Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 922.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qarshi cho`lining iqlimiy sharoiti va agroiqlimiy hususiyatlaridan foydalanish masalalari

Купить
Qarshi cho`lining iqlimiy sharoiti va agroiqlimiy
hususiyatlaridan foydalanish masalalari
KIRISH
I.BOB. O`RTA  OSIYO  ChO`L  LANDSHAFTLARI VA
ULARNI  ShAKLLANTIRUVCHI   OMILLAR
1.1.  O`rta osiy o  ch o ` l larini tasniflash masalalari   
1.2.  O`zb e kiston  ch o ` l   hududlarining g e ografik o`rganilish tari x idan
1.3.  O`zb e kistonda  ch o ` l lanish to`g`risida
1.4.  O` zbekiston cho`l zonasining aridlik        koeffitsiyenti
II. BOB.  QARSHI CHOLINING IQLIMIYNING IQTISODNI
RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI  VA AGROIQLIMIY
HUSUSIYATLARIDAN FOYDALANISH MASALALARI
         2.1. Qarshi cho`lining tabiiy sharoiti va resusrslari.
            2.2 Qarshi cho li iqlimining qishloq xo jalik mahsulotlari yetishtirishdagi’ ’
ahamiyati
        2.5. Qarshi c ho`l i   agro iqlimini harakterlaydigan asosiy omillar ga tavsif
          2. 6 . Qarshi cho`lining agroiqlimiy resurslariga ta`rif
X ULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`Y X ATI
ILOVA LAR KIRISH
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi.  O`zbekistonda bozor iqtisodiyotiga
o`tish davrida  cho`l landshaftlari resurslaridan samarali foydalanish muhim ilmiy-
amaliy   ahamiyatga   ega,   sababi   landshaft   resurslari   tarkibidagi   o`simlik   zahiralari
yoki cho`l hududlarining yaylovlaridan samarali foydalanish katta ahamiyatga ega
bo`lib,   qo`shimcha   daromad   to`plashda   asosiy   manbalardan   hisoblanadi.   Shu
borada   O zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   mahkamasining   2011     yilda’ –
respublikani   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlantirish   yakunlariga   va   2012   yilda	
–
iqtisodiyotni   barqaror   rivojlantirishning   eng   muhim   ustuvor   vazifalariga
bag ishlangan majlisida Prezident I.Karimov     murakkab ob   havo va iqlim	
’ “ … –
sharoiti   tufayli   vujudga   kelgan   muammo  va   qiyinchiliklarga   qaramasdan,   qishloq
mehnatkashlarining   fidokorona   mehnati   hisobidan   2011   yili   ehg   muhim   qishloq
xo jalik   mahsulotlari   davlat   xaridi   bo yicha   shartnoma   majburiyatlari   nafaqat
’ ’
bajarilgani,   balki   ortig I   bilan   bajarilganini   ta kidlash   o rinli       ekanligini	
’ ’ ’ ”
bayon etganlar.  I.Karimov.   2012 yil Batanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga	
“
ko taradigan yil bo ladi   Xalq so zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.	
’ ’ ” ’
             Iqlim resurslari eng muhim tabiiy boyliklardan biri sanaladi.   Har bir joyning
iqlim   sharoitlari   bilan   uning   tuproq   o`simlik   qoplami   ichki   suvlari   va   aholining
xo`jalik   faoliyati   bog`liq.   Iqlim   sharoitlarini   ilmiy   jihatdan   aniqlash   qishloq
xo`jaligini oqilona joylashtirish va to`g`ri ixtisoslashning zarur shartidir.
Har bir joyning iqlim geografik joylanishiga va quyosh nurlarining tik yoki
yotiq   tushishiga,   o`rganilayotgan   joyning   dengiz   yuzasidan   balandligiga,   relef
hususiyatlariga   va   boshqa   omillarga   bog`liq.   Shuning   uchun   iqlim   haqida   fikr
yuritishdan   oldin   Qarshi   cho lining   geografik   sharoiti   haqida   ma`lumot   berish	
’
maqsadga muvofiqdir.
       Dunyo   miqyosida   urbanizatsiyaning   rivojlanishi,   aholi   soning   yildan-yilga
oshib   borishi   bir   qator   global   muammolarni   yuzaga   keltiradi.   Ana   shulardan   biri
oziq-ovqat   muammosidir.   Aholini   oziq   ovqat   bilan   taminlaydigan   asosiy
bo`g`inlaridan   biri   esa   qishloq   ho`jalikdir.   Qarshi   cho li   mamlakatimizning	
’ janubida   joylashganligi   tufayli   hududga   yil   davomida     katta   miqdorda   radiatsiya
tushadi.   Quyosh   radiatsiyasining   yalpi   issiqlik   miqdori   yil   davomida   har   kv   km
yuzaga 4000-4450 m/j kv m. ni radiatsiya  balansining yillik miqdori esa tahminan
2800   mj/   kv   m   ni   tashkil   etadi.   Radiatsiya   miqdorining   katta   bo`lganligi   sababli
Qarshi   cho li   hududi   katta   isssiqlik   resurslariga   ega.   Natijada   viloyatning   katta’
qismi   agroiqlim       resurslariga   ko`ra   qishloq   ho`jalik   tarmoqlarini   rivojlantirish
uchun qulay imkoniyatlarga ega ekanligidan bazi qishloq ho`jalik   ekinlaridan 2-3
martagacha hosil olish mumkin. Qishloq ho`jalikni rivojlantirish aholini oziq-ovqat
bilan   taminlash   muammosini   hal   qiladigan   dolzarb   masalalardandir.   Shuning
uchun   biz   bitiruv   malakaviy   ishni   Qarshi   cho li   ning   agroiqlimiy   resurslarini	
’
o`rganishga bag`ishladik.
Prezidenti   I.Karimov   2009   yilning   yakunlari   va   2010   yilda   O`zbekistonni
ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlantirishning   eng   muhim   ustvor   yo`nalishlariga
bag`ishlangan   Vazirlar   Mahkamasining   majlisidagi   maruzasida   Q i s hloq	
“
joylarning   tabiiy   iqlim   sharoiti   va   relefini,   yurtimiz   hududlarining   ijtimoiy
demografik   hususiyatlarini   hisobga   olgan,   zamonaviy   qurilish   materiallari   va
tehnologiyalarini   qo`llagan   holda,   yakka   tartibda   quriladigan   uylar,   ijtimoiy
ma`daniy   va   sanitariya   maishiy   obektlar   loyihalarini   takomillashtirish   ishlarini
davom   ettirish   lozim     deb   takidlaydi.   Bu   esa   bitiruv   malakaviy   ishning	
”
dolzarbligini bildiradi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   ilmiy   ishlanganlik   darajasi .   Geografiya   fani
iqlim hosil qiluvchi omillar va iqlim resurslaridan foydalanishning tadqiqot ishlari
bilan   keng   miqyosida   shug`ullanadi.   Agroiqlimiy   resurslarni   o`rganish   jamiyat
ishlab   chiqarish   jamiyat   ishlab   chiqarish   kuchlarini   rivojlantirish   mehnat
resurslarini   joylashtirish   turli   geografik   va   demografik   muammolarni   yechishda,
tabiiy resurslardan oqilona foydalanishda muhim ahamiyatga ega mamlakatimizda
iqlim   resurslaridan   foydalanish   jihatlari   bilan   L.N.   Babushkin,   A.N.   Kogay   va
boshqalar, viloyatimizdan R. Ahmedov,  S. I. Abdullaev (2004-2010), A. Mamatov
2004 va boshqalar shug`ullanganlar.        Bitiruv malakaviy ishning maqsadi . Viloyatning tabiiy sharoitini o`rganish
natijalariga   tayangan   holda,   agroiqlimiy   jihatdan   amaliy   foydalanishni   ilmiy
asoslash qishloq ho`jalik ekinlarini ekishning optimal hududlari va davrlarini ilmiy
tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadidan kelib chiqqan holda, uning quyidagi
vazifalari  belgilandi.
-  O`rta osiy o  ch o ` l larini tasniflash masalalari ni o rganish;’    
-  O`zb e kiston  ch o ` l    hududlarining g e ografik o`rganilish   va    O`zb e kistonda
ch o ` l lanish to`g`risida gi ma lumotlarni tahklil qilish;	
’
-  O` zbekiston cho`l zonasining aridlik        koeffitsiyenti ni tavsiflash;
-  Qarshi cho li	
’  tabiatning o`ziga hos hususiyatlarini tahlil qilish ;
                      -   Qarshi   cho li   agroiqlimiy   resurslariga   tarif   berish   uchun   agroiqlim	
’
resurslarini o`rganishga doir tajribalarni tahlil qilish. 
Bitiruv   malakaviy   ishning   obekti.   Qarshi   cho li   tabiiy   sharoiti   va   iqlim	
’
unsurlarini   agroiqlimiy   jihatdan   tahlil   qilgan   holda,   hududda   qishloq   ho`jalik
ekinlari   turlarini   ekishning   hududiy   obteial   davrlarini   aniqlashni   amalga   oshirish
va uni qishloq ho`jalikka tadbiq etish yo`llarini ishlab chiqish.
Bitiruv   malakaviy   ishning   tadqiqot   usullari .   Bitiruv   malakaviy   ishni
bajarish   uchun   bir-biri   bilan   bog`liq   bo`lgan   ilmiy   yondoshuvlar   va   usullardan
foydalaniladi.   Bu   borada     asosiy   ilmiy   yondoshuvni   tizimli   tahlilni   tashkil   etadi.
Bunda   bir-biri   bilan   bog`liq   bo`lgan   tog`,   tog`oldi   va   tekisliklarning   tarkibida
agroiqlimiy   resurslardan   foydalanish   tahlil   qilindi.   Amalga   oshirilgan   BMI   da
iqlimiy   gidrologik,   kartografik,   geobotanik,   geoekologik,   tibbiy   geografik   va
boshqa ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanildi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   ilmiy   va   nazariy   asoslanganligi .   Geografik
bilmilarni,   hususan   iqlimshunoslikning   nazariy   va   metodologik   asoslarini   chuqur
o`zlashtirgan   holda   statistic   ma`lumotlar   va   meteorologik   stansaiyalarining
ma`lumotlarini   tahlil   qilish,   shahsiy   kuzatuvlar   asosida   tog`,   tog`   oldi   va   tekislik
hududlari, xususan  Qarshi  cho li uchun mavjud agroilimiy resurslarini  o`rganish	
’ bilan   qishloq   ho`jalik   ekinlari   turlarini   yetishtirish   uchun   zarur   bo`lgan   mezoniy
ko`rsatkichlar aniqlanib,  ular miqdor jihatdan asoslanildi.
Bitiruv  malakaviy   ishning   amaliy  ahamiyati.   U shbu   bajarilgan     BMI   tabiiy
resurslardan foydalanishni ta`minlaydi. Iqtosodiyotni rivojlantirishda geografik va
fanlar aloqasi doirasi da   tasniflaydi.
Iqtisodiy foyda keltirishi  nazarda tutiladi.   Tadqiqot  natijalaridan   amaliy va ilmiy
ishlarda foydalanish mumkin.
Bitiruv   malakaviy   ishning   tuzilmasi.   BMI   kirish   2   ta   bob   bo`lim,   Hulosa,
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati, jadval karta va ilovalardan iborat.
1   Karimov   I.A   Asosiy   vazifamiz   taraqqiyoti   va   halqimiz   farovonligini   yanada
yuksaltirishdir. Maruzadan halq so`zi gazetasi 30 yanvar № 21 Yu.
I.BOB. O`RTA  OSIYO  C H O` L   LANDSHAFTLARI VA
ULARNI  SHAKLLANTIRUVCHI   OMILLAR
                          Qashqadaryo   viloyati   xususan   Qarshi   cho li   Yevrosiyo   materigining’
subtropik   mintaqasining   kontinental   sektorida,   okean   havzalaridan   uzoqda
joylashganligi sababli issiq va quruq yozli qishda nisbatan sovuqroq qishli iqlimga
ega. Viloyatning yer yuzasi  tuzilishi  o`ziga hos bo`lib, shimol tomondan, shimoli
sharqdan   va   janubi   sharqdan   tog`lar   bilan   o`ralganligi,   g`arbda   tektonik   botiqdan
iborat   ekanligi   iqlim   unchurlarining   g`arbdan sharqqa   tomon   o`zgarib   borishiga	
—
sabab bo`ladi.
Arid iqlim  sharoitida vujudga kelgan cho`l  landshaftlari  materiklarning ichki
qismlarida,   okean   va   dengiz   sohillarida,   yirik   tog`   oralig`i   botiqlarida,   orografik to`siqlarida,   baland   tog`   va   platolarda   keng   tarqalgan.   Cho`l   landshaftlarining
asosiy   qismi   subtropik,   tropik   va   m o `tadil   mintaqalarga   t o ` g `ri   keladi.   Cho`l
landshaftlari   muayyan   zonal,   regional   va   paradinamik   hususiyatlari   bilan   ajralib
turuvchi,   o`zining   alohida   shakllangan   ekologik   sharoiti   bilan   yashovchi
qonyniyatlariga,   rivojlanish   va   degradatsiyalanish   jarayonlarida   o`ziga   hos
hususiyatlariga,   dinamik   o`zgarish   shakllariga   ega   bo`lgan   tabiiy   geografik
hosiladir.
Cho`l   landshaftlarining   vujudga   kelishi,   shakllanishi   va   rivojlanishida,
ularning makon va zamonda geografik tarqalishida bir necha omillar yetakchi  o `rin
tutadi.   Bular   geografik   qobiqning   zonalligi,   issiqlik   va   namlikning   notekis
taqsimlanishi,   orografik   to`siqlar,   subtropik   kengliklarda   yil   davomida   atmosfera
bosimining   hukmronligi,   sovuq   dengiz   oqimlarining   materik   sohillariga   ta`siri   va
boshqalardir.
Tropik   va   subtropik   kengliklarda   passat   shamollari   tufayli   yoz   oylarida
havoning   nisbiy   namligi   O`rtacha   30%   gacha   pasayib,     harorat   32-350S   gacha,
maksimal   harorati   esa   500S   gacha   kO`tariladi.   Ana   shunday   tabiiy   geografik
sharoitda   vujudga   kelgan   cho`llarga   Afrikaning   Sahroi   kabir,   katta   g`arbiy   erg,
Katta   Sharqiy   Erg,   Liviya   cho`llarini   ko`rsatish   mumkin.   Subtropik   kengliklarda
tog`oralig`i   botiqlari   ham   qurg`oqchil   arid   iqlim   harakteriga   ega   bo`lib,   yillik
yog`in   miqdori   150-200   mm   dan   oshmaydi.   Bunday   joylarga   Kalahari   cho`l
landshaftlari,   Arabiston   yarim   orolidagi   Suriya,   Katta   Nefud   va   Rub-el-Hali
cho`llari,   Avstraliyaning   Katta   Viktoriya,   Katta   qum,   Simpson,   Gipson   va   Styort
cho`llari misol bo`ladi.
1.1. O`rta osiyo cho` l larini tasniflash masalalari  
O`zbekiston   hududi     tabiatining   O`rta   Osiyo   o`lkasiga   xosligi,   uning   cho`l
zonasi   kengliklarida   joylashganligidir   Ma`lumki,   cho`llarning   shakllanishi   va
ularning   tiplarini   vujudga   kelishi   bir   qator   geografik   komponentlarga,   hususan
iqlim   va   yer   yuzasining   litologik   tarkibiga   boG`liq.   Cho`llarning   hilma-hil
b o `lishida, ularning tiplarini tarkib topishida iqlim va litologik omillar yetakchilik
qiladi.   Yuza   oqimlar,   tuproq-o`simlik   qoplami   ularga   nisbatan   ikkinchi   darajali o`rin   tutadi.   Shuning   uchun   ham   cho`l   hududlarini   tasniflashda   hozirga   qadar
cho`lshunoslar,   geograflar,   geobotaniklar,   yaylovshunoslar   o`rtasida   puhta   ishlab
chiqilgan   va   ilmiy   nuqtai   nazardan   asoslangan   tasnifiy   taksonomik   birliklar
mavjud   emas.   Cho`llarni   tasniflashga   baG`ishlangan   barcha   adabiyotlarda
tadqiqotchilar cho`l tiplarini ajratish bilan chegaralangan.
A.G.   Babaev   va   boshqalarning   (1986)   fikricha   «Cho`l   tipi»   tushunchasiga
umumgeografik   majmua,   aniqrog`i   ekologik   ko`rsatkichlar   qo`yilgan.   Cho`llarni
tiplashtirish   O`simliklar,   iqlim   va   tuproqlarni   tiplashtirishdan   farq   qiladi.   Shunga
qaramasdan   cho`llarni   tiplashtirishda   bir   necha   hil   yondashishlar   bor.   Cho`llarni
tasniflashda   odatda   iqlim   ko`rsatkichlari,   tuproq   tiplari,   flora   tarkibi,   litologik   va
litoedafik   sharoit   asos   qilib   olinadi.   Lekin   har   bir   tadqiqotchi   cho`llarni
tasniflashda   cho`l   tabiatini   o`ziga   hos   belgilariga   asoslanish   nuqtai   nazardan
yondoshsa maqsadga muvofiq bo`lar edi. 
O`rta Osiyo cho`llarini ilk bor tipologik tasniflash ishlari L.S. Berg tomonidan
amalga   oshiriladi   (1911,   1913).   U   ona   jinslarning   tarkibiga   qarab     O`rta   Osiyo
cho`llarini   to`rtta   tipga   ajratgan:   qumli,   gilli,   sho`rhok   va   toshloq.   M.G.   Popov
(1923)   O`rta   Osiyo   cho`llarini   geobotanik   nuqtai   nazardan   tipologik   tasniflashda
L.S.  Berg tomonidan   ajratilgan cho`l   tiplariga   asoslanib   quyidagi  cho`l   tiplarini
ajratgan: 1) hamada (qadimgi jinslarda, gipssiz va yosh jinslarda, gipsli) cho`llari;
2) qumli cho`llar; 3) sho`rhok cho`llar; 4) shuvoqli-toshli cho`l (serir); 5) efemerli
gilli cho`l.
Ye.P. Korovin va D.N. Qashqarov (1933) «Turkistonning cho`l tiplari» («Tip
pustn   Turkestana»)   maqolasida   O`rta   Osiyo   cho`llarini   iqlim   hususiyatlariga,
hayvonot   olami   hamda   O`simliklarining  kelib   chiqishiga   ko`ra   ikkita  cho`l   tipiga
ajratadi. Bular: 1. Turkistonning (O`rta Osiyoning) janubiy qismini egallab yotgan
O`rta   dengiz   cho`l   tipi.   2.   Turkistonning   shimoliy   qismiga   tegishli   bo`lgan
Markaziy   Osiyo   cho`l   tipi.   Bu   asosiy   tiplardan   tashqari   ona   jinslarning
hususiyatiga  qarab ham  to`rtta cho`l  tipiga  ajratishgan:  qumli, gilli, sho`rhokli  va
gipsli. Bu yerda mualliflar  O`rta Osiyo cho`llarini  tipologik tasniflashda  iqlim  va
biogenetik   printsiplardan   tashqari   edafik   printsipdan   ham   foydalangan.   Masalan, Markaziy   Osiyo   (shimoliy   cho`l)   cho`llari   doirasida   qumli,   shuvoq-sho`rhok,
shuvoqli va shuvoq-betagali cho`llarni ajratishgan. 
O`rta Osiyo cho`llari I.V. Kozlov (1959) tomonidan ham ona jinslar tarkibiga
asoslangan holda, ya`ni litologik printsipga tayanib tipologik tasniflangan. U O`rta
Osiyo   cho`llarini   o`nta   tipga   ajratgan:   qumli,   qumli-toshloq,   qumoq-gilli,   toshloq
tog`oldi   prolyuvial,   gilli-toshloq,   gipsli,   tub   jinslardagi   gilli   qadimiy   delta   va
vodiylardagi soz tuproq-gilli, shag`alli-lyossli va sho`rhok cho`llar.
M.P.  Petrov  (1973)   o`zining  «Yer  shari  cho`llari»  («Pustni  zemnogo   shara»,
1973) nomli monografiyasida har qaysi morfostruktura doirasidagi cho`llarni yuza
yotqiziqlari   va   tuproq-grunt   hususiyatiga   ko`ra   lito-edafik   tiplarga   ajratish
maqsadga muvofiq ekanligini ta`kidlab, ularni o`nta tipga bo`ladi:
1) qadimgi allyuvial tekisliklarning yumshoq yotqiziqlaridagi qumli cho`l;
2)   gipslashgan   uchlamchi   va   bo`r   davri   strukturali   platolari   va   tog`oldi
tekisliklaridagi qumloq-shag`alli va shag`alli cho`l;
3) uchlamchi davr platolaridagi gipslashgan mayda toshli cho`l;
4) to g `oldi tekisliklaridagi mayda toshli cho`l;
5) mayda burmali va past tog`lardagi toshloq cho`l;
6) kam karbonatli qoplama soz tuproqlardagi soz tuproqli cho`l;
7) to g ` etagi tekisliklardagi lyossli cho`l;
8) to g `oldi tekislik va daryolarning qadimgi deltalaridagi gilli taqir cho`l;
9) turli yoshdagi gil va tuzli mergellardan tarkib topgan past tog`lardagi gilli
bedlendlar;
10) dengiz qir g `oqlari va sh o `rlangan botiqlardagi sh o `rhok cho`l.
N.A. Gvozdetskiy (1976, 1987) O`rta Osiyo cho`llarini tipologik tasniflashda
asosiy   e`tiborni   lito-edafik   printsipga   qaratib,   ularni   beshta   tipga   ajratgan:   gil
shuvoqli,   lyoss-gil   efemerli,   qumoq   psammofitli,   toshloq   gipsofitli   va   sho`rhok
galofitli cho`l tiplari.
A.G. Babaev va Z.G. Freykin (1977)  O`rta Osiyo va Qozog`iston cho`llarini
iqlim   sharoitiga   qarab   ekstraarid,   arid   va   chala   arid   qismlarga,   litologik   va
landshaft hususiyatlariga qarab esa to`rtta issiq cho`l tipiga bo`lgan: qumli, toshloq (hamada),   gilli   (taqirli)   va   sho`rhok   cho`llar.   Bular   o`z   navbatida   litologik-
petrografik,   geomorfologik   va   tashkil   topgan   jinslarning   fatsial   farqlariga   bog`liq
holda quyi taksonomik bosqichlarga bo`linishi ta`kidlangan.
O`rta   Osiyo   cho`llarini   tasniflash   chet   ellik   geograf-botaniklarning   ishlarida
ham uchraydi. H. Valter (Walter, 1974) O`z maqolasida avvalo tropik va subtropik
cho`llarni lito-edafik printsip asosida tasniflab, quyidagilarni ajratadi: 
toshloq cho`l (hamada);
mayda toshli cho`l yoki serir (reg);
qumli cho`l (erg, ereg);
ch o `kmalar sh o `rlangan gilli tuproqlari bilan (dayi, sebhi) yoki shotti;
vaqtincha suv oqadigan quruq vodiylar (vadi);
vohalar.
Muallif,   tropik   va   subtropik   cho`llarni   tasniflashdan   so`ng   O`rta   Osiyo
cho`llarini   to`rtta   tipga   ajratadi:   1)   efemerli,   2)   gipsli,   3)   galofitli   va   4)
psammofitli.   H.   Valter   O`rta   Osiyo   cho`llarini   tasniflashda   geobotanik   printsipga
asoslangan.
1.2.  O`zb e kiston  ch o ` l   hududlarining g e ografik o`rganilish tari x idan
Respublikamiz   hududining   yetmish   foizdan   ortiqroq   maydoni   cho`l   va
chalacho`llar hamda  quruq dasht yoki adir zonasiga t o ` g `ri keladi. Ushbu hududlar
mamlakat xalq xo`jaligining tarkib topishida o`ziga hos ahamiyat kasb etib kelgan.
Shuning uchun ham bu hududlarni xalq ho`jaligining turli sohalarini rivojlantirish
maqsadlarida   keng   qamrovli   tadqiq   etishga   katta   e`tibor   qaratilgan.   Ana   shunday
tadqiqotlar   sirasiga   geografik   hususan,     iqtisodiy   geografik   tadqiqotlarni   ham
kiritish mumkin.
  O`rta   Osiyo   va   uning   ajralmas   qismi   hisoblangan   respublikamiz   hududi
XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   hududiy   jihatdan   keng   qamrovli   tadqiq
etila   boshlandi.   Bu   davr   tadqiqotlari   umumgeografik   hususiyatlari   bilan   ajralib turar   edi.   Ayniqsa   geologik,   geomorfologik,   meteorologik,   glyatsiologik,
geobotanik   va   zoogeografik   jihatdan   olib   borilgan   tadqiqotlar   natijasida   ulkan
ilmiy   hamda   amaliy   ahamiyatga   molik   ma`lumotlar   to`plangan.   Ushbu
tadqioqotlardan   ko`zlangan   maqsad   o`lka   hududining   tabiiy   geografik   sharoiti
hamda   resurslaridan   xo`jalikni   hududiy   tashkil   etishda   foydalanish   ekanligini
nazarda   tutadigan   bo`lsak,   iqtisodiy   geografik   tadqiqotlar     bo`yicha   ilk
qadamlarning qo`yilishi aynan shu davrga borib taqaladi. 
XX   asr   boshlariga   kelib   o`lkamiz   hududining,   hususan   cho`l   zonasining
yer-suv,   iqlim   va   o`simlik   resurslarini   o`rganishga   katta   e`tibor   berildi.   Bundan
ko`zlangan   maqsad   chor   Rossiyasining   chekka   o`lkasi   bo`lgan   O`rta   Osiyoning
asosiy   xo`jalik   tarmog`i   bo`lmish     paxtachilikni   rivojlantirish   hamda   qishloq
xo`jaligining   xomashyo   yetkazib   beruvchi   boshqa   tarmoqlarini   shakllantirishdan
iborat edi. Ana shu ehtiyoj tufayli geografik tadqiqotlarning mazmun-mohiyati va
undan   ko`zlangan   maqsad   ham   o`zgarib   borgan.   Natijada   maxsus   ixtisoslashgan
ilmiy   dastur   asosida   ancha   mukammal   va   tizimli   tadqiqotlar   olib   borila
boshlangan.   Ayrim   geografik   rayonlarni   chuqur   miqdoriy   tahlil   qilish,   ularni
kartalashtirish,   hamda   iqtisodiy   salohiyatini   aniqlash   bosh   masalaga   aylangan.
Hududlarning   qishloq   xo`jaligi   nuqtai   nazardan   imkoniyatlarini   aniqlash   va–
baholashga     katta     e`tibor   qaratilgan.   Bu   borada   qishloq     xo`jaligi     tajriba
stantsiyalari  (  Toshkent, Mirzacho`l, Andijon, Zarafshon,   Farg`ona), Rossiya  yer
tuzish   va   dehqonchilik   boshqarmasi   qoshidagi     Yerlar   holatini   yaxshilash	
“
bo`limi ,   gidrometrik   bo`linma,   Turkiston   xarbiy   topografiya   bo`limi,   Rossiya	
”
Geografiya   jamiyatining   Turkiston   bo`limi   olimlari   tomonidan   olib   borilgan
tadqiqotlar natijalarini ko`rsatib o`tish mumkin. Ushbu muassasalarda faoliyat olib
borgan   olimlarning   ilmiy   faoliyati   xalq   xo`jaligining   dolzarb   vazifalari     yer	
–
tuzish, obikor dehqonchilik va yaylov xo`jaligini rivojlantirish, yer osti boyliklarini
izlab   topish,   yer-suv   resurslarini   baholash   hamda     kartalashtirish   kabi   masalalar
bilan   bog`liq   bo`lgan.   1906-1918-yillarda     nashr   qilingan   T u r kiston   qishloq	
“
xo`jaligi   jurnalida   qishloq   xo`jaligi   sohasida   olib   borilgan   tadqiqot   natijalari	
”
yoritib   borilgan   (Rahimbekov,   Dontsova,   1982).       Bunday   ma`lumotlar   o`z navbatida respublikamiz hududida XX asrning 20-yillaridan boshlab olib borilgan
iqtisodiy geografik tadqiqotlar uchun manba vazifasini o`tagan.
O`tgan asrning 20-yillarida olib borilgan tadqiqot natijalarida O`rta Osiyo va
respublikamiz   iqtisodiy   geografiyasi   hamda   hududiy   iqtisodiyotiga   oid
ma`lumotlarni   ko`rish   mumkin.   O`rta  Osiyo   hududining   tabiati,  tabiiy   sharoiti   va
tabiiy resurslarini o`rganish va baholash asosida tabiiy  geografik rayonlashtirishga
alohida   e`tibor   berilgan.   Ushbu   yo`nalishdagi   tadqiqot   natijalarini
G.N.CHerdantsev   (1922,   1928)   V.M.CHetirkin   va   Yu.I.Poslavskiy   (1926)   kabi
olimlarning   ishlarida   ko`rish   mumkin.     Keyinchalik   respublikamizda   iqtisodiy
geografiya   ilmiy   maktabi   hamda   qishloq   xo`jaligi   geografiyasi   yo`nalishining
shakllanishida yuqorida nomlari zikr etilgan olimlarning hissasi katta bo`lgan. Shu
tarzda   mamlakatimizda   iqtisodiy   geografiyaning   qishloq   xo`jaligi   geografiyasi
yo`nalishi   dastlab   tabiiy   geografik   tadqiqotlar   negizida,   ya`ni   qishloq   xo`jaligi
maqsadlarida   tabiiy   geografik   rayonlashtirish   bilan   bog`liq   holda   shakllana
boshlagan.   Ushbu   tadqiqotlar   qishloq   xo`jaligi   ishlab   chiqarishini   oqilona
joylashtirish   va   hududiy   tashkil   etishning   ilmiy   asosi   sifatida   e`tirof   etilgan.
Keyinchalik   mazkur   yo`nalishda   olib   borilgan   izlanishlar   natijasida   iqtisodiy
geografik rayonlashtirish amalga oshirilgan.
Iqtisodiy  geografik tadqiqotlarning XX asr  30-yillaridagi  rivojlanishi  tabiiy
sharoit   va   uning   imkoniyatlari,   tabiiy   resurslar,   ularning   yangi   konlari   hamda
zahiralarini   o`rganish   bo`yicha   olib   borilgan   ekspeditsiyalar     va   bu   borada
o`tkazilgan ilmiy anjumanlar  bilan bog`liq bo`lgan. Jumladan, bunday tadqiqotlar
mamlakatimizning   cho`l   zonasida   joylashgan   Janubi-G`arbiy   Qizilqumda
(I.I.Granitov rahbarligida), Qoraqalpog`iston hamda uning Ustyurt qismida amalga
oshirilgan.     Natijada   cho`l   zonasining   ekologik   sharoiti   va   qishloq   xo`jalik
imkoniyatlari,   shuningdek   foydali   qazilmalarni   izlash   bo`yicha   samarali   ishlar
amalga   oshirilgan.   1933   yilda   respublikamizda   ishlab   chiqarish   kuchlarini
joylashtirish   mavzusida   dastlabki   ilmiy   anjuman   o`tkazilgan     (Soliev,
Mahamadaliev 1996). 1. Ikkinchi   jahon   urushi   yillari   (1941-1945)     30-yillarda   boshlangan
tarmoq   va   kompleks   geografik   tadqiqotlar   davom   ettirildi.   Bunday   tadqiqotlar
sirasiga   Janubiy   Qizilqum   (1943)   va   Ustyurt   (1944-1945)   kompleks
ekspeditsiyalarini   kiritish   mumkin.   Ushbu   tadqiqotlardan   ko`zlangan   maqsad
qishloq   xo`jaligi   ishlab   chiqarishini   joylashtirish   hamda   umumiy   iqtisodiy
rayonlashtirish   masalalarini   hal   etishdan   iborat   bo`lgan.   Bu   o`z   navbatida   SAGU
(keyinchalik   ToshDU,     hozirgi   O`zMU)   iqtisodiy   geografiya   kafedrasi   ilmiy
yo`nalishini   belgilab   bergan   hamda   qishloq   xo`jaligi   geografiyasi   sohasida   ilmiy
maktab shakllanishi uchun poydevor vazifasini o`tagan.
Ushbu davr tadqiqotlari sirasiga garchi tabiiy geografik yo`nalishda bo`lsada
ahamiyatiga   ko`ra   iqtisodiy   geografik   mazmun   -   mohiyat   kasb   etuvchi   ayrim
izlanishlar   natijalarini   ham   kiritish   mumkin.   N.L.Babushkin   tomonidan
respublikamizning   ob-havo   va   iqlim   sharoitini   qishloq   xo`jaligi   nuqtai   nazardan
baholash   borasida   amalga   oshirilgan   tadqiqot     shunday       izlanishlar     jumlasiga
kiradi.   Bundan   tashqari   Ye.P.Korovin   va   I.I.Granitovlarning   1944-1945-yillarda
Qoraqalpoq Ustyurtini chorvachilik maqsadlarida o `zlashtirish muammolarini hal
etish   bo`yicha   uyushtirilgan   ekspeditsiya   natijalariga   bag`ishlangan
K a r akalpakskiy Ustyurt i perspektive yego hozyaystvennogo osvoeniya  (1945)“ ”
asarini ham shunday tadqiqotlar sirasiga kiritish mumkin (Rahimbekov,  1970).
XX   asrning   50-yillarida   olib   borilgan   tadqiqotlar   sirasiga   Farg`ona,
Qashqadaryo,   Surhon-SHerobod   va   Zarafshon   vodiysi   hududlariga   uyushtirilgan
ekspeditsiyalarni   kiritish   mumkin.   Ushbu   tadqiqotlar   natijasida   mahalliy   millat
vakillaridan Z.M.Akramov, R.A.Hodiev, T.Tojimov, T.Raimov, E.Toshbekov kabi
qator   olimlar   yetishib   chiqqan.   Ular   ichida   Z.M.Akramovning   cho`l,   tog`   va
tog`oldi   rayonlarni   o`zlashtirish,   iqtisodiy   rayonlashtirish   kabi   muammolar   ustida
olib borgan izlanishlari alohida diqqatga sazovordir  (Soliev, Mahamadaliev 1996).
Z.M.Akramovning   1974   yilda   nashr   etilgan   «Problem   hozyaystvennogo
osvoeniya   pustnnh   i   gorno     predgornh   territoriy»   monografiyasining   birinchi	
–
bobi   respublikamiz   cho`l   hududlarining   xo`jalik   maqsadlarida   o`zlashtirilishi,
tabiiy   resurslari   va   ishlab   chiqarish   kuchlari   taraqqiyoti   masalalariga bag`ishlangan.   Ushbu     monografiyada   olim   tomonidan   cho`l   hududlari     yer-suv,
iqlim,   O`simlik     resurslari   va   foydali   qazilmalarining   xo`jalik   ihtisoslashuviga
ta`siri   kabi   masalalar   alohida-alohida   tahlil   qilingan.   Ishning     uchinchi   bobi
respublikamiz   hududini   xo`jalik   maqsadlarida   o`zlashtirish,   tabiiy   resurslardan
foydalanish    va ishlab  chiqarish  kuchlari  muammolariga bag`ishlangan.  Bu yerda
asosiy   e`tibor  suv   tanqisligi   muammosi,  tabiiy  resurslardan  samarali     foydalanish
va muhofaza qilish   hamda ishlab chiqarishning ihtisoslashuvi  borasidagi  mavjud
muammolarga   qaratilgan.     Monografiyaning   to`rtinchi   bobida   cho`l,   tog`   va
tog`oldi   rayonlarini   o`zlashtirish,   iqtisodiy   rayonlashtirish     muammolari   bo`yicha
istiqbolda olib boriladigan  ilmiy-tadqiqot yo`nalishlari belgilab berilgan. Hususan
ishlab   chiqarish   kuchlari   taraqqiyotini   bashoratlash     hamda   uning   yo`nalishlari
bo`yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Z.M.Akramov ToshDU (hozirgi O`zMU) iqtisodiy geografiya kafedrasining
mudiri   (1970-1984),   O`zbekiston   Geografiya   jamiyati   prezidenti   hamda   Fanlar
akademiyasi   qoshidagi   Geografiya   bo`limidagi   faoliyati   davomida   respublikamiz
hududini   iqtisodiy   geografik   o`rganilishida   katta   va   samarali   ishlarni   amalga
oshirgan.
  Cho`l hududlarini o`rganish   respublikamizning iqtisodchi geograf olimlari
Q.N.Abirqulov   (1971),   M.Rasulov   (1973),   Sh.B.Imomov   (1983),   K.I.Lapkin   va
K.N.Bedrintsev (1987) kabilarning ayrim tadqiqotlarida ham o`z aksini topgan.
XX   asrning     70-80     yillarida   cho`l   zonasining     iqtisodiy   geografik
o`rganilishi  O`zFA qoshidagi sobiq ishlab chiqarish kuchlarini o`rganish  kengashi
(SOPS)   faoliyati va bu muassasada tadqiqot   olib borgan olimlarning izlanishlari
bilan   bog`liq   bo`lgan.   Ko`rilayotgan   davrda   kengash   tomonidan   P e r spektiv“
razvitiya   proizvoditelnh   sil   Buhara-Navoiyskogo   (Kzilkumskogo)
proizvodstvenno-territorialnogo   kompleksa   (1972)   hamda     Ekonomicheskiy	
” “
potentsial pustn i polupustn Uzbekistana  i puti yego realizatsii  ( 1987, K.I.Lapkin	
”
va K.N.Bedrintsevlar tahriri ostida) nomli umumlashma kitoblar nashr etilgan.
  Mustaqillik   yillarida   cho`l   hududlarini   iqtisodiy   geografik   o`rganish
borasidagi   tadqiqotlar   eng   avvalo   respublikamizning   siyosiy   mustaqilligi   va   ayni davrdagi   geoekologik   vaziyat   hamda   muammo,   hususan   cho`llanish   muammosi
shuningdek mamlakat iqtisodiyotining bozor munosabatlariga o`tishi bilan bog`liq
holda olib borilmoqda.
Darhaqiqat,   ayni   davrda   barqaror   rivojlanishning   asosiy   poydevori   bo`lgan
iqtisodiy   salohiyat   birinchi   navbatda   mamlakatimiz   hududlarining     tabiiy   resurs
imkoniyatlaridan   iqtisodiy   maqsadlarda   samarali   foydalanishni   taqozo   qiladi
(Karimov,   1998).   Bu   borada   cho`llar   respublikamiz   kelajagi   uchun   keng
imkoniyatlarga ega bo`lgan hududlardir.     
Respublikamizda     cho`l   zonasini   iqtisodiy   geografik     o`rganish   borasida
istiqbolda   olib   boriladigan   tadqiqotlarda     cho`llanishga     qarshi     kurashning
iqtisodiy   choralari,   tabiiy   resurslardan   oqilona     foydalanish     hamda   bu   borada
mamlakatimiz   hukumati   tomonidan     qabul     qilingan   dasturiy   hujjatlardagi
ko`rsatmalar hamda ustivor yo`nalishlardan kelib chiqish  lozim.
1.3. O`zbekistonda  cho` l lanish to`g`risida
          Mavjud   ma`lumotlarga   ko`ra   cho`l   hududlari   yoki   arid   mintaqalar   Yer
yuzida   aholi   yashaydigan   quruqlikning   tahminan   30   foizini   egallaydi.   Cho`llar
o`ziga   hos   geografik   fenomen   bo`lib,   ular   maydonining   kengayishi   va   qisqarishi
eng   avvalo   iqlim   (ayniqsa,   namgarchilik)   va   inson   omiliga   bog`liq.   So`nggi
yillarda   bu   borada   ikki,   bir-biriga   qarama-qarshi   jarayon   kechmoqda:   bir
tomondan, yangi yerlarni o`zlashtirish natijasida  bevosita cho`l hududlari qisqarib
borayotgan   bo`lsa,   ikkinchi   tomondan,   ularning   maydoni   cho`llanish,
qurg`oqchilikning   avj   olishi   tufayli   kengayib   bormoqda.   Fikrimizcha,   hozirgi
davrda, hususan bizning sharoitimizda ikkinchi y o `nalish ustunlikka ega.
O`zbekiston   Respublikasining   tabiiy   sharoiti   turlicha,   mamlakatimizda
tekislik   va   tog`li   mintaqalar,   cho`l   va   voha-vodiylar   uning   geografik   manzarasini
aks   ettiradi   va   ayni   vaqtda,   hududiy   mehnat   taqsimotining   har   hil   yo`nalishda
rivojlantirish   uchun   keng   imkoniyatlar   yaratadi.   Yirik   cho`lshunos   olim   Isroil
Qilichevich Nazarov respublika cho`l hududlarini xo`jalikda  foydalanish jihatidan
ikki   qismga     cho`l-vohalar   va   cho`l-yaylovlarga   ajratadi.   Uning   hisob-kitoblari– b o `yicha   bevosita   ch o `l-yaylovlar   O`zbekiston   hududining   yarmidan   k o `pini
ish g `ol qiladi.
Mamlakatimizning   tipik   cho`lli   hududlari   Qoraqalpog`iston   Respublikasi,
Xorazm,   Buxoro,   Navoiy,   Jizzah,   Qashqadaryo   va   Samarqand   viloyatlari
maydonining asosiy qismini egallagan. Shuningdek, ular Surxondaryo va Sirdaryo
viloyatlarida   ham   keng   tarqalgan.   Umuman   olganda   esa   cho`l   maydonlari
respublikamizning   barcha   mintaqalarida     ozmi-ko`pmi   mavjud.   Xatto   intensiv
o`zlashtirilgan     Farg`ona   vodiysining   g`arbiy   qismida,   poytaxt-Toshkent
viloyatining   chekka   janubida   ham   bunday   tabiiy   geografik   va   antropogen
landshaftlarni   kuzatish   mumkin.   To`liq   cho`l   maydonlaridan   iborat   bo`lgan
Sirdaryo   viloyati   (Mirzacho`l),   Qarshi,   Surxon-SHerobod   cho`llari,   Ellikqal`a
massivi qishloq xo`jaligi hisobiga  kiritilgan.
Ma`lumki, geografiya fanida uchlik tizim: tabiat-aholi-xo`jalik birligi  uning
asosiy mohiyatini ifodalaydi. Agar  bu tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy komponentlarning
turli   hududlardagi   o`zaro   nisbatini   yoki   y u kini   piramida   shaklida   ko`radigan“ ”
bo`lsak,   cho`l   hududlarining   birinchi   qatlami,   ya`ni   tabiati   qalin,   uzun   va
ustunlikka   ega.   Qolgan   qismlar-aholi   va   xo `jalik   unga   qaraganda   ancha   qisqa   va
tor   shaklda   b o `ladi.   Biroq,   garchi   asosiy   tabiiy   geografik   qavat   b a quvvat	
“ ”
bo`lsada,   cho`l   tabiati   nihoyatda   nozik   va   sezgirdir,   unga   har   qanday   noto`g`ri
munosabat   yoki   ta`sir   cho`l   biogeotsenozlarini   keskin   o`zgartirib   yuborishi
mumkin.
CHo`l   hududlarida   ma`muriy   chegara   chiziqlarining   shakli,   geosiyosiy
ko`rinishi   -   g e ometriyasi   ham   o`ziga   hos.   Bunday   joylarda   chegaralar   oddiy,	
“ ”
to`g`ri   chiziqli   b o `ladi.   Masalan,   Qoraqalpog`iston   Respublikasi,   Buxoro   yoki
Navoiy viloyatlarining chegaralari   va Afrikaning ba`zi  mamlakatlarini   geosiyosiy
qiyofasi bunga misol bo`ladi.
Odatda,   hududlarning   c h o`llik   darajasi   ular   iqlimining   issiqligi,	
“ ”
namgarchilikning   o`ta   ozligi,   mumkin   bo`lgan   bug`lanishning   amaldagi   yog`in-
sochin   miqdoridan   8-10   marta   kattaligi,   tuproq   qatlamining   rivojlanmaganligi,
geobotanik   va   zoogeografik   hususiyatlari   bilan   tavsiflanadi.   Iqtisodiy   va   ijtimoiy geografik nuqtai nazardan qo`shimcha ravishda yana boshqa geoindikatorlarni ham
ko`rsatish mumkin. Ular viloyatlar miqyosida quyidagi  jadvalda keltirilgan.
                                                                                                
1-  jadval
O`zbekiston Respublikasi mintaqalarining cho`llik jihatlarini  ifodalovchi
ba`zi ko`rsatkichlar
№
Hududlar Aholi
zichligi, 1
kv.
km/kishi Su g `oriladigan yerlar,
foizda Yaylov va
pichanzorlar, foizda
Umumiy yer
maydoniga
nisbatan Q/h 
foydalanadigan 
yerlarga nisbatan Umumiy
maydoniga
nisbatan Q/h
yerlarga
nisbatan
1
QoraqalpoG`iston
Respublikasi 9,7 2,8 22,5 9,8 78,9
Viloyatlar:
2
Andijon 581,4 54,6 91,2 4,9 8,2
3
Bu x oro 39,4 5,6 8,8 57,5 91,2
4
Jizzah 51,8 13,0 23,6 31,6 57,1
5
Navoiy 7,6 0,9 2,0 45,6 97,6
6
Namangan 298,0 32,0 81,8 7,1 18,2
7
Samarqand 182,6 18,5 25,2 43,5 59,4
8
Sirdaryo 164,3 64,8 93,0 4,9 7,0
9
Surhondaryo 101,2 13,5 26,9 34,8 69,1
10
Toshkent 167,3 22,4 57,8 13,6 35,1
11
FarG`ona 417,0 44,1 94,7 3,1 6,6
12
X orazm 253,0 38,5 87,3 6,7 15,1
13
Qashqadaryo 89,7 16,0 22,3 46,1 64,2
Jadval muallif tomonidan hisoblab chiqilgan.
Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar tahlili ko`rsatishicha, aholi zichligi  va yer
fondidan   foydalanish   o`rtasida   qandaydir   o`zaro   korrelyatsion   bog`liqlik   mavjud.
Jumladan,   tipik   cho`l   hududlarining   demografik   sig`imi   juda     past   (aholi   zichligi
kichik),   sug`oriladigan   yerlar   hissasi   ham   oz,   pichanzor   va   yaylovlar   ulushi   esa
aksincha, ancha yuqori. Masalan, Qoraqalpog`iston Respublikasida aholi zichligi 1
kv.   km.   maydonga   o`rtacha   9,7   kishi,   sug`oriladigan   yerlar   umumiy   yer
maydonining   2,8,   qishloq   xo`jaligida   foydalaniladigan   yerlarning   22,5   foizini
tashkil   qilgan   holda,   yaylov   va   pichanzorlar   qishloq   xo`jaligida   foydalaniladigan
maydonlarning   78,9   foizini   egallaydi.   Bu   ko`rsatkichlar   ayniqsa,   Navoiy   va
Buhoro   viloyatlarida   yanada   yaqqolroq   ko`zga   tashlanadi,   tegishli   ravishda   7,6; 0,9;   2,0   va   97,6   %;   39,4;   5,6;   8,8   va   91,2%.   Ayni   vaqtda   Farg`ona   vodiysi
viloyatlari   hamda   Xorazm,   Sirdaryo   va   Toshkent   viloyatlarida   o`zgacha   holat
kuzatiladi.
Cho`l   xududining   sug`orma   suvga   taqchilligi   va   shu   sababli   xo`jalik
tarmoqlarining   intensiv   rivojlanmaganligi   aholining   o`ta   siyrak   joylashuviga   olib
keladi.   Binobarin,   tipik   ch o `l   qishloq   tumanlarida   bu   k o `rsatkich   o `ta   past.
Chunonchi, Tomdi tumanida aholi joylashuvining o`rtacha zichligi atigi 0,5 kishi,
Mo`ynoq   tumanida   0,7,   Uchquduqda   0,8,   qo`ng`irot   tumanida   1,5   kishiga   teng.
Shu   o `rinda   ta`kidlash   joizki,   ushbu   ma`muriy     birliklar   o `zlarining   maydoni
k o `lamiga   k o `ra   respublikada   eng   oldinda   turadi.   qo `n g `irot   tumanining   maydoni
76,0.   Uchquduq   46,6,   Tomdi-42,5,   mo`ynoq   37,9   ming   kv.km.   Mazkur   qishloq
tumanlarining   jami   maydoni   203,0   ming   kv.km.   yoki   respublika   umumiy
hududining  45,2   foizini   tashkil   qiladi.   Vaholanki,   bu  yerda   mamlakat   aholisining
bor-yO`G`i   0,7   foizi   yashaydi,   holos.   Shuningdek,   Konimeh,   Qorak o `l,   Peshku
tumanlarining ham demografik si g `imi ancha past.
Demak, aytish mumkinki, uch poG`onali piramidaning O`rta bO`G`ini, ya`ni
aholi   qatlami   nisbatan   yupqa   va   qisqa.   Ammo   aholi   joylashuv   tizimi   nihoyatda
ichki   tafovutlarga,   qarama-qarshiliklarga   ega.   Chunki,   hududining   asosiy   qismi
cho`l bilan qoplangan viloyatlarning ba`zi qishloq tumanlarida aholi zichligi atrof
joylarga   qaraganda   keskin   farq   qiladi.   Bunday   demogeografik   vaziyat   kO`proq
intensiv su g `orma dehqonchilik rivojlangan vohalarda kuzatiladi.
Piramidaning   uchinchi   qatlamini   cho`l   mintaqalarida   ekstensiv   yaylov
chorvachiligi   -   mazkur   joylarning   yetakchi   xo`jalik   tarmog`i   hamda   alohida
o ` choqlar  ko`rinishida joylashgan sug`orma   dehqonchilik va tog`-kon sanoati“ ”
egallaydi.   Ma`lumki,   chO`l   hududlarining   asosiy   tabiiy   boyligi   o `tloq
yaylovlardir. Shu bilan birga bu yerda mamlakatimizning neft-gaz, rangli, nodir va
qimmatbaho   metallar,   tog`-kon   kimyo   sanoati   uchun   fosforit   va   turli   hil   tuzlar
zahiralari,  qurilish  ashyolari  sanoati  uchun  hom  ashyo   ko`p.  Bunday  ulkan  tabiiy
resurs   salohiyatidan   foydalanish   mintaqalar   va   milliy   iqtisodiyotni   rivojlantirish
uchun  katta imkoniyatlarga  ega.  Tabiatda,   Yer   yuzida   yomon   joyning   o `zi   y o `q,   balkim   nodon   egasi   b o `lishi
mumkin.   Shu   jihatdan   qaraganda,   cho`l   tabiati   ham   go`zal,   o`zgacha   go`zal;   bu
yerning osmoni musaffo, yulduzlari yorqin va katta, haqiqiy geografik ufqni aynan
shu  yerda ko`rish  mumkin.  Ayniqsa,  yam-yashil  o`tloq va  lolaqizg`aldoqlar   bilan
gilamdek qoplangan  cho`l  manzarasini  bahor   oylarida  ko`rish  har  qanday  kishiga
rohat va halovat, shavqu zavq, hush kayfiyat  bag`ishlaydi.
          Biror   mintaqada   cho`llar   paydo   b o `lishining   asosiy   sababi     atmosferada
havoning   yuqoridan   pastga   harakatining   ko`p   kuzatilishidir.   Bunday   holat   esa
passat   tsirkulyatsiyasi,   sovuq   dengiz   oqimlarining     materik   sohillariga   ta`siri,
orografik   tusiq,   joyning   okeanlardan   uzoqda   joylashganligi   natijasida     yuzaga
keladi.   Havoning   yuqoridan   pastga   harakati     hukmron   joylarda     yog`in   yo g `ish
imkoniyati keskin pasayib ketadi.
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   Cho`llanishga   qarshi   kurash
konventsiyasida   shunday   ta`rif   berilgan:   C h o`llanish   qurg`oqchil,   chala“
qurg`oqchil   va   quruq   chalagumid   rayonlarda   turli   hil   omillarning,   shu   jumladan
iqlim o`zgarishi va inson faoliyati ta`siri natijasida degradatsiyalanishidir . Demak,	
”
cho`llanish   deganda     mavjud   cho`llarning   kengayishi   va   yangilarining   paydo
b o `lishi nazarda tutiladi. Cho`llanishning asosiy sababi yog`in miqdorining keskin
kamayishidir.
Cho`llanish hozirgi zamonning eng dolzarb muammolaridan biridir. Shuning
uchun ham  unga dunyoda katta e`tibor berilmoqda. 1977 yilda BMT ning mahsus
konferentsiyasi cho`llanishga qarshi kurash bo`yicha dastur qabul qildi. 1994 yilda
esa   Cho`llanishga   qarshi   kurash     konventsiyasi   qabul   qilindi   va   u   1996   yilda
kuchga  kirdi.  Keyingi  yillarda O`zbekistonda  cho`llanish  yuz  bermasligi  mumkin
degan   fikrlar   ham   paydo   b o `ldi.   Misol   uchun,   G.Ye.Glazirin   va   S.R.Grupperlar
T o shkent   iqlimi   va   uning   XX   asr     XXI   asr   boshlarida   o`zgarishi   (2008   y.)	
“ ”	–
nomli   risolalarida   Toshkentda   yog`in   miqdorining   ko`payib,   iqlim
kontinentalligining   esa   susayib   borayotganligi   asosida   cho`llanish   yuzaga
kelmasligi   mumkinligini   qayd   qildilar.   Biz   bu   masalaga   biroz   oydinlik   kiritish maqsadida   O`zbekiston   hududidagi   meteorologik   stantsiyalardan   olingan
ma`lumotlar asosida cho`llanishni baholashga  harakat qildik.
                                                                                                       2 - jadval
O`ZBEKISTONDA ATMOSFERA  YOG`INLARI  MIQDORINING O`ZGARISHI
(O`rtacha ko`p yillik,  mm)
№ Meteostantsiya 1891-1980 1971-2000 Farqi
XI-III IV-X yil XI-III IV-X yil XI-III IV-X yil
1 QoraqalpoG`iston
54 85 139 69.9 88.7 158.6 15, 9 3,7 19,6
2 CHimboy  57 53 110 65.2 56.8 122.0 8,2 3,8 12,0
3 Qo`ng`irot 55 53 108 57.6 63.0 120.6 2,6 10,0 12,6
4 Nukus 51 51 102 59.3 45.1 104.4 8,3 -5,9 2,4
5 Mo`ynoq 53 60 113 71.6 62.5 134.1 18,6 2,5 21,1
6 Urganch 56 38 94 56.0 37,8 93.8 0 -0,2 -0,2
7 Hiva 62 38 100 58.3 38.3 96.6 -3,7 0,3 -3,4
8 Tomdi 73 51 124 75.8 48.3 124.1 2,8 -2,7 0,1
9 Navoiy 141 60 201 143.9 49.9 193.8 2,9 -10,1 -7,2
10 Nurota 159 79 238 162.3 78.3 240.6 3,3 -0,7 2,6
11 Buhoro 98 46 144 100.7 39.9 140.6 2,7 -6,1 -3,4
12 Qorako`l 87 36 123 95.9 35.4 131.3 8,9 -0,6 8,3
13 Qarshi 185 66 251 179.9 63.5 243.4 -5,1 -2,5 -7,6
14 G`uzor 242 84 326 249.4 94.4 343.8 7,4 10,4 17,8
15 Dehqonobod 231 103 334 232.1 105.0 337,1 1,1 2,0 3,1
16 S ho `rchi 193 72 265 217 73.2 290.2 24 1,2 25,2
17 S h erobod 150 44 194 150.3 50.9 201.2 0,3 6,9 7,2
18 Termiz 105 35 140 109.0 39.4 148.4 4,0 4,4 8,4
19 Samarqand 232 126 358 227.6 132.7 360.3 -4,4 6,7 2,3
20 Kattaqo`rg`on 212 101 313 213.0 88.9 301.9 1,0 -12,1 -11,1
21 G`allaorol 228 126 354 235,3 128,9 364,2 7,3 2,9 10,2
22 B o garnoe 244 131 375 254,2 131,5 385,7 10,2 0,5 10,7
23 Sangzor 254 192 446 262,6 212,6 475,2 8,6 20,6 29,2
24 Jizzah 274 144 418 239,1 129 368,1 -34,9 -15,0 -49,9
25 Yangier 207 133 340 197,7 133,1 330,8 -9,3 -0,1 -9,2
26 Sirdaryo 213 111 324 208,1 106,8 314,9 -4,9 -4,2 -9,1
27 Toshkent 269 136 405 274,4 152,1 426,5 5,4 16,1 21,5
28 Tuyab o ` g `iz 260 133 393 253,4 138,7 392,1 -6,6 5,7 -0,9
29 K o `korol 222 125 347 210,9 122,5 333,4 -11,1 -2,5 -13,6
30 Qovunchi 230 112 342 219 117 336 -11,0 5,0 -6,0
31 Dalvarzin 197 119 316 190,3 121,2 311,5 -6,7 2,2 -4,5
32 Far g `ona 113 69 182 103,1 79,5 182,6 -9,9 10,5 0,6
33 Fedchenko 129 77 206 121,7 84,8 206,5 -7,3 7,8 0,5
34 Andijon 162 99 261 144,8 93,3 238,1 -17,2 -5,7 -22,9
35 Namangan 111 78 189 107,3 76,9 184,2 -3,7 -1,1 -4,8 Jadval   ma`lumotlari   ko`rsatishicha,   tahlilga   jalb   etilgan   35   ta   meteorologik
stantsiyalardan   13   tasida   yillik     yog`in   miqdori   ham   sovuq   davrda,   ham   issiq
davrda ko`paygan. 6 tasida sovuq oylarda, 7 tasida issiq  oylarda oshgan. 7 tasida
ham sovuq, ham issiq davrda   yog`in miqdori kamaygan. Faqat Urganchda yog`in
miqdorida o`zgarish yo`q. 
Shimoli-G`arbiy   hudud   bo`lgan   Qoraqalpog`istonning   shimolida   iqlimning
ilishi davrida yog`in miqdori sezilarli darajada   ko`paygan. Faqat Nukusda   yillik
yog`in   miqdorida     o`zgarish   kam,   sovuq   oylarda   ko`paygan,   issiq   oylarda   esa
kamaygan.   Qo`ng`irotda   yog`in   miqdorining   ko`payishi   asosan   issiq   oylarga
to`g`ri keladi.
X orazm, Navoiy va Bu x oro viloyatlarida yog`in miqdorida   g`zgarish kam.
Faqat   Qorako`lda   u   sovuq   oylarda   biroz   ko`paygan,   Navoiyda   esa     yoz   oylarida
kamaygan.
Janubiy viloyatlarda yog`in miqdori  Qarshidan boshqa meteostantsiyalarda,
ayniqsa   G`uzor   va   Sho`rchida   ko`paygan;   Sho`rchida   ko`payish   asosan   sovuq
oylarga  to`g`ri keladi.
Samarqandda   yog`inlar   issiq   oylarga   tomon   biroz   surilgani   holda,
Kattaqo`rg`onda  issiq oylarda  sezilarli kamaygan.
Jizzah   viloyatining   G`arbiy   qismida   yog`in   miqdorini   ko`payganligini,
sharqida   esa   keskin   kamayganligini,   bu   kamayish   asosan   sovuq   oylarda   yuz
berganligini,   issiq   oylarda   ham   yog`in   kamayishi   sezilarli   darajada   namoyon
bo`ladi. Sirdaryo viloyatida hamda Toshkent viloyatining janubida yog`in miqdori
kamaygan;   Tuyabo`g`iz   va   Qovunchida   esa   yog`in   issiq   oylarga   biroz   surilgan.
Toshkentning o`zida esa yog`in miqdori  ko`payganligini va uni asosiy qismi issiq
oylarga to`g`ri kelishini qayd qilish mumkin.
Far g `ona vodiysining janubida yillik yog`in miqdorida   o `zgarish kam; faqat
u issiq oylarga surilgan. Vodiyning sharqiy qismida esa yog`inlar sezilarli darajada
kamaygan va u asosan  sovuq oylarda kuzatiladi. Vodiyning shimolida esa  yog`in
miqdorining biroz kamayganligini qayd etish mumkin. Yuqoridagilar asosida  quyidagi hulosalarga kelish mumkin.
1.   Global   isishning   O`zbekiston   hududida     yog`in   miqdoriga   ta`siri   turli
joylarda   turlicha   bo`lib,   29,1   mm   ga   ko`payishdan   49,9   mm   ga   kamayishgacha,
foizlarda   esa   20   foizga   ko`payishdan   15   foizga   kamayishgacha   tebranishi
kuzatilmoqda.
2.   Yog`in   miqdorining   ko`payishi   asosan   yog`in   olib   keluvchi   havo
massalariga r o `para b o `lgan  joylarda qayd etiladi. Noqulay  hududlarda esa yog`in
miqdori   global   isish   davrida   ancha   kamaygan.   Bunga   yaqqol   misol   tariqasida
Nurota   tog`ining   janubi-g`arbiy     yonbag`rida   yog`inlarning   ko`payishi,   Jizzax
atrofida   esa   keskin   kamayishini   ko`rsatish   mumkin.   Buni   global   isish   davrida
Far g `ona   vodiysi   daryolarining   suv   sarfi   miqdorini   o `zgarishida   ham   k o `rish
mumkin.   Chotqol-Qurama   tog`larining   janubi-sharqiy   yonbaG`irlaridagi
daryolarning   suvi   bu   davrda     kamaygani   holda,   Farg`ona   tizmasining     janubi-
g`arbiy yon bag`irlaridagi  daryolar suvi ko`paygan.
3.   Iqlim   isishi   bo`yicha   halqaro   ishchi   guruhi   yo`riqnomalarida
ko`rsatilishicha,  global  isishda  atmosferaning issiqlik sig`imi ortib borishi  sababli
nam   havo   massalari   materiklar   ichkarisiga   kuchliroq   kirib   boradi   va   yog`in
miqdorini   ko`paytiradi.   Yuqorida   keltirilgan   tahlil     natijalari   bu   jarayonlar
mohiyatini ancha murakkabligini ko`rsatadi.           
1.4.O` zbekiston cho`l zonasining aridlik koeffisiyenti
Ma`lumki   O`zbekiston   hududining   78,7%   i   tekisliklardan   iborat   b o `lib,
asosan   ch o `l   turidagi   landshaftlar   bilan   tavsiflanadi.   O`zbekiston   hududi   ikkita
iqlim   mintaqasida   joylashgan:   a)   mo`tadil   mintaqaning   janubida   va   b)   subtropik
mintaqaning shimoliy quruq qismida. Bu O`zbekistonda landshaftlarning ch o `l turi
ichida   ikkita   kichik   turni,   ya`ni   shimoliy   ch o `llar   hamda   janubiy   ch o `llar
landshaftlarini   ajratishga   asos   b o `ladi.   Ular   orasidagi   chegara   Amudaryo
deltasining   shimoliy   chekkasi   orqali   Qizilqumga   va   tahminan   Janadaryo   quruq
o`zani yo`nalishi bo`ylab davom etadi. 
Cho`llar   iqlimiy  sharoitning vujudga  kelish  qonuniyatlaridagi  umumiylikka
qaramasdan   landshaft   nuqtai-nazardan   bir-biridan   katta   farq   qiladi.   Bunga hududlarning   tabiiy   hususiyatidagi,   birinchi   galda   geologik   va   geomorfologik
tuzilishidagi farqlar sabab bo`ladi. Yer betini qoplab yotgan tuproqlar, tog` jinslari
hususiyati,   yer   betining   parchalanganligi,   sizot   suvlarining   turli   chuqurliklarda
yotishi va sifati, iqlimiy sharoit cho`l tiplarini shakllanishida asosiy o`rin tutadi. 
O`zbekiston   cho`l   zonasining   tabiiy   resurslaridan   oqilona   foydalanish   va
atrof-muhitni   muhofaza   qilish   bilan   bog`liq   muammolar   shu   kunning   dolzarb
masalalaridan biri bo`lib turibdi. Bu muammolarni to`g`ri hal qilish cho`lni o`ziga
hos   tabiiy   geografik   hususiyatlarini   chuqur   bilishni   taqozo   etadi.   O`zbekiston
ch o `llari   uchun   hos   b o `lgan   hususiyatlardan   biri   uning   aridlik   darajasini
yuqoriligidir.
Arid   tushunchasi   (lotincha   aridus     qur– g `oqchil)   fanda   XX   asrning
boshlaridan   q o `llanila   boshlandi.   Uni   birinchi   b o `lib   q o `llagan   olimlar   qatoriga
amerikalik   tuproqshunos-agronom   Gilgardni   va   nemis   olimi   A.   Penkni   kiritish
mumkin. Keyinchalik fanda  a r i d  termini bilan bo	
“ ” g `liq b o `lgan,  a r i d  iqlim ,	“ ”
a r i d  relef ,   a r i d  tuproqlar ,   a r i d  	
“ ” “ ” “ o `simliklar ,  arid zona ,  arid landshaftlar	” “ ” “ ”
kabi bir qator tushunchalar ham ishlatila boshlandi. Ushbu tushunchalarni dastlabki
tahlilidayoq   a r i d   terminidan   foydalanishda   asosan   iqlimga   nisbat	
“ ”
berilayotganini   payqab   olish   qiyin   emas.   Shuningdek   arid   hududlar   tushunchasi
ikki   ma`noda   ishlatilayotganini   ta`kidlash   joiz   (SH.S.   Zokirov,   I.A.   Hasanov,
2007).
1)   Keng   ma`noda   ishlatilganda,   arid   hududlarga   chO`llar,   chala   chO`llar,
dashtlar va hattoki, O`rmon-dashtlar ham kiritilgan (I.P. Gerasimov, 1956);
2)   Tor   ma`noda   tahlil   qilinganda   esa   faqat   ch o `llar   va   chala   ch o `llargina
inobatga olingan (Milkov, 1960; Petrov, 1973).
Hududning   aridlik   darajasini   aniqlashda   turli   miqdor   ko`rsatkichlaridan
foydalanib kelingan. Ularda k o `pincha yillik yo g `in miqdorining mumkin b o `lgan
bu g `lanishga   nisbati   olingan.   Masalan,   G.N.   Visotskiy,   N.N.   Ivanovlarning
n a m lanish   koeffitsienti ,   G.T.   Selyaninovning   g i drometrik   koeffitsienti ,	
“ ” “ ”
A.A.   Grigorev   va   M.I.   Budkoning   q u r g`oqchilik   indeksi   kabilar.   Bu	
“ ”
ko`rsatkichlarning   hududiy   taqsimlanishi   tuproq   turlari   hamda   tabiiy   geografik haritalar  bilan birgalikda tahlil  qilinganda  ularning har  doim  ham  mos kelmasligi
aniqlandi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, V.S. Mezentsev va I.V. Karnatsevichlar
(1969)   tavsiya   etgan   formula   asosida   aniqlangan   a r i dlik   koeffitsienti“ ”
ahamiyatliroqdir. Biz shu formula asosida O`zbekistonning cho`l zonasi uchun shu
hududda   joylashgan   meteostantsiyalar   ma`lumotlaridan   foydalanib     joylarning
aridlik koeffitsientini hisoblab chiqdik                                                           3 -
jadval.
O`zbekiston ch o `l zonasining aridlik koeffitsienti
Iqlimi  Meteostantsiyaning
nomi IV- X  oylar
uchun
O`rtacha
havo
harorati
yi g `indisi O`rtacha
yillik
yo g `in
miqdori 
mm. Aridlik
koeffitsienti
1 2 3 4 5
O`ta arid
sharoit.
(aridlik
koeffitsienti
0,15 dan kam)
Kuchli arid 
(aridlik
koeffitsienti
0,15-0,30) Tigroviy 127,5 122 13
Q o `n g `irot 129,8 129 0,13
M o `ynoq 130 131 0,13
Nukus 138,7 115 0,11
C h imboy 130,1 121 0,12
T o `rtk o `l 148,8 114 0,11
C h abankazgan 142,3 121 0,12
Kuna-Urganch 137,4 103 0,10
Toshhouz  144,6 116 0,11
Man g `it 141,8 111 0,11
Urganch 143,5 104 0,10
Buzaubay 159,6 86 0,08
K o `lquduq 152,3 138 0,13
Jongeldi 165,6 104 0,09
Qorak o `l 157,1 120 0,11
Ovqbaytaл 146,7 135 0,13
Oyoqo g `itma 162,2 148 0,13
SHofrikon 154,4 146 0,13
Buhoro 148,6 135 0,13
Tomdi 152,8 141 0,13
C h uruk 123,5 195 0,21
Kochbuloq 127,4 148 0,15
Oqtumshuq 122,5 179 0,19
Vozrojdenie oroli 123,5 148 0,16
Mashiquduq 159,3 177 0,16
Navoiy 150,3 177 0,16 Muborak 166,6 188 0,16
Qarshi 160,8 267 0,24
Pa x taorol
303 140,7 0,30
Nurota  sovhozi 251 145 0,24
Dalverzin 147,3 289 0,29
Mirzach o `l 144,4 319 0,30
Sirdaryo 140,9 305 0,30
C h inoz 139,5 311 0,30
Yuqorida keltirilgan aridlik miqdor ko`rsatkichining O`zbekiston tekisliklari
bo`yicha   taqsimlanishiga   ko`ra   cho`l   landshaftlarining   ikki   kichik   turi   ko`zga
tashlanadi.   Shimoldagi   qurg`oqchil   subboreal   landshaftlarning   ekologik   sharoiti
kuchli   arid   sharoit   (koeffitsienti   0,15-0,30   ga   teng),   janubdagi   juda   qurg`oqchil
subtropik landshaftlarniki esa o`ta arid sharoit (koeffitsienti - <0,15) hisoblanadi.
Aridlik ko`rsatkichi va uni aniqlash nafaqat nazariy balki amaliy ahamiyatga
ham   ega.   Bu   ko`rsatkich   asosida   qishloq   xo`jaligi   tarmoqlarini   oqilona
joylashtirish   va   samaradorligini   oshirish,   ekinlar   turini   tanlash   hamda   sug`orish
me`yorini aniqlash maqsadga muvofiq. II. BOB.  QARSHI CHOLINING IQLIMIYNING IQTISODNI
RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI  VA AGROIQLIMIY
HUSUSIYATLARIDAN FOYDALANISH MASALALARI
2.1. Qarshi cho`lining tabiiy sharoiti va resusrslari.
a) Geografik o`rni va tabiatining xususiyatlari.
Qarshi   cho`li   O`rta   osiyo   janubining   markazida,   subtropik   mintaqaning
shimoliy qismida joylashgan.  Uning chegarasi  shimolda Ziyovuddin   Zirabuloq–
tog`larining   etaklari,   g`arbda   va   janubi     g`arbida   Sho`rsoy   cho`kmasining	
–
shimoliy chekkasi bo`ylab o`tadi. Qarshi cho`li Chilgumbaz platosi orqali Sandiqli
qumli cho`lidan ajralib turadi.
Qarshi   cho`lining   janubiy   chegarasini   Turkmaniston   va   O`zbekiston
respublikalarining   Davlat   chegaralari   xosil   qiladi.   Cho`lning   janubi-   sharqiy
chegarasi   Oloviddin   tog`   Saksondara,   Qoraqir   va   Do`ltali   qirlarining
suvayirg`ichlari bo`ylab o`tkaziladi. Sharqda esa Shaxrisabz   Kitob botig`i bilan	
–
tutash   bo`lib,   ular   orasidagi   chegara   relefda   ifodalanmagan.   I.A.Xasanov   (1981)
ular   orasidagi   chegarani   tepali     to`lqinsimon   tog`   oldi   tekisligining     g`arbiy	
–
chekkasi bo`ylab o`tkazishni taklif etgan.
Qarshi   cho`lining   xududi   Turkmaniston   respublikasining   Chorjev   va
O`zbekiston   respublikasining   Qashqadaryo,   Buxoro   va   Samarqand   viloyatlari
doirasida   bo`lib,   uning   umumiy   maydoni   13,6   ming   km2   ni   tashkil   etadi.   Cho`l
maydonining   aksariyat   katta   qismi   (14   foiziga   yaqinni   yoki   1,9   ming   km2   )
Turkmanistondadir.
Qarshi  cho`li   geografik  o`rniga    ko`ra   subtropik  mintaqaning   matirik
ichkarisidagi   cho`llarga,   gipsografik   sathiga   ko`ra   tekislik   cho`llariga,   iqlim sharoitiga   ko`ra   adir   cho`llariga,   landshaft   hususiyatlariga   ko`ra   gilli   va   qumli
cho`llarga kiradi.
b)  Geologik tuzilishi va relefi.
Qarshi cho`lining  shimolda o`rab turgan tog` tizmalari asosan paleozoyning
ohaktoshlari   va   slaneslaridan   tuzilgan.   To`rtlamchi   davr   yotqiziqlarining
shakllanishi   ham   yuvilishi   oblastlarini,   ham   akkumlyatsiya   oblastlarini   ishg`ol
etgan   tektonik   siljishlar   bilan   bog`liq   bir   necha   tsiklda   sodir   bo`lgan.   Ko`pchilik
geologlar   to`rlamchi   davr   yotqiziqlarini   tektonik   ko`tarilishlarga   bog`liq   holda   4
guruhga   bo`ladilar.   Shimoliy   O`zbekistonning   Nanay   tsikliga   to`g`ri   keladigan
Azkamar   tsikli,   Toshkent   tsikliga   to`g`ri   keladigan   Karnob   tsikli,   Mirzacho`l
tsikliga   to`g`ri   keladigan   Suxayti   tsikli   va   Sirdaryo   tsikliga   to`g`ri   keladigan
xozirgi tsikli.
Qarshi  cho`lida  katta  maydonlar   mirzacho`l  tsiklining  yotqiziqlariga  to`g`ri
keladi.
Bu   yotqiziqlar   G`uzor   daryosi   va   Qashqadaryoning   yuqori   terrasalarini   va
konuslarini qoplagan bo`lib, Devxona platosigacha qoplamni hosil qiladi.
CHo`lning   g`arbida   katta   maydonlar     Mirzacho`l   tsiklining   prolyuvial-
alyuvial   yotqiziqlarining   o`chirilishi   (deflyatsiya)   mahsulotlari   bo`lgan   qumlar
bilan qoplangan.
Sirdaryo   tsiklining   eng   yosh   yotqiziqlari   G`uzor   daryosining   hozirgi
konusini,   Qashqadaryo   va   G`uzor   daryosining     qayr   va   qayir   usti   terrasalarini,
qoplagan.   Cho`l   doirasida   hozirgi   relefning   shakllanishiga   deflyatsiya   katta   tasir
ko`rsatadi.
SHamolning   roli   qadimiy   qoldiq   platolarda   va   Qashqadaryo   konusining
g`arbiy   qismida   qum   gryadalarining   va   tepaliklarning   ba zi   joylarida   esa‘
barxanlarning   mavjudligida   yaqqol   ko`rinadi.   Chunki   qoldiq   platolar
qumtoshlardan,   Qashqadaryo   konusining   g`arbiy   qismi   prolyuvial   allyuvial	
–
yotqiziqlari tashkil topgan.
Qarshi cho`li doirasida   O.Yu. Poslovskaya (1966) quyidagi geomorfologik
rayonlarni ajratgan. S h arqiy tog` etagi rayoni.
1. Zarafshon va Hisor tizmalarining tog` oldi qiyaliklari.
2. SHimoliy   g`arbiy qirlar rayoni.–
3. Janubi   g`arbiy platolar va qumlari rayoni.	
–
4. Janubiy tekisliklar rayoni.
5. S h imoliy tekisliklar rayoni.
6. Markaziy rayon.
7. Qo`ng`irtog` rayoni.
8. Kosontog` rayoni.
9. Maymonoq rayoni.
10. Sho`rsuv rayoni.
Demak,   Qarshi   cho`lining   markaziy   qismi   Qashqadaryoning   janubi-sharqiy
qismi. G`uzor daryosining konusidan iborat. Maydonsining g`arbiy qismining katta
maydonlari qum gryadalari va tepaliklardan iborat.
Umuman Qarshi hududining katta qismi yassi yoki biroz to`lqinsimon bo`lib
absolyut balandlik 260 m dan 500 m gacha o`zgaradi.
Buxoro   - Xiva neftli gazli provintsiya doirasida joylagan Qarshi cho`li gaz
va neftning ancha katta zaxirasiga ega. Qarshi  cho`li     hududida O`zbekistonning
33,5   %   nefti   va   tabiiy   gazning   80%   qazib   olinadi.   Qarshi   cho`li   hududida   tabiiy
gaz   boy zaxiralarining ochilishi tufayli Qashqadaryo  viloyatida sanoatning gaz	
–
qazib olish  va gazni qayta ishlash tarmoqlari shakllandi.
Tabiiy gazning konlari negizida 1971 yilda O`zbekistonda yagona Muborak
gazni qayta ishlash zavodi qurilib ishga tushirildi.
Hozirgi kunda yirik  S H o`rtan  gaz ximiya kompleksi barpo qilinmoqda. Qarshi	
“ ”
cho`lining   gazi   respublikamizning   asosiy   sanoat   bazalariga   yetkazib   berilmoqda.
Tabiiy   gaz   bilan   ishlaydigan   O`rta   Osiyodagi   eng   yirik   Tallimarjon   GRESI   va
Muborak TEKI qurilmoqda.
Qarshi   cho`li   noruda   foydali   qazilmalarga,   jumladan     qurilish   materiali   uchun	
–
yaroqli   xom   ashyoga   va   shuningdek   sopol   hamda   chinni   va   shisha   tayyorlash
uchun yaroqli pegmatit (kvartsli dala shpati) ning zaxirasiga boy. c)  Qarshi cho`lining iqlimi va gidrografiyasi.
        Qarshi   cho`lining   iqlimi   o`ziga   xos   xususiyatga   ega.   Yozning   issiq,   qishning
ancha   sovuq   kelishi,   ob-havoning   sutka   va   yil   davomida   keskin   o`zgarib   turishi,
yog`in     sochinning   kamligi,   havoning   quruqligi   Qarshi   cho`li   joylashgan   O`rta–
Osiyo     janubining   asosiy   iqlim   hususiyatlaridir.   Iqlimning   bu   hususiyatlari
hududning   geografik   o`rniga   quyosh   radiatsiyasining   miqdoriga,   atmosfera
tsirkulyatsiyasiga bog`liq. 
Qarshi   cho`li   tipik   kontinental   iqlimi   o`lkalar   qatoriga   kiradi.   Bu   maydonda
quyoshli kunlar ko`p bo`lib, quyosh nur sochib turadigan davr qariyb 3000 soatni
tashkil qiladi. Shu sababli quyosh radiatsiyasining yillik miqdori har bir santimetr
yuzaga deyarli 140 kkal ga yetadi.
  Iqlimning   tarikb   topishida   atmosfera   tsirkulyatsiyasi   muhim     o`rin   tutadi.   Uzoq
davom   etgan   yoz   oylarida   O`rta   Osiyo   tekisliklarida   havo   juda   isib,   mahalliy
kontinental,   Turon   tropik   havoi   tarkib   topadi,   bu   havo   massasi   harorat   jihatdan
Erondagi   havodan   deyarli,   farq  qilmaydi.   (iyulda   o`rtacha   harorat   qarshi   cho`lida
30-310, janubiy eronda 30-310  ) 
Havo qizib vujudga kelishida qishda atmosfera tsirkulyatsiyasi, yozda esa quyosh
radiatsiyasi   muhim   rol   o`ynaydi.   Sovet   iqlimshunosi   B.N.   Alisov   qishda   o`rta
mintaqa   havosi   yozda   tropik   havo   massalari   qoplab   oladigan   yerlarni,   subtropik
iqlimli rayonlar qatoriga kiritadi.
Qarshi   cho`lining   iqlim   hususiyatlarini   va   iqlimni   vujudga   keltiruvchi
omillarni   tahlil   qilish   bu   hudud   subtropik   iqlim   mintaqasi     doirasida
joylashganligini   ko`rsatadi.   Qarshi   cho`li   doirasida   havoning   o`rtacha   yillik
harorati 15,6 -16,2 0 ni tashkil qiladi, yanvarning o`rtacha harorati cho`lning katta
qismida musbat xarakteriga ega bo`lib 1,1 0, 2.3 0 ga teng, absolyut minimum -27
0   (Qarshi-Qamashi)   absolyut   maksimum   48-50   0   .   Harorat   10   0   dan   yuqori
bo`ladigan   kunlar   240-260   kun   bo`lib   vegetatsiya   davridagi   yuqori   haroratlar
yig`indisi 60000 gacha yetadi.
50 dan yuqori davrda(310 -320) o`rtacha haroratlar yig`indisi  6000-64000 ni
tashkil  qiladi. Sovuq bo`lmaydigan davr o`rtacha 250-270 kun           Atmosfer yog`inlarning, o`rtacha yillik miqdori 140 mm dan (Muborak) 3000
mm   gacha   (G`uzor)   o`zgaradi.   Yog`inlarning   katta   qismi   noyabrdan   martgacha,
yoz oylarida (iyun-sentyabr) yog`inlarning deyarli yog`maydi.
Qor qoplami 9-15 kunda kuzatiladi. Havoning o`rtacha yillik nisbiy namligi 40-60
mm.   Yozda   havoning   nisbiy   namligi   3-5%   gacha   pasayadi.   Extimoliy   bug`lanish
1850-2250   mm   bo`lib,   namlanish   koeffitsienti   5-15   %   ni   tashkil   etadi.   Yuqorida
ko`rsatilgan iqlim ko`rsatkichlari Qarshi cho`li  juda qurg`oqchil rayon ekanligidan
dalolat beradi.
Shamolning   o`rtacha   yillik   tezligi   2-3   m/   sek   va   unadn   ortiq   bo`lgan
shamollar, sharqda 6-7 kun, g`arbda va janubda 10-12 kun esadi. 
Maydonsidagi effektiv tempreturalar yig`indsining katta bo`lishi g`o`zani ingichka
tolali   paxta   beradigan   navlarining   yetishtirilishi   uchun   ancha   qulay.   Shuningdek
cho`lning   sharoiti   issiqsevar     madaniy   ekinlarni   yetishtirish,   sabzavot   ekinlaridan
yi davomida 2 marta hosil olish, imkoniyatini beradi.
Qarshi   cho`lining   iqlim   sharoitlari   bahorikor   dehqonchilik   uchun   qulaydir.
Bahorikor   yerlarda   g`alla   ekinlaridan   qoniqarli   miqdorda   hosil   olish   mumkin
bo`lgan yillar soni 10% dan 25 % gacha.
Qolgan   yillarda   hosil   keskin   kamayadi,   ayrim   yillarda   esa   umuman   nobud
bo`ladi.
Qarshi   cho`li   hududi   bo`ylab   Qashqadaryo   oqib   o`tadi.   Qashqadaryo   Hisor
tizmasining   g`arbiy   qismida   1300   m.   g a   yaqin   balandlikdan   boshlanadi.   Tog`
zonasidan   chiqqach   to   Qarshi   shahrigacha   bu   daryo   ancha   keng   vodiy   bo`ylab
oqadi.
Qashqadaryo   havzasining   asosiy   suv   yig`iladigan   maydoni   6803   km 2
Qashqadaryo   yomg`ir     qor   suvlaridan   to`yinadigan   daryolar   toifasiga   mansub–
bo`lib,   mart-iyun   oylarida     o`tadigan   oqim   yillik   oqimning   60-70   foizini   tashkil
qiladi.
Suvga bo`lgan ehtiyoj katta bo`lgan iyul  sentyabr oylariga yillik oqimning atigi	
–
10-14 foizi to`g`ri keladi.   Shunday   qilib,   Qashqadaryo   havzasi   tabiiiy   hollarda   paxta   va   boshqa
vegetatsiyali   ekinlarni yetishtirish uchun noqulaydir. Chunki bu ekinlar hosilning
yetishishi yozning ikkinchi yarmiga to`g`ri keladi.
Qashqadaryoning   gidrologik hususiyatlari va uning havzasidagi  suv va yer
resurslari   orasidagi   katta   disproportsiya   suv   resurslaridan     suv   omborlari   va
selxonalar   qurish     yo`li   bilan   va   qo`shni   daryo   havzalarining   suv   resurslaridan
foydalanishni   taqozo   etadi.   Shu   maqsadlarda   oblastimiz   doirasidagi
Chimqo`rg`on,   Pachkamar,   Oqboy,   Tallimarjon   kabi   suv   omborlari   qurilib
foydalanishga topshirildi. 
Hozirgi     paytda   oblastimizdagi   suv   omborlarida   2,2   mlrd.   M 3
          dan
oshiqroq suv yig`iladi.
Qarshi   cho`li   maydonsi   yer   osti   suvlarining   ancha   katta   zonasiga   ega.
Qashqadaryo   havzasida   yer   osti   suvlari   barcha   yoshdagi,   tog`   jinslari   orasida
mavjuddir.   Qarshi   cho`lining   sizot   suvlarining   asosiy   to`yinish   manbai   Hisor   va
Zarafshon tizmalaridan oqib keladigan yer osti va yer usti suvlaridir.
Qarshi   cho`li   doirasida   sizot   suvlari   turli   chuqurliklarda   joylashgan   va
minerallashuv   darajasiga   ko`ra   xar   xildir.   Zarafshon   tizmasining   tog`   oldi
qiyaliklarida     sizot   suvlarining     sathi   30-60   m   chuqurlikda   joylashgan   bo`lib,
minerallashuvi 1-3 g/l.
SHo`rsoy   botig`ining   o`ng   sohilidagi   Zirabuloq   va   Toshquduq   tog`larining
janubiy yon bag`ridan sizib keladigan suvlar bilan to`yinadigan 1-3 m chuqurlikda
joylashgan   yer   osti   suvlarining   minerallashuvi   30   g/l   va   undan   ko`proq.
Sho`rsoydan janubgacha rayonlarda yer osti suvlarining  sathi 5-10 m chuqurlikda
joylashgan, bo`lsada minerallashuv darajasi 10-15 g/lga teng.
Hisor tizmasining tog` oldi qiyaliklarida yer osti sizot suvlari sathi   yer yuzasidan
60 m va undan ko`proq chuqurlikda bo`lib, minerallashuv darajasi 5-10 g/l
Qarshi   cho`lidagi   sug`oriladigan   yerlarda   yer   osti   suvlarining   sathi   qancha   yil
davomida sug`oriladiganligiga bog`liq.
Qarshi   va   Koson   shaharlarining   atroflaridagi   ko`pdan   buyon   sug`orilib
kelayotgan   yerlarda   yer   osti   suvlarining   sathi   yer   yuzasiga   juda   yaqin.   (1-3m). Yangidan   sug`oriladigan   yerlarda   esa   yer   osti   suvlari   5-5   va   5-10   m.
chuqurlikdadir. 
Qashqadaryo   konusi   doirasida   yer   osti   suvlarining   minerallashuv   darajasi
turlichadir. Konusning yuqori qismida 2,5 g/l bo`lsa, chekkalarida  10-15 g/l.
Qarshi   cho`li   maydonsida   garchi   yer   osti   suvlarining   qayta   zapasi   mavjud
bo`lsada,   ularning   minerallashuv   darajasi   katta   bo`lganligi   sababli   ulardan
xo`jalikda deyarli foydalanilmaydi.
d)  Qarshi cho`lining tuproq va o`simlik qoplami ,  hayvonot
dunyosi.
Iqlim  sharoitlarining xilma-xilligi hamda inson xo`jalik faoliyatining tarixiy
va   xududiy   xususityalari   tufayli   Qarshi   cho`lida     cho`l   zonasi   uchun   xos   bo`lgan
deyarli barcha tuproq turlari tarqalgan. 
Qarshi   cho`li   maydonsi   Turon   provintsiyasining   kontinental   cho`lari   zonasida
joylashgan. Bu maydonda tuproqlarning quyidagi asosiy g u ru h lari ajratiladi.
1.  tog` oldi tekisliklarining och bo`z tuproqlari.
  2.  L yo sslar ustidagi gilli va och bo`z tuproqlar. 
3.   Prollyuvial   qumloq   va   skeletli   yotqziqlar   ustidagi     suglenkali   va   qumloq   och
bo`z tuproqlar.
4.  L yo sslar Ustidagi sho`rxoklashgan suglinkali och bo`z tuproqlar.
5.   Suglinkali   va   suglinkali   qumloq   yotqiziq   ustidagi   kam   sho`rlangan   va
sho`rlanmagan och bo`z tuproqlar.
6.   Allyuvial   va   prolyuvial   suglinkali   toshloq   yotqiziqlar   ustidagi   sug`oriladigan
och bo`z tuproqlar.
II .  C ho`l zonasining avtomorf tuproqlari.
Ohaktoshlar,   qumtoshlar   va   boshqa   tub   jinslarning   prolyuvial   va   allyuvial
yotqiziqlaridagi   sho`rhoklar   va   sho`rxokli   sho`rtobli,   qumloq   bo`z   qo`ng`ir
tuproqlar.
Eol,   prolyuvila   va   qadimiy   alyuvial   yotqiziqlar   ustidagi   taqir   tuproqlar,
taqirlar va qumlar tarqalgan sho`rhoklashgan gil qumloq tuproqlar.
Prolyuvial  yotqiziqlardagi sho`rhoklashgan taqir tuproqlar  va taqirlar. Alyuvial     va   prolyuvial   yotqiziqlardagi   sho`rlangan   gilli   va   suglinkali
sug`oriladigan sho`rhok tuproqlar.
III.  C ho`l zonasining gidromorf tuproqlari.
1. sug`oriladigan o`tloq allyuvial tuproqlar.
2.sho`rlanmagan va sho`rxoklashgan o`tloq va botqoq, allyuvila tuproqlar .
IV. S ho`rxoklar va qumlar.
      1. Alyuvial va prolyuvial yotqiziqlardagi sho`rhoklar.
      2. Kam mahkamlangan va mahkamlanmagan gryada va barxal qumlari.
Tuproqlarning hududida, tuproq tiplari relef va gidrotermik (issiqlik va atmosfera
yog`inlarining   taqsimlanishi)   sharoitlarga   bog`liq   holda   g`arbdan   sharqqa   tomon
o`zgaradi.   G`arbda   tekislik   relefiga   ega   bo`lgan   Qarshi     cho`li   doirasida     kenglik
bo`yicha   zonal   tarqalgan   cho`l   tuproqlari,   biroz   sharqroqda     tog`   oldi   chalacho`l
zonasining bo`z tuproqlariga o`tadi.
Qarshi   cho`lining   tuproqlari   xilma-xil   bo`lib,   lura   dengiz   sathidan   balanligi   250-
500   m   gacha   bo`lgan   tekislik   delta   va   platolarda   nihoyat   issiq   va   qurg`oqchil
sharoitlarda   vujudga   kelgan.   Umuman   Qarshi   cho`lida   och   bo`z   tuproqlar   katta
maydonlarni ishg`ol etadi va ular Qashqadaryoning o`rta oqimida va qisman quyi
oqimida tarqalgan. Ayniqsa gilli va suglinkali och bo`z tuproqlar keng rivojlangan.
Ularning   yirik   massivlari,   cho`lning  sharqiy     chegarasi   atrofida  Qashqadaryoning
o`ng va so`l sohillarida tarqalgan. Cho`l zonasining tuproqlari 800 ming dan ortiq
maydonda tarqalgan. 
Viloyatimizda   cho`l   zonasida   eng   katta   maydon   (350   ming   ga   )   taqirli   tuproqlar
bilan   qoplangan.   Taqirli   tuproqlar   Koson,   Muborak,   Bahoriston,   Kasbi,   Usmon
Yusupov   rayonlarida   tarqalgan,   ya ni   Qashqadaryoning   qadimiy   deltasida   va‘
prolyuvial yotqiziqlardan iborat tog` oldi tekisliklarida tarqalgan.
Qarshi   cho`li   sharoitida   tarqalgan   taqirli,   tuproqlar   chuchuk   yoki   kam
minerallashgan   sizot   suvlari   sathining   ancha   past   joylashganligi   sababli   nisbatan
kam sho`rlangan. Bu tuproqlarda chirindininng  miqdori kam. 
Umuman taqirli tuproqlar Qarshi cho`lining eng yaxshi yer fondini hosil qiladi, shu
boisdan ular  birinchi  navbatda   o`zlashtirila boshlandi. Ularni  o`zlashtirish  uchun odatdagi   aglomeliorativ   tadbirlardan   tashqari   chuqur   xaydashning     va   xaydash
paytida  qum aralashtirish taqozo qilinadi.
Qashqadaryo   havzasining   g`arbiy   berk   botiqlarida,   pastqam   joylarida   daryo
vodiysida sho`rhoklar  uchraydi. Ularning umumiy maydoni 42 mingdan ortiq
Sho`rxoklar  Qarshi   cho`lida  prolyuvial   va  layuvila  yotqiziqli   soylar  tubida,
minerallashuv   darajasi   yuqori   bo`lgan   sizot   suv   yuzasiga   yaqin   joylashgan
cho`kmalarida uchraydi.
  Och   tusli   bo`z   tuproqlar   Qashqadaryo   havzasining   o`rta   qismida   dengiz
sathidan 250 m dan 400 m gacha balandliklarda  joylashgan tog` etaklaridagi tekis
yerlarda   va   qadimgi   alyuvial     tekisliklarda   uchraydi.   Och   tusli   bo`z   tuproqlar
nisbatan   kam   chirindili     bo`lib,   ularning   taribida     chirindi   miqdori   Qarshi   cho`li
sharoitida  0,8   1,7 % ni tashkil qiladi, va quyi qatlamlarga kamayib boradi.–
Och tusli bo`z tuproqlar tarqalgan yerlar qishloq xo`jalik ishlab chiqarishida
nacha unumli foydalaniladi. Qarshi kanalining qurilishi  munosabati bilan och tusli
bo`z   tuproqlar   polosasining   Nishon,   Koson,   va   Kasbi   tumanlaridagi   katta
maydonlari o`zlashtirildi va obikor dehqonchilikda foydalanilmoqda.
Qarshi   cho`lida   350-400   m   dan   800-900   m   gacha   balandlik   oralig`i
joylashgan   past   tog`   yonbag`irlarida,   tog`larning   etaklaridagi   qiya   tekisliklarda
lyoss   va   lyossimon   ba zi   hollarda   esa   allyuvial   prolyuvial   yotqiziqlar   ustida	
‘ –
bo`z tuproqlar tarqalgan.
Umuman   Qarshi   cho`lida   tarqalgan   tuproqlar   maydonlarining   katta   qismi
sug`orish  va o`zlashtirish uchun qulaydir. Qarshi  cho`lining   sug`orishga    yaroqli
deb topilgan yer resurlari 919, 1 mln , ga ni tashkil qiladi.
  Qashqadaryo   viloyati   hududida   o`simlik   tiplari   iqlim   va   relbef   sharoitlariga
bog`liq xolda g`arbdan sharqqa o`zgarib boradi. Cho`l mintaqasining Qashqadaryo
viloyatining   g`arbiy   qismini   band   etgan   Qarshi   cho`li   va   unga   sharqda   tog`   oldi
tekisliklari Sandiqli va Karnob cho`llari kiradi.
C h o`l mintaqasining o`simlik qoplamida qandim (juzg`un), shuvoq, efemerli
chirmovuqlarning   assotsialari   ustunlik   qiladi.   Relefning   pastqam   joylari   uchun
shuvoqlar va sho`ralar xosdir. Qarshi   cho`lining   ichki   tekisliklari   uchun   efemer   va   efemeriod
o`simliklardan   cherkaz,   singerin   isiriq,   oq   chatir   butalaridan   yulg`un   va   boshqa
o`simliklar hosdir.
Bundan   tashqari   cho`lning   kam   sho`rlangan   yerlaridv   pashmak,   sho`ra,   tereskan
dastarbosh, kuchli sho`rlangan yerlarida esa qora sho`ra, qizilmil, akbosh uchraydi.
Akademik   K.Z.Zokirov(1955)   O`rta   Osiyo   maydonsini   balandlik   sathiga
ko`ra   cho`l,   adir,   tog`   va   yaylovlarga   ajratishni   taklif   qiladi.   Qarshi   cho`lining
maydonsi K.Z. Zokirovning klassifikatsiyasiga o`ra cho`lga mansubdir.
  Qarshi   cho`li   hududining   katta   qismi   qadimdan   yaylovlar   sifatida
foydalanib kelingan. Hozirgi   paytda ham cho`l xududining qariyb 70 % maydoni
yaylovlar sifatida foydalanilmoqda.
Qarshi cho`lining o`simlik qoplami  chorvachilikni rivojlantirishda yaylovlar
sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yaylovlarda 500 mln. dan oshiqroq qo`y va
echki boqiladi.
  Qarshi   cho`lidagi   deyarli   barcha   yaylovlarga   suv   chiqarilga.   Suv   bilan
ta minlash   shaxta   va   artezian   quduqlari   hamda   suv   quvurlari   orqali   amalga‘
oshiriladi.
Yangi   yerlarni   o`zlashtirish   va   sug`orish   programmasiga   muvofiq   Qarshi
cho`lida yaylovlarning maydoni yildan yilga kamayib boradi. 
Qarshi   cho`lidagi   hayvonot   dunyosining   harakterli   xususiyatlari
maydonsining landshaft hususiyatlariga va geografik o`rniga bog`liq.
Qarshi   cho`li   maydonsi   turli   o`lkalarning   xayvonlari   aralashib   ketgan
zoogeografik   rayonlarga   mansubdir.   Cho`lning   faunasi   tarkibida   faunaning
Hindiston,   Markaziy   Osiyo,   O`rta   dengiz   bo`yi   va   elementlari,   shuningdek   O`rta
Osiyo uchun endim bo`lgan turlar ham mavjud.
Turlar   tarkibining   boyligidan   tashqari     bu   rayon   subtropiklik   ham
harakterlidir.
Aholi   punktlarida   vohalarida   ko`p   qumli   va   gilli   cho`llarda   toshbaqa,
kaltakesak va ilonlar tarqalgan. Hashoratlardan   asosan   tropiklarda   tarqalgan   mayda   issiqsevar   pashsha,
chayonlar,   o`rgimchaksimonlardan   bo`lgan   falangirlarning   (bitlar)   qator   turlari
tarqalgan.   Cho`lning   xayvonot   dunyosi   ham   yetarlicha   o`rganilmagan.   Lekin
shubxasizki,   bu   yerda   sistematikada   xar   xil   gruppalarga   mansub   bo`lgan
xayvonlarning ko`pgina turlari tarqalgan va ahamiyatga ega.
Ular   sodda   bir   xujayrali   xayvonlar   va   chuvalchanglar,   qurtlar,
o`rgimchaksimonlar   va   ko`p   oyoqlilar,   baliqlar,   quruqlikda   suvda   yashovchilar
sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilardan iborat.
  2.2   Qarshi   cho li   iqlimining   qishloq   xo jalik   mahsulotlari’ ’
yetishtirishdagi ahamiyati
Qishloq   xo`jalik   mahsulotining   asosiy   qismi   tabiiy   sharoitda   yetishtiriladi.
Bu   mahsulotning   miqdori   va   sifati   tuproq   unumdorligiga,   yorug`lik,   issiqlik,
namlik miqdoriga va dehqonchilik madaniyatiga bog`liq bo`ladi.
Iqlim   sharoitlarining   ekinlarning   o`sishiga,   riovjlanishiga   hamda   hosil
miqdori va sifatiga ta`sirini o`rganuvchi fan agrometeorologiya  deyiladi.
  Agrometeorologiya   fani   o`simliklardan   mo`l   hosil   olishga   xizmat   qiladi.
Iqlim   va   meteorologik   sharoitlarni,   qishloq   xo`jalik   obektlari   va   jarayonlarini
hisobga   olgan   holda   o`zgarishi   o`simliklarni   parvarish   qilish   tadbirlarini
agrometeorologik   sharoitdan   to`la     foydalanib   takomillashtirish   ham   shu   fanning
vazifasiga kiradi.
O`rta   Osiyoda   dastlabki   agrometeorologik     kuzatishlar   va   tadqiqotlar
asrimizning  boshlarida boshlangan edi.
O`zbekistonda     bir   qator   fan   tarmoqlari   qatori   rivojlandi   1921   yili
Toshkentda   Turkiston   meteorologiya   instituti,   keyinchalik   1925   yildan   boshlab
O`rta   Osiyo   meteorologiya   instituti   tashkil   etildi.   Institut   zimmasiga,   boshqa
masalalar   bilan   bir   qatorda,   qishoq   xo`jaligini   iqlim   va   meteorologik   sharoitlar
hamda   o`simliklar   rivojlanishi   va   holatiga     tegishli     materiallar   bilan   ta`minlash,
ob-havoning noqulay  xodisalarining  oldini  olish  choralarini    ishlab  chiqish, iqlim resurslaridan   va   ob-havo   sharoitlaridan   to`liq   foydalanish   usullarini   aniqlash   va
amalda qo`llash, kabi vazifalar qo`yilgan. 
Ob-havo   va   iqlim   sharoitlarining   ekinlarga,   eng   avvalo   g`o`zaga   ta`sirini
qunt bilan o`rganish zaruriyati 1923 yilning oktyabrida Toshkent shahri chekkasida
O`rta Osiyoda birinchi Bo`zsuv ixtisoslashtirilgan agrometeorologik stantsiyaning
vujudga kelishiga sabab bo`ladi. 
1920-1930 yillarda geograf olimlardan A.A.Skvartsov va L.N.Babushkinlar
O`rta Osiyoda agrometeorologiyani fan sifatida yuzaga chiqishiga asos soldilar.
Ular ishtirokida birinchi marta issiqlik balansi va mikroiqlim tadqiq qilindi,
g`o`za va g`alla o`simliklarning rivojlanish sur`atini baholash usuli ishlab chiqildi.
Respublikada     agrometeorologik   tadqiqotlar   1950-yildan   boshlab   ayniqsa   keng
rivoj   topdi.   G`o`za,   beda,   kartoshka,   lavlagi,   tamaki   va   boshqa     ekinlar
maydonlarining miqroiqlimi o`rganildi.
Qishloq   xo`jaligida   agrometeorologik   xizmat   ko`rsatish   ko`lami   yil   sayin
muttasil   kengayib   bormoqda.   Jumladan,   paxtachilikka   operativ   hizmat   ko`rsatish
bo`yicha   yangi   agrometeorologik   ko`rsatkichlar   ishlab   chiqildi   va   hayotga   tadbiq
qilindi.   Bu   ko`rsatkichlar   yordamida     chigit   ekish   oldidan   va   ekish   davridagi
agrometeorolik   sharoitlar   haqida,   o`simlikning   rivojlanishi,     ko`sak   tugish   va   uni
pishish   sur`ati,   birinchi   mashina   terimini     ob-havoni   sharoitiga   qarab     belgilash
kabi   tadbirlar   haqida   axborot   beriladi.   G`o`zalarning   holati   va   nam   bilan
ta`minlanganlik darajasi baholanadi.
1960-yillarning   boshlarida   Respublikada   qishloq   xo`jalik   ishlab
chiqarishning yangi talablari asosida qishloq xo`jalik ekinlarining holatini va ularni
hosildorligini   baholash   hamda   ular   haqida   oldindan   ma`lumotlar   berish   ishlari
rivojlandi.
Hozir   agrometeorologiyaga   oid   ilmiy   va   tajriba     ishlari   V.A.Bugaev
nomidagi   O`rta   Osiyo   regional   ilmiy   tekshirish   gidrometeorologiya   institutida,
Respublika   gidrometeorologiya     boshqarmasida,   universitetlarida   va   oshqa
muassasalarda olib borilmoqda. Qishloq   xo`jaligini   meteorologik   va   iqlim   sharoitlariga,   oid   ma`lumotlar
bilan   ta`minlash     negizida   agrometeorologik   kuzatishlardan     olingan   materiallar
yotadi.   Bu   yilni   bajarish   meteorologik   va   iqlim   sharoitlarini   kuzatish   bilan   bir
qatorda   ekin va yaylov o`simliklarning rivojlanishi va hosil    to`planishini barcha
qishloq  xo`jalik  ishlab  chiqarish    rayonlarida    joylashgan     meteorologik  stantsiya
hamda agrometeorologik pastlar tomonidan kuzatish orqali amalga oshirilmoqda.
Agrometeorologik   kuzatishlar   majmuasiga   feneologik   va   biometrik
kuzatishlar   o`tkazish,   ekinzorlarda   tuproq   namligini   aniqlash,   o`simliklarni   va
mevali   daraxtlarning,   kasallanishini   hamda   ob-havoning   zararli   xodisalari   tufayli
shikastlanganlik darajasini baholash dalalarda o`tkazilgan meliorativ va agrotexnik
tadbirlarni,  shuningdek   zararkunandalarga   qarshi   olib   borilgan   ishlarni   qayd   qilib
borish kabilar kiradi.
           Ko`pgina gidrometeorologik va agrometeorologik stansiya hamda pastlarda
meteorologik   kuzatishlar   bilan   birga   agrometeorologik   kuzatishlar   ham   olib
boriladi. Agrometeorologik kuzatishlar tarkibiga feneologik kuzatishlar ham kiradi.
Har   bir   o`simlik   o`sa   boshlagan   davrdan   xosili   yetilib   pishguncha   uning
tashqi  ko`rinishida bir qancha o`zgarishlar bo`ladi. Chunonchi  urug`  unib chiqib,
maysa bo`ladi barg va poyalar paydo bo`ladi, gullaydi, meva tugadi va u yetiladi.
Mana   shu o`simlikning tashqi ko`rinishidagi o`zgarishlar o`simlikning rivojlanish
fazalari deyiladi, rivojlanish fazalari vaqtida o`tkaziladigan kuzatishlar feneologik
kuzatishlar deb ataladi.
Rivojlanishning   har   bir   fasli   ekinzorlardagi   o`simliklarda   birga
boshlanmaydi.
Feneologik   kuzatishlar   o`tkazish   bilan   o`simliklarning   vegetatsiya   (urug`
unib chiqishidan boshlab, yangi urug`lar yetilgunicha bo`lgan vaqt) davrida tashqi
sharoit ta`sirida uning hayoti (unishi, o`sishi, rivojlanishi, hosilning shakllanishi va
pishishi)   to`g`risida   ko`p   ma`lumot   olinadi.   Bu   ma`lumot   asosida   ob-havo,   iqlim
sharoitlarining   qishloq   xo`jalik   o`simliklarining   o`sishiga,   rivojlanishiga   va   hosil
miqdoriga     qanday     ta`sir   etishi   o`rganiladi.   O`simlikning   yaxshi   rivojlanishi   va
hosildorligini   oshirish   uchun   ob-havoning   qanday   sharoiti   o`simlikka   foydali   va qandaylari   zararli  ekanligini bilish zarur. Ob-havo va o`simlik ustida   bir  vaqtda
olib   borilgan   kuzatish   shu   masalani   xal   qilishi   uchun   kerakli   materiallarni
to`plashga yordam beradi.
Qarshi cho`lida ko`proq ekiladigan qishloq xo`jalik ekinlari
Qarshi cho`lida ko`proq ekiladigan qishoq xo`jalik ekinlaridan quyidagilarga
iqlimning ta`sirini kuzatamiz.
1. G`o`za
2. Beda
3. Jo`xori, makkajo`xori.
4. Poliz ekinlari
5. Boshoqli don ekinlari (bug`doy, arpa, sholi)
6. Sabzavotlar (kartoshka, karam)
7. Mevali daraxtlar.
G`o`zaning rivojlanish i ga iqlimning ta`siri.
G`o`zani kuzatish fazalariga quyidagilar kiradi. 1. Chigit ekish 2. Chigitning
unib   chiqishi.   3.   Birinchi   uchinyai   va   yettinchi   chin   bargning   paydo   bo`lishi.   4.
Gullashi 5 Dastlabki ko`saklarning yetilishi 6. O `sishdan to`xtash.
G`o`zaning   rivojlanish   fazalarini   belgilovchi   alomatlar   quyidagilar   ekish.
Kuzatish   uchastkasida     chigit   ekilgan   vaqt   (kun)   belgilanadi.   Unib   chiqishi.
Uchastkaning ayrim joylarida urug` bargchali nixollarning tuproq yuzasida paydo
bo`lishi   unib   chiqishning   boshlangan   kun   deyiladi.   Bu   fazaning   to`la   avj   olgan
kuni  deb, butun uchastkada    nixollar    paydo  bo`lgan va o`simlik qatorlari  ko`zga
tashlangan kun hisoblanadi. Chigit unib chiqqandan keyin g`o`za navlarida birinchi
chin   barglar     nixollar   unib   chiqqandan   so`ng   oradan   9-11   kun   o`tgacha,   keyingi
chinbarglar   avvaliga   4-5   kundan   keyin,   keyinchalik   3-4   kun   o`tgach   paydo   bo`la
boshlaydi.
Gullashi.   G`o`zadagi   shonaning   gul   barglari   yozilgan   va   gullar   ichiga
xashoratlar  kira oladigan holatga kelgan kun gullash fazasi hisoblanadi. Dastlabki ko`saklarning yetilishi bu faza ro`y berg anda   g`o`za   tuplarida
dastlabki   ko`saklarning   chanog`i   qurib,   paxta   tolasi   lo`ppi   bo`lib   turadi.   Bu
ko`saklar yetilib terimga  tayyor bo`lgan kun hisoblanadi. 
O`sishdan to`xtashi. Sovuq tushgandan so`n o`simliklardagi deyarli  barcha barglar
sovuq   urishi   tufayli   qorayib     qurib   qoladi,   bu   o`sishdan   to`xtash   kuni–
hisoblanadi.
Poliz ekinlarini kuzatish. Bunda quyidagilarga e ` tibor beriladi.
1.   Urug`   ekish.   2.   Urug`ning   unib   chiqishi.   3.   Birinchi   chinbarg   yozishi.   4.
Gullashi. 5. Meva tugishi va pishishi.
Urug` ekish. Urug` ekilgan kuni belgilanadi.
Urug`   unib   chiqishi.   Yer   betida   urug`ning   unib   chiqishi   (barglarning   hosil
bo`lishi)
Birinchi   chin   barg   yozishi.   Urug`   barglaridan   keyin   paydo   bo`lgan   barglar
birinchi chinbarglardir.
Gullashi. G`o`zadagi kabi gullash alomatlari qayd qilinadi.
Meva tugishi va pishishi. Mevalarning pishganini meva bandining qurishi va
mevaning   uzishga   tayyor   ko`rinishi   bilan   bilish   mumkin.   Kuzatishlarni   qovun   va
tarvuzning ko`p ekiladigan navlarida olib borish maqsadga muvofiqdir.
Kartoshka. Ekilgan kuni va quyidagi rivojlanish fazalari belgilanadi.
Urug` unib chiqishi. 2. Gullashi. 3. Poyaning so`lishi.
Urug`  unib chiqishi. Bu fazaning tuproq betida yashil  poya va barglarning paydo
bo`lishi   bilan   boshlanadi.   Kuzatish   uchastkalarining   ayrim   joylarida   urug`   nish
unib chiqsa boshlang`ich faza, ko`p joyda unib chiqsa va qator ko`zga tashlansa bu
fazaning to`la avj olgan vaqti deb belgilanadi.
Gullashi. Kartoshka poyasi uchidagi to`p gulning gullashi.
Poyaning   so`lishi.   Ko`pchilik   o`simlikda   barg   va   poyalar   yashil   tusini   yo`qotib,
sarg`ayadi   va   so`liydi.   Poyaning   tabiiy   so`lishini   kasallik   yoki   qora   sovuq
natijasida so`lishdan farq qila olishi kerak.
Mevali  daraxtlarda rivojlanish  fazalari. (bodom, o`rik, olma, shaftoli, gilos,
nok, bexi). Kuzatiladigan fazalar
1. Gul kurtaklarining bo`rta boshlashi.
2. Gul kurtaklarining yozila boshlashi.
3. Birinchi barglarning yozila boshlashi
4. Gullashning boshlanishi.
5.Gullashning tugashi.
 6. Meva Tugishi va pishishi.
            Gul kurtaklarining   bo`rta boshlashi. Bahorda kurtaklarning bo`rtishi sababli,
ularni yopib turgan qo`ng`ir tusli qobiqlari ajraladi va uning tagidagi ochroq tusli
qismlari  qismlari ko`rina boshlaydi.
Ba`zi   bir   mevali   daraxtlarda   barg   kurtaklar   ertaroq   rivojlanadi.   Bunday
paytlarda   gul   yoki   barg   kurtaklari   bo`rta   boshlagan.   Vaqtni   aloxida   qayd   qilish
kerak bo`ladi.
Gul   kurtaklarning   yozila   boshlashi.   Kurtaklarning   ichki   sobiqchalari   siljib,
ularning o`rtasida kelgusi gul g`unchalari yoki naysiomn bo`lib o`ralgan bargchalar
paydo   bo`ladi,   ba`zan   g`unchalarning   va   barg   naychalarining   uchlari   birga
joylashgan bo`ladi.
Birinchi barglarning yozilishi. Bargning naysimon o`ralgan yoki  buklangan
xolatdan yozilgan holatga o`tgan payti bo`ladi.
  So`ngra  gullash boshlanadi.
Gullashning tugallanishi. Bu paytda ayrim daraxt yoki butalarda faqat unda-bunda
gul barglargina to`kilmay qolgan bo`lib, meva tuga boshlagan bo`ladi.
Mevalarning   pishishi.   Bunda   meva   donalari   yumshoq   va   har   xilnavga
tegishli tusga kirgan bo`ladi. Bodomning pishganligini uning po`sti quriy boshlab,
yorilishidan bilish mumkin.
Boshoqli don ekinlari (bug`doy, arpa, suli, sholi va boshqalar).
    Bunda quyidagi davrlar kuzatiladi.
Unib chiqishi. 2. Uchidan barg yozishi. 3. Poyalanish davri. 4. Poyaning nayga aylanishi. 5. Boshoqlanish  davri, 6. gullashi, 7.   S ut   d umbullik
davri, 8. Mum yetilish, davri. 9. To`la pishish davri.
Rivojlanish davrining boshlanish alomatlari.
Urug`ning   unib   chiqishi.   Urug`   ekilgandan   keyin   uchastkaning   turli
joylarida,   barglar   unda     munda     paydo   bo`lsa,   shu   kun   unib   chiqishning–
boshlanishi   deb   qayd   qilinadi.   Agar   bargchalar   uchastkaning   ko`p   joyida   paydo
bo`lsa   va   qatorlab   ekilgan   o`simliklarning   ko`kargan   qatorlari   yaqqol   ko`zga
tashlansa, unib chiqish davrining to`la avj olgan payti hisoblanadi.
O`simlik   urug`i   unib   chiqqandan   keyin   uchidan   paydo   bo`ladigan   barglar
uchidan barg yozish davri  deb ataladi.
Poyalanish davri. O`simlikda yon navdalarning paydo bo`lishi.
Yon   navdalar   poyaning   tuproq   ostidagi   qismidan   o`sib   chiqa   boshlaydi.   Xar   bir
yon novdadan unga tegishli ildiz va novdachalari o`sib chiqadi.
Poyalanish   qobiliyati   turli   o`simliklarda     yon   navdalarning   paydo   bo`lishi.
Yon navdalar poyaning tuproq ostidagi qismidan o`sib chiqadi.
Poyalanish qobiliyati  turli o`simliklarda turlicha bo`ladi.
Boshoqli   don   ekinlarining   poyalanishi   tuproq   unumdorligiga,   agrotexnika
tadbirlarga, iqlim sharoitiga qarab turlicha bo`ladi.
Havo   sovuq   yoki   issiq   bo`lsa   hamda   tuproqda   nam   oz   bo`lsa   o`simlik   juda   kam
poyalanadi.
Kuzgi ekinlar erta bahorda yangidan o`sa boshlaydi. Bu faza yangi maysalar
paydo bo`lishi bilan boshlanadi. Bu yangi maysalar kuzgi maysalar kabi to`q rangli
bo`lmay,   och   rangda   bo`ladi.   Qish   iliq   kelsa   o`sish   yangidan   boshlanadi   va
havoning yana sovishi natijasida o`sish yana to`xtashi mumkin.
Poyaning   nayga   aylanishi.   Bu   davr   poyalarning   o`sa   boshlashi   va   samon
poya   hosil   bo`lishi   bilan   harakterlanadi.   Shu   vaqtda   boshoq   yoki   ruvak   ham
rivojlana   boshlaydi.   Poyaninng   nayga   aylanishi   bilan   navdaning   tuproq   yuzidan
0,5 sm yuqori qismidan poya bo`g`ini paydo bo`lgan raytda qayd qilinadi. 
Bu davrning boshlanganligin aniqroq bilish uchun tagidan kesib olingan bir
necha   asosiy   poyani   o h ista   e h tiyotkorlik   bilan   barglardan   tozalash   kerak.   Bunda o`sa boshlagan poyalar aniqlanadi. Bunday poyalarning pastki  bo`g`imlari yaqqol
ko`rinib   turadi   va   bevosita   ularning   ustida   joylashgan   bo`g`imlar   esa   kamroq
rivojlangan   bo`ladi.   Yon   navdalarning   nayga   aylanishi   bosh   navdaga   qaraganda
birmuncha   kechroq   ro`y   beradi.   Boshoqli   o`simliklarning   poyasi   nayga
aylanganidan   so`ng   tez   o`sa   boshlaydi.   Natijada   ko`p   miqdorda   suv   va   oziq
moddalarni sarf qiladi.
Boshoqlanish davri, o`simlik poyasining cho`zilishi bilan bir vaqtda boshoq
yoki ruvak ham rivojlana boshlaydi. Boshqlanish boshlanganligini o`simliklarning
10%  qismida  yuqori  bargdan boshoq  yoki  ruvak unib chiqqan  paytda qayd qilish
zarur.   O`simliklarning   50   %   ida   boshoqlanish   ro`y   berganda   yoppasiga
boshoqlanish qayd qilinadi.
2.3. Qarshi c ho`l i   agro iqlimini harakterlaydigan asosiy omillar ga tavsif
 
               Qarshi c ho`l i   agro iqlimini harakterlaydigan asosiy omillar ga tavsif
quyidagilar hisoblanadi.
A) quyosh radia siyasi
B) havo haroratsi
V) havo bosimi 
G) shamol
D )  havo namligi
Y) Bulutlik
YO) Atmosfera yog`inlari
J )  Atmosfera hodisalari
Qarshi   cho`li   ochiq   tekis   joyda   joylashganligi   sababli   va   qulay   geografik
kenglikdagi   sababli   quyosh   energiyasidan   kerakli   issiqlik   miqdorini   oladi.   Cho`l
maydonsida   yalpi   radiasiya   miqdorini   oladi.   Cho`l   maydonsida   yalpi   radiasiya
miqdori 150-155 kkal sm 2
  yiliga to`g`ri keladi. Bu miqdor fasllarning almashinish
jarayoni o`zgaradi. Qishda kam ya`ni 15-16 kkal sm 2
 yiliga to`g`ri kelsa, yozda eng yuqori   60-65  kkal  sm 2
  yiliga  to`g`ri   keladi. Shuning  uchun radiasiya  sutka  va  yil
mobaynida tebranib turadi. 
Radiasiya balansi ham shunga muvofiq o`zgarib tahminan 50-55 kkal, sm 2
 ni
tashkil qiladi.
Radiasiya   jihatidan   cho`lning   holati   juda   qulay   imkoniyatlarga   egadir.
Shunga   muvofiq   yog`in   miqdorining   kamligi   va   bo`lganining   ko`pligi   bilan
harakterlanadi.
Havo harorati  iqlimni harakterlovchi elementlari ichida asosiysi hisoblanib,
uning   doimo   kuzatish   jarayonida   o`rganib   boramiz.   Havo   harorati   yildan-yilga
yilning turli fasllarida o`zgarib turishi aniqlangan.
Qarshi cho`li sharoiti uchun haroratning qish fasli bilan yoz fasli o`rtasidagi
katta   farqning   shuningdek,   kechasi   bilan   kunduzi   o`rtasida   ham   katta   farqning
mavjudligi shundan dalolat beradi. 
Sutka   mobaynida   eng   yuqori   harorat   kunduzi   tushgan   paytida   yani   soat   17
dan   16   lar   orasida,   qish   faslida   haroratning   birdaniga   pasayishi   asosan,   quyosh
chiqishi   oldidandir.   Qarshi   cho`li   doirasida   yil   davomida   havo   haroratsining
o`zgarishi quyidagicha 
Eng   past   havo   harorati   qish   oyida   kuzatilgan.   Mart   oyidan   boshlab   harorat
asta-sekinlik   bilan   ko`tarilib   iyul   oyida   maksimum   holiga   yetadi.     Iyul   oyining
ohirlaridan   boshlab   havo   harorati   pasaya   boshlaydi.   Haroratning   o`rtacha   oylik
pasayishi 2,1 0
  dan 6 0
   gacha to`g`ri keladi. Eng sovuq oyning harorati iyul +28,4 0
ga   teng.   Bundan   shu   narsa   ko`rinadiki,   o`rtacha   yillik   harorati   28,   1 0
  ni   tashkil
qiladi.
Harakteristika   berilayotgan   yani   Qarshi   cho`li   bo`yicha   havo   haroratining
yillik maksimumi iyul oyining ikkinchi dekadasiga to`g`ri keladi, yillik minimum
yanvar oyining ikkinchi dekadasiga to`g`ri keladi.
            Havo   haroratining  oylik va  yillik  holati  Qarshi  cho`lida yildan-yilga kuchli
o`garib   bormoqda.   Ko`p   yillik   malumotlarga   asosan   yanvar   oyining   o`rtacha
harorati (-7,8 0
   dan + 6 0
 gacha) o`zgarib boradi. S h unga   muvofiq   eng   issiq   oy   hisoblangan   iyul   oyining   o`rtacha   haroratsi
ham (23,1 0
 dan +32,5 0
  gacha) o`zgarib boradi.
  o `rtacha   yillik  havo   harorati   ham   (11,7 0
  dan   +16,5 0
      gacha)   o`zgarib   borganligi
malum bo`ldi.
                                                                 4 - jadval
            Eng yuqori va eng  past  o`rtacha oylik havo harorati
О ylari I II III IV V VI VII VIII IX      X XI XII
Eng
yuqori 6,0 9,2 12,2 18,2 25,9 24,7 32,5 29,2 24,8 20,0 11,7 70
Yillar 1958 53 58 29 46 37 44 59 59 32 47 1939
Eng
past 7,8 -0,6 5,6 9,2 12,1 20,9 23,1 22,2 16,2 8,4 3,2 9,6
yillar 1934 51 54 56 39 55 57 57 57 55 58 1929
Jadvaldan   ko`rish   mumkinki,   turli   yillarda   o`rtacha   oylik   haroratning
o`zgarishi   eng   yuqori   va   eng   past   harorat   o`zgarishlarini,   turli   meteorologik
elementlarining qishloq ho`jaligi  va cho`l  hayoti ta`sirini bilib olish imkoniyatiga
ega bo`lish mumkin. 
Eng past harorat dekabr, yanvar, fevral, oylarida kuzatilgan (dekabr-25,5 0
  ).
Absolyut   minumum   havo   harorati   ayrim   hollarda   ayrim   yillarda   kuzatiladi.
Shuning   uchun   joylarda   sovuqlik   oldindan   ko`rsatib   berish   hamma   vaqt   ham
to`g`ri bo`lavermaydi.
Absolyut   maksimum   havo   haroratsi   o`rtacha   atlik   miqdordan   ancha
yuqoridir.   Absolyut   maksimum   havo   harorati   47,4 0
    ni   tashkil   qiladi,   absolyut
minimum ancha pastdir. Ular orasidagi farq qish oylarida kattadir.
Yuqorida havo haroratining mavsum bo`yicha tebranishini ko`rdik. Shuning   uchun   cho`l   havo   haroratining   o`zgarishi,   qish   oylari   (dekabr,   yanvar,
fevral)   sovuq   kunlar   noyabr   oyining   ohirlari   va   dekabr   oyining   boshlarida
kuzatiladi.   Qishda   ba`zan   shimol   va   shimoliy   sharqdan   sovuq   havo   massasining
kirib kelishi tufayli, mahalliy havo oqimi bilan qishki sirkulyatsiya holati vujudga
kelib ochiq quruq sovuq antisiklon havosining tarkib topishi bilan harakterlanadi.
Qish   oylarida   bazan   uzoq   vaqt   davom   etishi   mumkin.   Ayrim   yillari   qish
to`liq   iliq   quruq   bo`lganligi   malum.   Mart   oyining   boshlarida   harorat   9– – 0
    -10 0
gacha   yetadi.   Shuning   uchun   fevral   oyining   ohiri   va   mart   oyining   boshlaridan
boshlab   qishloq   ho`jalik   ishlari   boshlanadi.   Bu   bahor   faslining   boshlanishidan
dalolat beradi. Bahor oylarida o`rtacha havo harorati 7,5   dan 20,5 0
   gacha boradi.
Bundan tashqari bahor havosi juda o`zgaruvchan bo`lib, minut, soat sayin o`zgarib
turadi.
Harorat bir hilda o`zgarib bormaydi. Bazan 0 0
   dan pastga tushishi mumkin.
Bahorgi   sovuqlar   asosan   havo   massalarining   tez   o`zgarishi,   Arktika   havosi   bilan
o`rtacha   poyasining   sovuq   havosini   shimoliy   va  shimoliy   g`arbiy   tomondan   kirib
kelishi sababli  bulutlarning rivojlanishi va bulutli havoning vujudga kelishi  sabab
bo`ladi.   Kuz   fasli   (sentyabr,   oktyabr,   noyabr)   oylarini   o`z   ichiga   oladi.   Sentyabr
oyi   havo   haroratining   asta-sekin   pasayishi   kuzatiladi.   Sentyabr   oyi   kunduzgi
soatlarda   (13   soatda   29,1 0
  )   oktyabrda   (soat   13   da   22,9 0
)   noyabrdan   (soat   13   da
14,6 0
  )   bu   ko`rsatkich   iyun,   iyul,   avgust   oylarinikiga   qaraganda   ancha   kamdir.
Kechasi     ancha   salqinlashadi.   Issiq,   quruq,   havo   asta-sekinlik   bilan   o`zgarib   o`z
o`rnini salqin havo massasiga beradi. 
Harorat   bu   oylarda   kunduzlari   22,3 0
  gacha   ko`tariladi,   kechalari   sovuq,
asosan kechaning ikkinchi yarmida kuzatiladi. Noyabr oyi ohirlariga harorat ancha
pasayadi,   kunduzlari   14,6 0
  .   ayrim   yillari   harorat   -18,6 0
    gacha   pasayib   ketishi
mumkin. Shunday qilib  sovuqlik iliq kunlar orasida bo`lishi ham mumkin. Shunga
muvofiq radiatsion va advektiv sovuqlar ham mavjud.
A)   Radiatsion   sovuq     yer   yuzasining   issiqlik   chiqarishi   natijasida   sovuq
boshlanadi. B)   Advektiv   sovuq   deb   ma– ` lum   maydonda   sovuq   massaning   kechikib   kelishi
bilan bog`liqdir.
Qarshi   cho`li   maydonsida   ana     shu   radiasion   va   advektiv   sovuqlar   sodir
bo`lib turadi. Kuzgi sovuqlar qishloq xo`jaligi, bog`dorchilik, chorvachilik, parnik
xo`jaligi va boshqalarga kuchli ta`sir qiladi.
Kechki   bahorgi   sovuqlar   qishloq   xo`jaligi   uchun   katta   xavf   soladi.   U
o`simliklarni deyarli sovuq uradi yoki hosildorlikni kamaytiradi.
Sovuq kunlar asosan dekabr, yanvar va fevral oylarida sodir bo`ladi. Ayrim
yillarda noyabr va mart oylarida ham kuzatilish mumkin, bu juda kamdan-kamdir.
Erimaydigan   kunlar   soni   yil   mobaynida   uncha   ko`p   emas,   ular   oylar   bo`yich а
q uyidagicha .
                                                                   5 - jadval
Oylar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII yillar
Erimaydigan
kunlar soni 7 5 2 0 0 0 0 0 0 0 3 5 22
Jadvaldan ko`rinib turibdiki, qaysi oylarda erimaydigan kunlar soni yiliga 22 taga
yaqin.   Ular   yildan-yilga   o`zgarib   boradi.   Qarshi   cho`li   bo`yicha   sovuqsiz,
kunlarning davomiyligi 209 kunni tashkil qiladi.
Bizga   ma ` lumki,   havoning   og`irligi,   mavjud.   Bir   kubmetr   yer   yuzasiga
nisbatan   hisoblaganda   1,   293   grammga   tengdir.   Havo   bosimi   ustuni   bilan
o`lchanib, 760 mm yoki millibar deb yuritiladi.
Havo   bosimi   ham   meteorologik   elementlar   singari   doimo   o`zgarib   turadi.
Haroratning pasayishi havo bosimining kamayishiga sabab bo`ladi. Chunki     havo
zarrachalari issiqlikdan kengayadi va sovuqlikdan torayadi. Shu prinsipga muvofiq
havo harorati qancha yuqori bo`lsa, havo zarrachalari shuncha kam, havo harorati
qancha   past   bo`lsa   havo   zarrachalari   miqdori   ko`p,   og`irligi   ham   yuqori   bo`ladi.
Havo bosimini simobli barometr bilan o`lchaymiz. Havo   bosimi   kenglikda,   haroratga   va   balandlikka   bog`liq   holda   o`zgaradi.
Qarshi cho`lida minimum havo bosimi eng issiq oy iyulga to`g`ri kelib, ko`p yillik
oyi bosimi 960, 3 mbni, maksimum yanvarga to`g`ri kelib, 977,8 millibarni tashkil
qiladi. Yoki iyul 722 mm bosim, yanvar oyida 735 mm bosimni tashkil etadi.
S h amol   asosiy   meteorologik   faktorlardan   hisoblanib,   iqlim   va   sovuq
atmosfera havo massalarining almashinishi, harakati natijasida vujudga keladi.
S h amol geografik tomonlar nomi bilan nomlanib esadigan tomoni va tezligi
bilan   harakterlanadi.   Shuning   uchun   shamolni   flyuger   va     animometr   asbobllari
bilan aniqlanib ball, metr / sekund o`lchov birligida o`lchanadi. 
Qarshi   cho`lida   shamol   tezligining   yuqori   bo`lishining   sabai,   asosan
atrofning tekis ochiq bo`lishidir. Bundan tashqari o`rmon, qoplagan maydonlarning
kamligidir. Qarshida esadigan asosiy shamolning yo`nalishi yil mobaynida asosan,
shimoliy,     shimoliy     sharqiy     sharqiy   salbiy   yo`nalishlardir.   Qarshi   cho`lida–
kunduzi   shamol   kuchayib   kechga   yaqin   kuchsizlanadi.   Kechasi   shamol   tinch
holatga   o`tadi   kunduzi   shamollar   kuchayib,   bazan   chang   to`zonlarni   hosil   qiladi.
Changli   shamollar   tekislik   qismida   va   tog`   oldi   rayonlarida   sodir   bo`lib,   bazan
haftalab   davom   etadi.   Bu   hildagi   shamollar   janub   va   janubiy   sharqiy   tomondan
harakat   qilib,   garmsel   bazan   afg`on   shamoli   nomi   bilan   yuyuritiladi.   Garmsel
asosan iyun, iyul, oylarida kuchayadi. Qishloq ho`jaligi turli hil o`simlik va inson
hayoti  uchun qiyinchilik tug`diradi.
Atmosfera havosida malum vaqtda malum miqdorda suv bug`lari mavjuddir.
Chunki havodagi namlik havo harorati bilan bog`liqdir. Havo namligi 2 hil, yani,
absolyut   va   nisbiy   namlik.   Absolyut   namlik   havo   haroratsiga   tebaranadi,   nisbiy
namlik haroratga teskari o`zgaradi.
Havo   namligi   ham   meteorologik   elementlardan   biri   bo`lib,   uni   ham
kuzatamiz.   Havo   namlligi   psihometrik,   gigrometr   kabi   asboblar   bilan   kuzatib
boradi.
Absolyut   namlik   o`zgarib   borishi   havo   haroratining   o`zgarib   borishi   bilan
belgilanadi.   Shuning     uchun   absolyut   namlik   haroratga   to`g`ri   proportsionaldir.
Eng  yuqori   absolyut   namlik iyul   oyida  bo`lib, 14,4  mb  ni  tashkil  etadi.  Eng  kam absolyut namlik yanvar oyida bo`lib, 5,5 mb tashkil etadi. O`rtacha yillik absolyut
namlik 8,1 mb ni tashkil etadi. Nisbiy namlik havo haroratsini  yillik tebranishiga
teskari   bo`lib,   havo   haroratsi   ko`tarilsa   nisbiy   kamayadi.   Havo   harorati   pasaysa
nisbiy namlik ortadi. Eng yuqori nisbiy namlik yanvar oyida 80% ni tashkil etadi.
Eng past nisbiy namlik avgust oyida bo`lib, 33% ni tashkil qiladi. O`rtacha namlik
Qarshi cho`lida 56% ga tengdir.
Bulutlilik   havoda   mavjud   bo`lgan   bulutlilik   miqdori   bo`lib,   ball   o`lchov
birligida   ifodalanadi.   Bulutlilik   iqlim   elementlari   asoslaridan   biridir.   Uning
miqdori   va   harakteri   atmosfera   %   bilan   bog`liqdir.   Qarshi   cho`li   maydonsida
bulutlilik uncha ko`p emas. Yillik miqdori o`rtacha 3-4 ballni tashkil etadi. Qarshi
cho`li sharoitida eng kam   bulutlilik avgust, sentyabrda va iyul oylari hisoblanadi.
Yuqori   bulutlilik   qish   va   bahorni   boshlarida   bo`lib,   eng   ko`p   yog`in   tushadigan
davrga to`g`ri keladi.
6- jadval
Bulutlilikning yillik tebranishi.
Oylar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII O`rtacha
yillik
Bulut
ball. 6,4 6,8 6,2 5,9 3,7 2,2 1,0 0,5 1,0 2,5 4,6 6,2 3,8
Jadvaldan ma`lumki, yillik maksimum bulutlilik fevral oyi 6,8 ballni tashkil
qiladi.   Minimum   avgust   0,5   ball.   O`rtacha   yillik   bulutliki   3,8   ballga   tengdir.
Bulutlilikni mavsumiy tebranishi quyidagi jadval.
                                                                                                  7 - jadval
Bulutlilikni mavsumiy tebranishi
Fasllar  qish bahor yoz Kuz
Ball %  41,6 33,6 8,6 17,2 Maksimum bulutlik qish fasliga to`g`ri kelib 41,6% ni minimum yoz da 8,6
%   ni   tashkil   qiladi.   Bulutlik   Qarshi   cho`li   maydonsi   uchun   unchalik   harakterli
emas. Havo namligiga nisbatan hisoblangan. Havo  ochiq kunlar 189 kunni tashkil
qiladi. Buhoro shahrida 168 kun, Qarshida 46 kun, Samarqandda 67 kunni tashkil
qiladi. 
Atmosfera   yog`inlari   iqlim   faktorlaridan   biri   bo`lib,   kondensatsiya
protsessi   tufayli   harorat,   bug`lanish   miqdoriga   bog`liq   holda   vujudga   keladi.
Yog`inlarning yillik miqdori yildan-yilga o`zgarib turadi.
Ayrim   yillari   Qarshi   cho`li   va   uning   atroflarida   yog`ingarchilik   normadan
yuqori  bo`lgan 318,7 mm, boshqa normadan juda kam  yani  140, 9 mm. Shunday
qilib,   atmosfera   yog`inlarining   o`rtacha   ko`p   yillik   miqdori   219,9   мм   ni   tashkil
qiladi.
                                                                             8 - jadval
Qarshi   cho`lida   oylar   bo`yicha   yog`inli   kunlar   soni   yiliga   o`zgarishini   jadvaldan
ko`rish mumkin.
Oylar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII yillik
O`rtacha
oylar,
kun 9 10 10 11 2 1 - - - 2 8 10 63
Jadvaldan ko`rinib turibdiki eng yog`inli davr qish va bahor oylariga  to`g`ri
keladi. Qishda butun yog`inlarning 46% bahorda 47%, yozda  va kuzda atigi 7% ni
tashkil qiladi. Qarshi cho`li uchun ko`p yillik yog`inli kunlar miqdori tahminan 63-
65 kunni tashkil qiladi.
Ayrim  yog`inlarni  o`lchash  imkoniyatiga  ega bo`lmaymiz.  Bunday hollarni
meteorologik  stantsiyalarda  yog`in bo`lganligini  qayd  qilib quyadilar. Ko`p yillik
kuzatishlar   Qarshi   cho`li   uchun   yiliga   o`rtacha   yog`ingarchilik   80   kunni   tashkil etadi.   Shundan   63   kunni   yog`inlarni   o`lchash   imkoniyatiga   ega,   17   kunni   esa
o`lchash imkoniyatiga ega emas. 
            Atmosfera hodisalari .   Qarshi cho`lida tabiatning bu xodisasi xar yili asosan
baxor   oylarida   takrorlanib   turadi.   Momaqaldiroq   o`zining   hosil   bo`lishi   jihatidan
yaqin   va   uzoq   bo`lishi   mumkin.   Yaqin   joyda   xosil   bo`ladigan   momaqaldiroq
metestantsiya   maydonsida   bo`lib,   yog`in   keltiradi.   Bulduruq   ko`pincha   tuman
bo`lganda   suvning   mayda   tomchi   va   zarralari   muzlaydi.   Bazan   bulduruq   juda
kuchli bo`lib, daraxtlarning sinishi, simlarning uzilishiga olib keladi. Qarshi cho`li
va uning atroflarida bulduruq dekabr oyining oxirlari va yanvar oyining boshlarida
sodir bo`ladi. Qarshi cho`lida bu xodisa juda qisqa va kamdir.
Ob-havoning tinch, shamolsiz va vaqtida tong azonda yer yuzining o`ta issiq
chiqarishi   natijasida   qattiq   soviydi.   Xavodagi   suv   bug`lari   yer   yuzasiga
ishqalanishi natijasida to`yingan havoga aylanadi. Dastlabki sovuq zarracha tomchi
xosil   qiladi.   Shudring   tomchilarining   diametri   xar   xil   0,2   mm   dan   to   0,003   mm
gacha kattalikda bo`lishi mumkin. Qarshi cho`lida yillik shudring xosil bo`ladigan
kunlar   105   kunni   tashkil   qiladi.   Shudring   bahor,   yoz   va   kuzda   vujudga   keladi.
Asosan   xavoning   haroratsiga   bog`liq.   Yoz   kunlarida   Qarshi   cho`li   va   uning
atroflarida   shudring   xar   kuni   kuzatiladi.   Kuzda   shudring   miqdori   bir   muncha
kamayib,   uning   o`rnini   qirov   egallaydi.   Shudring   Qarshi   cho`lida   yilning   turli
davrida turlicha taqsimlanadi.
Qirov   ham   shudringa   o`xshashdir.   U   havo   haroratsi   0   grd.   dan   past
bo`lganda xosil bo`ladi. Qirov ham o`lchab boriladi. maksimal  qirovli kunlar kuz
oyining   oxirlari,   qish   oyining   boshlariga   to`g`ri   keladi.   Qarshi   cho`li   va   uning
atroflarida ba ` zan may oylarida xam qirov kuzatilganligi qayd qilingan.
              
2. 4 . Qarshi cho`lining agroiqlimiy resurslariga ta`rif
        Iqlim   resurslari   eng   muhim   tabiiy   boyliklardan   biri   sanaladi.   Har   bir   joyning
iqlim   sharoitlari   bilan   uning   tuproq   o`simlik   qoplami   ichki   suvlari   va   aholining xo`jalik  faoliyati   bilan  bog`liq.  Iqlim   sharoitlarini  ilmiy  jihatdan  aniqlash   qishloq
xo`jaligini oqilona joylashtirish va to`g`ri ixtisoslashning zarur shartidir.
Har bir joyning iqlim geografik joylanishiga va quyosh nurlarining tik yoki
yotiq   tushishiga,   o`rganilayotgan   joyning   dengiz   yuzasidan   balandligiga,   relef
hususiyatlariga   va   boshqa   omillarga   bog`liq.   Shuning   uchun   iqlim   haqida   fikr
yuritishdan oldin viloyatning geografik sharoiti haqida ma`lumot berish maqsadga
muvofiqdir.
Iqlimning   bu   hususiyatlari,   hududning   geografik   joylanishiga   va   u   bilan
bog`liq   bo`lgan   quyosh   issiqligiga,   havo   massalarining   almashinishiga   atmosfera
sirkulyatsiyasiga va yer yuzasining tug`ilishiga bog`liq.
Geografik o`rniga ko`ra Qashqadaryo viloyati Yevrosiyo materigining ichki
qismida,   o`rta   osiyo   tabiiy   geografik   o`lkasining   markazida   joylashgan   quyi
kengliklardan rayonlar qatoriga kiradi . S h unga ko`ra quyosh yilning ko`p davrida
gorizont ustida baland turadi, ko`p yoritadi va isitadi.
Qashqadaryo   viloyati   hududida   quyosh   nur   sochib   turadigan   davr   ancha
davom etadi va o`rta hisobda 2600-3000 soatga to`g`ri keladi. Quyoshning haqiqiy
yoritadigan   davri   yoritish   mumkin   bo`lgan   davrga   nisbatan   qishda   35-50   foizni,
yozda   esa   80-90   foizni   tashkil   etadi.   Qishda   bu   davrning   kamayishi   bulutli
kunlarning   ko`payishiga   bog`liq.   Quyosh   baland   turib   uzoq   davr   yoritganligi
natijasida viloyat hududi ko`pgina yillik yalpi miqdori 6700-7000 md m/m kv dan
kam   bo`lmaydi.   Issiqlikning   tushishi   yozda   qishga   qaraganda   4-5   marta   ko`p.
Shuning   uchun   yoz   oyida   issiqlik   yuqori   bo`lib   kam,   o`zgaruvchan   bo`ladi.   Qish
oylarida   esa   quyosh   radiatsiyasi   susayadi,   har   bir   kirib   kelgan   havo   massasi
harorati     va   umuman   ob   havoni   tez   o`zgartira   oladi.   Bundan   tashqari   noyabr
o`rtalaridan to fevralning o`rtalarigacha quyoshdan keladigan issiqlikka qaraganda
yerning   nur   sochish   yo`li   bilan   yo`qotgan   issiqligi   ko`proq   bo`ladi.   Bu   ma`lum
darajada qish oylarining birmuncha sovuq bo`lishiga olib keladi.
Quyosh radiasiyasi iqlim sharoitlarining tashkil topishida muhim omillardan
biri   bo`lishi   bilan   bir   qatorda   viloyatimizning   eng   katta   tabiiy   boyliklaridan hisoblanadi.   U   eng   qimmatli   issiq-sevar   o`simliklarni   yetishtirishga,   paxtachilik
bog`dorchilik, uzumchilikni rivojlantirishga imkon beradi.
    Hozirgi   vaqtda   viloyatda   quyosh   radiasiyasidan   uylarni   isitishda,
issiqhonalarda   sabzavot   mahsulotlarini   yetishtirishda   va   xalq   ho`jaligi   boshqa
tarmoqlaridan   foydalanilmoqda.   Quyosh   nurlarining   viloyatimiz   sharoitida
shifobahshlik   ahamiyati   katta,   undan   sog`liqni   yahshilash   va  davolash   maqsadida
keng   foydalanilmoqda   ochiq   havoda   quyosh   vannasi   qabul   qilish   kasallarga   ham
sog`lom   kishilarga   ham   foydalidir.   Quyosh   vannalarini   qabul   qilgan   kishining
organizmi   ancha   chiniqadi,   kayfiyati   ya x shilanadi,   kasalliklarga   bardosh   bera
oladigan bo`ladi. Suyak va bo`g`in hastaliklari, teri kasalliklarni, har hil yaralarni,
rahit va boshqa bolalar kasalliklarini davolashda yaxshi natijalar berayapti.
Havo   massalarining   almashinib   turishini   aniqroq   ko`z   oldimizga   keltirish
uchun   yilning   eng   keskin   farqlanadigan   qish   va   yoz   fasllari   haqida   fikr   yuritish
maqsadga   muvofiq.   Qishda   osiyoning   aksariyat   qismini   qamrab   olgan   Osiyo
maksimumining   vujudga   kelish   tufayli   O`rta   Osiyoga   shimoli-sharq   tomondan
sovuq   va   quruq   kontinental   havo   massalari   kelib   turadi.   Orografik   to`siqlarning
yo`qligi   tufayli   bu   sovuq   havo   massalari   O`rta   Osiyoning   g`arbiy   va   janubiy
rayonlariga   bemalol   kirib   kela   oladi.   Shu   vaqtda     viloyat   bir   muncha   sovuq
mo`tadil havo massasi bilan qoplanadi.
Qashqadaryo   viloyatida   ham   iqlim   sharoitlarining   vuj u dga   kelishida   uning
relefi muhim iqlim hosil qiluvchi omildir. Relyef ayniqsa atmosfera yog`inlarining
hududiy   taqsimlanishi,   namlanish   darajasi   va   boshqa   meteologik   sharoitlar   katta
tasir ko`rsatadi.
Viloyatning   iqlim   sharoitlariga   antrapogen.   Omillar   ham   ma ` lum   darajada
tasir   etadi.   Aholining   ho`jalik   faoliyati   natijasida   katta   maydonlarda   yer   yuzi
o`zgaradi.   Minglab   gektar   yerlar   haydaladi,   sug`oriladi,   ekinlar   ekiladi,   kanallar,
suv omborlari, temir va tog` yo`llar, shahar va qishloqlar quriladi. Natijada issiqlik,
namlik   shamolning   kuchi   ham   bir   muncha   o`zgaradi.   X ususan   katta   o`zgarishlar
suv   bilan   ya x shi   taminlangan,   o`simlikka   boy   bo`lgan   vo h alarda   kuzatiladi.   Bu yerlarda   yozda   harorat   atrofdagi     cho`llarga   nisbatan   1, 5 0
-3 0
    past,   nisbiy   namlik
10-15% oshiq.  
Ma`lumki, havoning yillik o`rtacha harorati muayyan joyning issiqlik rejimi
haqida   tasavvur   hosil   qilishga   yordam   beradi,   yillik   o`rtacha   harorat   viloyatning
dengiz yuzasidan 500-600 m gacha bo`lgan balandlikda joylashgan tekislik va tog`
oldi   rayonlarida   shimolda   15 0
  (kitob),   janubda   16,1 0
  (G`uzor)   bo`lib,   sharqqa
tomon relefning balandlashib borishga bog`liq holda pasayadi. 1000 m blandlikda
o`rtacha yillik harorat viloyatning shimolda 13 0
, janubda 14 0
 , 1500 m balandlikda
11-12 0
, 2000 m balandlikda esa 9-10 0
 teng.
Qashqadaryoning   tekislik   mintaqasida   va   tog`   oldi   rayonlarida   eng   sovuq
oyning   o`rtacha   harorati   shimolda   0 0
  dan   janubda   1 0
  ga   o`zgaradi.   Faqat   Qarshi
shahri atrofida yanvarning o`rtacha harorati 0 0
 dan pastroqda.
Yanvarning   o`rtacha   harorati   viloyat   hududning   tekislik   va   tog`   oldi
qismlarida musbat  ko`rsatkichga  ega  bo`lib,  quyoshni   Buhoro viloyatiga  nisbatan
iliqroq va  Surxondaryo viloyatining tekisliklariga  qaraganda biroz sovuqroqdir.
Ayrim   yillarda   qish   iliq   kelganligi   tufayli   o`simliklar   vegetatsiya   bu   faslda
ham davom etadi. Bunday qishlar iqlimshunos olim L.N. Babushkin taklifiga ko`ra
V e g etatsiyali   qishlar   deb   yuritiladi.   Shunday   qishlarda   o`simliklar   deyarli“ ”
sezilmasdan     rivojlanib   boradi.   Bahorda   esa   tez   o`sib   ketadi.   V e getatsiyali	
“ ”
qishlar ayniqsa kuzda ekilgan ekinlar uchun foydalidir.
Shunday   qilib   qishlar   bilan   bir   qatorda   O`rta   Osiyoga   Arktika   havo
massalarining   kirib   kelishi     natijasida   ayrim   yillarda   havo   keskin   soviydi,
haroratning absolyut minimumi -22 0
  -29 0
   gacha pasayadi. Bunday qattiq sovuqlar
ancha   kam   bo`lsada   20-30   yilda   bir   marta   mevali   daraxtlar   va   toklar   uchun   bir
qadar xavflidir.
Yog`inlarning   ko`p   yoki   oz   tushishida   shu   joyning   geografik   o`rni,   havo
tsirkulyatsiyasining   hususiyatlari   va   relefi   muhim   rol   o`ynaydi.     Yillik   yog`in
miqdorining taqsimlanishi relef   bilan uzviy bog`langan. Eng kam yog`in miqdori
viloyatning   g`arbiy   qismdagi   tekisliklarga   to`g`ri   keladi.   Sharqqa   tomon balandlikni   orta   borishi   bilan   yillik   yog`inlarning   miqdori   ham   sezilarli   darajada
orta boshlaydi.
Yog`inlar yil davomida nihoyatda notekis taqsimlanadi. Vil o yatning tog`li 
va tog` oldi mintaqalarida eng ko`p yog`in bahor oylarida tushadi. Yillik yog`in 
miqdorining 45-50% i bahorda, 37-40% i qishga, 10-15% i kuzga va atigi 2-3% i 
yozda to`g`ri keladi. Yog`inlarning qish va bag`orda  ko`proq yog`ishi qishloq 
ho`jaligi uchun ancha qulaylik tug`diradi. Chunki bu paytlarda suv kam bug`lanib, 
o`simliklar va bahorgi ekinlarning o`sishi uchun sharoit  yuzaga keladi. Yoz 
oylarida yog`ingarchilikni bo`lmasligiga qishloq xo`jalik ekinlarini su`niy               
sug`orish taqozo  etadi. Xulosa qilib aytganda viloyatimizning iqlimiy 
imkoniyatlarini yana ham chuqur o`rganib, ulardan to`g`ri foydalanish, xalq  
xo`jaligini rivojlantirishga katta imkoniyatlar yaratadi. 
  Iqlim       elementlarining     ho`jalikni     turli     tarmoqlarida
foydalaniladigan   modda     va   energiyasi    miqdori    iqlim    resurslarini    hosil
qiladi.   Iqlim     resurslari       ayniqsa     qishloq     ho`jaligini     rivojlantirish
sharoitlarini     belgilovchi     asosiy     tabiiy     resurslardan     biridir.   Shu     sababli
iqlimning     bevosita   qishloq     ho`jaligida     foydalaniladigan     elementlari
(radiatsiya, issiqlik  va  namlik)  a g r  o i q l i m     resurslarini  hosil  qiladi. 
Har  qanday  iqlimi  va  iqlim  resurslarining vujudga  kelishida  uning
radiatsiya     rejimi     eng       muhim     omildir.   Shuningdek,   quyosh     radiatsiyasi,
ayniqsa  fotosintetik  radiatsiya (FFR), dehqonchilikning  energetika  negizini
tashkil  etadi.
O`zining     janubiy     geografik     o`rni     tufayli     Qashqadaryo     viloyati
O`zbekistonda   quyosh   yoritadigan   soatlar   miqdori    (2 600   3 000   soat)–
eng   ko`p   bo`lgan   joydir. Shu   tufayli   bu   hududda   quyoshdan   keladigan
issiqlik   miqdori    ham   ancha   katta. Hisoblarga   ko`ra, viloyatning   tekislik
qismida   yalpi   radiatsiyaning   miqdori   har   1 m 2
   ga             6700   7100 MDJ
–
ga, fotofaol  radiatsiyaning  (FFR) yillik  jami  esa  3300 MDJ ga  teng. Issiqlik     energiyasining     manbai     bo`lgan     quyosh     radiatsiyasining
kattaligi     o`simliklarning     hayotiy     faoliyatining     asosini     tashkil     etuvchi
issiqlik   resurslarining    ham    katta   bo`lishiga   sabab   bo`ladi. Qashqadaryo
viloyati  hududida  quyosh  radiatsiyasining  yalpi  issiqlik  miqdori  dekabrda
taqriban   100   115 MDJ/m– 2
  ni, iyulda 634   635 MDJ/m	– 2
  va   yil   davomida
4000     4	
–   450   MDJ/m 2
  ni   tashkil     etadi.   Bu     yerda     quyosh     va     atmosfera
radiatsiyasidan     hosil     bo`ladigan    issiqlikning    o`rtacha     jami     6100     6600	
–
MDJ/m 2
  ni   tashkil   etadi. Radiatsiya   balansining   yillik   miqdori   esa   2800
MDJ/m 2
 atrofida  bo`ladi.
Radiatsiya   resurslari   bilan issiqlik resurslari   bevosita   bog`liq.viloyat
hududida     havo     haroratini     taqsimlashdagi     tafovutlar     yer     yuzasining
tuzilishiga     bog`liq   (5   -   jadval).   Yillik     o`rtacha     harorat     500     600   m	
–
balandliklarga  qadar  joylashgan  tekisliklarda  va  adirlarda  shimolda  15 0
 ,
janubda   16,   1 0
    bo`lib,   gipsometrik     sathning   (yuzaning)       balandlashuviga
bog`liq  holda  shrqqa  tomon  pasayib  boradi. 1000  m  balandlikda  o`rtacha
yillik  harorat  viloyatning  shimolida  13 0
, janubida 14 0
 , 1500 m balandlikda
11   12	
– 0
, 2   000  m balandlikda  esa  10 0 
teng.
Issiq     iqlimli     hududlar     uchun     uzoq     davom     etadigan     vegetatsiya
davrida   issiqlik   miqdorining   katta   bo`lishi   va   haroratlarning   yuqoriligi
katta     tabiiy     ne`matdir.   Issiqlik     (termik)   resurslarni     baholashda
G.G.Selyaninov   va   F.F.Davitaya     tomonidan     tavsiya     qilingan     ko`rsatkich
(indek, koeffitsient)     faol   (ijobiy)   haroratlarning   jami    ko`ng   qo`llaniladi.	
–
O`rtacha   kunlik   haroratlar   5 0
  oshganda   o`tlar, 10 0
  oshganda   esa   barcha
madaniy     ekinlar     vegetatsiya     qila     boshlaydi.   Shu     sababli     5 0
  va     10 0
  dan
yuqori   bo`lgan   davrdagi   faol   haroratlarning jamini     (yig`indisini) hisobga
olish    muhim       amaliy    ahamiyatga    ega.  O`rta     Osiyoning     tekisliklari     tog`
oldilarida     olib     borilgan     meteorologik     kuzatishlar     ma`lumotlarni     tahlil
qilish  o`rtacha   kunlik  haroratning     5 0
 dan  oshishi  qish  faslining  tugashi
va   bahor   faslining   boshlanishi, 5 0
   tushishi   esa   kuz   faslining   tugab, qish faslining   boshlanishi, 20 0
  dan   oshishi   esa   bahor   faslining   tugashi   va   yoz
faslining  boshlanishi,    
20 0
 dan  pastga  tushishi   esa  yoz  faslining  tugashi  va
kuz  faslining  boshlanishi  deb  hisoblashga asos  bo`ladi.
Qashqadaryo  viloyatining  tekislik  va  tog`  oldi  hududlarida  14   26–
  fevraldan     boshlab     havoning     o`rtacha     kunlik     harorati     5	
– 0  
dan     osha
boshlaydi.   O`rtacha     baland     tog`     yonbag`irlarining     quyoshga     nisbatan
ekspozitsiyasiga  bog`liq  holda  5 0
 yuqori  bo`lgan  faol  haroratlarning  jami
pastdan   yuqori   tomon   4   000   3	
–   800 0
  dan 3 000   2	–   800 0  
gacha   kamayadi.
Baland     tog`larda     3000   m   gacha     bo`lgan     balandliklarda     bu     ko`rsatkich
1000 0
 dan  oshmaydi,    
  3   000     4	
–   000   m   balandliklar     oralig`ida     esa     350     450	– 0
  ni     tashkil
etadi.
Tekislik     va     tog`     oldi     hududlarida     5 0  
dan     yuqori     bo`lgan     faol
haroratlarning  jami  5   000 0
 dan  kam  bo`lmaydi, eng  yuqori  ko`rsatkichlar
esa   adirlar   uchun (G`uzor     5 750 0
  ) xos. O`rtacha   kunlik   haroratning   5 0
yuqori  davrining  ko`rsatkichlari   5   jadvalda  berilgan. 	
–
Viloyatning       tekislik     va     tog`     oldi     adirlarida     havoning     o`rtacha
kunlik     haroratining   10 0    
dan     yuqori     bo`ladigan     kunlar     225     240   kunni	
–
tashkil   etgan   holda   faol   haroratlarning   jami 5   000   5 250	
– 0
  bo`ladi (5 	–
jadval). 
Qashqadaryo     viloyati   doirasida     atmosfera     yog`inlari     mavsumiy     va
hududiy     jihatdan     notekis     taqsimlanadi   (6     jadval).   Yog`inlarning     katta	
–
qismi     kuzgi     qishgi     bahorgi     davrda   tushadi,   yoz     esa     quruq     bo`ladi.	
– –
Yillik     yog`inlar     miqdorining       45     50	
–  
  %   i   bahor     oylariga,   37     40   %   i	–
qishga, 10   15 % i kuzga (sentabr - noyabr) va  atigi 2   3 % i yozga  (iyun -	
– –
avgust)   to`g`ri     keladi.   Yoz   mavsumining     quruqligi,   yuqori     haroratlar,
bug`lanish     miqdorining     kattaligi     viloyat     hududining     katta     qismida
ho`jalik   ekinlarini   yetishtirishni   sun`iy   sug`orish   asosida     tashkil   etishni taqozo     etadi.   Chunki     issiqlik     va     namlik     resurslari     orasida     juda     katta
nomutanosiblik     mavjud   (7     jadval)   Qashqadaryo     viloyatining   agroiqlim–
hususiyatlarini  ifodalovchi  ayrim ko`rsatkichlar  keltirilgan. 
10 - jadval
Qashqadaryo  viloyatida  atmosfera  yog`inlarining  mavsumiy  taqsimlanishi
Meteorologik
stansiya  va 
yomg`ir o`lchash
punktlari                Y o g` i n              m i q d o r i,       mm   da 
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Yil
Muborak 21 20 34 26 13 2 1 0 0 4 10 15 146
Koson 30 28 43 34 14 1 0 0 0 6 18 26 200
Qarshi 34 34 50 38 17 1 0 0 0 6 20 29 229
Nishon 28 26 42 32 13 1 0 0 0 6 17 25 190
Qoratikon 40 37 58 45 18 1 0 0 0 8 24 34 265
Chimqo`rg`on 24 43 75 76 26 1 0 0 0 8 36 40 329
Chiroqchi 52 59 85 59 26 4 0 0 0 7 29 48 370
Qamashi 49 58 81 56 25 4 0 0 0 7 28 46 353
G`uzor 44 47 69 49 20 2 0 0 0 7 24 39 302
Kitob 64 69 101 80 43 10 2 1 5 37 59 69 535
Dehqonobod 38 50 67 55 31 3 0 1 0 8 26 36 315
Shahrisabz 81 88 129 102 54 13 2 2 7 41 75 88 682
Ishkent 30 55 97 106 42 8 0 1 0 8 38 38 424
Tatar 49 63 102 98 54 15 0 2 0 15 39 49 487
Oqrabot 42 54 87 92 50 8 0 0 0 8 33 42 417
Toshqo`rg`on 39 52 82 91 52 17 4 4 2 17 35 39 434
Severtsev 
muzligi 30 68 78 136 112 26 14 11 5 25 58 40 603         2008 va 2009 yillarda viloyat  b o `yicha   o `rtacha haroratining 10 0
    C   va 12 0
    C
dan o`tish sanalari to`g`risidagi malumotlarga nazar tashlaydigan b o `lsak 2008  yil
havo   haroratining   10 0
  C   o `tish   sanasi   27   fevral,   2009   yil   9   mart,   to`g`ri   kelgan
b o `lsa tuproqda haroratning 12 0
  S dan   o `tish sanalari 2008 va 2009 yil 11 martiga
to`g`ri kelgan.
Shuni takidlab o`tish joizki, yuqorida Qashqadaryo viloyatiga misol sifatida
G`o`za   o`simligiga   oid   mavsumiy   agrometeorologik   sharh   haqida   qisqacha
malumot berdik. Chunki agrotehnologiyaning hamma sharoitga muvofiq keladigan
yagona ko`rsatmasi yoki tavsiyasi bo`lmaydi. [2].
Hulosa   qilib   shuni   aytish   mumkinki   fermerlarga   har   hil   agrometeorologik
sharoitda   G`о`zadan   yuqori   va   ertagi   hosil   olishni   taminlaydigan   agrotehnik
tadbirlar   ishlab   chiqishda   va   ularni   hayotga   tadbiq   etishda   yordam   berishdan
iborat.
Ham   tekislik,   ham   tog`li   hududlar   doirasida   joylashganligi   uchun   Qashqadaryo
havzasi O`rta Osiyoning agroiqlimiy rayonlashtirish tuzilmasida tekislik agroiqlim
rayonlari guruhi va tog`lik agroiqlimiy rayonlari guruhi alohida-alohida ajratiladi.
Bunday   bo`lishning   negizida   tekisliklarda   namlik   va   issiqlikning   hududiy
o`zgarishi   omili,   tog`larda   esa   iqlim   elementlarining   balandlik   zonalanish   qonuni
asosida   tarqalish   sababi   yotadi.   O`rta   Osiyo   agroiqlimshunoslik     ilmining
asoschilaridan biri L.N Babushkin Qashqadaryo havzasining tekislik qismini uchta
yani quyi Qashqadaryo, G`uzor va Shahrisabz agroiqlimiy rayonlariga ajratadi.
Joyning   relefiga   bog`liq   ravishda   agroiqlim   elementlarining   miqdoriy
k o `rsatkichlarida   ifodalangan   farqlar   bu   ajratilgan   rayonlarning   har   birida   aniq
namoyon   bo`ladi.   Chunki   meteorologik   elementlarning   harorat   va   yig`in   miqdori
kabi ko`rsatkichlari rayonlarning yer osti tuzilishi, geografik o`rni kabi joyning sof
tabiiy   geografik   omillari   bilan   birga   ayni   shu   meteo   elementlarning   bir-birini
taqozo   etgan   holdagi   birikmalarga     bog`liq   bo`ladi.   Harorat,   atmosfera   bosimi,
havoning namligi bir-biri bilan chuqur aloqada malum bir miqdoriy k o `rsatkichida
namoyon b o `ladi. S h unday   ekan,   bu   ajratilgan   agroiqlim   rayonlarida   meteorolgik
elementlarning muayyan k o `rsatkichlarida   namoyon b o `lish shart- sharoitlari bir-
biriga   o `hshamaydi.   Garchi   bu   uchta     agroiqlim   rayonlari   bir   xil   relefga   yani
tekislik   relefiga   ega   bo`lsada   harorat   va   namlikning   o`zaro   nisbatini
shakllantiradigan   joyning   geografik   kengligi,   dengiz   sathidan   balandligi,   havo
oqimlari yo`lida joylashganligi va boshqa iqlimiy omillar tasir ko`rsatishi jihatdan
bir-biridan   farq   qiladi.   Darhaqiqat,   o`simlik   va   hayvonot   hayoti   uchun   zarur
bo`lgan   yorug`lik,   issiqlik   va   namlik   kabi   birinchi   darajali   omillarga   shamol,
bulutlik,   atmosfera   namligi,   qurg`oqchilik   kabi   ikkinchi   darajali   omillar   tasir
ko`rsatadi.
Agroiqlimshunoslik o`simlikning o`sishiga, rivojlanishiga, hosil  to`plash va
sifatiga   iqlimning   tasirini,   chorvachilikning   mahsuldorligini   oshirishda   iqlim
sharoitlaridan   to`la   foydalanish,   hamda   agroiqlim   sharoitlarining   vaqt   mobaynida
o`zgarish   masalalarini   tadqiq   etadigan   fan   bo`lganligidan   organizmlarning
ekologik   omillarini   tahlil   etadi.   Shuning   uchun   Qashqadaryo   havzasida   alohida
agroiqlim rayoni sifatida ajratilgan quyi Qashqadaryo   aniqrog`i Qarshi cho`lining
aniq   maydonini   ishg`ol   etgan   Nishon   tumani   va   unga   tutash   hududlarining
agroiqlim   hususiyatlarini   tahlil   etish   qishloq   ho`jalik   ishlab   chiqarishini   yanada
yuksaltirish   jihatdan   dolzarb   masala   hisoblanadi.   Tuman   1,9   ming   km.   kv   yoki
191000 gektar  maydonga ega bo`lib, qishloq ho`jalik mahsulotlarni yetishtirishda
viloyatning yetakchi tumanlaridandir.
Qarshi   cho`li   hududida   ekinlar   va   chorva   mollari   uchun   ekologik   sharoit
sanalmish  tabiiy muhitning qator  o`ziga hos tomonlari  bor. Avvalo  tuman  Qarshi
cho`lida   dastlabki   tashkil   etilganiga   qaramay   atigi   uning   to`rtdan   bir   qismi
maydoni   yani   55600   gektari     haydaladigan   yerlar,   qolgan   boshqa   hududlari   yil
bo`yi   yaylov   sifatida   foydalaniladigan   tabiiyligi   chuqur   o`zgarishga   uchramagan
yerlardir.   Tumanning   yana   bir   hususiyati   viloyatning   janubida,   bir   tomondan
fadimiy   sug`orma   dehqonchilik   mintaqasi   bilan   qumloq-toshloq   Sandiqli   cho`li
oralig`ida joylashganki, janubi-G`arbdan keluvchi   quruq va issiq shamollar tasiri
kuchli,   ammo   shimoli-G`arbidagi   sovuq   shamollar   biroz   o`zgargan   holda   yetib keladi.   Amudaryodan   suv   oladigan   Qarshi   bosh   kanali   va   uning   tarmog`i   Kasbi
kanali tuman hududi orqali o`tadi. Ayni vaqtda viloyatdagi kollektor orqali tuman
hududidan   o`tadi.   Geografik   o`rni   bilan   bog`liq,   bunday   geografik   ekologik–
jihatlar   Nishon   tumaning   agroiqlim   hususiyatlarini   murakkablashtirib,   tumanda
qishloq   ho`jalikni   yuritishda   qo`shimcha   tadbirlar   olib   borilishini   taqozo   etadi.
Yana   bir   jihat   shuki,   tuman   yerlari   shimoli   G`arbdan   janubi   G`arbga   tomon	
– –
dengiz   sathidan   450   metrdan   250   metrgacha   pasayib   boradi.   O q l tin ,	
“ ”
N a v bahor ,   S h i rinobod ,   D o ` stlik ,   S a m arqand   kabi   xo`jaliklarning	
“ ” “ ” “ ” “ ”
yerlari   sharqda   adirlarga   ulanib   ketganligidan   dehqonchilik   maydonlarida   tuproq
eroziyasi   rivojlanishiga   olib   kelgan.   Ko`rsatib   o`tilgan   tabiiy   geografik     va
antropogen omillar tasirida bo`lgan Nishon tumaning hududini agroiqlim jihatdan
baholash   viloyat   ekologik   geografiyasining   tadqiq   etilishi   zarur   bo`lgan   muhim
sohasi hisoblanadi.
O`simlik   va   hayvonlarning   rivojlanishi,   ular   mavjud   bo`lgan   muhitning
haroratiga  bevosita   bog`liq  bo`ladi.  Organizmning  rivojlanishi   boshlanadigan  eng
past   harorat   (shu   haroratdan   past   b o `lsa   rivojlanmaydi)   biologik   nol   deb   ataladi.
Rivojlanish   boshlangan   harorat   ko`rsatkichidan   to   rivojlanishning   yuqori
darajasiga,   organizmning   o`ziga   berilgan   barcha   funktsiyalarini-(unib   chiqish,
gullash,   o`sish,   urug`   yetilishi)   bajarish   uchun   zarur   bo`lgan   harorat   yig`indisi
samarador harorat deyiladi. Odatda ko`pchilik organizmlarning, masalan, yovvoyi
o `tlarning rivojlanishi +5 haroratdan boshlanadi. Organizmlar o`ziga berilgan biror
funktsiyasini bajarishi (masalan, daraht mevasining pishib yetilishi) uchun harorat
yig`indisi necha kunda to`planishi 
                                           R=E/T-t  
Formulasi   orqali   hisoblab   topiladi.   Bunda   p-kunlar   soni,   Ye-harorat   summasi,   T-
mazkur organizm rivojlanish davrining doimiy harorati, t-rivojlanishning eng past
harorati.   Boshqacha   aytganda,   doimiy   haroratni   ayirib,   zarur   harorat   yig`indisi
ayirmaga bo`linib, necha kunda bu o`simlik yetilishi aniqlanadi. Tabiiy namlanishi
bilan bog`laganlar. Yillik yo g `in miqdori tashkil etadi. Tushadigan yog`in miqdori
o`simliklarning o`sishi uchun ularning ildizlari orqali qabul qilishidan tashqari yer ustidan   bug`lanishga   ham   sarflanadi.   Organizmlar   rivojlanishi   uchun   hududning
tabiiy   namlanish   yani   o`simliklarning   namlik   bilan   taminlanishi   sohasida
V.Kyoppen,   Ye.Martonn,   R.Lant   S.S.Neustruev   va   boshqalar   mashhur   geograf
olimlar  tadqiqot  olib  borib,    yog`in  omili   ekologik  tushunchasi   ko`rsatkichini“ ”
ishlab chiqqanlar.
G.T.   Selyaninov   1930   yillarda   gidrometrik   koeffisent   (namlik   issiqlik	
–
nisbati   samarasi)   ko`rsatkich   tushunchasini   ishlab   chiqdi.   Yovvoyi   va   amdaniy
o`simliklar   asosan   sutkalik   harorat   +10   darajadan   yuqori   bo`lganda   jadal
rivojlanishni hisobga olib, shu ko`rsatkich eng past harorat sifatida qabul qilingan.
+10   darajadan   yuqori   harorat   bilan   taminlangan   yilning   issiq   oylaridagi   yog`in
miqdorining shu oylardagi harorat yig`indisini o`n baravarga kamaytirgan holdagi
nisbatini   gidrotermik koeffitsenti  deb  atagan.  Agar  gidrotermik  koeffitsent   birdan
kam   bo`lsa,  vegetatsiya   davrida  nam     yetishmasligi,   qurg`oqchilik  sharoit,  birdan
ikkigacha namlik yetarli, ikkidan yuqori  bo`lsa namlanish ortiqcha bo`lgan muhit
ro`y   beradi.   Gidrotermik   ko`rsatkich   muhim   agroiqlim   ekologik   omil
bo`lganligidan,   bu   sohada   rus   olimlari   A.   L.   Shatskiy,   N.N.Ivanov   va   boshqa
tadqiqotchilar   ham   sug`orma   dehqonchilik   hududlari   misolida   tadqiqot   olib
borganlar. Shuni aytish lozimki, jazirama issiq bo`ladigan O`zbekistonning tekislik
qismida   ob-havo   rejimi   hamma   vaqt   ham   o`simliklar   uchun   yetakchi   omil
bo`lavermasligi   mumkin,     chunki   ko`pincha   yovvoyi   o`simliklar   bu   davrda   o`z
vegetatsiyasini nihoyasiga yetkazadilar.
Sug`orma dehqonchilik, avvalo pahtachilikni yuritish manfaatlari yuzasidan
iqlimiy omillarni baholashda tabiiy yogin omili o`z ahamiyatini yo`qotadi, chunki
g`o`za   issiqsevar   o`simlik   bo`lib,   uzoq   vegetatsiyani   talab   qiladi.   Shu   sababli
yilning   issiq   davri   ko`rsatkichlari   muhim   ahamityatga   ega.   Shu   nuqtai   nazardan
yoru g `lik   va   issiqlik   mo`l   bo`ladi.   O`zbekiston   uchun   termik   resurslarining   asosi
ko`rsatkichi   sifatida   ijobiy   haroratning   yig`indisi   olinadi.   Shu   bilan   birga   butun
O`rta Osiyo hududida bo`lganidek, Qarshi cho`lida vegetatsiya davri ya`ni yilning
issiq va sovuq davriga bo`linadi. Yilning sovuq davri-ohirgi sovuq (25-mart) bilan
birinchi   sovuq   (26-oktabr)   o`simliklar   o`z   tashqi   vegetatsiyasini   namoyon   etmay qishki   uyquga   ketadigan   davrdir.   O`rtacha   sutkalik   turg`un   +5   darajadan   boshlab
yuqori   bo`lgan   kundan   yilning   issiq   davri   yani   vegetatsiya   davri   boshlanadi.
Yilning   sovuq   fasli   bu   yerda     barqaror   bo`lganligidan   o`simliklarning   bazilari
rivojlanishda davom etadi. L.N. Babushkin  v e getatsiyali  qish  nomli agroiqlim“ ”
tushunchasini   fanga   kiritgan.   Hamma   sovuq   yillar   100   foiz   deb   olinsa
v e g etatsiyali   qish   Qarshida   56%,   G`uzorda   80%   ni   tashkil   etadi.   Qarshidan	
“ ”
atigi   25-80   km   janubda   joylashgan   Nishon   tumani   hududida   58-62   %   ni   tashkil
etishi mumkin. Nishon tumani Qashqadaryo  tekislik qismining eng issiq zonasida
joylashganligidan   haroratning   ijobiy   yig`indisi   5000   darajani     tashkil   etadi.
Yuqorida   aytganimizdek,   gidrotermik   koeffitsent   (GTK)   1   dan   past   bo`lsa,
bug`lanishdan   yog`in   miqdori   kam   bo`ladi.   Ko`pchilik   agroiqlimshunoslar
fikricha,   GTK   0,5   dan   yuqori   bo`lsa   lalmi   dehqonchilik     qilish   mumkin   deb
hisoblaydilar. L.Babushkin GTK ni sug`orma ekinlarning   turlariga tadbiq qilishni
asoslab bergan.
Nishon   tumanida   sug`orma   dehqonchilik   qilinadigan   maydonlar   dengiz
sathidan   280-450   metr   balandlikda   joylashganligi   sababli   juda   issiq   va   quruq
gidrometrik   zonaga   kiradigan,   termik   resurslar   5300-4900   daraja,   GTK   0,5   dan
kichik   bo`ladi.   Bunday   agroiqlim   sharoiti   pahtaning   kechpishar,   ingichkatolali
navlarini   yetishtirish   uchun   juda   qulaydir.Termik   resurslardan   foydalanish
koeffitsenti   TRFK   -1,   20     -1,12   ga   teng.   Tezpishar   g`o`za   navlari   ekilganda	
–
TRFK   -1,41   -1,36   ga   teng   bo`ladi.   Beda   uchun   Nishon   rayoni   juda   qulay   bo`lib,
uni   bir   yilda   5-6   marta     o`rib   olish   mumkin.   Uzumning   kechpishar   navlari
yetishtirish uchun TRFK -145-1,38  ertapishar navlari yetishtirish uchun esa TRFK
-1,93   -1,85   ga   teng   bo`lib,   termik   imkoniyatlardan   foydalanishda   Qamashi   va
Yakkabog` tumanlarining tog` oldi zonasidan ikki baravar ortiqdir. Sholi ekkanda
TRFK   -1,38   -1,60   bo`lishi   talab   etiladiki,   bunday   imkoniyat   Nishon   tumaning
sug`orma   maydonlarida   suv   bo`lganda   sholidan   mo`l   hosil   olish   uchun   to`la
yetarlidir.
Ammo   Nishon   tumani   bahorikor   g `alla   uchun   bir   muncha   noqulay,
ertapishar   don   ekinlaridan   hosil   olish   kafolati   15   -   60   foiz.   Tabiiy   imkoniyatlar bor-yo`g`i 0,60 - 0,95 ni tashkil etadiki, namning yetishmasligi, jazirama issiqning
erta   boshlanishi   kabi   holatning   mavjudligi   bahorikor   donchilik   uchun   noqulaylik
tug`diradi. O`simliklarning to`liq rivojlanmay turishi bir yilda o`rtacha 20-20 kun,
mutloq   maksimal   harorat   27   daraja,   o`simliklar   faol   vegetatsiyasining   fevral
o`rtalaridan   boshlanishi,   tuproqda   qishki,   kuzgi,   bahorgi,   maksimum   nam
to`planishining   barqaror   muddati   martning   birinchi   dahasidan   boshlanishi,
tuproqning   quruqlashuvi   may   oyidan   boshlanishi   kabi   agroiqlimiy   imkoniyatlar
Nishon   tumani   va   umuman   Qarshi   cho`lida   pahta   bilan   bir   qatorda   sug`orma
dehqonchilikni   yanada   kengaytirish   imkonini   beradi.   Yuqoridagilarda   hulosa
qilgan holda demak, Nishon tumani  paxtachilik, uzumchilik, yem-hashak ekinlari
va   sug`orma   dehqonchilik   eng   qulay   agroiqlim     resurslari   mavjudligi   bilan
ta`riflanadi.
Iqlim va agroiqlim bo`yicha mavjud adabiyotlarni tahlil qilish asosida
Qashqadaryo agroiqlim okrugining tekislik qismida 2 ta, tog` oldi   tog`li qismida–
2 ta agroiqlim rayonini ajratish mumkin.
Tekislik   rayonlari   Qashqadaryo   okrugining   absolyut   balandligi   280   m   dan
500   m   gacha   bo`lgan   g`arbiy   qismini   o`z   ichiga   oladi.   Tekisliklar   uchun   cho`l
landshaftlarini   tarkib   topishiga   imkon   beradigan   juda   issiq   iqlim   sharoitlari   xos.
Issiqlik sharoitlariga ko`ra a) juda issiq (faol haroratlar jami 5000 0
 dan ziyod) va b)
mo` tadil   issiq   (4500     5000	
‘ – 0
)   zonalarga   mansub   yanvarning   o`rtacha   harorati
tekislikning katta qismida 0 dan yuqori, faqat Qarshi shahri va uning atrofida -2,0 0
.
absolyut   minimum   (o`rtachasi)   -25   .   .   .   -29 0
  gacha   pasayadi.   Haroratlarning
absolyut maksimumi 47   49	
– 0
, yillik yog`inlarning miqdori 150   200 mm. Iqlim	–
sharoitlarining   ichki   tafovvutlariga   ko`ra   tekisliklarda:   1)   Sandiqli   va   2)   Qarshi
agroiqlim rayonlari ajratiladi.
Sandiqli   agroiqlim   rayonining   katta   qismi   Turkmaniston   Respublikasi
hududida   joylashgan   Sandiqli   qumli   cho`lini   o`z   ichiga   oladi.   Bu   rayon   Qarshi
agroiqlim rayonidan janubi - g`arbda joylashgan. Sandiqli qumli cho`li Qizilkum va Qorakum cho`llari orasida joylashgan va
ularni   tutashtirib   turadi.   Biroq,   vujudga   kelishiga   ko`ra   Qorakum   cho`liga   yaqin
turadi.
Sandi q li   rayoni   abs o lyut   balandligi   200-300   m   bo`lgan   q umli   massivdan   iborat.
Issiklik   sharoitlariga   ko`ra   juda   issiq   zonaga   mansub   bo`lgan   Sandiqli   rayonida
faol   haroratlarning   jami   5100-5200 0
.   Hidrotermik   koeffitsiyent   (Selyaninov
bo`yicha)   0,10-0,15.   Namlanish   sharoitlariga   ko`ra   Sandiqli   rayoni   o`ta   quruq
zonaga mansub.
Qarshi  agroiqlim  rayoni  shimol  va shimoli   g`arbda Qizilqum  okrugining–
rayonlari, g`arbda, shimoli - sharqda Shahrisabz   Kitob, janubi - sharqda G`uzor
–
 Dehqonobod rayonlari bilan chegaradosh. Rayonning sharqiy chegarasi och tusli	
–
bo`z   tuproqlarning   yuqori   chegarasi   bo`ylab,   taxminan   500     metrli   izogipsa	
–
bo`yicha o`tadi (Balashova va b., 1962 y.). Qarshi rayoni 280   500 m balandlikka	
–
ega bo`lgan qiya tekislik bo`lib, Sandiqli cho`liga nisbatan balandroq denudatsion
sathga   ega.   Rayonda   faol   haroratlarning   jami   5000     5300	
– 0
  ni   tashkil   etadi.
Haroratlar  +10 0
  dan yuqori  bo`ladigan davrdagi  fotosintetik faol  radiatsiya  (FFR)
miqdori   2723   MJ/   m 2
.   Issiqlik   sharoitlariga   ko`ra   rayon   juda   issiq   (jazirama)
zonaga   mansub,   qish   juda   yumshoq,   yanvarning   o`rtacha   harorati   -0,2 0
  ...   +   1,0 0
,
absolyut   minimum   -22 0
  ...   -20 0
.   Qor   qoplami   noturg`un,   lekin   ayrim   yillarda   30
kunga qadar qor qoplami saqlanadi.
Yoz issiq, absolyut maksimum 49   50	
– 0
 ni tashkil etadi. Yozda 50 kungacha
qurg`oqchil   bo`ladi.   Yillik   yog`inlarning   o`rtacha   miqdori   131     199   mm,	
–
hidrotermik   koeffitsiyent   0,11     0,17.   Bu   rayon   termik   (issiqlik)   sharoitlariga	
–
ko`ra juda quruq zonaga mansub.
Qarshi   rayonining   agroiqlim   sharoitlari   sug`oriladigan   dehqonchilik
qilinadigan yerlarda qishloq xo`jalik ekinlaridan bir yilda 2   3 martagacha hosil	
–
olish imkonini beradi; erta pishar ekinlarni, g`o`zaning o`rta pishar (shu jumladan
ingichka   tolali)   navlarini   yetishtirish   mumkin.   Qorako`lchilikni   rivojlantirish,
sug`oriladigan   yerlarda   chorvachilikning   oziqa   bazasini   vujudga   keltirish
imkoniyatlari katta. Qarshi cho`lida yetishtiriladigan mevalar (anjir, uzum, hurmo va   b.)   sershiraligi   bilan   ajralib   turadi.   Qashqadaryo   agroiqlim   okrugining   Qarshi
rayoni sharqda adirlarga va past tog`larga o`tadi.
Qashqadaryo   agroiqlim   okrugining   tog`   oldi     tog`li   rayonlari   dengiz–
sathidan   500   m   dan   yuqorida   joylashgan   hududlarni   o`z   ichiga   oladi.   Bu
hududlarda   landshaftlarning   balandlik   zonalligi   yaqqol   ifodalangan.   500   m   dan
1300     1400   m   gacha   bo`lgan   adirlar   va   past   tog`lar   landshaft   yarusi   uchun	
–
boshoqli     har   xil   o`tli   dasht   va   efemerli   chala   cho`llar   xos.   O`rtacha	
–
balandlikdagi tog`larga archazorlar, butazorlar va har xil o`tli   shuvoqli dashtlar	
–
zonasi to`g`ri keladi.
Qashqadaryo agroiqlik okrugi doirasida baland tog` Hisor tizmasiga mansub
bo`lgan   tarmoqlarning   eng   baland   qismlarini   hosil   qiladi.   Baland   tog`larga   och
qo`ng`ir   baland   tog`   tuproqlaria   o`sadigan   subalp   o`tloqlari   zonasi   va   qisman   alp
zonasi to`g`ri keladi. 
Past   tog`lar   mintaqasda   qor   qoplami   cho`l   tekisliklaridagiga   nisbatan
turg`unroq   bo`lib,   qishda   16     20   kundan   30     50   kungacha   (sovuq   qishli	
– –
yillarda)   saqlanadi.   Turg`un  qor   qoplami   hosil   bo`ladigan   joylar   1400    1500  m	
–
dan yuqorida joylashgan.
Qashqadaryo   agroiqlim   okrugining   tog`   oldi     tog`li   hududlari   uchun	
–
issiqlik   zonalarining   o`ziga   xos   tuzilmasi   mavjud.   Bu   hududlarda   tog`
yonbag`irlari   bo`ylab   pastdan   yuqoriga   tomon   issiq   (1500     50000),   mo` tadil	
– ‘
issiq (4000   45000), juda iliq (3000   40000), iliq (3000   35000), salqin (1000	
– – –
 30000), sovuq (1000	
– 0 dan kam) zonalar almashinadi. Shuni alohida ta kidlash	‘
lozimki,   issiqlik   zonalarining   chegaalari   balandlik   mintaqalarining   chegaralariga
mos tushmaydi.
Tog`   oli     tog`li   hududlarda   tabiiy   namlanish   sajiyasiga   ko`ra   mo` tadil	
– ‘
quruq   (Selyaninov   GTKi     0,25   dan   0,30     0,32   gacha),   qurg`oqchil   (0,30     -	
– –
0,50),   nam   (0,50   dan   yuqori)   zonalar   ajratiladi.   Tog`larning   900     1000   m   dan	
–
yuqoridagi   nam   zona   doirasidadir.   6     jadvalda   tog`larning   balandlik   yaruslari	
–
bo`yicha ayrim iqlim ko`rsatkichlari keltirilgan. Iqlim   sharoitlarining   ichki     tafovvutlariga   ko`ra   Qashqadaryo   okrugining
tog` oldi   tog`li qismida ikkita agroiqlim rayonini ajratish mumkin:–
1. Shahrisabz   Kitob agroiqlim rayoni.	
–
2. G`uzor   Dehqonobod rayoni.	
–
Shahrisabz     Kitob   agroiqlik   rayoni   shimolda   Quyi   Zarafshon   okrugining	
–
va   sharqda   O`rta   Zarafshon   okrugining   rayonlari   va   g`arbda   Qarshi   janubi  	
–
sharqda   G`uzor     Dehqonobod   rayonlari   bilan   chegaradosh.   Rayonning   janubiy	
–
chegarasi   Hisor   tizmasini   g`arbiy   tarmoqlarining   suvayirg`ichlari   bo`ylab   o`tadi.
Bu agroiqlim rayoni shu nomdagi tog` oralig`i tektonik botig`ini va uni shimolda
o`rab   turgan   Chaqilkalon   va   Qoratepa   tog`larining   hamda   sharq   tomondan   o`rab
turadigan   Hisor   tizmasining   tarmoqlarini   Qashqadaryo   havzasi   doirasidagi
tog`larini o`z ichiga oladi.
Shahrisabz     Kitob   agroiqlim   rayonining   katta   qismi   qishloq   xo`jaligi	
–
uchun eng qulay iqlim sharoitiga ega. Bu yerda faol haroratlarning jami botiqning
ichki   qismida   4600     5000	
– 0
  (issiq   zona)   bo`lib,   o`rtacha   balandlikdagi   tog`larda
2500 0
  gacha   pasayadi.   Baland   tog`larda   bu   ko`rsatkich   1000 0
  dan   past.   Qish
yumshoq, yanvarning o`rtacha oylik harorati -1,2 -1,3	
… 0
, absolyut minimum -27 ...
-29 0
,   yillik   yog`inlarning   miqdori   350     680   mm,   sovuq   bo`lmaydigan   kunlar	
–
rayonning ichki qismida 219   226 kun. Iyulning o`rtacha oylik harorati 14   18	
– – 0
,
yanvar oyining o`rtacha harorati       0,8   6,8	
– 0
. Absolyut maksimum    +43   46	– – 0
.
Bu agroiqlim rayoni doirasida tog`larning balandligi 3500   4000 m gacha yetadi	
–
va   shu   sababli   Qashqadaryo   viloyati   doirasida   eng   sernam   rayondir.   Tog`larning
balandligi va tog` yonbag`irlarining g`arbiy nam ekspozitsiyasi yog`in miqdorining
katta bo`lishiga olib keladi. Tog`larda ancha qalin qoplami hosil bo`ladi va 4   4,5	
–
oy saqlanadi.
Shaxrisabz   Kitob agroiqlik rayonining issiq va qurg`oqchil zonasida (550	
–
 570 m) obikor dehqonchilik yerlari joylashgan. G`o`zanig o`rta va kech pishar	
–
navlari iqlim sharoitlariga mos keladi. 750 m an 1100 m gacha balandlikdagi issiq
va nam  zonada ham bog`dorchilik va uzumchilik asosiy ahamiyatga ega. 1100 	
– 1900   m   balandliklar   oralig`ida   iliq   va   nam   zonaning   iqlim   salohiti   lalmikor
dehqonchilik uchun ancha qulay. 1900 m balandlikda salqin va nam zona. 2900 m
balandlikdan   boshlab   esa   sovuq   va   nam   zona   boshlanadi.   Keyingi   zonada
dehqonchlik uchun iqlim sharoitlari deyarli noqulay.
Shahrisabz   Kitob agroiqlik rayonining tog` oldi va past tog`lar bilan band–
bo`lgan   hududlarida  pillachilik   muhim   ahamiyatga   ega.   O`rtacha   balandlikka  ega
bo`lgan   tog`larning   iqlim   salohiyati   asarlarichilik   va   bog`dorchilik   (ayniqsa
yong`oqzorlar)ni rivojlantirish uchun qulay iqlim imkoniyatlari mavjud.
G`uzor     Dehqonobod   agroiqlim   rayoni   Qashqadaryo   okrugining   janub  	
– –
sharqiy   chekkasini   band   etadi.   Agroiqlik   rayoni   hududida   absolyut   balandlik   500
m   dan   2938   m   gacha   yetadi.   Issiqlik   (termik)   va   namlanish   sharoitlari   balandlik
zonalari   bo`yicha   o`zgaradi.   Bu   rayonda   balandlik   zonalligining   tuzilmasi
quyidagicha:
500   660 m	
– - jazirama issiq va qurg`oqchil
660   980 m
– - issiq va qurg`oqchil
980   1240 m 
–              - issiq va nam
1240   2070 m 
– - iliq va nam
2070   2900 m 
– - salqin va nam
2900 m dan yuqorida - sovuq va nam.
G`uzor     Dehqonobod   agroiqlim   rayonining   adirlar   va   past   tog`lar	
–
mintaqasida   qish   iliq.   Yanvar   oyining   o`rtacha   harorati   -20.   O`rtacha   minimal
harorat   yanvar   oyida   manfiy.   Absolyut   minimum     230   ...   -300.   Yillik	
–
yog`inlarning   o`rtacha   miqdori   300     450   mm,   qor   qoplami   adirlarda   20	
–
kungacha,   pas   tog`larda   50     70   kungacha   saqlanadi.   Yoz   issiq   va   quruq.	
–
Haroratlarning   absolyut   maksimum   adirlarda   47     480   gacha   yetadi   (G`uzor	
–
tumanining   adirlari   viloyatda   eng   issiq   joyi).   Faol   haroratlarning   jami   4600  	
–
52000.
1800   2000 m balandliklarda o`rtacha kunlik (sutkalik) harorat  31   320	
– –
gacha pasayadi. Qor qoplami turg`un va 70   135 kun saqlanadi. Qor qoplamining	
– qalinligi   60     80   sm.   Eng   issiq   oyning   o`rtacha   harorati   19     200,   yillik– –
yog`inlarning miqdori 550   600 mm, ga yetadi.	
–
2900   m   dan   yuqorida   iqlim   sharoitlari   qishloq   xo`jalik   ekinlarini
yetishtirishga   imkon   bermaydi,   ammo   yozgi   yaylovlar   sifatida   foydalanilishi
mumkin.
G`uzor     Dehqonobod   agroiqlim   rayonida   (G`uzor   tumanida)   dengiz	
–
sathidan   1200   m   balandliklarga   qadar   g`o`zaning   o`rta   pishar   navlarini   ekish   va
hosil   olish   imkoniyati   mavjud.   Shu   sababli   O`zbekistonda   paxtachilik   zonasining
eng yuqori chegarasi ana shu hududga to`g`ri keladi.
G`uzor     Dehqonobod   agroiqlik   rayonining   iqlim   salohiyati   paxtachilik,
–
lalmikor dehqonchilik va bog`dorchilik uchun ancha qulay.
                                               X ulosa 
Hozirgi   vaqtda   insonning   salomatligi   va   tabiat   taraqqiyoti   rivojlanishiga
kuchli   tasir   etadigan   omillar   issiqlik,   namlik,   yorug`lik   kabilar   bo`lib,   bular   o`z
navbatida   yer   yuzasini   iqlimning  shakllanishida   muhim   ahamiyatga   ega.   Shuning
uchun   hozirgi   yer   yuzasi   tabiatini   o`rganish   borasida   joy   iqlimni   har   tomonlama
o`rganish, iqlim o`zgarishining sabablarini aniqlash, ularning yer yuzasiga tuproq,
o`simlik va boshqa jarayonlarga tasirini aniqlashdan iborat. S h unday qilib, Qarshi cho`lining iqlimini o`rganish va uni tahlil qilish katta
ahamiyat kasb etadi. Qarshi  cho`lining iqlimini o`rganishda olingan meteorologik
malumotlar   uni   kontinental   tropik   iqlim   tipiga   mansubligini   ko`rsatadi.   Shunga
muvofiq cho`lning joylanishi atroflarning tekislikdan iborat, ochiqligi, tog`lardan ,
dengiz   va   okeanlardan   uzoqligi   bilan   harakterlanadi.
Cho`l   iqlimini   tavsiflaydigan   omillardan   biri   nisbatan   salqin   bahor   va   issiq
yozning   bo`lishi,   mahalliy   shamollarning   hosil   bo`lishi   va   rivojlanishiga   imkon
yaratadi.
Qarshi   cho`l   uchun   o`zgaruvchan   sovuq   qish,   quruq   issiq   yoz   davrini   aniq
farq qilish mumkin. Eng yuqori issiqlik miqdori Qarshi cho`lida iyun-iyul oylariga
to`g`ri keladi. Eng kam dekabr-yanvar oylarida kuzatiladi. Yozi issiq o`zgaruvchan
va   quruqdir.   Asosiy   yog`in   miqdori   bahor   fasliga   to`g`ri   keladi,   oz   miqdordagi
yog`inlar qish fasliga to`g`ri keladi.
Yozda deyarli yog`ingarchilik bo`lmaydi. Yozning issiq bo`lishi, namlikning
kamligi   tufayli   bug`lanish   katta.   Yog`inlarning   qish   va   bahorda   yog`ishi   qishloq
ho`jaligi uchun ancha qulaylik tug`diradi. Chunki bu paytlarda suv kam bug`lanib,
tuproqda   nam   to`planadi,   yaylovlarda   o`simliklar   va   bahorgi   ekinlarning   o`sishi
uchun   sharoit   yuzaga   keladi.   Yoz   oylarida   esa   yog`inlarning   deyarli   yog`masligi
qishloq ho`jaligi ekinlarini suniy sug`orishni taqozo etadi.
Iyul oyining ohirlaridan boshlab havo haroratsi pasayadi. Eng past harorat dekabr,
yanvar, fevral oylarida kuzatiladi. 
Qarshi cho`lida kunduzi shamol kuchayib, kechasi  kuchsizlanadi yani  tinch
holatga o`tadi. Kunduzgi shamollar  chang to`zonli  bo`ladi. Bu shamollar garmsel
shamoli   yoki   afg`on   shamolli   deyiladi.   Garmsel   asosan   iyun,   iyul   oylarida
kuchayadi.   Qishloq   ho`jaligi   turli   hil   o`simliklar   va   inson   hayoti   uchun
qiyinchiliklar tug`diradi.
Umuman,   Qarshi   cho`lining   iqlim   salohiyati   uning   katta   qismida   sug`orma
dehqonchilik sharoitlarida qishloq xo`jalik tarmoqlarini rivojlantirish uchun ancha
katta   imkoniyatlarga   ega.   Bu   yerda   issiqsevar   madaniy   ekinlardan   ingichka   tolali
g`o`za   navlarini,   subtropik   ekinlarning   ayrimlarini   (anjir,   xurmo),   uzumning ko`pgina   navlarini   yetishtirish   mumkin.   Shuningdek,   Qarshi   cho`lining   iqlim
sharoiti   yilning   katta   qismida   yaylovlardan   foydalanish   uchun   qulay.   Ammo,
Qarshi   cho`lining   iqlim   sharoitlari   va   unga   bog`liq   bo`lgan   agroiqlim   resurslari
hududiy   tafovvutlarga   ega   ekanligini   etiborga   olib,   hududni     iqlim   sharoitlariga
ko`ra   rayonlashtirish   muhim   amaliy   ahamiyatga   ega.   Qashqadaryo   viloyatining
tekislik   qismi ,   xususan   Qarshi   cho li’ ning   iqlimi   uchun   subtropik   cho`llar   iqlimi
xos. Bu iqlim tipi uchun nisbatan salqin qishli (o`rtacha oylik haroratlar 0 0
, +5 0
 dan
yuqori) juda quruq iqlim xos.
        Qarshi rayonining agroiqlim sharoitlari sug`oriladigan dehqonchilik qilinadigan
yerlarda   qishloq   xo`jalik   ekinlaridan   bir   yilda   2     3   martagacha   hosil   olish	
–
imkonini   beradi;   erta   pishar   ekinlarni,   g`o`zaning   o`rta   pishar   (shu   jumladan
ingichka   tolali)   navlarini   yetishtirish   mumkin.   Qorako`lchilikni   rivojlantirish,
sug`oriladigan   yerlarda   chorvachilikning   oziqa   bazasini   vujudga   keltirish
imkoniyatlari katta. Qarshi cho`lida yetishtiriladigan mevalar (anjir, uzum, hurmo
va b.) sershiraligi bilan ajralib turadi.
      -   Qarshi   cho`lidagi   va   tog`   oldi   rayonlaridagi   yaylov   massivlarining
mahsuldorligi   past   bo`lganligi   tufayli   ularning   mahsuldorligini   oshirishga   doir
tadbirlar tizimini ishlab chiqish lozim. 
        -   Tabiiy   sharoitlariga   ko`ra   Qarshi   cho`lida   mahalliy   sharoitlarga   moslashgan
ozuqa   ekinlarini   ekish,   yaylovlar   hosildorligini   3     4   marta   oshirish   mumkin
–
ekanligini ko`rsatdi. 
             - Qishloq xo`jaligi ishlab chiqarishida yer resurslaridan  foydalanishni ilmiy
asosda   oqilona   tashkil   etish   va   yer   resurslarini   muhofaza   qilish   uchun   ham
ekologik   jihatdan,   ham   iqtisodiy   nuqtai     nazardan   samarador   bo`lgan   tadbirlar	
–
majmuasini belgilashni taqoza etadi
            S h unday qilib, Qarshi cho`lining iqlimi   x ilma- x illigi va quruq kontinentalligi
bilan harakterlanadi.  Adabiyotlar  ro yxati’
1.   Karimov   I.A.   Xavfsizlik   va   barqaror   taraqqiyot   yo`lida.   6-jild.   T.:	
–
O ` zbekiston ,  1998, - 430 bet. 	
“ ”
2. Abbosov S.B O`rta Osiyo cho`llarini tasniflash masalalari  C H о‘l  zonasi	
“
landshaftlari resurslaridan samarali foydalanishning geografik  asoslari”
Respublika ilmiy- nazariy,  amaliy konferensiya materiallari Buxoro,  2010 y.b. 63
3.   Abdulqosimov   A.A.,   Abbosov   S.B.   ChO`llarning   vujudga   kelishi,   shakllanishi
va   geografik   tarqalishi   //   O`zbekiston   Geografiya   jamiyati   axboroti.     T.,   2007.	
–
28-jild,   B. 6-10.	
–
  4.   Akramov   Z.M.   Problem   xozyaystvennogo   osvoeniya   pustnnx   i   gorno-
predgornx territoriy.   T.: Uzbekistan, 1974.  176 s.	
– – 5. Alibekov   L.A.   Ekologo-geograficheskie   problem   Tsentralnoy   Azii.
Izd.SamGU, Samarkand, 2010
6. Babaev A.G., Freykin Z.G. Pustni SSSR vchera, segodnya, zavtra.   M.:  Msl,–
1977.   350 s.	
–
7. Babaev A.G. Problem osvoeniya pustn.  Ashxabad,1995
8. Volskiy   V.V.,   Kuzina   I.M.,   Ivanova   I.S.   i   dr.   Sotsialno     ekonomicheskaya	
–
geografiya zarubejnogo mira. M.: Drofa, 2001.  	
– 560 s. 
9.     Vlasova   Ye.V.   Fizicheskaya   geografiya   materikov   i   okeanov.   Moskva ,
Izd . tsentr   « Akademiya »,  2008,  640 str .
    7.   Gerasimov   I.P.   Aridne   i   semiaridne   oblasti   i   ix   geograficheskie   analogi.
V o pros  geografii  M-L., 1956.	
“ ”
    10.   Zokirov   Sh.S.,   Hasanov   I.A.   O`rta   Osiyo   chO`l   landshaftlarining   ekologik
sharoiti. O`zGJ axboroti 29-jild, T., 2007.
11. Leyzerovich Ye.Ye. Ekonomiko-geograficheskie  problem  osvoeniya pustn. 	
–
M.: Msl, 1968.   158 s.	
–
12. Maxmudov E.J. i dr. Opt i problem ispolzovaniya vodnx resursov Uzbekistana.
«Byulleten». Gor Tsentralnoy Azii. № 2, 2002.
13. Nazarov   I . Q .,   Allayorov   I . SH .,   Toshev   X . R .,   Mavlonov   A .   Madaniy
landshaftlar   yaratishning   tamoyillari   xususida   //   ToG `   va   toG ` oldi
hududlaridan   foydalanishning   geografik   asoslari . 	
– T .: 2002. 	– B .22-23.
14. Raximbekov R.U. Iz istorii izucheniya prirod Sredney Azii.   T.: Ukituvchi,	
–
1970.   266 s. 	
–
15. Saushkin   Yu.G.   Geograficheskaya   nauka   v   proshlom,   nastoyashem,
budushem.   M.:  Prosveshenie, 1980.   269 s. 	
– –
16. Sochava   V.B.   Vvedenie   v   uchenie   o   geosistemax.     Novosibirsk:   Nauka,	
–
1978.   320 s.  	
–
17.   Nazarov     I.K.     Abiogenne     potoki   v   aridnx     geosistemax:     optimizatsiya
prirodopolzovaniya.   (Na materialax   nijney   chasti    r. Zarafshan).   Tashkent,
«Fan»,   1992,  101 str.  18.   Nazarov   I.K,   Toshev   X.R.     Ch o `l   zonasining   mahalliy   yer   usti   suv
resurslaridan   samarali   foydalanishning   geografik   jihatlari   (Buxoro   viloyati
misolida).  Innovatsiya   2003. Toshkent,  2003.  335   336 b.– –
1 6 .  Petrov M.P. Pustni  zemnogo shara.   L., 1973.	
–
19.   Raximbekov R.U. Iz istorii izucheniya prirod Sredney Azii.   T.: O`qituvchi,	
–
1970.   266 s.	
–
20.   Raximbekov   R.U.   Dontsova   Z.N.   O`rta   Osiyo   tabiatini   geografik   O`rganish
tarixi - T. O`qituvchi 1982 - 200 b
21.     Soliev A., Mahamadaliev R. Iqtisodiy geografiya asoslari.-T.: “O`zbekiston”,
1996.
22.  Soliev A.  Cho`lshunoslik  ilmi  va geograf olim  I.Q.Nazarov “CHо‘l zonasi
landshaftlari resurslaridan samarali foydalanishning geografik  asoslari”
Respublika ilmiy- nazariy,  amaliy konferensiya materiallari Buxoro, 2010 y. b.22
23.   Xasanov   I.A.   Aridne   prirodne   kompleks   i   ix   картографирование   /
Xlopkovodstvo i yego kartografirovanie – T., “Fan”, 1983.
 24. Xasanov I.A. O`zbekiston cho`l zonasining aridlik koeffitsiyenti   “CHо‘l
zonasi landshaftlari resurslaridan samarali foydalanishning geografik  asoslari”
Respublika ilmiy- nazariy,  amaliy konferensiya materiallari. Buxoro, 2010 y..b. 91
  25.   Qodirov     A.A.     О‘zbekiston     chо‘l     hududlarining   iqtisodiy     geografik
о‘rganilish   tarixidan   “CHо‘l   zonasi   landshaftlari   resurslaridan   samarali
foydalanishning   geografik     asoslari   Respublika   ilmiy-   nazariy,     amaliy	
”
konferensiya materiallari Buxoro,  2010 y. b. 63.
www.ziyo.net    O zbekiston yoshlari uchun internetdan maxsus tarimoq	
‘
www.ilm.o z	
’ .   Mamlakat   ta lim   tizimidagi   ilmiy   yangilik,   ilmiy   ishlar,   tadqiqot	’
ishlari ifodalangan
www.bilimdon.o`z .   Turli mavzular yo nalishlar sohalar ma lumotlari keltirilgan	
‘ ’
veb sayd
www.gow.o`z .   Respublika   oliy   o quv   yurtlari   to g risidagi   ma lumotlar	
‘ ‘ ‘ ’
keltirilgan
www.stst.o`z  O zbekiston davlat statistika bosh boshqarmasining veb sayti.	
‘
www.nature.ru  Dunyo tabiat boyliklari haqida ma lumotlar ba zasi	
’ ’ - jadval. Namlanish va landshaftlarning zonal tiplari orasidagi bog`liqlik
-
Namlanish
tipi Namlanish
koeffisiyenti Yillik yog`inlar
miqdori, mm Landshaftlarning zonal
tipi
Quruq (arid) 0,30-0, 40 130-0,40 Cho`l landshaftlari
Qurg`oqchil
(arid) 0,40-0,50 200-300 Chala cho`l landshaftlari
- jadval. Qashqadaryo viloyati hududida iqlim va o`simlik   tuproq qoplami zonalligi orasidagi–
bog`liqlik
O`rtach
a yillik
harorat,
0
C O`rtacha
yillik
yog`in
miqdori.
mm Tuproq tipi Asosiy o`simlik formatsiyalari
16-18 150-250 taqirli,   cho`l-qumli   va
sur-qo`ngir Shuvoq,   chiqmovuqlar,   kandim,
danashur, saksovul
15-16 200-300 och tusli bo`z qo`ng`irbosh,   rang,   yovshan,
qo`ziquloq, oqquray
12-15 300-400 tipik (asl) bo`z ko`ziquloq,   karrak,   oqquray,
bug`doyiq
10-12 400-500 to`q tusli bo`z bug`doyiq, butazorlar
8-10 500-600 jigarrang tog` - o`rmon archa va boshqa siyrak o`rmonlar
4-8 500-600 och tus qo`ng`ir tog` kserofitlari, o`qloqlar
-  jadval. Qashqadaryo agroiqlim okrugining asosiy iqlim ko`rsatkichlari–
Dengiz sat h idan balandligi, m ......................................... 280-660
Yav z aning o`rtacha harorati,  0
С ............................... ........  -0,2 dan +2 gacha
Vegetatsiya li  qishlar, % ......................................... .................  60-80
Qishning davom etishi, kun ......................................... 20
Haroratlar   absolyut   minimumining
o`rtachasi  0
С ................................... ...  -15 dan -22 gacha
Haroratlarning absolyut minimumi,  0
С ........................................ ..................... . -29
Manfiy harorat lar  jami,  0
С ................................... ...  -40 dan -60 gacha
Iyulning o`rtacha harorati,  0
С .................................. +28 dan +29,5 gacha
Yozda   garsmelli   kunlarning   o`rtacha
soni ................................... ......  13 dan 47 gacha
Haroratlarning   o`rtacha   absolyut
maksimumi,  0
С .................................. ..  +43 dan +47 gacha
Absolyut maksimum,  0
С ........................................... ................  +50
Ijobiy   haroratlarning   jami   (+10 0
  dan
yuqori)  ................................ .  4750 dan 5300 gacha
O`rtacha yillik yog`inlar, mm ..................................... 190 dan 545 gacha
YI   YIII oylar, % 	
– ............ ...........................................  3
XII   II oylar, % 
– ...............  ………………………… 36   39	–
Quruq davrning boshlanishi ............................................. 29, IY-28,Y
Iqlim   va   agroiqlim   bo`yicha   mavjud   adabiyotlarni   tahlil   qilish   asosida   Qashqadaryo
agroiqlim   okrugining   tekislik   qismida   2   ta,   tog`   oldi     tog`li   qismida   2   ta   agroiqlim   rayonini	
–
ajratish mumkin.                    - jadval .  Qarshi cho`li iqlimining ayrim ko`rsatgichlari
1 Dengiz satxidan (absolyut) balandligi, m 230-400
2 Yanvarning o`rtacha xarorati,  0
С 0.1-1.1
3 Vegetatsiyali qishlar, % 70
4 Xaqiqiy qish kunlari, kun 20-66
5 Xaroratning o`rtacha absolyut minimumi,  0
С 2500-270
6 Xaroratning absolyut minimumi,  0
С 25-27
7 Manfiy xaroratlar jami  0
С 40-50
8 Iyulning o`rtacha xarorati  0
С 30-31.5
9 O`rtacha absalyut maksimum  0
С 43-49
10 Absalyut maksimum  0
С +50
11 Faol xaroratlar jami
12 +5 0
 dan yuqori 5550-5580
13 +10 0 
dan yuqori 5000-5200
14 O`rtacha yillik yog`inlar miqdori mm 140-250
15 5   mm dan ko`p yog`in tushadigan kunlar soni 10-16
16 Quruq davr, oy 6-7
17 Gidrotermik (namlash)koeffitsenti:
18 Selyaninov bo`yicha 0.10-0.17
19 Ivanov bo`yicha 0.30-0.39
Купить
  • Похожие документы

  • Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
  • O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari
  • Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi
  • Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari
  • Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha