilgohlar
paydo   bo‘ladi   va   keyinchalik   chap   qirg‘oq     hududlari   o‘zlashtirilib   vohaning
chegarasi Angorgacha cho‘ziladi. 
3. Urgul   (Bandixon)-Bandixonsoyning   o‘rta   oqimida   joylashgan.   Ilgarigi
o‘ng   qirg‘oqdagi   Bandixon   I   va   II   inqirozga   uchrab,   chap   qirg‘oqda   yangi
manzilgoh – G‘ozimullatepa I paydo bo‘ladi.
4. Halqajar-Surxondaryoning   o‘ng   irmog‘i     Halqajar   vohasi   hudularini
egallaydi.   Bronza     davrida   bu   yerdagi   irmoqlar   havzalari   o‘zlashtirilgan   bo‘lsa,
milloddan   avvalgi   VII   asrdan   boshlab   daryoning   chap   qirg‘og‘ida   manzilgohlar
paydo   bo‘ladi.   Bu   vohadagi   eng   yirik   yodgorlik   Qiziltepa   ko‘hna   shahri
hisoblanadi.
5. Yuqori   Surhon-Surxondaryoning   o‘rta   oqimi   havzasida   joylashgan
bo‘lib bu vohada ham ikkita manzilgoh aniqlangan. Ulardan biri SHerobodsoyning
o‘ng qirg‘og‘ida, ikkinchisi esa Dashnobodsoyning o‘rta oqimida joylashagan.
6. O‘rta Surxon-Surxondaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashgan bo‘lib,
bu   vohadan   ham   ikkita   manzilgoh-Hayitobodtepa   va   Bandixonsoyning
Surxondaryoga  quyilishi joyida joylashgan Nomsiztepa aniqlangan.
7. Amudaryo-Termizdan   Boldirgacha   bo‘lgan   Amudaryoning   o‘rta   oqimi
havzasida   joylashagan.   Bu   vohada   Termizning   pastki   qatlamlari   va
Kampirtepadagi 0,5 km. g‘arbda joylashgan Nomsiztepa milloddan avvalgi  I ming
yillik o‘rtalariga oiddir.
8. Vaxsh   –   Yavan   –   Vaxsh   va   Yavansuv   daryolarining   o‘rta   oqimida
joylashagan.   Bu   vohadan   uchta   manzilgoh   –   Tomoshatepa,   Boldaytepa   va
SHo‘rchi yaqinidan Nomsiztepa aniqlangan. 9. Quyi   Kofirnihon   –   Kofirnihon   daryosining   quyi   oqimlarini   egallaydi.
Bu   vohadan   uchta   –   Qalaimir,   Munchoqtepa   va   Xirmontepa   manzilgohlari
aniqlangan.
10. Boytudasht-Panj   vohasining   yuqori   qismidagi   Boytudasht   mavzesida
joylashgan. Bu vohadan unchalik katta bo‘lmagan sakkizta manzilgoh aniqlangan.
Shunday   qilib,   milloddan   avvalgi   I   ming   yilikning   o‘rtalariga   kelib   qadimgi
O‘zbekistonning   janubida   ijtimoiy-iqtisodiy   munosabatlar   bilan   bog‘liq   ko‘plab
o‘zgarishlar  bo‘lib o‘tadi. Yuqoridagi  sanab  o‘tilgan vohalarning har  biri  ma’lum
hududiy-siyosiy   birlashmani   tashkil   etgan   bo‘lib,   o‘z   nomiga,   ma’muriy
markazlariga,   yirik   shaharlariga   ega   bo‘lgan   bo‘lishi   mumkin   edi.   Misol   uchun,
Surxondaryodagi   Qiziltepa   ko‘hna   shahri   atrofida   to‘rtburchak   shaklda   qurilgan
qadimgi   uy-qo‘rg‘onlari   (Qizilcha)   3-4   ta   qo‘shni   uylardan   iborat   bo‘lib,   alohida
joylashgan qishloq jamoasini tashkil etganlar. Har bir katta  oila jamoasini ma’lum
uy-joy, chorva va yerga egalik qilib, ma’lum darajada iqtisodiy mustaqil bo‘lgan.
Qishloq jamoalarining hududiy, iqtisodiy va ijtimoiy birlashuvi, ibtidoiy davrlarga
oid urug‘-qabilaviy birlashuvdan tubdan farq qilib, ilk davlatchilik shakllari paydo
bo‘lganligidan dalolat beradi.
Milloddan   avvalgi   VII-VI   asrlar   Baqtriya   jamiyatida   hududiy   bo‘linish
shakllanib, alohining o‘troqlashuv jarayonlari yanada kuchayadi. Ko‘hna shaharlar
qishloq   xo‘jalik   atroflariga   ega   bo‘lib,   qal’alar   paydo   bo‘ladi,   muhim   savdo
yo‘llari bo‘ylarida tayanch istehkomlar barpo etiladi. Turli binolar bunyod etishda
mudofaa inshootlarining ahamiyati yetakchi o‘rin egallaydi.
Qadimgi   Baqtriya   dehqonchilik   rayonlarining   tuzilishi   tabiiy-geografik
joylashuv   va   shart-sharoitlarga   qarab   turlicha   bo‘lgan.   Manzilgohlarning   soni   va
o‘zlashtirilgan   yerlarning   umumiy  maydoniga   qarab  madaniy-xo‘jalik   vohalar   bir
nechta   guruhlariga   bo‘lingan.   Vohalarning   chegaralari   sug‘orma   dehqonchilik
hududlari va sug‘orish tarmoqlarning chegaralari bilan o‘zviy bog‘liq edi.  Tarixiy   tahlil   shuni   ko‘rsatadiki,   davlatchilik   jamiyatning   ichida,   o‘z   ichki
qonuniyatlari asosida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Shakllana boshlagani 3,5 ming
yildan   kam   emasligi   ilmiy   jihatdan   asoslangan   Baqtriya   davlatchiligi   buning
yorqin misolidir.
Qadimgi Xorazm davlati.   O‘rta Osiyodagi yana bir yirik davlat uyushmasi-
Qadimgi   Xorazm   davlati   hisoblanadi.   “Katta   Xorazm”   va   “Qadimgi   Xorazm”
masalasi bo‘yicha o‘zbekistonlik va xorijlik ko‘plab olimlar turli-tuman tadqiqotlar
olib   borgan   bo‘lsalarda   bu   masalalar   hamon   tadqiqotchilarning   bahs-
munozaralariga   sabab   bo‘lib   kelmoqda.   Avesto   va   yunon-rim   tarixchilari
ma’lumotlari   bu   munozaralarning   asosini   tashkil   etadi.   Undan   tashqari,   o‘tgan
asrning   50-60   -   yillaridan   boshlab   bugunga   qadar   olib   borilgan   arxeolgik
tadqiqotlar   natijalari   ham   Xorazm   davlatchiligi   tarixi   bo‘yicha   boy   materiallar
berdi.
Avvalo   so‘ngi   yillardagi   ibtidoiy   davr   yodgorliklarining   qiyosiy
tadqiqotlaridan (X.Matyakubov) xulosa chiqaradigan bo‘lsak, Xorazm mil.avv IV-
III m.y. dayoq O‘rta Sharqning qadimgi sivilizatsiyalar olami bilan uzoq Shimolni
bevosita   bog‘lovchi   xalqa   rolini   o‘tay   boshlagan.   Bronza   davri   Suvyorgan   va
Tozabog‘yob   madaniyatlari   qadimgi   Xorazm   yerlarini   o‘zlashtirib   bir-biri   bilan
qizg‘in  aloqada  bo‘lgan,  Shimol  va  Janubdan  ta’sir  qabul   qilib,    yangi  taraqqiyot
bosqichiga ko‘tarilgan qabilalar madaniyati edi. 
Ularning   urug‘   jamoalari   yarim   yerto‘la   uy   -joylarda   istiqomat   qilib   motiga
dehqonchiligi va chorvachilik bilan shug‘ullanib, ibtidoiy ishlab chiqarish xo‘jaligi
sari   ilk qadam tashlaganlar. Ammo, ularning moddiy xo‘jalik taraqqiyoti darajasi
O‘rta   Osiyoning   janubiy   mintaqalari   (Baqtriya,   Marg‘iyona)   dagi   qabilalarga
nisbatan ancha orqada edi.
Amirobod   madaniyati   (mil.avv   IX-VIII   asrlar)   davrida   Amudaryo   quyi
havzasida yashovchi aholi hali davlatchilikdan bexabar bo‘lib,irrigatsiya xususiyati
ibtidoiy   urug‘-qabilachilik   an’analarini     saqlab   qolgan   aholi   jamiyatiga   xos   edi.
O‘rta   Osiyoning   Janubiy   mintaqalariga   qaraganda   Xorazm   vohasi   aholisi   uzoq
vaqt   beqaror   suv   oqimi   sharoitida,   noqo‘lay   tabiat   injiqliklari   girdobida   qolib kelgan.   Qadimgi   yozma   manbalar   ma’lumotlari   va   mavjud   arxeologik
yodgorliklarning qiyosiy tahliliga ko‘ra, Xorazmda davlatchilik ildizlarining paydo
bo‘lishigan   asos   bo‘lgan   ilk   shaharsozlik   madaniyati   sohiblari-Xorazmiylar
ko‘chib kelgach tarkib topdi va rivojlandi.
“Xorazm”   atamasining   kelib   chiqishi   haqida   ko‘plab   fikrlar   mavjud.
Olimlarning   katta   guruhi   “Xorazm”   atamasining   ikkinchi   komponenti   –zmi,   -
zamni   hind-yevropa   tillariga   mansub   –   zemo   –   yer,   o‘lka,   mamlakat   ma’nosini
beradi degan xulosaga kelganlar. So‘zning birinchi komponentiga kelganda olimlar
fikrlaridagi   yakdillik   yo‘qoladi   va   u   turlicha   –   “Ozuqaga   boy   mamlakat”,
“Unumdor   yer”   (YE.Byurnuf,   E.Zaxau,   U.Geyger,   U.Tomashek),   “Go‘zal
mamlakat”   (F.Yusti),   “Unumsiz,   yomon   yer”   (F.Shpigel),   “Pastlik   yer”   (P.Lerx,
N.Veselovskiy, X.Klipert), “Quyoshli yoki Sharqiy o‘lka” (S.Tolstov, P.Savelyev,
F.Sulaymonova), “Sharqiy zamin”, “Kunchiqar mamalakat” (I.Mo‘minov) tarzida
talqin etiladi.
Yana bir guruh olimlar “Xorazm” atamasi uch leksima asosida (Uvarizami, u
–   “yaxshi”+   vara   –   “qal’a”,”qo‘rg‘on”+zimi-“yer”)   paydo   bo‘lgan   deb   hisoblab,
mazkur   tarixiy   atamaning   ma’nosini   “yaxshi   qo‘rali   yer”,   “Ajoyib   qal’ali   o‘lka”
yoki   “Mustahkam   qo‘rg‘onli   diyor”(Bogolyubov,   A.Muhammadjonov)   tarjima
qiladilar.   So‘ngi   tadqiqodlarda   “Xorazm”   atamasining   o‘zagi   qadimgi   turkiy
asoslarga   ega   bo‘lishi   mumkin   degan   fikrlar   ilgari   surilib   (“Xuar”   (“Suvar”)   –
“suv”(“xu”)   –   suv,   “Ar”-yer,   odam,   “m”-   birinchi   shaxs   qo‘shimchasi)   va   u
“Suv(daryo)   odamlari”   yoki   “suv   egalari”   (M.Zakiyev,   Sh.Kamoliddin,
O‘.Nosirov) deb tarjima qilingan.
Olimlarning   ta’kidlashicha,   Avestoda   tilga   olingan   Aryoshayona   yoki
Aryanam   Vaychax   shu   manbada   eslatilgan   Kavi   Vishtaspning   podsholigi   bo‘lib,
milloddan avvalgi IX-VIII asrlarda Drang‘iyona, Satagadiya, Ariya, Marg‘yona va
Amudaryoning   o‘rta   oqimidagi   viloyatlarni   birlashtirgan.   G‘arb   tadqoqtchilari
V.Xenning   va   I.Gershevichlar   Avestodagi   Kavi   Vishtapsning   davlati   Marv   va
Xirot   atrofida   joylashgan   “Katta   Xorazm”   deb   hisoblaydilar.   “Katta   Xorazm”
muammosi   Gerodot   ma’lumotlaridan   boshlangan.   U   “Tarix”   asarining   uchinchi kitobida   quyidagicha   ma’lumot   beradi:   “Osiyoda   bir   vodiy   bor.   Uning   barcha
tomoni tog‘ bilan o‘ralgan, tog‘ni esa beshta dara kesib turadi. Bir vaqtlar bu vodiy
xorasmiylarga tegishli bo‘lib, xorasmiylar, parfiyaliklar, saranglar va tamaneylarga
chegaradosh   yerlarda   joylashgan.   Vodiyni   o‘rab   turgan   tog‘dan   Akes   nomli   yirik
daryo boshlanadi”. 
Gerodotdan   sal   oldinroq   yashab   o‘tgan   Gekatey   parfiyaliklarning   sharqiy
tomonida   joylashgan   “Xorasmiya”ni,   “bir   qismi   tekisliklarda,   bir   qismi   tog‘larda
yashovchi xorazmliklarni” eslatib o‘tadi. Tadqiqotchi V.A.Livshits ham bu “Katta
Xorazm”ni Marv va Hirotning to‘rtta rayoniga joylashtiradi. Agar “Katta Xorazm”
davlati   Marv   va   Hirot   atroflarida   joylashgan   taxmin   rost   bo‘lsa,
A.S.Sagdullayevning   fikricha,   bu   davlat   forslar   podshosi   Kir   II   tamonidan
bo‘ysundirilganidan   so‘ng   xorasmiylar   Quyi   Amudaryoning   Xorazm   hududlariga
ko‘chib borganlar deb faraz qilinadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, miloddan avvalgi VI
asr   qadimgi   forslar   xorasmiylarni   janubdan   quyi   Amudaryo   yerlariga   siqib
chiqargan.
S.P.Tolstov va Y.G‘ulomovlar bu nazariyaga qarshi bo‘lib, xorazmliklar O‘rta
Osiyoning   janubidan   ko‘chib   kelmaganlar   balki,   Xorazm   davlati   Quyi
Amudaryoda qadimgi zamonlardayoq vujudga kelgan deb xulosa qilganlar. Ammo
bu   davlatning   chegaralari   hozirgi   Xorazm   viloyati   hududlaridan   ancha   keng
bo‘lgan.
O‘rta   Osiyoning   tarixiy   geografiyasi   bilan   shug‘ullanuvchi   olim   I.N.Xlopin
“Katta   Xorazm”ning   yirik   siyosiy   birlashma   sifatida   Ahamoniylardan   oldingi
davrda   mavjud   bo‘lganligi   va   Akesning   Tajan-Xerirud   daryosi   bilan   bir   ekanligi
haqidagi   fikrlarni   asossiz   deb   hisoblaydi.   Olimning   ta’kidlashicha,
“Ahamoniylardan   oldingi   davrda   O‘rta   Osiyo   hududida   xalqlarning   xorazmiylar
boshchiligida   hech   qanday   ilk   davlat   birlashmalari   yo‘q   edi”.   Shu   bilan   birga   u
Ahamoniylardan oldingi davrda O‘rta Osiyoning janubida, “bir necha uncha katta
bo‘lmagan markazlar” mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini e’tirof etadi. O‘rta   Osiyo   janubidagi   dexqonchilik   madaniyati   va   ilk   shaharlar   bo‘yicha
mutaxassis   hisoblangan   A.A.Asqarov   so‘nggi   yillarda   Qadimgi   Xorazm
masalalariga o‘z e’tiborini qaratdi. Olimning e’tirof etishicha, Xorazm vohasining
qadimgi   davri   o‘ziga   xos   xususiyatlarga   ega.   Bu   hududiy   kenglik   Amudaryoning
quyi   havzasi   hisoblanib,   O‘rta   Osiyoning   bu   yirik   daryosi   bir   necha   yuz   yillar
davomida   yuqori   oqimlardan   quyiga   unumdor   loyqa   oqizib   kelib,   janubiy   Orol
bo‘ylarida   sug‘orma   dehqonchilik   madaniyatining   rivojlanishi   uchun   zamin
yaratgan.   Ammo,   bu   zamin   eng   qadimgi   davrlarda   ajdodlarimiz   tomonidan
o‘zlashtirilib,   sug‘orma   dehqonchilik   madaniyatining   Marg‘iyona   va   Baqtriya
singari makoni bo‘la olmadi. 
Arxeologik   manbalarning   ma’lumot   berishicha,   ilk   temir   davriga   kelib
Xorazm hududlarida paydo bo‘lgan Amirobod madaniyati davrida janubiy Xorazm
aholisi Amudaryo quyi havzasining o‘zanlari bo‘ylab barpo etilgan keng va sayoz
kanallar   yordamida   ziroatchilikka   qo‘lay   joylarda   dehqonchilik   qila   boshlaydilar
hamda o‘troq hayot asta-sekin ularning turmush tarziga aylana boshlaydi. Ammo,
Amudaryoning   quyi   havzalari,   uning   to‘qayzor   va   qamishzor   keng   maydonlari,
serunum   yaylovlari   chorvachilik   xo‘jaligining   taraqqiy   etishi   uchun   juda   qo‘lay
edi.   Shuning   uchun   ham   qadimgi   Xorazmda   Quyi   Sirdaryo   sak-chorvadorlarning
Quyisoy madaniyati keng rivojlangan.
Yunon   geografi   Strabon   xorazmiylarning   ajdodlari   massagetlarga   borib
taqalishi   haqida   ma’lumotlar   beradi.   S.P.Tolstovning   fikricha,   Xorazm   tarixining
massagetlargacha   bo‘lgan   davrida   bu   zaminda   Suvyorgan   va   Tozabog‘yob
madaniyatlari   aralashuvidan   tarkib   topgan   Qovunchi   (Qaundi)   qabilalari   yashar
edilar.   Ular   milloddan   avvalgi   II   ming   yillikning   so‘nggi   choragida     qadimgi
Xorazmning   massaget   nomi   ostida   yuritilgan   ko‘chmanchi   qabilalarining   asosini
tashkil etgan.
Arxeologik   ma’lumotlar,   yozma   manbalar   va   ularni   etnogeografik
tahlillaridan   xulosa   chiqargan   A.A.Asqarov,   xorazmiylarning   dastlabki   vatani
Baqtriyadan junubda, hozirgi Hirot vodiysida bo‘lganligini e’tirof etadi. Olimning
ta’kidlashicha,   Ahamoniy   podsholari   tazyiq   o‘tkazish   orqali   sharqiy   Eron qabilalaridan   yiliga   katta   boj   olish   maqsadida   Hilmend   tog‘   daralaridan   oqib
chiqadigan   soylarga   to‘g‘onlar   qurdirib,   suv   yo‘llarini   qadimgi   Hilmend,   hozirgi
Hirot   vodiysiga-xorazimiylar   yurtiga   burib   yuborganlar.   Natijada,   vodiyda   ko‘l
hosil   bo‘lib,   xorasmiylar   noilojlikdan   vatanlarini   tark   etib,   Amudaryoning   quyi
havzalariga   ko‘chishga   majbur   bo‘lganlar.   A.Asqarovning   xulosalariga   ko‘ra,
Amudaryoning quyi havzalarida uzoq asrlar davomida Amu suvlari oqizib kelgan
loyqa   yotqiziqlari   tufayli   hosil   bo‘lgan   dehqonchilikka   qo‘lay,   tekis   va   unumdor
yerlar   hamda   havza   irmoqlari   suvlaridan   dehqonchilikda   foydalanishning
qo‘layligi,  ziroatchilikda  boy  tajribaga  ega  bo‘lgan  xorasmiy  qabilalarining  yangi
joyga moslashishini tezlashtirgan.
Qadimgi Xorazm xo‘jalik tartibining tuzilishi janubiy hududlardagi sug‘orish
tizimini   eslatsa-da,   o‘lchamlari   jihatdan   ancha   kichik.   M.A.Itinaning   fikricha,   bu
davrda   urug‘doshlarning   qishloqlari   bo‘lishi   mumkin   bo‘lgan   manzilgohlarning
maydonlari   kengayganligi   ko‘zatiladi.   Bu   manzilgohlarda   katta   oilalar   yashagan
bo‘lib, ular bir vaqtning o‘zida xo‘jalik vazifalari, jumladan, sug‘orish tarmoqlarini
saqlash va rivojlantirish bilan shug‘ullanganlar.
So‘nggi   bronza   davrida   ham   qadimgi   Xorazm   xo‘jaligining   muhim
tarmoqlaridan   biri   chorvachilik   xo‘jaligi   edi.   Bu   davrga   oid   makonlardan   juda
ko‘plab   turli   hayvonlarning   suyak   qoldiqlari   topib   o‘rganilgan.   Chorvachilik
xo‘jaligida   ot   asosiy   o‘rinda   bo‘lib   ulardan   yuk   tashish   va   safarga   chiqishda
foydalanilgan.   Ayrim   manzilgohlardan   ot   anjomlarining   topilishi   shu   jarayondan
dalolat   beradi.   Bu   o‘rinda   ta’kidlash   joizki,   olimlar   orasida   massaget   qabilalari
totemlarida ot kulti markaziy o‘rinda turishi haqidagi fikrlar ham bor. 
O‘troq   dehqonchilik   qabilalarining   chorvachiligi   uy   chorvachiligi
xususiyatiga   ega   edi.   Tadqiqotlar   natijalariga   ko‘ra,   mil.   avv.   I   ming   yillikning
boshlariga   kelib   Orol   bo‘yidagi   xo‘jaligi   asosini   dehqonchilik   va   chorvachilik
tashkil   etgan   qabilalar   o‘rtasida   farqlar   shakllana   boshlaydi.   Mil.   avv.   VII-VI
asrlarga kelib esa, ular madaniyati o‘rtasidagi farqlanish yaqqol ko‘zga tashlanadi.  Fikrimizcha,   aynan   mana   shu   davrdan   boshlab,   Sharqiy   Orol   bo‘yida   yarim
ko‘chmanchi   chorvador   xo‘jalik   madaniy   shakli   ustunlik   qilgan   bo‘lsa,
Amudaryoning   janubiy   o‘zanlarida   esa   yuqori   darajadagi   sun’iy   sug‘orishga
asoslangan o‘troq dehqonchilik xo‘jaliklarining ahamiyati ortib boradi.            
Mil.   avv.   I   ming   yillikning   ikkinchi   choragiga   kelib   Orol   bo‘yida
hunarmandchilik   ajralib   chiqishining   dastlabki   belgilari   ko‘zatiladi.   Ortiqcha
mahsulotning   ko‘payishi   esa   mulkiy   va   ijtimoiy   tabaqalanish   uchun   imkoniyatlar
yaratadi.
Mil.   avv.   I   ming   yillikning   o‘rtalariga   kelib   qadimgi   Xorazm   hududlarida
sug‘orma   dehqonchilikning   taraqqiy   etishi   va   ishlab   chiqaruvchi   kuchlarning
rivojlanishi   natijasida   ibtidoiy   jamoa   munosabatlari   o‘rniga   davlatchilik   tizimi
shakllana   boshlaydi.   Ushbu   tizimning   shakllanishida   qadimgi   shaharlarning
ahamiyati   nihoyatda   katta   bo‘ldi.   Tadqiqotlar   natijalariga   ko‘ra,   qadimgi   Xorazm
shaharlarining   rejaviy   uslublari   –   ichki   va   tashqi   tuzilishi,   himoya   inshootlari,
tabiiy joylashuvi nuqtai nazaridan ko‘p hollarda bir-biri bilan o‘xshashlik topadi. 
Tadqiqotchilar   tomonidan   e’tirof   etilgan   Xorazmning   eng   qadimgi   shahar-
qal’alaridan   biri   bo‘lgan   Ko‘zaliqirning   quyi   madaniy   qatlamlarini   S.P.Tolstov
mil.avv    VII-VI    asrlar   bilan,  V.  Masson   esa  mil. avv.  V-IV  asrlar  boshlari   bilan
belgilagan   edi.So‘ngi   tadqiqotlarda   esa   Ko‘zaliqirda   hayot   butun  mil.avvVI   va   V
asrning birinchi yarmida mavjud bulgan degan xulosalar ustunlik qilmoqda.
Ko‘zaliqir   ko‘hna   shahri   ilgari   tahmin   qilinganidek,   “Katta   xorazm”
davlatining   poytaxti   emas,   balki,   yangi   tadqiqotlarga   ko‘ra,   mil   avv   VI   asrda
Chirmanyob   dehqonchilik   markazini   hosil   qilgan   kichik   vohaning   bosh   shahri
sifatida ushbu hududlarning siyosiy-ma’muriy va diniy markazi vazifasini o‘tagan.
Fanda   Xorazm   sivilizatsiyasi   va   shaharsozlik   madaniyati   aynan   Ko‘zaliqirdan
boshlangan, degan xulosa ustunlik qilar edi. Ammo, so‘nggi yillardagi tadqiqotlar
vohaning   boshlanish   qismida   joylashgan   Xazorasp   shahri   ham   Ko‘zaliqirga
zamondosh   yodgorlik   deb   hisoblashgan   asos   bo‘lmoqda.   Xususan,   Xazorasp
yaqinida   mil.   avv   VI   asrga   oid   sopol   ishlab   chiqarish   markazi   Xumbo‘ztepaning
mavjudligi ko‘hna shaharning qadimiyligidan dalolat beradi. Ko‘zaliqir   qadimgi   Xorazmdagi   dastlabki   tuzilishi   ancha   aniq   bo‘lgan,
himoya   devorlari   bilan   o‘rab   olinib   diniy-topinish   xususiyatiga   ega   bo‘lgan
me’moriy yodgorlikni o‘zida aks ettiradi. Uning atroflaridagi keng maydon, aftidan
keyingi   qurilishlarga   mo‘ljallangan   bo‘lishi   mumkin.   Ta’kidlash   joizki,   mil.   avv.
VI-V asrlarga kelib O‘rta Osiyo shaharsozlik madaniyatida ibodatxonalar qurilishi
muhim   bo‘lib,   asosiy   omillardan   biri   hisoblanadi.   Ko‘zaliqir   O‘rta   Osiyoning
boshqa   shaharlari   kabi   vohaning   mustahkamlangan   harbiy-siyosiy   va   ma’muriy
markazi hisoblanib, rivojlangan sug‘orma dehqonchilik bilan ta’minlangan edi.
Ko‘zaliqir haqida yanada batafsilroq to‘xtaladigan bo‘lsak, ushbu yodgorlikda
o‘tgan   asrning   o‘rtalaridan   boshlab   S.P.Tolstov   rahbarligidagi   Xorazm
ekspeditsiyasi   ko‘plab  tadqiqot   ishlari  olib borgan.  Orolbo‘yi  vohasidagi  qadimgi
Chirmanyob   kanalining   birining   yaqinida   joylashgan   ushbu   yodgorlik   topilmalari
mil.   avv.   VII   asrdan   V-IV   asrlargacha   sanalangan.   Qadimgi   Xorazm
tadqiqotchilari   «ko‘hna   shahar»   va   «qal’a»   deb   ta’riflagan   ushbu   yodgorlikdagi
turar joylar asosan paxsa va xom g‘ishtdan qad ko‘targan. Tadqiqotlar natijalariga
ko‘ra, qal’a ikkita qurilish davrini boshdan o‘tkazgan. Mil. avv. VI-V asrlarga oid
pastki   qatlamlardagi   g‘ishtlarning   o‘lchamlari   mil.   avv.   V-IV   asrlarga   oid   yuqori
qatlam g‘ishtlaridan farqlanadi. Undan tashqari  sopollarning xususiyati  va bronza
o‘q uchlarining yasalishida ham ayrim farqlarni ko‘zatish mumkin.
Ko‘zaliqirning   markazidan   yirik   bino   qoldiqlari   ochilgan   bo‘lib,   bu   yerda
yarim   metrga   yaqin   madaniy   qatlam   saqlangan.     Har   ikkala   qurilish   davrida
mavjud   bo‘lgan   ushbu   bino   285   kv.metrni   egallaydi.   Qat’iy   rejaviy   tuzilish   va
binoning qat’iy maydoni butun majmuaga salobat baxsh etgan. Markaziy binoning
shimol tomonidan uchta minoraning qoldig‘i qazib o‘rganilgan. Tadqiqotchilarning
fikricha, ular diniy marosimlar bilan bog‘liq inshootlardir.
Ko‘zaliqir   tadqiqotchilar   tomonidan   Ahamoniylargacha   bo‘lgan   davr   bilan
sanalanishiga   qaraganda   Orolbo‘yi   hududlarida   paydo   bo‘lgan   birinchi   shahar
bo‘lishi   mumkin.   O‘rta   Osiyo   o‘troq   aholi   vohalarining   Ahamoniylar   davlati
tarkibiga   kiritilishi   bilan   hududlarning   ichki   siyosati   satrapliklar   markazlarida
jamlangan   edi.   Satrapliklar   markazlari   mustamlakachilik   va   boshqaruvning   asosi bo‘lib,   bu   o‘rinda   urbanistik   markazlarning   mudofaasi   alohida   ahamiyatga   ega
bo‘lib   boradi.   Eskilari   ta’mirlanib,   yangilari   shakllanayotgan   ushbu   mil.   avv.   VI-
IV   asrlarga   oid   shaharlar   mudofaasiga   alohida   e’tibor   qaratiladi.   Tadqiqotlar
tahliliga ko‘ra, Ko‘zaliqir ham aynan shu toifaga kiruvchi ko‘hna shaharlardan biri
edi.   Boshqacha   qilib   aytganda,   mil.   avv.   I   ming   yillikning   o‘rtalaridagi
shaharlarning   shakllanishida   siyosiy-harbiy   omil   asosiy   hisoblangan.   Butun
qadimgi   dunyoda   bo‘lganidek,   Xorazmda   ham   shaharlar   iqtisodiy,   siyosiy   va
diniy-mafkuraviy markazlar hisoblangan. O‘z vaqtida S.P.Tolstov ta’kidlaganidek,
agar   Xorazmning   eng   qadimgi   shaharlari   markazlarida   jamoat-diniy   inshootlar
joylashgan   bo‘lsa,   milodning   boshlariga   kelib   shaharlarning   markaziy   qismini
qal’a egallaydi.
Qizilqum   cho‘llarining   ichkarisida,   Jonidaryo   qadimgi   irmog‘ining   o‘rta
oqimida   Chirikrabot   ko‘hna   shahri   xarobalari   joylashgan.   Yodgorlik   1946   yilda
S.P.Tolstov   tomonidan   ochilib,   1948-49   yillarda   unda   tadqiqot   ishlari   olib
borilgan.   1957-58   yillardagi   Y.A.Rapoport   va   S.A.Trudnovskayalarning
tadqiqotlari tufayli yodgorlik haqidagi tasavvurlarning ilmiy asoslash imkoniyatlari
yanada kengaydi.
Qizilqumdagi yarim ko‘chmanchi apasiak qabilalar ittifoqining poytaxt shahri
deb   taxmin   etilgan   Chirikrabot   ko‘hna   shahri   balandligi   15   metrli   tepa   ustida
bunyod   etilgan.   Ko‘hna   shahar   hududidan   turli   davrlarda   barpo   etilgan   himoya
inshootlarining   izlari   aniqlangan.   Tarhiy   tuzilishi   tuxumsimon   –   (oval)   bo‘lgan
ko‘hna   shahar   ikki   qator   himoya   devorlari   bilan   o‘rab   olingan   (42,6   gektar).
Ko‘hna shahar markazida (12,4 gektar) qal’a joylashgan. Ko‘hna shahar enliligi 40
metr, chuqurligi 4,5 metr bo‘lgan xandaq bilan o‘rab olinganligi mudofaa ishlariga
alohida   e’tibor   berilganligidan   dalolat   beradi.   Chirikrabotdan   bir   nechta   mozor-
qo‘rg‘onlar ochib tadqiq etilgan bo‘lib ulardagi topilmalar mil. avv. V-IV asrlarga
oiddir.
Xorazmdagi   arxaik   davr   madaniyatining   kelib   chiqishi   va   ashyolarining
yoshini   aniqlash   maqsadida   tadqiqotchi   B.I.Vaynberg   maxsus   tadqiqotlar   olib
borib bu hududlardagi dastlabki to‘rtburchak shakldagi xom g‘ishtlarning tarqalishi va sopollar ko‘rinishidagi o‘zgarishlar O‘zboy irmog‘i va Kaspiy orqali to‘g‘ridan
to‘g‘ri Eron bilan aloqalar tufayli yuz bergan bo‘lib, mil. avv. IV asrning ikkinchi
choragi   yoki   o‘rtalaridan   Eron   moddiy   madaniyatining   ba’zi   ko‘rinishlari
yoyilishiga olib keldi degan xulosa chiqaradi. 
Fanda   ma’lum   bo‘lgan   “Katta   Xorazm”   masalasi   bugungi   kunda   o‘z
yechimini topgan deb bo‘lmaydi. Avvalo, o‘tgan asrning boshlarida mavjud yozma
manbalarning qisqa ma’lumotlariga tayangan I.Markvart tomonidan ushbu masala
ko‘tarilgan   edi.   U   Avestodagi   “Aryanam   Vayjo”ni   Xorazm   deb   hisoblab,
Ahamoniylarga   qadar   Shimoliy   –Sharqiy   Eron   qabilalarining   xorasmiylar
boshchiligidagi   katta   davlat   birlashmasi   “Katta   Xorazm”,   degan   taxminni   ilgari
surgan edi. Mazkur g‘oya V.Bartold, V.Tarnlar tomonidan qabul qilinib, S.Tolstov,
V.Xenning, F.Altxaym va I.Gershevichlar tomonidan rivojlantirildi.
S.Tolstov Amudaryoning quyi havzalari “Katta Xorazm” tarkibiga kirganligi
haqidagi   konsepsiyani   ilgari   surib,   Xorazmda   mil.avv   VIII-VII   asrlarda   dastlab
qabilalarning harbiy konfederatsiyasi  paydo bo‘lib, undan davlat uyushmasi  o‘sib
chiqdi   degan   fikrga   kelgan   bo‘lsa,   V.Masson   bu   fikrga   qarshi   chiqib,   arxeologik
materiallar   tahlili   Xorazmda   Ahamoniylarga   qadar   markazlashgan   davlat   tashkil
topganligini tasdiqlamaydi, degan fikrga keldi. 
Arxeologik   tadqiqotlar   natijalariga   tayangan   V.T.Vorobyeva,   o‘tgan   asrning
70-yillarida “Katta Xorazm”ning janubiy chegarasi  Amudaryoning o‘rta havzalari
(Qo‘shqal’a,   Odoytepa   atroflari)dan   o‘tgan   va   uning   shimoliy   chegaralari
Amudaryoning quyi havzalarini qamrab olganligi hamda qadimgi Xorazm davlati
“Katta Xorazm” davlat  konfederatsiyasining tarkibiga kirganligi  haqidagi  g‘oyani
ilgari surdi. B.Vaynberg va S.Baratovlar ham V.Vorobyeva g‘oyalariga yaqin fikr
bildirganlar.
R.Fray “Katta Xorazm” davlatining hududi Marv – Hirot   atroflarini qamrab
olib,   Ahamoniylar   bosqinidan   so‘ng   bu   hudud   aholisi   Oks   (Amudaryo)ning
shimoliga   ko‘chganligi   haqida   fikr   bildirgan   bo‘lsa,   I.Xlopin   va   I.Pyankovlar
Xorazmdagi   ahamoniylargacha   bo‘lgan   davlatchilikni   inkor   etadilar.   A.Asqarov
esa, xorasmiylarning Tajan (gerirud) va Xilmend daryolari havzalaridan shimolga, quyi Amudaryo havzalariga ko‘chishi mil.avv VI asrda ro‘y bergan bo‘lib, “Katta
Xorazm”   davlati   konfederatsiyasining     shimoliy   chegarasi   Amudaryoning   o‘rta
chegarasigacha   bo‘lgan   hududlarni   o‘z   ichiga   olganligi   haqidagi   fikrlarni   ilgari
suradi. 
Yuqorida   eslatib   o‘tganimizdek,   ahamoniylargacha   mavjud   bo‘lgan   Xorazm
davlatining poytaxti masalasi fanda aniq yechimini topmagan. X.Matyakubovning
fikricha,   qadimgi   Xorazm   davlatining   poytaxtini   aniqlash   borasidagi   izlanishlar
o‘tgan asrning 80-yillarida o‘z samarasini bera boshladi va Aqchaxonqal’a qadimgi
Xorazm   davlatining   poytaxti   bo‘lishi   mumkinligi   haqidagi   ilk   fikrlar   aytildi.
Tadqiqotlarga ko‘ra, umumiy maydoni 50 dan ziyod bo‘lgan Aqchaxonqal’a ichki
va   tashqi   qal’adan   iborat   to‘g‘ri   to‘rtburchak   shaklga   ega.   Ular   alohida   himoya
devorlari   bilan   o‘rab   olingan.   So‘ngi   tadqiqotlarga   ko‘ra,   ushbu   ko‘hna   shaharda
saroy   marosimlari   va   diniy   e’tiqodlar   bilan   bog‘liq   devoriy   rasmlarning   qayd
etilishi,   ular   orasida   shohona   kiyimda   boshiga   toj   kiygan   hukmdor   suratining
mavjudligi,   shoh   boshiga   ilohiy   qush   (Humo)   qunib   turganligi   Aqchaxonqal’a
qadimgi   Xorazm   davlatining   poytaxt   shahri   ekanligining   ramziy   belgisi   sifatida
e’tirof etildi.
Fikrimizcha,   Xorazm   qadimgi   shahar   madaniyati   va   davlatchiligining
shakllanishida   butun   O‘rta   Osiyo   hududlarida   bo‘lgani   kabi   tashqi   ta’sir   va
madaniy   aloqalarni   inkor   etmagan   holda,   bu   hududlarda   o‘troq   dehqonchilikka
o‘tish,   sug‘orish   tartibining   shakllanishi,   o‘troq   aholi   xo‘jaliklarining   taraqqiy
etishi   keyingi   davrlardagi   davlatchilik   an’analari   shakllanishi   uchun   asos
bo‘lganligini   ta’kidlash   maqsadga   muvofiqdir.   Shuningdek,   butun   O‘rta   Osiyo
mintaqasida   bo‘lgani   kabi   qadimgi   Xorazm   shahar   madaniyati   va   davlatchiligi
asoslari   hisoblangan   ilg‘or   xo‘jalik   tizimi   yuritish,   sug‘orish   tarmoqlarini   saqlash
va rivojlantirish, hunarmandchilik va savdo-sotiq kabilar – o‘zaro tarixiy-madaniy
aloqalar   bilan   bog‘liq   edi.   Bu   jarayonlar   ayniqsa,   mil.avv.VI-V   asrlarda   ancha
taraqqiy etgan bo‘lib, bu holat Xorazm davlatchiligining o‘ziga hos xususiyatlarida
ham namoyon bo‘ladi. Xulosa   qilib   aytadigan   bo‘lsak,   mil.avv.   V-IV   asrlarda   Xorazm   va   unga
qo‘shni bo‘lgan hududlarni urbanizatsiya jarayonlari qamrab olgan edi. Natijada bu
hududlarda   tarixiy-madaniy   dehqonchilik   vohalari   paydo   bo‘ladi   va   ular   ilk
davlatchilikning   asosi   edi.   Mil.avv.   VI   asrdan   boshlab   esa   hozirgi   Xorazm
vohasida   davlatchilik   shakllanib   u     qadimgi   Sharq   sivilizatsiyasi   markazlaridan
birga aylanib bordi.
Qadimgi Sug‘diyona.
Ko‘pchilik   tadqiqotchilarning   fikrlariga   qaraganda,   O‘rta   Osiyoda   eng
qadimgi   davlatning   shakllanish   jarayoni   dehqon-chorvachilik   iqtisodiyoti,
ixtisoslashgan   xunarmandchilik   va   shahar   markazlarining   paydo   bo‘lishi     bilan
o‘zviy   bog‘liqdir.   Hozirgi   kunga   qadar   olib   borilgan   arxeologik   tadqiqotlar
natijalari bu hududlarda  ilk temir davridagi ijtimoiy-siyosiy rivojlanishning ayrim
muhim   masalalarini     yangicha   yondashuv   asosida   izohlashga   imkoniyat   yaratadi.
Ammo, shunga qaramasdan bu masala to‘liq yechimini topmagan bo‘lib, xususan,
O‘rta   Osiyodagi   eng   qadimgi   davlatlar   shakllari   va   sanasi   bilan   bog‘liq   bo‘lgan
mavzular shular jumlasidandir.
Ilk temir davri O‘rta Osiyo ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim o‘rin
egallagan   Sug‘diyona   o‘lkasi   turli   qadimgi   manbalarda   Sug‘da,   Sug‘uda,
Sug‘diyona   nomlari   ostida   eslatib   o‘tiladi.   Bu   nomlarning   kelib   chiqishi   va
ularning   ma’nosi   haqida   hozirchi   aniq   fikr   yo‘q.   Ayrim   tadqiqotchilar
(V.Tomashek)   bu   nomni   eroncha   “SUS”   –   “yonmoq,   yaltiramoq,   nur   taratmoq”
so‘zidan   olingan   desa,   ayrimlari   (O.Smirnova)   bu   “Gava   sug‘uda”   atamasi
“hosildor   vohalar   o‘lkasi”   degan   ma’noni   beradi   deb   hisoblaydilar.   Avestoning
Yasht kitobida tilga olingan “Sug‘d makoni Gava” – Sug‘diyonaning eng qadimgi
viloyati   bo‘lgan   bo‘lishi   mumkin.   Ba’zi   ma’lumotlarga   ko‘ra   (A.Sagdullayev),
Gava   (Gau)   –   “buqa”,   “poda”,   Qashqadaryo   vohasi   bilan   bog‘lanadi.   Bu   so‘z
viloyatning   juda   ko‘p   geografik   nomlarida   takrorlanib   saqlangan   (Gavdara,
Gauxona, Gaumurda, tog‘lar Gau, cho‘qqi Gau va boshqalar). Hozirgi   Qashqadaryo  va  Zarafshon  vohalarini   (Buxoro, Navoiy,  Samarqand,
Qashqardaryo   viloyatlari,   Tojikistonning   Panjikent   atroflari)   o‘z   ichiga   oluvchi
Qadimgi   Sug‘diyona   va   Sug‘diylar   haqida   ilk   yozma   manbalarda   ma’lumotlar
deyarli kam. Avestoda viloyatlarning nomi ikki xilda ko‘rsatilgan – Gava Sug‘da
va   alohida   Sug‘da.   Gerodot   esa   Sug‘diylarni   ikki   marotaba   –   Ahamoniylar
davlatining   XVI   satrap   o‘lkasidagi   xalqlarni   sanab   o‘tganda   va   forslarning
qo‘shinlari safida jangchi – sug‘diylarning o‘rnini ko‘rsatib berganda tilgan olgan.
Ammo   tarixchi   Sug‘d   shaharlari,   daryolari,   tog‘lari,   hududiy   chegaralari   haqida
bizga hech qanday ma’lumotlar qoldirmagan. Ahamoniylar mixxatlari Sug‘diyona
haqida   asosan   rasmiy   darajada   e’lon   qiladilar   va   turli   xil   tarixiy   muammolarni
o‘rganishda   ulardan   foydalanish   og‘ir   kechadi.   Gekatey,   Ktesiy   va   Ksenofont
asarlarida Sug‘diylar haqida ma’lumotlar yo‘q.
Aleksandr Makedonskiy davri va so‘nggi yunon-rim tarixshunoslari asarlarida
tarixiy-geografik   ma’lumotlar   ancha   keng   berilgan.   Sug‘diyonadagi   alohida
joylarda,   viloyatlar,   qal’alar   –   Nautaka,   Ksenippa,   Maroqanda,   Bagi,   Basileya   –
“podsho shahri”, Politemet-Zarafshon, “Oksiart, Sug‘d qoyasi” va boshqa xabarlar
shular jumlasidandir.
Bu   ma’lumotlar   asosida   turli   fikrlarga   ega   bo‘lish   mumkin.   Dastavval,   mill.
avv.   IV   asrga   kelib,   sug‘diylarning   hududiy   joylashuvi,   ularning   yashash   uchun
foydalangan   asosiy   yerlarining   chegaralari,   daryo   vohalari   va   viloyatlari   aniqroq
ko‘rinadi.   Ammo,   bu   jarayonning   tarixiy   an’analari   –   sug‘diylarning   yoyilishi,
o‘troq vohalarining paydo bo‘lishi  va shu joylarda yirik shahar  markazlariga asos
solinishi yanada qadimgi davrlarga borib taqaladi.
Qadimgi   viloyatlarning   joylashuv   hududlari   anchagina   muammoli   masala
bo‘lib,   tadqiqotchilarning   fikrlariga   qaraganda,   O‘rta   Osiyoning   janubiy
viloyatlariga   (jumladan,   Sug‘diyonaga   ham)   ko‘chmanchilarning   hujumi-bu
hududlarda   davlat   uyushmalari   paydo   bo‘lishiga   sabab   bo‘lgan   bo‘lishi   mumkin
edi. Arxeologik   topilmalarning   ma’lumot   berishicha,   Qashqadaryo   havzasi,
Surxon vohasi va Shimoliy  Afg‘oniston hududlarida mil. avv. X-VIII asrlarga oid
uncha   katta   bo‘lmagan   va   mustahkamlangan   o‘troq   dehqonchilik   manzilgohlari
haqiqatdan   ham   ko‘chmanchilarning   otliq   kamonchilari   hujumlariga   dosh
berolmas   edilar.   Ammo,   bunday   manzilgohlardan   kuchli   harbiy   to‘qnashuvlar   va
siyosiy   qarama-qarshiliklardan   dalolat   beruvchi   yong‘in   hamda   vayrongarchilik
izlari   aniqlanmagan.   Undan   tashqari,   bu   hududlarda   yangi   yerlar   jadallik   bilan
o‘zlashtirilgan va o‘troq aholi bilan chorvador  ko‘chmanchi  aholi  qo‘shnichilikda
yashashgan (Zarafshon va Qashqadaryo quyi oqimlari).
Shuni   alohida   ta’kidlash   lozimki,   aholi   soni   va   zichligining   o‘sib   borishi,
hosildor yer maydonlarining o‘zlashtirilishi va o‘troq manzilgohlar sonining oshib
borishi   natijasida   yaylovlar   qisqarib,   chorva   yemishiga   talab   ortib   boradi.   Ishlab
chiqaruvchi   kuchlarning   jadallik   bilan   rivojlanishi   aholi   joylashuvining   hayotiy
zarur   hududlarga   bo‘linib   ketishiga   olib   keladi.   Bunday   sharoitda   chorvador
aholining   ma’lum   qismi   xo‘jalikning   yarim   o‘troq   va   haydama   chorvachilik
shakliga o‘tishga majbur bo‘ladilar. Shuning uchun ham O‘rta Osiyodagi mill. avv.
VI-IV   asrlarga   oid   ko‘chmanchilar   yodgorliklari   o‘troq   aholi   hududlari
chegaralarida   (Orolbo‘yi,     shimoliy   Turkmaniston,   Zarfshonning   quyi   oqimi,
Pomir   va   boshqa)   joylashganligi   tasodifiy   hol   emas.   A.Sagdullayevning   fikricha,
nisbatan   yirik   siyosiy   uyushmalarning   paydo   bo‘lishiga   O‘rta   Osiyo   o‘troq   va
ko‘chmanchi aholisi o‘rtasidagi doimiy siyosiy qarama-qarshiliklar sabab bo‘ladi.
Aholi   aralash   joylashuvi   hududlarida   o‘troq   viloyatlar   siyosiy
uyushmalarining   shakllanishiga   turtki   bo‘lgan   omillardan   biri,   O‘zbekiston
janubidagi   dasht   hududlarda   joylashgan   ko‘chmanchi   qabilalar   hujumi   xavfi   edi.
Mil.   avv.   VII-VI   asrlarga   kelib   bunday   hujumlar   tez-tez   bo‘lishi   muqarrar   edi.
Chunki,   O‘rta   Osiyoning   ko‘pgina   tog‘   va   dasht   hududlarida   yilqichilik   va
chorvachilik  keng tarqalib, ko‘chmanchilarning o‘zlari esa jangovar qurollanishda
katta muvaffaqiyatlarga erishib, jiddiy harbiy xavf tug‘dira boshlaydilar. O‘rta Osiyodagi eng qadimgi davlat uyushmalari haqida so‘z borar ekan, eng
qadimgi   shaharlarni   ifodalovchi   mustahkamlangan   markazlarga   alohida   e’tibor
qaratish   lozim   bo‘ladi.   Chunki,   eng   qadimgi   shaharlar   dastlabki   davlatlarning
markazlari   sifatida   shakllanadi   va   bu     masala   ko‘pgina   tadqiqotchilar   tomonidan
maxsus   ko‘rib   chiqilgan,   hamda   rivojlanish   taraqqiyotining   turli   davrlari     bilan
belgilangan.
Hozirgi   kunga   kelib   olingan   yangi   ma’lumotlar   asosida   bu   masalaga
birmuncha aniqliklar kiritildi. Hususan, shuni alohida ta’kidlash lozimki, Qadimgi
Baqtiriya va Sug‘diyona hududlarida I ming yillikning boshlariga oid eng qadimgi
rivojlangan   shahar   harobalari   uchramaydi,   ilk   temir   davri   shaharlarining
rivojlanishi esa mil. avv. VII-II asrlarga oiddir.
Mil. avv. VIII asrning oxiri – VII asrga kelib qadimgi O‘zbekiston hududidagi
manzilgohlar   rivojlanishida   jadallik   bilan   o‘zgarishlar   boshlanib,   Baqtriya,
Marg‘iyona va Sug‘diyona hududlarida o‘zida shaharsozlik belgilarini (mustahkam
devorlar, saroylar, burjlar, xandaqlar, devorlardagi o‘q otish yo‘laklari va boshqa)
aks  ettiruvchi  manzilgohlarning  soni  20  tadan  ziyodroq.  Asosiy  manzilgohlar   esa
(maydoni   5   gektardan   kam)   qishloq   qo‘rg‘onlari,   uncha   katta   bo‘lmagan   alohida
qal’alar   va   dehqonchilik   qishloqlaridan   iborat.   Shaharlar   turiga   kiritish   mumkin
bo‘lgan,   kattagina   qo‘rg‘onli   mustahkamlangan   manzilgohlar   ayrim   qadimgi
dehqonchilik   vohalarida   (Surhon,   Qashqadaryo,   Zarafshon   havzalari   va   boshqa)
bitta yoki ikktadan ko‘p bo‘lmagan.
Ilk temir davri  Sug‘diyonada, alohida hududiy tartib guruhida bo‘lib markaz
vazifasini     bajargan   bir   necha   manzilgohlar   turlari   mavjud   edi.   Bular   maydoni   5
gektardan   15   gektargacha   bo‘lib,   tuman   –   voha   markazi   vazifasini   bajaruvchi
markazlar – Daratepa, Konimex, Chordara; maydoni 20 gektardan 80 gektargacha
bo‘lgan   viloyat   markazlari   vazifasini   bajarishi   mumkin   bo‘lgan   shaharlar   –
O‘zunqir,   Yerqurg‘on,   Xo‘ja   Bo‘ston;   bir   necha   viloyatlar   markazi   vazifasini
bajaruvchi shaharlar – Afrosiyob (Maroqanda) va Buxoro kabilardir. Arxeologik   ma’lumotlarga   qaraganda,   hunarmandchilik   muassasalari   yirik
manzilgohlar   ichida   markazlashib   boradi.   Bu   manzarani   Afrosiyob   topilmalari
tasdiqlaydi. Bunday manzilgohlar asta – sekinlik bilan hunarmandchilik, savdo va
madaniy markazlarga aylanib boradi. Bu jarayonda qadimgi yo‘llar nihoyatda katta
ahamiyatga   ega   bo‘lganligini   ta’kidlab   o‘tishimiz   joizdir.   Afrosiyob,   O‘zunqir,
Yerqurg‘on   kabi   ko‘hna   shaharlar   O‘rta   Osiyo   shimoliy   dasht   hududlardan
keluvchi yo‘llar ustida joylashgan.
Tadqiqotchi   Sh.Odilov   Sug‘diyonada,   xususan   Buxoro   va   Zarafshon
vohalarida   topib   tekshirilgan   ilk   temir   davriga   oid   arxeologik   ma’lumotlarni
boshqa   hududlar   bilan   solishtirib   chuqur   tahlili   etadi.   Buxoro   hududlaridan
topilgan   “ahamoniylar   davri”   yodgorliklari   uncha   katta   bo‘lmagan   hududlarda
joylashgan   bo‘lib,   bu   yerlarning   keng   hududlarga   yoyilgan   etno-madaniy   viloyat
tarkibiga kiritish lozimki, ilk temir davrida bu hududlarda tashqi ko‘rinishi bir xil
bo‘lgan   dehqonchilik   madaniyati   shakllanadi.   Bu   etno-madaniy   viloyat   dastavval
Amudaryo   vohasi   (Xorazm,   Marg‘iyona,   Baqtriya),   Janubiy   Sug‘d,   markaziy
Sug‘dning  bir   qismi,  Buxoro  Sug‘dining  shimoli  –  g‘arbiy  va  shimoliy  –  sharqiy
hududlari, shuningdek, Ustrushona kabi tarixiy viloyatlarini o‘z ichiga olgan.
Qadimgi   Baqtriya   hududlaridan   ko‘chib   borish   bevosita   Amudaryo,   Surxon,
Qashqadaryo   suv   havzalari   va   ularning   irmoqlari   orqali   bo‘lib   o‘tgan.   So‘nggi
bronza   davridayoq   Qashqadaryo   yuqori   oqimlarida   mavjud   bo‘lgan   madaniyat
sohiblari   tog‘lar   orqali   Markaziy   Sug‘d   (Samarqand)   hududlariga   yetib   keladilar.
Zarafshon vohasiga kelsak, Sh.Odilovning fikricha, Markaziy Sug‘dning kattagina,
qismi   (bir   tomondan   Afrosiyob   qo‘hna   shahri   atroflari   va   Ko‘ktepa,   ikkinchi
tomondan,   Sarmishsoy   va   Konimex   yodgorliklarigacha)   so‘nggi   bronza   va
“ahamoniylar   davri”da   (mil.   avv.   IV   asrning   boshlarigacha)   umuman
o‘zlashtirilmagan edi. Ammo, bizning fikrimizcha, aynan mana shu davrda Janubiy
Sug‘dning kattagina qismi o‘troq dehqonchilik aholisi tomonidan egallanib, daryo
vohalari va tekisliklar xaydama dehqonchilik   aholisi  tomonidan o‘zlashtirilib, bu
hududlar haydama dehqonchilikka ixtisoslashgan edi.  Qo‘shni   Qadimgi   Baqtriyaning   kattagina   hududlarida   ham   aynan   mana   shu
jarayonni ko‘zatishimiz mumkin.
SH.Odilov,   G‘arbiy   Sug‘dda   mil.   avv.   VI-V   asrlardagi   qishloqlar   paydo
bo‘lishini   O‘rta   Amudaryo   tomonidan   aholining   kirib   kelishi   bilan   bog‘laydi.
Ko‘pchilik tadqiqotchilar O‘rta Osiyoda davlatchilik tarixining boshlanishi janubiy
hududlarda boshlanib markaziy va shimoliy hududlarga yoyilgan deb hisoblanadi.
Arxeologik   manbalarning   ma’lumot   berishicha,   mil.   avv.   VII-VI   asrlarga
kelib O‘rta Osiyoning janubida ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy  munosabatlar
anchagina murakkablashadi. Bu o‘rinda Qadimgi Baqtriya ma’lumotlarini keltirib
o‘tish joizdir.
Agar   Midiya   saltanatining   sharqiy   chegaralari   Shimoliy   Parfiya   va   Ariyani
o‘z   ichiga   olganligini   hisobga   oladigan   bo‘lsak,   midiyaliklarning   Baqtriyaga
harbiy   xavf   tug‘dirishi   aniq   edi   va   yana   bir   harbiy   hujum   havfi   shimoldagi
ko‘chmanchi qabilalar bo‘lib, bu holat Baqtriya davlat uyushmasi paydo bo‘lishiga
sabab   bo‘lishi   mumkin   edi.   Kir   II   ning   O‘rta   Osiyoga   yurishi-Ahamoniylarning
Baqtriya va sak-massaget uyushmasi kabi jiddiy raqiblari   mavjud bo‘lganligining
dalilidir.   Forslar   O‘rta   Osiyo   janubiy   vloyatlarini   bosib   olganlaridan   keyingina,
ya’ni, mil.avv.   530 yilda sak – masagetlar ustiga yurish boshlaydilar. Demak, bu
paytga   kelib   Baqtriya   harbiy   –   siyosiy   uyushmasi   tarkibiga   Baqtriyadan   tashqari
Marg‘iyona va Sug‘diyona ham kirgan edi.
Bizning   fikrimizcha,   O‘rta   Osiyo   hududlarida   ilk   davlat   uyushmalarining
paydo   bo‘lishida   harbiy-siyosiy   omillardan   tashqari   ijtimoiy-iqtisodiy   jarayonlar
ham   katta   ahamiyatga   ega   edi.   Chunki,   siyosiy   jihatdan   shakllangan   davlat   yoki
uyushma iqtisodiyotsiz taraqqiyot bosqichiga ko‘tarila olmaydi.
Eng   so‘nggi   arxeologik   tadqiqotlar   natijalarini   tahlil   etar   ekanmiz,   Qiziltepa
(Surxondaryo),   Yoztepa   (Turkmaniston),   O‘zunqir,   Yerqo‘rg‘on   (Qashqadaryo),
Afrosiyob,   Ko‘ktepa   (Samarqand)   kabi   ko‘hna   shahar   va   manzilgohlar   sopol
buyumlari   va   qurilish   usullari   bir-biriga   nihoyatda   o‘hshash   ekanligining   guvohi
bo‘lamiz.   Ammo,   Yerqo‘rg‘on,   Kuchuktepa,   Qiziltepa,   Yoztepadan   topilgan   mil. avv. IX-VII asrlarga oid buyumlarga o‘xshash buyumlar Xorazm hududlaridan shu
paytga qadar topilmagan.
Demak,   qurilish   usullari   va   moddiy   madaniyatdagi   o‘zaro   o‘xshashlik,   mil.
avv.   I   ming   yillikning   boshlari   Baqtriya,   Marg‘iyona   va   Sug‘diyona   hududlari
o‘rtasida   hech   bo‘lmaganda   etnik   tarixiy   –  madaniy   birlik   mavjud  bo‘lganligidan
dalolat   berib,   bu   o‘xshashlik   savdo-sotiq   munosabatlari,   o‘zaro   almashinuv   va
qadimgi     savdo-tranzit   yo‘llariga   ham   bog‘liq   edi.   Mil.   avv.   VI   asrga   kelib   esa,
Xorazm mustaqil davlat sifatida tashkil topadi. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki,
o‘zaro   almashinuvda   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lgan  Xorazmdagi   ilk  temir   davri
savdo-tranzit yo‘llari voha ichidagi ichki yoki ikkinchi darajadagi yo‘llar vazifasini
o‘tar   edi.   Asosiy   savdo   yo‘llari   esa   Baqtriyadan   Janubiy   Sug‘d   (Qashqadaryo),
Markaziy Sug‘d (Samarqand) orqali Toshkent vohasi  va Farg‘ona vodiysiga o‘tib
ketardi.
Arxeologik   tadqiqotlarning   ko‘rsatishicha,   sug‘orma   dehqonchilikning
rivojlanishi va ixtisoslashgan hunarmandchilik natijasida bronza davridayoq O‘rta
Osiyo   hududlarida   ijtimoiy   tabaqalanish   va   mulkiy   tengsizlik   paydo   bo‘ladi.   Bu
jarayon  faqat  ichki  sabablarga  bog‘liq bo‘lmay, Yaqin Sharqdagi  yuqori  darajada
rivojlangan   an’anaviy   tarixiy-madaniy     aloqalarga   ham   bog‘liq   edi.   Har   bir
jamoaning   rivojlanishi   uning   ichki   qonuniyatlaridan   kelib   chiqsa   ham,   dastlabki
markazlardan   bo‘ladigan   tashqi   ta’sir   chetdagi   viloyatlarning   taqdirida   katta
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin edi.
O‘zbekiston   hududlaridan   yangi   arxeologik   ma’lumotlar   ilk   davlat
uyushmalari   paydo   bo‘lishini   yanadi   kengroq   izohlash   imkonini   yaratadi.   Bu
ma’lumotlarga   qaraganda,   ilk   temir   davri   umumiy   jamoalardagi   asosiy   ishlab
chiqaruvchi   kuchlarni   bir   necha   kichik   oiladan   iborat   uy   jamoalari   tashkil   etgan.
Manzilgohlar   joylashuvining   tashqi   belgilariyoq   katta   oilali   uy   jamoalari   ancha
yirik   uyushmalarga   kirganligidan   dalolat   beradi.   Boshqaruv   tartibida   katta   oilalar
jamoasi boshliqlari yoki uy hujayinlari, shuningdek, alohida qishloq qo‘rg‘onlarini
boshqaruvchi  eski  jamoalar katta o‘rin tutgan. Har bir katta oila mumkin bo‘lgan
qarindoshlik   aloqalariga   qaramasdan   alohida   uyga,   ishlab   chiqarish   buyumlariga ega   bo‘lishgan,   o‘zining   qishloq   hujalik   mahsulotlari   zahiralari   va   chorvalari
bo‘lgan yoki o‘zining iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan xo‘jalikni aks ettirgan.
Olib   borilgan   tadqiqotlar   natijalarini   solishtirib   va   umumlashtirib   shunday
xulosaga   kelish   mumkinki,   Sug‘diyona   hududlariga   odamlar   eng   qadimgi
davrlardayoq kirib kelib, tog‘oldi hududlari, daryo vohalari, keyinchalik esa, dasht
hududlariga tarqaladilar. 
Bu hududlarda mavjud bo‘lgan qo‘lay tabiiy sharoit – ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy hayotning rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratgan.
- Turli   qadimgi   manbalarda   Sug‘diyona   nomi   tilga   olinsa   ham,   alohida
davlat   sifatida   eslatilmaydi.   Bu   hol   tadqiqotchilarning     turli   bahslariga   sabab
bo‘lishiga   qaramasdan,   arxeologik   tadqiqotlar   bu   masalaga   ko‘pgina   aniqliklar
kiritadi.   Darslik   muallifi   bu   tadqiqotlarni     tahlil   qilib   va   boshqa   ma’lumotlarni
umumlashtirib shunday hulosa chiqaradi.:
- Mil.  avv.  I   ming  yillikning  boshlariga   oid  tarixiy  –  madaniy  yodgorliklar
Sug‘diyona   hududlarida   davlatchilik     tarixi   aynan   mana   shu   davrdan
boshlanganligidan dalolat beradi;
- Sug‘diyona   davlatchiligi   tarixida   nafaqat   chetdan   bo‘lgan   tashqi   ta’sir,
balki, ichki omillar imkoniyatlarining ham ahamiyati katta bo‘ldi;
- Mil.   avv.   I   ming   yillikning   birinchi   yarmida   Sug‘diyona   Baqtriya   davlati
doirasida   nafaqat   siyosiy,   balki   etnik-madaniy   birlikni   tashkil   etardi.   Qurilish
usullari   ,   me’morchilik   san’ati   va   moddiy   madaniyatdagi   o‘xshashlik   fikrimiz
dalilidir. Zero, bunday o‘xshashlik iqtisodiy, madaniy munosabatlar hamda siyosiy
birlik asosida paydo bo‘lishi mumkin edi;
- Makedoniyalik   Aleksandr   yurishlaridan   keyingi   davrlarda   Sug‘diyona
mustaqil   davlat   sifatida   mavjud   bo‘lib,   qo‘shni   davlatlar   bilan   o‘zaro   aloqalarni
yanadi rivojlantiradi. Adabiyotlar:  
1. Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya 
bosqiniga qadar). T., 2000.
2. Axmadjonov  Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T., 2003
3. Ismoilova J. Farg‘ona vodiysida milliy ozodlik kurashlari. T., 2003.
4. Istoriya Uzbekistana. – T.: Fan, 2012.
5. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. T., 2004.
6. Sagdullayev va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. T., 
2000.
7. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida 
O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas’ul 
muharrir: D.A.Alimova. – T.: Sharq, 2001.  
8. Murtazayeva R.H. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. –
Toshkent: Universtitet, 2007. 
9. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 13-jildlik. T.: O‘zME, 2000-2006. 
10. O‘zbekiston tarixi. T.: Universitet, 1997.

Qadimgi So‘g‘diyonada tovar pul munosabatlarining shakllanishida

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский