Qashqadaryo havzasida tabiiy geografik jarayonlarni o`rganishning ahamiyati - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	840.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qashqadaryo havzasida tabiiy geografik jarayonlarni o`rganishning ahamiyati

Купить

Qashqadaryo havzasida tabiiy geografik jarayonlarni
o`rganishning ahamiyati

MUNDARIJA
KIRISH
I Bob. TABIIY GEOGRAFIK KOMPLEKSLARNI O`RGANISHNING
NAZARIY MASALALARI
I. 1. Tabiiy geografik komplekslar haqida tushuncha.
I. 2. Tabiiy jarayonlar, ularni tiplarga bo`lish va tasniflash.
II Bob. QASHQADARYO HAVZASIDA TABIIY GEOGRAFIK
JARAYONLARNING SHAKLLANISH VA RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
II.1 Qashqadaryo havzasining tabiiy geografik tavsifi
II.2. Tabiiy jarayonlarning rivojlanishi va tarqalishi va ularga ta`sir etuvchi
tashqi omillar
II.3. Tabiiy jarayonlarning rel`yef hosil qilishdagi o`rni va ahamiyati
Xulosa va takliflar ___________________________
Foydalanilgan adabiyotlar__________________________

KIRISH
О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2011 yilning asosiy
yakunlari va 2012 yilda О‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor
yо‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi “2012 yil
vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga kо‘taradigan yil bо‘ladi” nomli ma’ruzasida
“Ayni paytda biz qishloq xо‘jaligi sohasida birinchi navbatda tuproq unumdorligini
oshirish choralarini kо‘rish, barcha agrotexnik tadbirlarni о‘z vaqtida bajarish,
zamonoviy agrotexnologiyalarni joriy qilish .... lozim ” deyiladi 1
.
Qashqadaryo havzasi yer resurslarining potensial imkoniyati juda katta
bо‘lishiga qaramasdan turli xil noxush (eroziya, shо‘rlanish, botqoqlanish) jarayonlari
ta’sirida ularning mahsldorligi yildan-yilga kamayib boryotganligi kuzatilmoqda.
Buning asosiy sabablaridan biri viloyatimiz hududidagi obikor yerlarning 321,8 ming
gektari shamol eroziyasiga, 44,8 ming gektari suv eroziyasiga, lalimikor ekin

maydonlarining 70 % shamol va suv eroziyasiga, yaylovlarning 90 % i shamol va suv
eroziyasiga berilgan
Yuqorida takidlanganlardan kо‘rinib turibdiki, yer resurslarining holatini
yaxshilashga qaratilgan chora tadbirlarni ishlab chiqish shu kunning kechiktirib
bо‘lmaydigan vazifalaridan biridir.
Prezidentimiz ma’ruzasida kо‘rsatib о‘tilgan yо‘l yо‘riqlarga tayanilgan holda
yuqorida ta’kidlab etilgan mulohazalarni e’tiborga olgan holda, mazkur ishda bu
sohada kо‘rsatib о‘tilgan muammoli masallarni yechish yо‘llari bu mazkur ishning
daolzarb e kanligini belgilaydi.
Tadqiqotning о‘rganilganlik darajasi . Adir mintaqasi yerlaridan lalimikor
dehqonchilikda oqilona foydalanish masalalar bilan M.V.Belotserkovskiy,
M.B.Doshchanov, A.Dj.Djerrord, L.O.Korpachevskiy, 1
Ma’rifat2012 yil 24 yanvar №
007 (14556)
A.A.Rafiqov F.P.Mamatov, I.A.Snachkov, X.T.Nazarov, F.N.Xikmatov, M.Muradov,
A.M.Ochilov, L.A.G‘afurova, K.I.Shadraimova, SH.R.Ubaydullayev, O. Murodov, T.
Muxammedov A. Nigmatov, va boshqa olimlarning ilmiy tadqiqotlarida yoritilgan.
Bitiruv malaka ishining maqsadi . Viloyat qishloq xо‘jaliginig turli tarmoqlarida
foydalanilayotgan yerlarning mahsuldorligini oshirish bо‘yicha joy tabiiy
sharoitlarning geografik tahlili qilish asosida yerlardan dehqonchilikda foydalanishda
inson va tabiat о‘rtasidagi о‘zaro aloqalari natijasida yuzaga kelish mumkin bо‘lgan
jarayonlarning salbiy oqibatlarini aniqlash va bunday jarayonlarni tugatishga
yо‘naltirilgan ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish

Tadqiqot obyekti Qashqadaryo hududlarida yerlardan dehqonchilikda
foydalanish jarayonida yuzaga kelayotgan turli xil eroziya jarayonlarini о‘z ichiga
oladi.
Tadqiqot predmeti - yerlardan dehqonchilikda foydalanishda jarayonida
yuzaga kelishi mumkin bо‘lgan salbiiy jarayonlrning oldini olmshga qaratilgan
zamonoviy texnologiyalarning mazmuni va shakillarini о‘z ichiga oladi
Bitiruv malaka ishining vazifalari.
1. Yaylov, lalimikor va obikor dehqonchilik maydonlarining tabiiy sharoitlarini
о‘rganish
2. Yer resurslaridan hozirgi davrda foydalanishning samarador yо‘llarini tahlil
etish
3. Yaylov, lalimikor va obikor dehqonchilik maydonlarida yuzaga kelgan
eroziya jarayonlarining о‘ziga xos yо‘nalishlarini tadqiqi qilish
4. Yer resurslaridan foydalanish bilan bog‘liq bо‘lgan eroziya jarayonlarining
kelib chiqish sabablarini tahlil qilish
5. Havzasining yer usti tuzilishi va tuproq iqlim sharoitlaridan kelib chiqib
eroziyaga beriluvchan maydonlar uchun yangi agrotexnik tadbirlar majmuasini
qо‘llashga oid ilmiy uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish
Tadqiqot metodlari . Tadqiqotni olib borish jarayonida ilmiy-uslubiy
adabiyotlarni, kartografik va statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va kuzatish metodlari.
Tadqiqotning metodologik asosi . "О‘zbekiston Respublikatsiya Konstitusiyasi",
"О‘zbekiston tabiatini muhofaza qilish tо‘g‘risidagi qonun" "Yerlardan oqilona
foydanish tо‘g‘risidagi qonun", prezidentimiz I.A.Karimovning tabiiy resurslardan
oqilona foydalanishni tashkil etishga yо‘naltirilgan asarlari va ma’ruzalari ham ularda

bayon etilgan yondoshuvlar, mazkur tadqiqot muammosiga oid metodik adabiyotlarga
tayanilgan.
Bitiruv malaka ishining ilmiy yangiligi. Yer resurslaridan foylanishning muhim
talablaridan biri mavjud yerlaridan foydalanishda yuqori natijalarga erishish
texnologiyalaridan foydalanish о‘ziga xos yondoshuvlarni talab etadi.
Viloyatimizning yaylovlarida lalimikor va obikor yerlarida dehqonchilikda
foylanishlarda tabiat va jamiyat qonuniyatlarining о‘zaro aloqadorligini ta’minlash
dolzarb mumammolardan biri ekanligi nazariy jihatdan asoslangan
Yer resurslaridan dehqonchilikda foylanish eroziya jarayonlarining oldini
olishga qaratilgan yangi texnologiyalarningn tadbiqiga doir tavsiyalar ishlab chiqilib,
ularning samaradorlik darajasi aniqlangan.
Bitiruv malaka ishining ilmiy va amaliy ahamiyati.
1. Yer resurslaridan foydalanishda eroziya jarayonlarini oldini olishga
qaratilgan yangi texnologiyalarni tadbiq etishga doir ilmiy-metodik tavsiyalar bilan
boyitildi. Tadqiqot mavzusiga oid ilmiy-metodik adabiyotlar, kartografik va statistik
materialar tahlil etishning metodologik asoslari takomillashtirildi.
2. Tadqiqot mavzusiga oid mavzular bо‘yicha olib borilgan texnologik
yondoshuv mavjud yer resurslaridan oqilona foydalanishning samaradorligining
oshishiga yordam beradi
3. Yer resurslaridan foydalanishda eroziya jarayonlarining oldini olishga oid
ishlanmalardan, shuningdek bu sohada qо‘llanilgan yangi texnologiyalar asosida
ishlab chiqilgan ishlar metodikasidan, shunga о‘xshash hudulardan foylanish
jarayonida qо‘llanilishi mumkin.
Bitiruv malaka ishining mazmuni. Bitiruv malaka ishining birinchi bobda tabiiy
resurslar va ulardan foydalanishning hozirgi holatining tavsif i bayon etilib, unda

dastlabki bandida resurs haqida tushuncha va uning umumiy ta rifi va ikkinchi’
bandida yer resurslari va ularning potensial imkoniyatlari hamda ulardan
foydalanishning hozirgi holatibayon etiladi. Ikkinchi bobda esa, eroziya
jarayonlarining nomoyon bо‘lish qonuniyatlari va asosiy faktorlari bayon etilgan
bо‘lib uning birinchi bandida e roziya haqida tushuncha, ikkinchi bandida e roziya
jarayonlarining nomoyon bо‘lishining va yakunlovchi uchinchi bandida eroziya
jarayonlarini shakillantiruvchi asosiy faktorlar yoritilgan. Uchinchi bobi
Qashqadaryo viloyati yer resurslaridan foydalanish jarayonida kuzatiladigan eroziya
jarayonlari va ularning oldini olish masalalariga qaratilgan bо‘lib, uning birinchi
bandida Qashqadaryo viloyati yer resurslarining umumiy tuzilmasi, ikkinchi bandida,
yer resurslaridan foydalanish jarayonida kuzatiladigan eroziya, uchinchi bandida
eroziya xovfi bо‘yicha rayonlashtirish va yakuniy tо‘rtinchi bandida eroziyaga qarshi
kurash choralari bayon etilgan
Xulosa qismida yerlardan foydalnish sohasida eroziya jarayonlarining oldini
olishga qaratilgan agrotexnik tadbirlar asosida tavsiyalar va takliflar berilgan.
Bitiruv malaka ishining hajmi. Ish kirish, ikki bob, besh band, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxatidan iborat bо‘lib 66 sahifada bajarilgan
Ushbu ishning mazmunini boyitish maqsadida ta karta sxema, ta jadval va
diagramma ilova qilindi.
Ushbu ishni bajarish jarayonida shu mavzu doirasidagi adabiyotlardan,
о‘zimizning bevosita dala kuzatish ishlarimizdan va shu sohaga tegishli
mutaxassislarning maslahatlaridan hamda kafedramiz professor о‘qituvchilarining
ilmiy ishlaridan keng foydalandik.

I Bob. TABIIY GEOGRAFIK KOMPLEKSLARNI O`RGANISHNING
NAZARIY MASALALARI
I. 1. Tabiiy geografik jarayonlar haqida tushuncha
Tabiiy geografik jarayonlar deb, tabiiy va sun iy omillar tasirida sodir’
bo ladigan jarayonlarga aytiladi. Tabiiy geografik jarayonlar tog jinslarining
’ ’
yemirilishida, tog jinslarining fizik holatining o zgarishida, yer yuzasi relefining
’ ’
shakllanishi va o zgarishida, vulqon va zilzilalar sifatida, atmosfera hodisalari
’
rivojlanishida namoyon bo ladi.Tabiiy geografik jarayonlar rivojlangan hududlarda
’
turli xil inshootlarni joylashtirish, qurish va ishlatishda ma lum bir qiyinchiliklar
’
tug iladi.Shuning uchun tabiiy geografik jarayonlar rivojlangan va tarqalgan joylarda
’
turli xil inshootlar qurishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish muammosi vujudga
kelmoqda. Zilzila, vulqon, sel, surilma, ko chki, botqoqlanish, ko p yillik muzloq,
’ ’
qurg oqchil, o pirilma tarqalgan joylarda qurilish ishlari olib borish uchun hozirgi
’ ’
paytda mahsus qoidalar, yo riqnomalar ishlab chiqilgan.
’
Tabiiy geografik jarayonlar tabiiy va sun iy omillar ta sirida vujudga keladi va
’ ’
r ivojlanadi.Tabiiy omillar o z navbatida ikki katta guruhga bo linadi: yerning ichki
’ ’

kuchlari bilan bog liq bo lgan jarayonlar va tashqi kuchlar yoki tashqi omillar bilan’ ’
bog liq bo lgan jarayonlar.
’ ’
Yerning ichki kuchlarini endogen (yunoncha e n do - ichki g e nos k e l ib
“ ” “ ”
chiqish) kuchlar deb ataladi. Ular ta sirida vulqonlar
’ o tiladi, zilzilalar sodir boladi. ’
Bunday jarayonlar endogen jarayonlar deb ataladi. Tashqi omillarni ekzogen
(yunoncha "exo" - tashqi. "genos" kelib chiqish) omillar yoki kuchlar deb ataladi.
Tashqi kuchlar ta sirida
’ vujudga keladigan jarayonlar ekzogen jarayonlar deb
ataladi. Bunday jarayonlar Quyosh issiqligi, og irlik kuchi, yer usti va osti
’ suvlari
hamda organizmlar ta'sirida vujudga keladi, rivojlanadi. Ekzogen jarayonlarga nurash,
eroziya, qirg'oq larning yemirilishi, muz va shamolning ishi kabi hodisalar ham
kiradi.
Sun'iy omillarni antropogen yoki texnogen omillar deb ham ataladi. Ularga
insonning turli xil xo'jalik faoliyati kiradi: qishloq xo'jaligi, suv xo'jaligi, tog'-kon
sanoati, metallurgiya, shahar qurilishi, transport va boshqalar. Sun'iy omillar ta'sirida
antropogen yoki texnogen jarayonlar sodir bo'ladi. Bunday jarayoniarga suril malar,
yer yuzasining cho'kishi, o'pirilishlar, yer osti suvlari sathi ko'tarilishi yoki pasayishi,
daryo va ko'llarning qurishi, yangi suv havzalarining vujudga kelishi, yerlarning
sho'rlanishi kiradi. Maz kur jarayonlar xalq xo'jaligiga katta zarar yetkazadi.
Endogen omillar (kuchlar) ta'sirida vulkan otilishi va zilzilalar ro'y beradi. Ular
juda katta talofat, vayronagarchiliklar keltiradi, ayrim hollarda ko'plab odamlaming
fojeali halok bo'lishiga olib keladi. Shuning uchun bunday hodisalar sodir bo'ladigan
hududlarni aniql lash, baholash va bashorat qilish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga
ega.Quyida ularni ko rib chiqamiz.
’
Zilzilalar. Sizga ma lumki, Yer po'sti juda ulkan palaxsalardan,
’ ya'ni
litosfera plitalaridan iborat. Bu litosfera plitalari doimo harakatda, ular bir-biri bilan
o'zaro to'qnashib turadi. Ikkita litosfera plitasi to qnashgan joylarda tez-tez vulkan
’
va zilzilalar sodir bo'lib turadi. Bunday mintaqalar seysmik mintaqalar deb

ataladi. Yer yuzasida ikkita asosiy seysmik mintaqa mayjud: 1) Tinch okean
seysmik mintaqasi; 2) Yevropa-Osiyo seysmik mintaqasi. Mamlakatimiz
O'zbekiston Yevropa-Osiyo seysmik mintaqasida joylashgan. Shu sababli,
mamlakatimizda ayrim yillari kuchli zilzilalar sodir bo lib turadi, Masalan, 1902-’
yilda Andijonda, 1932-yilda Tomdibuloqda. 1946-yilda Cholqolda, 1959-yilda
Burchmullada, 1966- yilda Toshkentda, 1976-yilda Gazlida, 1980-yilda Nazarbekda
va boshqa joylarda zilzilalar sodir bo ldi
’
Zilzila 12 balli seystnlk shkalasining qisqacha tavsifi
1- jadval
Ballar Zilzilalar kuchi Roy beradigan jarayon ta rifi
’
1 Sezilmaydi Faqat asboblar qayd etadi
2 Juda kuchsiz Sokin vaziyatdagi odamlargina sezadi
3 Kuchsiz Bino ichidagi ayrim okdamlargina sezadi
4 Sezilarli Uydagi jixozlar harakatga keladi
5 Kuchliroq Bino va jixozlar tebranib uyqudagilar uyg onad
’
6 Kuchli Hamma tashqariga oshiqadi,buyumlar o rnidan
’

qo zg alib uyning suvoqlari ko chadi’ ’ ’
7 Juda kuchli Imoratlar shikastlanib g ishtli devorlar
’
yoriladi,tog larda qoyalar ko chadi
’ ’
8 Vayron qiluvchi Binolar kuchli shikastlanib tog larda surilmalar yuz
’
beradi
9 O ta vayron
’
qiluvchi Binolar buzilib yer ostida quvrlar uziladi,qoyalar
qulab tepaliklar suriladi, yer yoriqlarining eni 10 sm
ga yetadi
10 Yakson qiluvchi Yer yoriqlarining eni 1 m ga yetadi,to g on va
’ ’
dambalar ishdan chiqadi, temir yo llar bukiladi,yangi
’
ko llar oaydo bo ladi
’ ’
11 Halokatli Yerda keng va chuqur jarliklar hosil bo ladi, qoyalar
’
qulab binolar butunlay buziladi, yer 2 tomonlama
silkinadi
12 O ta halokatli
’ Yerning qiyofasi o zgaradi, daryolar o zanini ’ ’
o zgartiradi
’
Vulqonlar . Tinch okean qirg'oqlari va unga tutashgan orollarda keng tarqalgan.
Mazkur minlaqada 800 dan ortiq harakatdagi vulkanlar mavjud bolib, u "Tinch okea
olovli halqasi'" deb ataladi. Bundan tashqari, Yerning ichki kuchlari ta'sirida geyzerlar

va issiq buloqlar otilishi, yer yuzasi bir qismining asta cho'kishi va boshqa qismining
esa asta ko'tarilishi ham sodir bo'lib turadi. Ayrim vulkanlar odamning ko'z o'ngida
sodir bo'ladi. Parikutin vulkani shunday vujudga kelgan. 1943-yil 13-fevralda
Meksikaning janubidagi kichik qishloq aholisi kuchsiz, ammo tez-tez takrorlanib
turgan yer osti zarblarini sezgan. 20-fevralda m akkajo'xori ekilgan dala o'rtasida uzunligi
20 m dan ortiqroq yoriq paydo bo'ldi. Undan qora tutun ko'tarilib, bir necha kundan so'ng
kuchli portlash ro'y berdi, alanga paydo boldi, yoriqdan kul, toshlar otilib chiqa boshladi
2 soatdan so'ng esa balandligi 2mga yetadigan marza vujudga keldi. Keyingi kunlarda bu
marza o'sa boshladi, besh kundan so'ng uning balandligi 160 metr bo'ldi. 1946-yilga
kelib uning balandligi 518 metrga, 1952-yilda esa 2800 metrga yetdi.
Geyzerlar va issiq buloqlar asosan vulkanlar tarqalgan mintaqal arda uchraydi.
Ulardan binolarni isitishda hamda elektrenergiya olishda foydalaniladi. Bunday ishlar
Islandiya, Yaponiya, ItaliY. Rossiya va Yangi Zelandiya davlatlarida yo'lga qo'yilgan.
Yer yuzasining asta-sekin cho'kishi okean va dengiz qirg'oqlarida joylashgan
davlatlar uchun katta zarar yetkazadi. Masalan, Niderlandiya qirg'oqlarining cho'kishi
munosabati bilan u yerlarda yirik t o'g'onlar qurilgan, to'g'onning balandligi har yili
orttirib turiladi. Hozirgi paytda Niderlandiya hududi dengiz sathidan pastda
hisoblanadi. Tashqi (ekzogen) kuchlar ta'sirida nurash, sel, eroziya, surilmalar,
karst, qor ko 'chkisi va boshqa jarayon lar sodir bo ladi.’
Nurash deb, haroratning o'zga rishi, kimyoviy jarayonlar, atmosfera, suv va
organizmlar ta'sirida tog' jins larining yemirilishiga aytiladi. Nurash uch turga ajratiladi:
fizik, kimyoviy va organik nurash.
Fizik nurash asosan harorat va namlikning o'zgarishi natijasida sodir bo'ladi.
Kunduzi havo haroratining ko' tarilib ketishi natijasida tog ’
jinsla rida darzlar hosil
bolib, ular bo'lak larga bo linib ketadi. Ammo tog' jins
’ larining kimyoviy tarkibi

o'zgarmay di. Fizik nurash cho llarda va qoyali ’ tog'larda keng tarqalgan.
Kimyoviy nurash deb, havo, suv ta'sirida tog' jinslarining yemirilishi va
kimyoviy o zgarishiga aytiladi.
’
O'pirilish va nurash Kimyov iy nurash ta'sirida barqaror miner allar hosil bo'ladi.
Organik nurash deb, tog' jinslarining organizmlar (o'simlik, hayvonot
dunyosi, mikroorganizmlar) ta'sirida yemirilishiga aytiladi. Sel tog'li o lkalarda jala
’
yog'ishi naijasida hosil bo'ladi. Sellar o'zi bilan birga loyqa va toshlarni olib keladi.
Uning tezligi soatiga 10-15 km ni tashkil etishi mumkin u yo'lida uchragan hamma
narsani yuvib ketadi va juda katta moddiy va ma'naviy z arar yetkazadi. Masalan,
Peruda 1970-yilda sel kelishi natijasida 50 ming kishi halok bo'lgan, 800 ming kishi
boshpanasiz qolgan bir qancha shahar vayronaga aylangan. Sel hodisasi O'rta Osiyoda,
Kavkazda, Qrimda. Yevropa va Amerikada ko'proq sodir bo'ladi.
Eroziya (lotincha "erosio" - yeyilish, yuvilish) deb tog' jins larining oqar suvlar
ta'sirida yuvilishiga aytiladi.
Eroziya yuza lama va chiziqli turlarga bo'linadi. Yuzalama erozi ya jarayoni tog'
yonbag irlarida keng tarqalib,
’ Uning oqibatida tog yonbag'irlaridagi jinslar yuvilib, ’
pastga tushadi. Yumshoq jinslardan tashkil topgan qiya joylarda yuvilish natijasida
jarlar vujudga keladi. Chiziqli ero ziya daryo eroziyasi deb ham ataladi. Buning natijasida
daryo o zanlari va qirg'oqlari yuviladi.
’ Daryo qirg'oqlarining yuvilishi Xorazm va
Qo raqalpog'istonda "deygish" deb ataladi. Amudaryo 1925-yilda sobiq To'rtko'l
shahriga yaqin joydan oqib o'tar edi, 1938-yilga kelib Amudaryo shaharai yuvib kela
boshladi, 1950-yilga kelib esa daryo To'rtko'l shahrini butunlay yuvib ketgan.
Keyinchalik daryod an ancha uzoqda yangi, hozirgi To'rtko'l shahri bunyod etildi.
Okean va dengiz qirg'oqlarining to'lqinlar tomonidan yemirilishi abraziya (lotincha
'"abrasio" - qirish. qirtishlash) deb ataladi. Abraziya natijasida okean va dengiz
qirg'oqlarida tekisliklar hosil bo'ladi

Surilma deb, tog' jinslarining og'irlik kuchi ta'sirida pastga qarab surilishiga
aytiladi.Surilmalar, asosan togli o lkalarda sodir bo ladi. ’ ’ Surilmalar ham sellar kabi
xalq xo ' jaligiga juda katta moddiy zarar yetkazadi . Masalan, 1963-yil 9-oktabrda
Italiyaning Polve daryosi vodiysida Vayont to g oni atrofida hosil bo lgan surilma
’ ’ ’
suv omboriga surilib tushgan. Uning hajmi 240 mln kub/metr bo lgan. Suv ombori
’
15-30 sekund ichida surilib tushgan jinslar bilan to lib qolgan. Suv omboridan
’
chiqqan suv 100 m balandlikda oqib, yo lidagi Panjerono, Pirago, Vilganovo,
’
Rivanota va Faye shaharlarini yuvib ketgan. 7 minut davom etgan halokat oqibatida 3
ming kishi halok bo lgan.
’
Karst deb eriydigan tog' jinslarini yer usti va yer osti suvlari ta
’ sirida eritib
oqizib ketilishiga va yer ostida turli xil bo'shliqlaming-g orlarning
’ hosil bo'lishiga
aytiladi. Suvda tez eriydigan jinslarga ohaktoshlar, dolomitlar, bo'r, mergel , gips va
turli xil tuzlar kiradi. Bunday jinslar tarqalgan joylarda qurilish ishlari olib borish
ancha murakkab jarayon hisoblanadi.
Sun`iy omillar ta`sirida sodir bo`ladigan jarayonlar . Sun'iy omillarga ilgari
aytganimizdek, qishloq va suv xo'jaligi, sanoat va transport vositalari ta'sirida sodir
bo'ladigan jarayonlar kiradi. Qishloq xo'jaligining rivojlanishi natijasida sho rlanish.
’
shamol va suv eroziyasi ham rivojlanadi. Yer osti suvlari sathi yer yuzasiga yaqin
joylashgan bo'lsa, suvlarning bug'lanishi oqibatida tuproq sho'rlana boshlaydi. Chunki
suv bug'langanda uning tarkibidagi tuzlar tuproqda qolib, tuz miqdorining ortib
ketishiga olib keladi. Shunday holat Xorazm vohasida va Mirza cho'lda namoyon
bo'lmoqda.
Shamol eroziyasi doimiy shamollar esadigan joylarda ko'proq uchraydi, bunda
tuproqning yuqori unumdor qismi uchirib olib ketiladi.
Suv eroziyasi qiya joylarni sug'orish jarayonida ro'y beradi va turli kattalikdagi

jarlarning vujudga kelishiga va hosildor yerlaning ishdan chiqishiga olib keladi. Suv
inshootlarining qurilishi ham ayrim noxush hodisalami kel tirib chiqaradi. Qoraqum
kanalining qurilishi, Amudaryo va Sirdaryo suvlarining sug'orishga sarflanishi
natijasida Orol dengizining sathi 1960-yildan so'ng pasaya boshladi. Orol dengizi
tubining ochilib qolgan qismidan tuzlarning shamollar ta'sirida uchirib olib ketilishi
natijasida Orol bo'yi atrofidagi yerlarning sho'rlanish darajasi ortib bormoqda. Hozirgi
paytda Orol tubining ochilib qolgan joylariga tuzlarning uchirib ketilishining oldini
olish maqsadida sho'rga chidamli o'simliklar ekilmoqda.
Sanoat tarmoqlarining rivojlanishi munosabati bilan turli noxush tabiiy geografik
jarayonlar vujudga keladi. Masalan, tog'-kon sanoatining rivojlanishi natijasida juda
ulkan surilmalar, yer yuzasining cho'kishi, o'pirilishlar, yer osti suvlari sathining
pasayishi va boshqa hodisalar ro'y beradi.Ohangaron vodiysida 20-25 yil davomida
ko'mir gazga aylantirihshi oqibatida yer ostida 1km 2
dan ortiqroq may donda bo'shliq
hosil bo'lgan. Natijada, tog' yonbag'rining barqarorligi buzilib, hajmi 700-800 mln m 3
ni tashkil qilgan surilma hosil bo'ldi va xalq xo'jaligiga katta moddiy zarar yetkazdi.
Foydali qazilma konlarini qazib olish jarayonida suvlarni kondan tashqariga chiqarib
yuborish oqibatida yer osti suvlarining sathi keskin pasayib ketadi. Juda katta
maydonlarda neft va gaz qazib olish esa yer yuzasining cho'kishiga olib keladi.
Masalan, neft va gaz qazib olish natijasida Rossi yaning G'arbiy Sibir pasttekisligi
cho'kmoqda, oqibatda bu tekislikda yer osti suvlari sathi ko'tarilib, botqoqliklar va
ko'llar maydoni kengayib bormoqda. Sanoat korxonalaridan atmosferaga
chiqarilayotgan changlar havoni ifloslab "issiqxona samarasi"ni keltirib chiqarmoqda,
oqibatda Yer yuzasidagi o'rtacha harorat oshib bormoqda.
I.2. Tabiiy jarayonlar, ularni tiplarga bo`lish va tasniflash
Inson tabiat bilan doimo chambarchas aloqada bo`ladi, tabiat bag`rida
yashaydi va o`zining xo`jalik faoliyatida tabiiy boyliklardan unumli foydalanish

yo`llarini tobora takomillashtirib boradi. Shuning uchun ham inson tabiatning
paydo bo`lish qonuniyatlarini, rivojlanish yo`llarini, tabiat uchun xarakterli
bo`lgan jarayon, voqea va hodisalarning borishini bilib olishga harakat qiladi.
Insonga tabiat sirlari aniq bo`lgandagina uning boyliklaridan unumli
foydalanish yo`llari keng ochiladi. Aks holda inson faoliyati tabiiy boyliklarni
isrof bo`lishiga sababchi bo`ladi.
Tabiat insonning noto`g`ri harakatini kechirmaydi. Uning har bir o`rinsiz
harakati uchun o`z vaqtida qasos olib boradi. Bularning hammasi insonning
oldiga tabiatda ro`y beradigan geografik jarayonlarning rejimini voqea-
hodisalarning sodir bo`lish, rivojlanish yo`llarini hamda ulardan paydo
bo`ladigan hosilalarni qunt bilan o`rganib borish kerak, kabi muhim nazariy va
amaliy masalalarni qo`yadi.
Tabiatda ham xo`jaligiga katta zarar yetkazuvchi inson faoliyatining keng
quloch yoyishiga har tomonlama to`sqinlik qiluvchi bir qator jarayonlar,
voqealar, hodisalar borki, ularni o`rganmasdan turib, mamlakat xalq xo`jaligini
rivojlantirish qiyin bo`lib qoladi. Ular o`z mohiyati bilan tabiiy ofatlardir.
Shular jumlasiga zilzila, surilma, tog`larning o`pirilishi, eroziya, karst, sel,
suffoziya, ko`chki, bo`ron, dovul, yashin, daryo suvlarining toshishi, tuproqning
sho`rlanishi kabi tabiiy hodisalar kiradi.
Tabiatda bo`ladigan hamma geologik jarayonlar kelib chiqishiga qarab,
endogen (ichki) va ekzogen (tashqi) jarayonlarga bo`linadi.
Relyef (frans, relief, lot. relevo kо‘taraman) (geografiyada) — yer yuzasi,—
okean va dengiz tubidagi tashqi kо‘rinishi, о‘lchamlari, kelib chiqishi, yoshi va
rivojlanish tarixiga kо‘ra turli-tuman notekisliklar: tog‘, tekislik, payettekislik, adir,
yassitog‘, tepalik, qir, vodiy, botiq, soylik, jarlar va b. Past-balandliklar majmui.
Relyef kattaligiga kо‘ra quyidagi toifalarga ajratiladi:

megarelyef (materik dо‘ngliklari, okeanlar tubi), shuningdek, bir qadar kichikroq
bо‘lgan shakllar (tog‘ sistemalari, tekisliklar);
makrorelyef (tog‘ tizmalari, tog‘lar oralig‘idagi botiqlar, qirlar, pasttekisliklar);
mezorelyef (jarliklar, suv osti kan’onlari, tepaliklar);
mikrorelyef (karst chuqurliklari, jarlar, dо‘ng tepa, dasht tepa va b.);
n a n o relyef (juda kichik chuqurchalar, dо‘ngchalar va b.). Bu bо‘linish shartli
ravishda ajratilgan. Muhim orografik birliklarni tavsiflovchi relyef ning tashqi yoki
morfografik belgilari, shuningdek, uning miqdoriy xususiyatlari relyef ni kompleks
baholash uchun har doim ham ishonchli asos bо‘la olmaydi, chunki bir xil tashqi
kо‘rinishga ega shakllarning kelib chiqishi va rivojlanishi turlicha bо‘lishi mumkin.
Relyef endogen (ichki) va ekzogen (tashki) kuchlarning birgalikda hamda
muntazam о‘zaro ta’siri natijasida vujudga keladi. Shuningdek, Yer yuzasining
shakllanishiga gravitatsiya jarayonlari, inson faoliyati ham о‘z ta’sirini kо‘rsatadi.
Endogen jarayonlar (Yer pо‘stining tektonik harakatlari) ta’siri natijasida
nisbatan yirik mikyosdagi — kuruklik, dengiz va okeanlar tubida strukturali re lyef
shakllari hosil bо‘ladi. Yirik re lyef shakllarining vujudga kelishi (sayyoraviy
masshtabda), shuningdek, kosmik kuchlar— Yerning aylanishi, Quyosh, Oy tortilishi
va b. bilan ham bog‘liq.
Ekzogen kuchlar (oqar suvlar, dengiz tо‘lqinlari, shamol va h.k.) odatda,
nisbatan maydaroq relyef shakllarini yuzaga keltiradi, yirik masshtabli relyef larni
yemiradi, pasaytiradi, mayda shakllarga bо‘lib yuboradi, pastqam joylarni nurash
mahsulotlari b-n tо‘ldiradi. Endogen kuchlar natijasida yuzaga kelgan relyef shakllari
morfostrukturalar tarkibiga kiritiladi. Ularda Yer pо‘stining geologik strukturasi
(tuzilishi) aniq ifodalanadi.

Relyef dagi katlamlar gorizontal yotgan platformali geologik strukturalarga
tekislik xududlar, burmali strukturalarga tog‘li о‘lkalar tо‘g‘ri keladi. Relyef ning
nisbatan mayda, asosan, ekzogen jarayonlar ta’sirida vujudga kelgan shakllari (daryo
vodiylari, jarliklar, barxanlar, qator tepalar va b.) morfoskulpturalar sifatida ajratiladi.
Relyef ning kelib chiqishi va shakllanishini geomorfologiya fani о‘rganadi. Relyef ni
о‘rganish natijalaridan bir qator masalalar: melioratsiya, muhandislik texnik
izlanishlar, foydali qazilmalarni qidirish va h.k.da foydalaniladi.
DENUDATSIYA (lot. denudatio — ochilib qolish, ochilma) — yemirilgan tog‘
jins, bо‘laklarining yer yuzasi pastqam joylariga suv, shamol, muzlik va bevosita о‘z
og‘irlik kuchi ta’sirida siljib borib tо‘planishi jarayonlarining majmui denudatsiya
jadalligiga va xarakteriga tektonik harakatlar, joyining iqlimi, tog‘ jinslarining mineral
tarkibi, tuproq-о‘simlik qoplamining tuzilishi va inson faoliyati kuchli ta’sir qiladi.
Denudatsiya uzoq davom etganda yer yuzasining relyefi tekislanadi, ayrim joylari
pasayadi, pasttekislik va peneplenlar tarkib topadi. Bular keyinchalik bо‘ladigan
tektonik xarakatlardan kо‘tarilib tog‘larning suvayirg‘ich qismida va yon bag‘irlarida
baland denudatsion tekisliklar xosil qiladi.
Muhandislik geologiyasiga taalluqli geologik jarayonlar klassifikatsiyas
tasnifi 1937-yilda F.P.Savarinskiy tomonidan ishlab chiqilgan. Keyinchalik,
I.V.Popov, A.M.Drannikov va boshqa olimlar bu klassifikatsiyani yangi omil
asosida mukammallashtirildilar.
2-Jadval
Muhandislik geologiyasiga taaluqli geologik jarayonlar klassifikatsiyasi.
Geologik jarayonlarning sodir bo lishi’
va rivojlanishidagi asosiy faktorlar. Geologik jarayonlarning nomlari.
1. Yer yuzasidagi suvlarning
faoliyati bilan bog liq bo lgan
’ ’ 1.qirg oqlarning yuvilishi ( dengiz
’
abraziyasi va daryo eroziyasi).

jarayonlar.
2.qiyaliklarning yog in suvlari’
bilan yuvilib, jarliklar paydo
bo lgan.
’
3.sellar va suv toshqinlari.
2.Yer usti va yer osti suvlarining
faoliyati bilan bog liq bo lgan
’ ’
jarayonlar. 4.botqoqlik.
5.namlik tasirida cho kish.
’
6. karst.
3.Yer osti vayer usti suvlarining
faoliyati bilan bog liq bo lgan
’ ’
qiyaliklarda uchraydigan jarayonlar. 7.surilishlar( ko chish )
’
8.o prilishlar.
’
4.Yer osti suvlarining faoliyati bilan
bog liq bo lgan jarayonlar.
’ ’ 9.suffoziya
10.plivunlar(gruntlarning oqishi).
5.Shamol faoliyati bilan bog liq
’
bo lgan geologik jarayonlar.
’ 11.yemirilish.
12.to planish.
’
6.Tog jinislarning muzlashi va erishi
’
bilan bog liq bo lgan jarayonlar.
’ ’ 13.tuproqning muzlashi vamuzlash
tasirida ko chishi. ’

14.abadiy muzliklar.
7.Tog jinislarning ichki kuchi bilan’
bog liq bo lgan jarayonlar.
’ ’ 15. cho kish.
’
8.Yerning ichki kuchi bilan bog liq
’
bo lgan jarayonlar.
’ 16. zilzila.
9.Inson faoliyati bilan bog liq bo lgan
’ ’
geologik jarayonlar. 17.yerning ustida va ostida
bo ladigan deformatsiyalar.(surilish,
’
o pirilish, cho kish va b).
’ ’
Geologik jarayonlar muhandislik-geologik jarayonlardan hosil bo`lish vaqti
bilan farq qilib, qadimiy va hozirgi zamonlarga bo`linadi.
Tabiatda ro`y beradigan jarayonlar o`rganilish maqsadiga ko`ra, muhandis-
geologik tomondan o`rganilganidek, muhandislik-geologik jarayonlar,
geomorfologik tomondan o`rganilganda, geomorfologik jaryonlar, umumiy
ixtisoslikka ega bo`lgan geologik tomondan o`rganilganda, dinamik jarayonlar,
tabiiy geografik xarakterdagi tadqiqotlarda tabiiy geografik jarayonlar deb
yuritiladi. Bu jarayonlar geografik qobiqning yer po`stlog`i yuzasida tabiiy
komponentlarning o`zaro ta`sirida ro`y berganligi sababli biz umumiy nom bilan
tabiiy jarayonlar deb atashni lozim topdik.
Qashqadaryo havzasida tabiiy jarayonlarning xilma-xil ko`rinishi va barcha
tiplari keng tarqalgan bo`lib, quyida biz bu jarayonlarning namoyon bo`lishi va
geografik tarqalish ta`rifiga to`xtalamiz. Chunki, muayyan hududni
o`zlashtirishda bu jarayonlarning rivojlanganligini va umuman mavjudligini
hisobga olishga to`g`ri keladi.

II Bob. QASHQADARYO HAVZASIDA TABIIY GEOGRAFIK
JARAYONLARNING SHAKLLANISH VA RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
II .1 Qashqadaryo havzasining tabiiy geografik tavsifi
Qashqadaryo viloyati O zbekistonning janubida joylashgan bo lib,’ ’
geografik jihatdan muhim tabiiy va iqtisodiy ahamiyatga egadir.
Viloyat shimolda Samarqand, shimoli-g arbda Buxoro va sharqda
’
hamda janubi-sharqda Surxandaryo viloyati bilan chegaradosh. Shimoli
sharqda Tojikiston bilan chegaradosh. Viloyatimizning umumiy yer maydoni
28.6 ming km 2
bo lib respublika hududining 7% ini tashkil etadi.
’
Viloyat g arbdan sharqqa 293 km, shimoldan janubga 195 km
’
masofaga cho zilgan. Hudud chegarasining umumiy uzunligi 795 km,
’
shundan 405 km tog lardan o tadi, 390 km past-tekisliklardan iboratdir.
’ ’
Viloyat hududining katta qismi to rtlamchi davr yotqiziqlaridan tarkib
’
topgan va g arbga tomon qiya tekisliklardir. Bu yotqiziqlarni tevarak
’
atrofdagi tog lardan daryolar oqizib tushgan. Tekislikda asosan allyuvial
’
tuproqlar hosil bo lgan. Qarshi cho lida och tusli bo z tuproqlar, sur
’ ’ ’
qo ngir cho l tuprog i, taqir va boshqa tuproqlar uchraydi. Zarafshon
’ ’ ’
tizmasining eng g arbiy qismi Qoratepa tog lari deb ataladi. Bu tog lar
’ ’ ’
Taxtaqoracha dovonidan boshlanib g arbda Ugurtan dovongacha cho zilib
’ ’

boradi. Qoratepa tog larining ko p qismi qoyali tepaliklardan iborat.’ ’
Shuning uchun bu yerda jilg alar juda ko p.
’ ’
Ana shu jilg alarning qo shilishidan uzunligi 70-80 km keladigan
’ ’
Qalqamqasoy Qum daryo hosil bo lgn.
’
Taxtaqoracha dovonining yaqinida Zarafshon tizmasi sharqqa qarab
Chaqilkalon tog lariga ajraladi. Bu tog lar Qashqadaryo viloyati bilan
’ ’
Tojikiston orasidagi chegara bolib xizmat qiladi. Chaqilkalon tog`idan
janubdagi tog lar Zarafshon tizmasini Hisor tizmasi bilan bog lab turadi.
’ ’
Geologik tuzilishi va relyef xususiyatlariga ko ra Qashqadaryo
’
viloyatini bir-biridan farq qiladigan 3 qismga bo lish mumkin.
’
Viloyatning katta hududini ishg ol etgan g arbiy va janubiy-g arbiy
’ ’ ’
qismi keng tekisliklarni ishg ol qiladi. Bu yerda asosan to rtlamchi davr
’ ’
yotqiziqlari bilan qoplangan qumli Sandiqli cho l qum va lyossimon jins
’
tarkibli Qarshi qiya tekisligi, to lqinsimon relyefga ega bo lgan Jom va
’ ’
Qarnob cho l tekisliklarini o z ichiga oladi. Yuqorida qayd etilgan
’ ’
yotqiziqlar to rtlamchi davrga mansub daryo, vaqtincha oqar suvlar,
’
shamol faoliyati natijasida shakllangan.
Ular ostida yura davrining yotqiziqlari ohaktosh galogen hosilalari qalin
qatlamlar tarzida joylashgan . Ayni paytda tekislik o rtasida ko tarilib
’ ’
turgan, Qo ng irtog , Kosontog , Maymanoqtog , Alloviddintog , Do ltali
’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
va boshqa mezakaynazoy burmalarini ko rish mumkin. Ular ichida eng
’
balandi Qo ng irtog dir balandligi 571m.
’ ’ ’
Viloyat shimoli-g arbga tomon asta sekin ko tarilib tog oldi adir
’ ’ ’
mintaqasiga o tadi. Asosan neogen davrida hosil bo lgan kontinental
’ ’
yotqiziqlardan tashkil topgan. Bu adirlarning mutloq balandligi 600-1000 m
ga teng. Adirlar usti lyoss yotqiziqlari bilan qoplangan turli tomonga

yo nalgan tekisliklardir. Ayniqsa Yakkabog tumanida adirlar tekislik’ ’
bilan tog o rtasida 26 km lik mintaqani ishg ol qiladi. Adirlar aksar
’ ’ ’
holda daryo va soy vodiylari bilan parchalangan. Shimolda va Shimoliy-
Sharqda gersin burmalanishiga mansub bo lgan Zarafshon tizmasining va
’
sharqdan-g arbga tomon pasayib boruvchi Chaqilkalon, Ziyoviddin, Zirabuloq
’
tog lari qad ko targan. Mutloq balandligi 2500 m dan Chaqilikalon,
’ ’
Qoratepa 800 m gacha pasayadi.
Bu yerda sinklinal vodiy sifatida Zarafshon tizmasi ko ndalang
’
botiqlar bilan ajralganligini ko rish mumkin. Bu hol Qoratepa, Ziyoviddin
’
va Zirabuloq tog lari bilan bir-biridan ajratilgan Jom botig i sifatida tipik
’ ’
nomoyon bo lgan.
’
Viloyatimizning sharqiy qismi alp burmalanishida shakllangan Hisor
tizmasi va uning tarmoqlari bilan band. Mutloq balandligi 4000 m dan
janubiy-g arbga tomon 1000 m gacha pasayuvchi bu tog lar geologik-
’ ’
geografiya adabiyotlarida Sumsar, Shertog , Yakkabog , Langar, Qorail deb
’ ’
yuritiladi. Ayniqsa Yakkabog tog lari baland qirrali tog massivlarining
’ ’ ’
ko pligi bilan xarakterlanadi. Osmontarash, Beshnov, Arrabosh, Maskara,
’
Toytalash, Xontaxti, Eshakmaydon tog lari nihoyatda parchalangan alp tipli
’
relyefi bilan ajralib turadi.
Respublikamizning eng baland nuqtasi Hazrati Sulton cho qisi 4688m
’
Hisor tizmmasida bo lib, viloyat chegarasidan atigi bir necha km narida
’
Surxandaryo viloyatidadir.
Dehqonobod tumanida o rtacha balandligi ba`zi ba`zida 1800 m ga
’
yetadigan bir necha antiklinal tizmalar joylashganligi bular Qorasirt,
Bobosurxon, Odamtosh,Usmonkesik, Modun, Sayfi kabi nomlar bilan atalishi
mumkin.

Tog lar ko pincha shimoli-sharqdan, janubi-g arbga tomon qarab’ ’ ’
oquvchi Qashqadaryo va uning chap irmoqlari bo lgan daryolar bilan
’
parchalangan. Juda qalin yura davriga oid ohaktosh qatlamlarini kesib tik
devorli chuqur daralar hosil qilgan. Shunday chuqur daralarni Hisor
tog larining mashhur tadqiqotchisi P.P Chuenko obrazli qilib
’
klyammi (yani tangi) deb ataydi.
‘’ ’’
Tog lari aksari paleozoy va mezazoy davrlarida hosil bo lgan
’ ’
cho kindi jinslardan tashkil topgan. Relyef bu mazkur tog jinslaridan
’ ’
tashkil topgan strukturalarda erozion muzlik, karst kabi genetik tip
xususiyatiga ega. Ba`zan magmatik jinislardan tashkil topgan, baland tog
’
massivlari ham uchraydi.
Qashqadaryo viloyati iqlimi O rta Osiyoga xos bo lgan barcha
’ ’
kontinental iqlim belgilarini o zida mujassamlashtiirgan. Qishi iliq, yozi issiq
’
bo lib, yanvar oyining o rtacha harorati +0
’ ’ 0
+2 0
C bo lib, o simliklar ’ ’
yil davomida o z vegetatsiyasini davom ettirib turadi.
’
Lekin, ba`zan Arktika havo massasi tog lardan oshib o tib , haroratni
’ ’
pasaytirib yuboradi. Natijada ayrim vaqtlarda mutloq minimal harorat -22 0
, -
29 0
C ga tushib ketadi. Yoz esa issiq iyul oyining o rtacha harorati +28
’ 0
+29 0
C bo lib uzoq vaqt davom etadi. Maksimal harorat +43
’ 0
, +47 0
C ga
chiqadi. Haroratning taqsimlanishi relyefga bog liqdir. Ko p yillik
’ ’
kuzatishlar shuni ko rsatadiki harorat janubi-g arbdan, shimoli sharqqa
’ ’
qarab pasayib boradi. Buni quyidagi 3- jadvalda ko ramiz.
’
3-jadval.
Geografik nomlar. Absolyut balandligi. Yillik o rtacha harorat.
’
Seversov muzligi 2780 2.7

Mingchuqur 2117 7.2
Dehqonobod 874 14.8
Kitob 658 14.6
G uzor’ 542 16.1
Qamashi 520 15.5
Koson 340 14.7
Qarshi 378 14.5
O rta Osiyo iqlimi ustida ish olib borgan L.N.Babushkin
’
ma lumotiga ko ra ba zi yillari qish ancha iliq keladi, bunday qishni
’ ’ ’
vegetatsiyali qish deyish mumkin. Eng oldin tekislik qismida 21-
‘’ ’’
oktabrda, oxirgi sovuq esa 25- martda bo ladi. Havoning namligi havo
’
haroratining yo nalishiga teskari proportsionaldir. Mutloq namlik
’
viloyatimiz tekislik qismida yiliga o rtacha mm ga teng.
’
Nisbiy namlik dekabrda 70-75% bo lsa, iyulda 38-39% ni tashkil qiladi.
’
Shamol viloyatning shimoliy qismida o zgarib turuvchi fyon shaklida roy
’
beradi. Tekislikda esa tez-tez shimoli-g arb tomondan quruq shamollar esib
’
turadi.

Yog ingarchilik miqdori relyefga ko ra g arbdan sharqqa tomon’ ’ ’
o zgaradi. Eng kam yog in g rbiy qismida 180 mm sharqiy qismida
’ ’ ’
550 mm ni tashkil etadi. Hududning mutloq balandligi ortib borgan sari
yillik yog in miqdori ham ortib boradi. Buni quyidagi 4-
’ jadvalda
ko rishimiz mumkin.
’
4-jadval.
Geografik nomlar Absolyut balandligi Yillik yog in miqdori
’
Muborak 288 131
Koson 340 199
Qarshi 378 187
G uzor
’ 524 285
Qamashi 520 327
Kitob 658 562
Mingchuqur 2117 612
Yani Muborakda (288m) 131 mm, Kitobda(658m) 562 mm
Mingchuqurda(-2117m) 612 mm gacha ko paydi. Atmosfera yog ini yil
’ ’

boyicha notekis taqsimlangan bo lib eng ko p yog in bahor oylariga’ ’ ’
to g ri keladi.
’ ’
Qashqadaryo havzasi Zarafshon va Hisor tog larining g arbiy qismida
’ ’
joylashgan bo lib, shimol tomondan Zarafshon havzasi bilan janub va
’
janubiy-sharq tomondan Surxandaryo havzasi bilan chegaralanadi.
Viloyatning eng yirik daryosi Qashqadaryo daryosi bo lib uning
’
uzunligi 332 km dir. Qashqadaryo Hisor tizmasining g arbiy qismidan
’
Tovtosh dovonidan qariyib 3000m balandlikdan boshlanib, Muborak tumani
hududiga shimoli sharqda qumlar orasida g oyib bo lib ketadi. Daryo
’ ’
suv to plash havzasi 8780 km
’ 2
bo lib asosan qor va yomg ir suvlardan ’ ’
toyinadi. Shuning uchun ham daryo bahor oylarda to lib oqadi.
’
Daryo suvidan yerlarni sug orish maqsadida, asosan paxta
’
yetishtirishda foydalaniladi. Daryoning yillik suv sarfi 5,60 m 3
/sek bo`lib, eng
ko`p suv aprel-may oylariga to`g`ri keladi. Bunga sabab shuki, Qashqadaryo
“ ”
V.L.Shulsning ma`lumotlariga qaraganda, qor va yomg`irlar bilan to`yinadigan
daryolar jumlasiga kiradi.
Jinnidaryo Qashqadaryoning eng birinchi chap irmog`i bo`lib, uzunligi 57
km. Jinnidaryo Oqota (2919 m) va Shirdok (2696 m) tog`laridan boshlanadi.
Daryoning suv yig`ish maydoni 367 km 2
, yillik suv sarfi esa 4,2 m 3
sek.
Oqsuv uzunligi 115 km, daryoning suv yig`ish havzasi 1050 km 2
. Hisor
tog`ining g`arbiy qismidan Severtsev hamda Botirboy muzligidan to`yinadi.
Oqsuv daryosi chap tomondan Botirboy, Tamshush, Suvtushar kabi irmoqlarni
qobul qiladi. Bularning uzunligi 12-24 km. O`ng tomonda yirik irmoq Qorasuv
–
irmog`i. Oqsuvning o`rtacha yillik suv sarfi 12,3 m 3
sek. Qashqadaryodan ikki
barobar ko`p sersuvdir. Bunga sabab muzliklardan to`yinishi bilan birga suv
yig`ish maydonining mutloq balandligi katta bo`lganligida.

Tanxoz daryo - Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining g arbiy‘
yonbag irlaridan, 3900 m balandlikdagi Kichikg ozi kо‘lidan boshlanadi.
‘ ‘
Nushkent qishlog‘i yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 93 km,
havzasining maydoni 425 km 2
. Qariyb 70 km masofada tog‘lar orasidan oqadi.
Qor, yomg‘ir, qisman muzliklardan tо‘yinadi. О‘rtacha yillik suv sarfi 10,1
m3/sek.dan (kо‘p suvli yilda) 1,67 m3/sek. gacha (kam suvli yilda) о‘zgaradi.
Mart-iyun oylarida sersuv bо‘ladi, yoz о‘rtalarida suvi kamayadi.
YAKKABOG‘DARYO (Qizildaryo, Tirnadaryo, Irg‘ayli, Saritо‘qay,) —
Qashqadaryo havzasidagi sersuv daryolardan biri.
Tanxozdaryoning chap irmog‘i. Uzunligi 99 km. Havzasining maydoni 1180
km 2
, shu jumladan, suv tо‘plash maydoni 755 km 2
. Hisor tizmasining g‘arbiy yon
bag‘ridagi muzlikdan 3949 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimida Irg‘ayli,
keyinroq Saritо‘qay, Qizildaryo nomlari bilan ma’lum. Yakkabog‘ qishlog‘idan
о‘tgach, Yakkabog‘ deb ataladi. Daryoning yuqori oqimida unga buloqlardan
boshlangan kо‘p sonli jilg‘alar quyiladi. Asosiy irmoqlari: о‘ngdan —
Qarankо‘lsoy, chapdan — Tirna. Daryoning suvi bu qismida sugorishga
sarflanadi. Asosan, qor va muzliklar suvidan tо‘yinadi. О‘rtacha kо‘p yillik suv
sarfi Tatar qishlog‘i yonida (boshlanishidan 50 km masofada) 6,11 m3/sek.
О‘rtacha yillik suv sarfi 12,6 m3/sek. dan (kо‘p suvli yilda) 2,15 m3/sek.
gacha (kam suvli yilda) о‘zgaradi. Tо‘linsuv davri mart — avgust oyida. Eng
kо‘p sutkalik suv sarfi may — iyunda (kо‘p suvli yilda 72,1 m3/sek., kam suvli
yilda 17 m3/sek.) kuzatiladi. Daryoning eng kam suv sarfi dek. — mart oylarida
bо‘ladi.
G‘UZORDARYO — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Qashqadaryoning
chap irmog‘i. Uzunligi 86 km. Havzasining maydoni 3170 km 2
. Suv yig‘ilish
maydonining о‘rtacha balandligi 1532 m. Hisor tizmasining shimoliy garbiy yon
bag‘ridan boshlanadigan Katta О‘radaryo va Kichik Uradaryolarning
qо‘shilishidan hosil bо‘ladi. Tog‘lardan oqib chiqqach, tekislikdan oqib

Qashqadaryoga quyiladi. О‘rtacha yillik suv sarfi 5,9 m:’/sek. Eng kо‘p suv sarfi
15,9 m3/sek., eng kam suv sarfi 0,31 mUsek. Qor va yomg‘ir suvlaridan tо‘yinadi.
Eng kо‘p suv sarfi apr.da (22,5%), eng kam suv sarfi sent.da (3,6%) kuzatiladi.
G‘.ning yuqori qismida Pachkamar suv ombori barpo qilingan hamda daryodan
irrigatsion kanallar chiqarilgan. Suvi, asosan, ekin maydonlarini sug‘orishga sarf
bо‘ladi.
JINNIDARYO — Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi daryo,
Qashqadaryoning chap irmog‘i, boshlanishida Zо‘g‘atasoy deb ham nomlanadi.
Zarafshon va Hisor tog‘ tizmalarini tutashtiruvchi Shertog‘ning g‘arbiy yon
bag‘irlari (2500 m)dan oqib tushuvchi 100 dan ortiq irmoqning qо‘shilishidan hosil
bо‘ladi. G‘arbiy yо‘nalishda oqadi. Uz. 57 km, havzasining mayd. 367 km2. Qor,
yomg‘ir va buloq suvlaridan tо‘yinadi. О‘rtacha yillik suv sarfi 1,35 m3/sek
(Jovuz qishlog‘i yaqinida). Yillik oqimining 56% bahorgi tо‘linsuv davri (mart—
iyun)da oqib о‘tadi. Suv eng kо‘p bо‘ladigan oy — apreldagi о‘rtacha suv sarfi
3,30 m3/sek ga yaqin. Jala yoqqan paytlarda J.dan sel keladi, bu vaqtda suv sarfi
sekundiga 46,2m3 gacha (26.3.1970) ortadi.
Vodiy tuprog‘i, asosan, bо‘z tuproq, tekislik qismida och bо‘z tuproq,
tog‘lik va balandliklar bilan tutashgan qismida tipik bо‘z tuproqdir.
О‘simlik qoplami xilma-xil. Ilak, rang, qо‘ng‘irbosh, yaltirbosh, momiq,
shuvoq, qо‘ziquloq, bodom, qizilcha va boshqalar keng tarqalgan. Hayvonlar va
qushlardan mayna, kо‘kqarg‘a, kaklik, yapaloqqush, jaira, yumronqoziq, tulki,
chiyabо‘ri, qobon va boshqalar uchraydi. Q.v. tog‘ yon bag‘irlari chorvachilik
uchun qulay yaylov, tekislik qismi dehqonchilik uchun serunum. Vodiyda tabiiy
gaz, qurilish materiallari konlari, mineral suvlar va boshqalar bor.
Sug‘oriladigan yerlarning tuprog‘i, asosan, tipik va och bо‘z tuproqlar.
Kitob — Shahrisabz soyligida kо‘proq qumoq tuproqlar mavjud. Tog‘larda
balandlik mintaqalari bо‘ylab tipik bо‘z tuproqlar tarqalgan. Tabiiy florasi 1200
ga yaqin yuksak о‘simlik turidan iborat. Viloyatda 76,6 ming ga о‘rmon mavjud.

О‘rmonlarning asosiy qismini archa va saksovulzorlar tashkil etadi. Tog‘ yon
bag‘irlari har xil о‘t - о‘simliklari bilan qoplangan, shuningdek, butazorlar ham
bor. Tog‘ о‘rmonlari archa, bodom, pista, jiydazorlardan iborat. Tog‘larda
na’matak, zirk, chakanda, anzur piyozi, qora zira va boshqalar о‘sadi.
Viloyat hududida 100 dan ziyod qush turi, sut emizuvchilarning 60 turi,
sudralib yuruvchilarning 7 turi uchraydi. Daryo va suv havzalarida qumbaliq,
ilonbosh, zog‘orabaliq, gulmohi, xramula, qorabaliq yashaydi. Viloyatda Hisor
tog‘о‘rmon va Kitob davlat geologiya qо‘riqxonalari joylashgan; Kitob balandtog‘
rasadxonalar majmuasi faoliyat kо‘rsatadi.

II.2. Tabiiy jarayonlarning rivojlanishi va tarqalishi va ularga ta`sir etuvchi
tashqi omillar
Rel`yefning hozirgi zamon formalari shakllanishida eroziya, deflyatsiya,
surilma, karst, suffoziya kabi tabiiy geografik jarayon muhim rol o`ynaydi.
Ana shunday tabiiy geografik jarayondan biri eroziya bo`lib, uning rel`yefga
ta`siri shuningdek, turli geografik sharoitlarda eroziyaning namoyon bo`lishi
turlichadir.
Bu jarayonning borish tezligi rel`yefga ta`sir darjasi va eroziyaga
qarshi kurash choralari va ularni vujudga keltiruvchi omillarni puxta bilishni
taqozo etadi.
Eroziyani vujudga keltiruvchi omillar jumlasiga joyning nishabligi
rel`yefning parchalanish darajasi yer ustini tashkil etuvchi tog` jinlarining
petrografik tarkibi qatlamlarning yotish xarakteri, joy iqlimining xarakteri,
o`simlik qoplamining qalinligiva muayyan hududlarda insonning xo`jalik
faoliyati kabi omillarni kiritish mumkin. Respublikamizdagi tekisliklari
21.253.3 ming ga yoki umumiy maydonning 54,4 % ini ishg`ol etadi.
O`zbekiston cho`llarida deflyatsiya ya`ni shamol eroziyasi jarayoni sodir
bo`lib turadi. Bu hol quruq yerlarda ham shuningdek sug`oriladigan vohalarda
ham mavjud.
Qarshi cho`lida Amudaryoning quyi oqimida, Buxoro viloyatida hamda
Surxondaryo viloyatining janubiy qismlarida suv chiqarishga mo`ljallangan
katta maydonlarni o`zlashtirish uchun shamol eroziyasiga qarshi va ekinlarni
garmselning salbiy ta`siridan himoya qilishga qaratilgan muhim tadbirlar
ko`rilishi kerak.
Tabiiy omillar ta`sirida yoki yerdan noto`g`ri foydalanish natijasida
barcha tuproqning foydalanish natijasida tuproqning yohud uning bir
qismining yemirilishi va bir joydan ikkinchi joyga yuvib, uchirib olib
ketilishi tuproq eroziyasi deyiladi.

Nishab joylarni suv yuvib ketishi yoki to`zigan tuproqning shamol bir
joydan ikkinchi joyga olib borishi natijasida tuproq yemirilishi mumkin.
Mana shu jihatdan tuproq eroziyasi ikkiga: Irrigatsion va deflyatsion
eroziyaga bo`linadi. Viloyatimizning tekislik zonasida, ya`ni Qarshi cho`li
g`arbida, Sandiqli qum cho`lida deflyatsion eroziya jarayoni keng tarqalgan.
Bu maydonlarning ayrim uchastkalari qumli tuproqlardan tashkil topgan.
Qarshi-Kogon temir yo`li orqali o`tganimizda ayrim maydonlarning
sho`rlanganligini, katta-katta qumli maydonlarni uchratishimiz mumkin.
Shamol ta`sirida qum donachalari bir joydan ikkinchi joyga ko`chib,
eol qum rel`yefi, qum massivlarini tashkil etadi. Qumlarning harakati va
yemirilishi jarayoni turli usullarda o`rganiladi. Bu borada ko`pgina
olimlarimizning xizmatlari katta. Masalan A.I. Znamenskiy, R.S. Zokirov, I.I.
Ostrovskiy va boshqalar. Qumli cho`llardagi eol qum yotqiziqlari qum
rel`yefi shakllarini 3 guruhga bo`lish mumkin:
1) Yalang`och qum shakllari;
2) O`simlik bilan yarim mustahkamlangan qum shakllari;
3) Mustahkamlangan eol qum shakllari.
Birinchi guruhga kiradigan qum shakllariga yakka yoki to`p-to`p holda
uchraydigan barxanlar, barxan zanjirlari kiradi. Bu qum rel`yef shakllari
kuchli shamol ta`sirida bir joydan ikkinchi joyga juda tez ko`chib yuradi.
Ikkinchi guruhdagi qum shakllari cho`lning efemer va efemeroid
o`simliklari bilan turlicha mustahkamlangan bo`ladi. Ularning yuqori qismlari
ko`pincha yalong`och bo`lib, qumlari o`qchib turadi.
Uchinchi guruhga kiruvchi qum shakllarini ko`rinishi va vujudga
kelishi oldingi guruhlardan keskin farq qiladi. Bu guruhdagi qumlarning
manfiy shakllardan biri sho rlangan botqoqliklarni ham uchratish’
mumkinligidadir.

Qum relyef shakllardan yana biri barxanlardir. Barxan- harakatchan eol
qum relyef formasi bo`lib u yarim oy shaklida uchraydi. Yakka va to p’
holda uchraydigan barxanlarning paydo bo lish va qum shakllarini katta-
’
kichikligi olib kelinadigan qum massasiga va faol shamol kuchiga bog liq.
’
Barxanlarni umuman ko chma qum shakllarini klassifikatsiyasiga bo`lib
’
o rganishni birinchi marotaba MDH geograflaridan M.P.Petrov va
’
V.A.Fyodorovichlar tafsiya etishgan.
Shamolning tezligi qayerda kamaysa shamol oqizib ketayotgan qum
o sha yerda yotqiziladi. Shamol butalarga relyefning past- baladliklarga
’
duch kelganda uning tezligi kamayishi mumkin. Biroq shamolning o zidagi
’
turbulent ham uning tezligi kamayishi mumkin. Shamol tezligining
kamayish u uchirib ketayotgan qumning bir qismi yotqizilib do nglik
’
kamayishiga sabab bo ladi.
’
Cho l relyef akkumulyativ birlamchi shakli bo lgan barxanlar - yoy
’ ’
shaklidagi qum tepalari, ularning kesimi dessimetrik profilga ega. Dengiz
boyidagi dyunalardan farq qilib barxanlar faqat quruq qumdan vujudga
keladi. Barxanning shamolga ro para yotiq bo`lib, qiyaligi 5-10
’ 0
dir.
Shamol shu yonbag ir boylab yuqoriga ko taradi. Qum zarralari
’ ’
barxanlarning eng tepasiga ko tarilib, so ng shamolga ters tomonga
’ ’
o tgach, og irlik kuchi tasirida pastga tomon dumalab tushadi va qiyaligi
’ ’
30 0
li shamolga ters yonbag irni hosil qiladi. Barxanning o ng va chap
’ ’
yonida qumlar barxan ustidan oshib o tuvchi qumga qaraganda oson harakat
’
qiladi. Shuning uchun barxanlarning har ikki chekkasidagi qum oldinroqqa
siljib shox hosil qiladi. Mana shu sababli barxanlarning balandligi
Qoraqumda balandligi 5-6 m, kamdan-kam hollarda 8 m, Sahroi Kabirda esa
barxanlarning balandligi 40 m ga ham yetishi mumkin.
Shamol katta-katta qum massivlarini harakatga keltirib, barxan
zanjirlarini yana bir-biriga parallel gryada yoki marza shakldagi barxanlar
to`dalarini hosil qiladi. Gryada yoki barxan zanjirlarining uzunligi 400 m ga

yetadi. Barxan zanjirlarini barxanlar to`plamidan iborat rel`yef shakli deb
bo`lmaydi. Ular katta qum massivlaridagi o``ziga xos rel`yef shakllaridir.
O`rta Osiyoda barxan zanjirlari kam harakat qiladi.
O`rta Osiyo cho`llarida barxan zanjirlariga qaraganda, harakatsiz
o`simlik bilan mustahkamlangan va katta maydonlarda uchraydigan qum
uyumlari, do`ng qumlar keng tarqalgan: do`ng qumlarning rel`yef shakllari
noto`g`ri shaklda do`nglardan iborat bo`lib, ularning yonbag`ri bir-biridan farq
qilmaydi. Ularning balandligi 2-5 m. Do`nglar va ular orasidagi pasttekisliklar
tartibsiz joylashadi.
Cho`llarda gryada qumlari keng tarqalgan. Ular Qoraqum va Qizilqum
cho`llarida katta maydonlarni egallaydi.
Grayada qumlarining shamolga ro`para va ters yonbag`ri bo`lmaydi.
Ular asosan shamollar yo`nalishiga parallel cho`zilgan. Gryada qumlarining
balandligi O`rta Osiyoda 10-20 m ga boradi. Gryada qumlarining uzunligi
0,5 km dan bir necha km gacha boradi.Gryadalar orasidagi pastliklar tagi yo
gilli yoki toshloq bo`ladi.
Gryada qumlarining qanday paydo bo`lishi uzil-kesil hal qilingan emas.
Gryadalar shamol yo`nalishi bo`yicha cho`zilganligi sababli ko`pchilik
tadqiqotlar ularni shamol natijasida paydo bo`lgan deb hisoblaydilar. Gryada
qumlari erozion yo`l bilan paydo bo`lgan degan fikrlar ham bor.
Qum barxanlarini kelib chiqishi jarayonini ko`pgina olimlar mukammal
o`rganishgan. O`lkamiz tekisliklaridagi qum barxanlarining balandligi 1.0 m;
kengligi va uzunligi turlichadir.
Viloyatning Lebop (Chorjo`y) oblastiga tutashgan qismida balandligi 10-
15 sm bo`lib, uzunligi 15-20 m ga yetadi. Shuningdek, Qarshi cho`lining
g`arbidagi tekisliklarda yakka holdagi barxanlarni uchratih mumkin. Ularning
balandligi 1,5 m dan oshmaydi. Uzunligi 20 m atrofida.

Eroziya turlaridan yana biri irrigatsion eroziyadir. Irrigatsion eroziya
viloyatimizning ko`pgina tog`oldi zonalarida sodir bo`ladi. Eroziyaning bu turi
ko`pincha inson ta`sirida ham sodir bo`ladi. Ya`ni qiya maydonlarni tartisiz
haydash, chorva mollarini boqish, o`rmonlarni qirqib yuborish va boshqalar
sababli jarlar hosil bo`ladi. Yonbag`ir ustki qatlamining yuvilib ketishi
yonbag`irning nishabligi tufayli ham davom etadi. Ayni vaqtda eroziyaning
uzunligini tezlashtiradi, chunki, tushayotgan yog`in-sochin katta maydonlarda
yig`ilib, nisbatan kuchli oqim hosil qiladi. Haqiqatdan ham Qashqadaryo
havzasining eroziyaga uchragan ko`pgina uchastkalarida eroziyaning faol
kechishi joyning ana shunday qiyaligi bilan bog`liq.
G`uzor Langar tog` oldi mintaqasi eroziyaga xavfli tipik zonadir.
Binobarin, Langar qorayib past tog`larni va adirlarni erozion formalarining
keng tarqalganligi bilan ajralib turadi. Chunki, mazkur hududda eroziyani
vujudga keltiruvchi geografik omillar yonbag`irning g`arbga tomon qiyaligi
yer ustiga yuvilishiga moyil lyossimon qatlamlarning borligi, o`simliklarning
siyrakligi, atmosfera yog`inlarining yetarli emasligi rel`yefning parchalanishi
uchun qulaylik tug`diradi. Huddi ana shunday sharoit Qashqadaryoning o`ng
irmog`i sanalgan Oyoqchasoy havzasida ham mavjud. Bu soy o`zining o`rta
qismida to`rtlamchi davrga mansub lyossimon yotqiziqlarni yuvib chuqurligi
15-20 kengligi 25-30 m bo`lgan tik yonbag`irlik jarlik ichida oqadi. Bundan
tashqari soy yon irmoqlar tarzida 30-40 m uzunlikdagi yassi yonbag`irlik
jarlik kelib tutashadi. Shuning uchun bu yerdagi jarlikni soyning nomi bilan
Oyoqcha soy deb ataladi.
Langar daryoning katta o`zbek trakti yonida jarlik ichida oqishi ham
shubxasiz shu joy nishabligidandir.
Neogen va to`rtlamchi davrlarga mansub g`ovak va lyossimon
yotqiziqlar bilan qoplangan Yakkabog` adirlarida Pachkamar suv omboridan
janubdagi hududlarga eroziyaning nihoyatda tez borishi mumkinligini qayd
etish lozim.

Buning ustiga eroziya boshqa tabiiy geografik jarayonning rivojlanishi
uchun turtki bo`lgan. Daryo irmoqlarini vodiysi tor va yashshiksimon quruq
soy o`zanlariga perpendikulyar ravishda qo`shiladigan jarliklar bor. Bu hol
daryo vodiysi yonbag`rining ustki qismida surilmalar vujudga kelishida shu
bilan birga iqlimning quruq bo`lishi fizik kurashning faol kechishiga imkon
bergan, ba`zan ohaktosh va gipsli jinslar ochilib qolishidan rel`yefda karst
formalar rivojlangan.
Joy iqlimining xususiyati erozion jarayonga ikki tomonlama ta`sir
ko`rsatadi. Bu ta`sirlardan biri kontinental iqlimli tumanlarda insonning
xo`jalik faoliyati orqali bo`lishi mumkin. Odatda, quruq iqlim sug`orishni
talab qiladi. Irrigatsiya shaxobchalarini kengaytiradi. Bunda irrigatsion eroziya
deb, atalmish tuproq eroziyasi ro`y beradi. Tabiiyki, sug`orish to`g`ri olib
borilmagan hollarda jarlar vujudga kelishi mumkin. Buni G`uzor, Qamashi,
Qorabog` va boshqa aholi punktlari atrofidagi jarlar misolida ko`rsa bo`ladi.
Shunday qilib, Qashqadaryo hududining tekislik zonasida yuqorida
aytilgan barcha tabiiy geografik o`zaro bog`langan holda eroziyaning faol
kechishi uchun qulaylik vujudga keltirilgan. Buning ustiga kishilarning
xo`jalik faoliyatida yuz berib turuvchi eroziyaga yo`l ochadigan hollar
qo`shilsa, ushbu zona eroziya jarayoni faolligi jihatidan bir qator katta xavfli
tumanlardan biri hisoblanadi.
Demak, eroziya rivojlanishiga imkon beruvchi tabiiy geografik
omillarni aniqlash va tabiiy jarayonning kechishiga qarshi insonning faol
aralashuvini ta`minlash faqat ilmiy jihatdan muhim bo`lmay, katta amaliy
maqsadni ham ko`zlaydi.
O`rta Osiyo paydo bo`lgan davridan hozirgi kunhacha turli tabiiy
jarayonni o`z boshidan kechirishi, natijasida cho`llarda rang-barang bir-biridan
keskin farq qiluvchi tabiiy geografik landshaftlar paydo bo`ldi. Cho`llarda

hosil bo`lgan ko`chma qumlar cho`l landshaftlarining ajralmas qismi
hisoblanadi.
Asrlar davomida cho`l o`simliklaridan yaylov sifatida foydalanib
kelindi. Ba`zi joylarda noto`g`ri foydalanish oqibatida yangi-yangi qum
massivlari paydo bo`ldi. Yaylovlar o`z hosildorligini kamaytirdi, ammo
keyingi 60-70 yillar orasida cho`llarning tabiiy boyliklaridan biri hisoblangan
o`simliklarning muhofaza qilish, yaylovlar hosildorligini oshirish borasida
ko`pgina ishlar qilindi.
Fitomelioratsiya cho`ldagi ko`chma qumlarga qarshi kurashish–
tadbirlaridan biridir. Fetimelioratsiya tadbiri bilan olib boriladigan ishlar
cho`ldagi vohalar bilan chegaradosh vohalar ichida temir va shosse yo`llari,
aholi punktlari va sanoat obektlari atrofidagi qumliklarda olib boriladi.
Keyinchalik qumlarni to`sib qoladigan ixotazorlar Qarshi cho`lining
shimoliy va markaziy qismlarida Qarnob cho`lida, Surxondaryo viloyatidagi
katta qum massivida Lebop, Mari, Amudaryo bo`yidagi vohalar atrofida
tashkil qilingan. O`simliklardan barpo etilmagan ko`chma qumlarga qarshi
yo`yilgan konlarga O`rta Osiyo cho`llariga xos bo`lgan qora saksovul,
chirkiz, boyalich va shuvoqlardan ko`plab foydalanilgan. Mavjud va yangi
yaylovlar hosildorligini oshirish maqsadida ko`pgina ilmiy-tadqiqot institutlari
xodimlarining ishlari samarali bo`ladi.
Samarqand viloyatining Qarnob qishloq chorvadorlik hududida
fitomelioratsiya usuli bilan 7000 ga maydondagi yaylovlar sifati yaxshilandi.
O`zbekiston Fanlar Akademiyasi nomidagi Botanika instituti bilan
tajriba uchun Qarshi cho`lining janubiy qismidagi Nishon davlat naslchilik
xo`jaligi hududida 80 ga yerga chzen va 20 ga yerga tereskin ekildi va
unumli hosil olindi.

Keyinchalik, chzen ekiladigan maydon 400 ga ga tereskin mydoni esa
200 ga ga kengaytirildi. Nishon tumanining muvaffaqiyatli tajribasidan ibrat
olib, O`zbekistonning boshqa tumanlari hududida yaylov o`tlari ko`plab
ekiladigan bo`ldi.
Tuproq eroziyasi qishloq xo`jaligi uchun haqiqiy ofatdir, tuproq eroziyasiga
qarshi kurash naqadar muhim, agar viloyatimizdagi shudgor qilinadigan va
yaylovlardagi suv va shamol eroziyasiga barham berilsa, u holda qo`shimcha
mablag` sarflamasdan katta miqdordagi mahsulot va chorvachilik uchun yem-
xashak olinar edi.
Suv eroziyasi va akkumlyatsiyasi relefi . Yer yuzasida yog`in
tushmaydigan joy yo`q desa bo`ladi. Oqar suv quruqlikning hamma joyida
o`z ishini bajaradi. U yaratgan rel`yef shakllari esa nihoyatda xilma-xildir.
Oqar suvlarning o`yishi eroziya deyiladi. Yomg ir yoki qor suv tomchilari’
egilib oqa boshlaydi. Ular quruqlik yuzasining barcha qismiga tasir
etib,undagi eruvchan moddalarni yuvib ketadi.
Bu yuzlama yoki yonbag`ir eroziyadir. Uning natijasida yonbag`irlar
yoppasiga yuviladi, pasayadi,tekislana boradi. Yonbag`ir etagi yaqinida va
uning pastki qismida yuvilib tushgan uvoq jinslar to`planadi. Bu yotqiziqlar
dellyuviy (lot. yuvmoq) deyiladi.
Yomg ir suvlari qisqa vaqt ichida jilg a yoki daryolarga oqib
’ ’
tushadi. Bu jilg a va daryolar ma lum ravishda o zan boylab oqadi.
’ ’ ’
O zan eroziyasi yoki chiziqli eroziya avval paydo bo lib, u bora- bora
’ ’
vodiyga aylanishi mumkin.
O zan eroziyasi mahsulotlari suv oqimining quyi qismida oqish
’
tezligi va kuchi kamaygan joyda yotadi.

Bu alyuvial ( lotincha -oqiziqli) yotqiziqlar oqim etagida yotiq
konus shakilda joylashadi, yani konusning uchi yuqorida yuvilgan asosan
pasda bo ladi. Bu relyef shakli yoyilma konus deyiladi.’
Demak oqar suvning erozion ishi albatta jinislarning yuvib
ketishi, ham to plash ( akkumlyatsiya) dan iborat bo ladi.
’ ’
Har bir o`zan oqimining uch qismi ajralib turadi:
a) Suv yig`ilish maydoni;
b) Oqim o`zani yoki kanali;
c) Yoyilma konusi.

Jar relefi. Jarlarning paydo bo`lishi va yanada o`sishiga sabab bo`ladigan
tabiiy omillarga quyidagilar kiradi:
1) Balandlik rel`yefi buning natijasida suv oqimining qiyaligi va
kuchi ortadi;
2) Yozgi yomg`irlarning jala tarzida yog`ishi va qorning bahorda
jadal erishi buning natijasida kuchli suv oqimlari vujudga kelib ularni
yanada kuchli chuqurlashtiradi;
3) Joylarning oson yuvilishi va ayni vaqtda tik jarlik hosil qiluvchi
tog` jinslaridan lyoss va lyossimon qumoqlardan tarkib topganligi.
Jarlarning katta-kichikligi va jinslar xarakteriga qarab juda xilma-xil
bo`ladi. Jarlarning chuqurligi odatda 10-20 m ba`zan 80 m gacha bo`ladi.
Vaqt o`tishi bilan jar tagi normal qiyalik muvozanat profilligi ketadi.
Shundan so`ng jarning chuqurlashuvi susayadi. Jarlar qishloq xo`jaligiga juda
katta zarar yetkazadi. Ular qishloq xo jaligiga yaroqli yerlarni ancha
’
qisqartiradi. Yomg ir va qor suvlari tuproqni suvga toydirmay gurunt
’
suvlarga qo shilmay darholoyiq yerlarga oqib tushib ketadi. Shamol
’

qorlarni uchirib kelib jarlarga to playdi natijada daryolardagi tuproqlar’
bahorda qor suvidan bahra ololmaydi.
Jarlar uyib yuborgan joylarda tuproq eroziyasi ham kuchli bo ladi.
’
Jarlarga qarshi kurash birinchidan ularning paydo bo lishini oldini olishga,
’
ikkinchidan mavjud chuqurlarni mustahkamlashga qaratilgan bo lishi
’
mumkin.
Sirt yoki vodiy yassi jar rely`efi . Agar eroziya jarayoni gil toshlardan
tashkil topgan bo lsa, ular sirtlar relyefining vujudga kelishiga sabab
’
bo ladi, Ular tepalari dumaloq, yassi, yon bag irlari qiya bo lgan tepalar
’ ’ ’
bilan bag irlari va tagi o simlik bilan keng vodiylarning birgalikda
’ ’
uchrashi xosdir.
Usti gumbasimon yon bag irlari qiya tepalar bilan keng balkalarning
’
paydo bo lishiga sabab shuki, gillar suvda bo kkanda yumshab qoladi va
’ ’
tik yonbag ir xosil qila olmaydi. Bazi tadqiqotlar sirtlar relyefi
’
hozirgidan ko ra namroq iqlim sharoitda vujudga kelgan, deb hisoblaydilar.
’
Daryolar uzluksiz va uzoq vaqt oqimi natijasida uzun hamda
murakkab vodiylari vujudga keladi.
Vodiy deb, relyefning uzun cho zilgan bir tomoni ochiq va bir
’
tomoni nishab chuqurliklarga aytiladi.
Daryo vodiylari tekisliklarga uyib kirar ekan ularni parchalaydi,
ayrim qisimlarga ajratib yuboradi.
Natijada erozion relyefi kompliksi vujudga keladi. Ayni vaqtda
daryo oqiziqlari to planib akkumulyativ relyef shakllari hosil bo ladi.
’ ’
Ayni vaqtda daryo oqiziqlari to planib akkumliyativ relyef shakllari
’
hosil bo ladi. Tekisliklarning erozion akkumliyativ relyefi harakteri
’
vodiyning qanchalik chuqur uyilganligiga, gidrografik tarmoqlarning qiyofasi
hamda zichligiga bog liqdir.
’
Daryo vodiysing qancha chuqurlashi va umuman joyning erozion
parchalanish darajasi, relyef yoshiga qarab ortib boradi. Hudud qanchalik
qadimiy bo lsa, yani eroziya qancha uzoq vaqtdan beri roy bersa, daryolar
’

shuncha chuqur uyilgan bo`lib suvayrig ich bilan vodiylar tagi orasidagi’
balandlik farqi shuncha ortadi. Bir xil sharoitda erozion uyilish
chuqurligi tekislikning balandligi bilan eroziya bazasi balandligi orasidagi
farqqa bog liq. Erozion o`yilish shu joydagi jinslarning litologiyasiga
’
bog`liqdir. Yaxlit kristalli qatlamlar sekinroq, cho`kindi jins qatlamlari esa
ancha tez o`yiladi.
Rel`yefning mutloq yoshi birday bo`lsada, ularni tashkil etgan jinslar
tarkibiga qarab vodiylarning chuqurligi va morfologiyasi turlicha bo`ladi.
Eroziyaga bardoshli jinslar tarqalgan viloyatlarda erozion rel`yef nisbatan
yosh rel`yef xususiyatlarini saqlab qoladi. Yumshoq jinsli tumanlarda rel`yef
qisqa vaqt mobaynida eski rel`yef belgilariga ega bo`ladi.
Hududning erozion parchalanganlik darajasi va xarakteri binobarin
daryo vodiylari morfologiyasi ham faqat eroziya jarayoni emas, balki
tekislikning tektonik strukturasiga bog`liq.
Tekisliklarning gidrografik tarmoqlarini tahlil qilish shuni ko`rsatadiki,
yirik daryo sistemalari botiq tektonik strukturalarida - cho`kmalarda,
bukilmalarda, sinklinallarda joylashadi yoki yer po`stining yoriqlari va
uzilmalari bo`ylab o`tadi.
Erozion jarayon natijasida bora-bora gidrografik tarmoqlar ham
o`zgarib ketadi.
Shunday qilib, daryo vodiylari morfologiyasi va tekisliklarni eroziyasi
parchalanganligi daryolar ishiga ham, joy rel`yefining geologik tuzilishiga
ham bog`liqdir.
Daryolarning bo`ylama profili qiyaligi normalga yaqinlashgach yon
eroziyaning roli kuchayadi. Shu bilan birga allyuvi to`planadi. Bu esa o`z
navbatida morfologik jihatdan bir necha qismga ajralib qoladi, erozion
o`yilgan rel`yef tagida daryoning allyuvial tag jinsi joylashib daryo o`zani
mana shu allyuvial yotqiziqlarning o`yilishidan hosil bo`ladi.

Daryo keltirib yotqizgan allyuvidan qayir ya`ni tekislikdagi rivojlangan
vodiyning allyuvial jinslaridan tarkib topgan keng yassi va har yili suv
bosadigan tag qismi vujudga keladi.
Daryoning eroziya bazasi pasaysa yoki daryo havzasi epeyrogen
harakatlar natijasida ko`tarilsa, daryo o`zani tobora chuqurlasha boradi.
Eroziya bazasi ko`tarilsa, aksincha daryo etagidan boshlab vodiyda oqiziqlar
top`lanishi kuchayadi.
Terassalar hosil bo`lishi, shuningdek, daryo havzasi yuzasidan
keladigan oqiziqlar miqdoriga ham bog`liq.
Oqiziqlar ko`paysa akkumulyatsiya kuchayadi, oqiziqlar kamaysa
aksincha susayadi. Shunday qilib terassalar hosil bo`lishiga daryolar suv
yig`adigan havzalarini butun tabiati, ularning o`simlik qoplami, nurash
hamda yuzlama yuvilishning intensivligi ta`sir etadi.
Daryo terassalarining soni, ularning o`zaro va daryoga nisbatan
joylashishi ularni tashkil etgan allyuvi tarkibi shu daryo havzasi tarixini
o`zida aks ettiradi. Mana shuning uchun ham daryo terassalarini o`rganish
mazkur joy paleografiyasini o`rganishda muhim ahamiyatga egadir.
Daryo vodiylarini allyuvial akkumulyativ terassalaridan tashqari daryo
tub qirg`og`ida hosil qilgan erozion terassalar ham ko`p uchrab turadi.
Vodiyning tub qirg`o`gi qanday jinslardan tuzilgan bo`lsa, erozion terassalar
ham shunday jinslardan tarkib topgan. Terassalar va qayirlar xo`jalik katta
ahamiyatga ega. Rel`yef tekislik, tuproqlari unumdor bo`lishi va suv yaxshi
oqishi sababli terassa va qayirlar qishloq xo`jaligida foydalaniladigan muhim
yerlardir.
Shamol eroziyasi natijasida ariqlar, zovurlar, yo`llar, ekinzorlar shamol
keltirgan turli-tuman ko`chkilar bilan to`lib qoladi, ekinlar qayta-qayta
ekiladi. Oqibatda kech pishadi, hosilning sifati buziladi. Zovurlarning

ko`chkilar bilan to`lishi ularning ish rejimini buzadi. Suv yurmay qolishi
natijasida zax yuzaga chiqib ikkilamchi sho`rlanish boshlanadi, natijada
ko`chatlar siyraklashib hosildorlik pasayadi. Shuning uchun ham erozion
jarayonga qarshi kurash muhim va kecjninghiktirib bo`lmaydigan vazifadir.
Eroziya jarayoni rivojlanishi geografik sharoitga bog`liq. Eroziya jarayoniga
qarshi kurash choralarini qishloq xo`jaligida yerdan foydalanishda katta
ahamiyatga ega. qishloq xo`jaligi uchun k-kli bo`lgan taqdirda eroziyaga
qarshi kurashgan holda yangi yerlarni ochish zarur.
Qashqadaryo viloyati hududida hozirgi zamon eroziya jarayoni uchta
geomorfologik regionga bo`linadi:
1) Viloyatning shimoli-sharqiy qismini tog`li region egallaydi. Bu
tumanga Qoratepa tizmasining janubi g`arbiy qismi kirfadi. Bu region–
balandlikda joylashganligi uchun ham ko`p yog`in tushadi. Joyning abslut
balandligi 2500-3000 m bo`lib, namlik yetarli (yog`in miqdori 700-900 mm).
Olingan materiallar tahlili shuni ko`rsatadiki, chuqurlatish eroziyasining paydo
bo`lishiga bir qancha omillar ishtirok etadi.
Chuqurlatish eroziyasi kuzatilgan tumanda hudud rel`yefining hozirgi
zamon tuzlishi muhim rol o`ynaydi. Bunga bir qancha geografik omillar
bilan bir qatorda insonning xo`jalik faoliyatidagi ta`siri ya`ni yerning
intensivligini oshirishdagi yo`nalishi ta`sir qiladi.
Jarlarning deyarli hammasi tipik profilga ega, ya`ni tik tushgan
chuqurligi 10-30 m, uzunligi 50-1500 m gacha boradi. Yillik yog`in
miqdorining kamayishi joy balandligini pasayishi bilan bog`liq holda Katta
O`ra daryo va Kichik O`ra daryolardek uchsiz chuqurlatish eroziyasini
ko`rish mumkin.
Katta O`ra daryoning havzasi hozirgi zamon eroziya formalari o`zining
kam suv to`planganligi bilan xarakterlanib, uzunligi 5-10 m gacha boradi.

2) Tog` oldi geomorfologik regioniga viloyatning janubiy va janubi-
sharqiy qismi kiradi. Mutloq balandligi 800-900 m atrofida bo`lib, eng baland
nuqtasi 1500 m ga yetadi.
Bu region chindan ham sel oqimi kelib tushadigan o`choq hisoblanadi.
Langar-Qorail tog`i va Dehqonobod qishlog`i janubida joylashgan pastki
tog`li tumanidan boshlanadigan Langar daryosida sel hodisasi xavfi ko`proq
kuzatiladi.
Balandlikning pasayib borishi natijasida yonbag`irlar yassilashadi va
vodiy suv oqimi tog`dan keltirgan jinslar tushadi. Suvayirg`ichlar
yonbag`irlarida tub jinslar suv oqimi natijasida ochilib qolgan. Bu regionning
pastki zonasi lamikor dehqonchilik bilan band.
3) Tekislik geomorfologik region Qashqadaryo viloyatining g`arbiy
qismini egallaydi. Mutloq balandligi 300-600 m. Bu region to`rtlamchi davr
g`ovak jinslari bilan qoplangan. Qashqadaryo tekislik geomorfologik tumanida
eroziya jarayoni hosil bo`lishida ikki xil sabab bor:
1. Eroziya oson hosil bo`ladigan qiya uchastkalar;
2. Inson tomonidan yerni xo`jalikda ishlatilishi.
Qashqadaryo viloyati tekislik maydonining katta qismida suv va shamol
eroziyasini ko`rish mumkin. Ko`proq irrigatsiya eroziyasi va tuproq
deflyatsiyasi kabi eroziya jarayoni ko`rinishlari tekislikda ko`p uchraydi.
Kuzatib chiqilgan barcha tumanlarda insonning noratsion xo`jalik ta`siri
tabiiy eroziyaning tempini o`zgartirdi. Bu esa o`z navbatida antropogen
chuqurlatish eroziyasining tarqalishiga sabab bo`ldi.
Chuqurlatish eroziyasiga qarshi kurash ikki xilda olib boriladi:
1. Tashkiliy xo`jalik ishlari yo`nalishi bilan;
2. Agromeliorativ ishlarni keng miqyosda olib borish, ya`ni tuproq va
o`simlik qoplamini saqlab qolish, irrigatsiya suvlarini oqizish, yonbag`irlarni
haydashdan foydalanishni amalga oshirish lozim.

Tabiatda shunday tabiiy hodisalar ham borki, ular yer bag`rida ya`ni
yerning ichki qatlamlarida katta-katta bo`shliqlarning ajoyib manzarasini hosil
qiladi. Ana shunday tabiiy geografik jarayondan biri hisoblangan karst
jarayoni va uning formalaridir.
Karst - yer osti suvlarining tog` jinslarini eritib ketishi natijasida hosil
bo`ladi. Ohaktosh , dalomit, gips, osh tuzi, shu kabi cho kindilar suvda’
eruvchanligi jihatidan boshqa tog jinislardan farq qiladi. Ximiyaviy
’
cho kindilarning bu xossalari karst hosil bo lishiga olib keladi.
’ ’
Ohaktosh va dalomitlarning o ziga xos bir xususiyati bor.ularning
’
ichiga yoriqlar orqali har qancha suv kirsa ham boshqa tog jinislari,
’
singari yuvib, maydalanib ketib o z shaklini yo qotmaydi. Ma lum bir
’ ’ ’
geologik davr o tishi bilan ularning erishidan yer po stlog ida bazan
’ ’ ’
juda katta g orlar hosil bo ladi.
’ ’
Qashqadaryo havzasi ham karst hodisalari ko p uchraydigan
’
tumanlardan biri hisoblanadi. Viloyatda karst yo li bilan hosil bo lgan
’ ’
g orlar va g or shaklidagi bo shliqlar hamda ularda hosil bo lgan
’ ’ ’ ’
ko llar bilan u joylarda ajralib turadi.
’
Karst xalq xo jaligiga katta zarar ham keltiradi. Karst ko p
’ ’
tarqalgan tumanlarning muhandislik geologik gidrogeologik va
goemorfologik sharoitda yil sayin o zgarib boradi. Karst tufayli hosil
’
bo lgan,sil kanallar yer yuzasiga nisbatan unchalik chuqurda bo lsa,
’ ’
ularning ustidagi yer qatlamlari o pirilib bu joylarda varyonkaga
’
o xshash tabiiy quduqlar va kanallar hosil bo ladi.
’ ’
Binobarin, bu hodisadan karst suvlari, karst konlari, karst kanallari,
karst ko llari, karst buloqlari, karst quduqlari, karst landshafti hosil
’
bo ladi.
’

Bundan tashqari karst hodisasi temir yo l va avtomabil yo llariga’ ’
ham katta ta sir ko rsatadi.
’ ’
Karst hodisasini o rganish suv omborini qurishda ham katta
’
ahamiyatga ega, chunki suv omborlari qurilgandan keyin, suv sathi
ko tarilib, atrofdagi tog jinslari suv ostida qola boshlaydi. Agar suv
’ ’
ostida qolayotgan qatlamlar, ichida karstlanuvchi tog jinislari bo lsa,
’ ’
omborda yig ilgan suvning bir qismi karst g orlari orqali boshqa
’ ’
yerlarga oqib ketadi. Bu esa tumanning geologik sharoitini o zgartirib
’
yuboradi, surilmalar va boshqa hodisalar paydo bo`lib, ombor atrofdagi
joylarda yer osti suvlarning sathi tez ko tariladi. Shu sababli bu
’
hodisani o rganish O rta Osiyo sharoitda muhim ahamiyatga ega.
’ ’
Karst suv havzalari o z xarakteriga ko ra, 2 ga bo linadi.
’ ’ ’
Doimiy va vaqtinchalik ko llar vaqtinchalik ko llar karst varyonkalarida
’ ’
hosil bo`lib ular qor va yomg ir suvlari bilan to lgan bo ladi. Bular
’ ’ ’
Qizil daryo havzalarida Langar va Kichiko ra daryoning yuqori oqimi
’
havzalarida uchraydi.Bunga misol Turobobo k`oli misol bo`ladi.
Suv havzasidan 4 m uzoqlikda suv o simliklari o sadi. Bahorda
’ ’
suv sathi ko tarirganda, g arb tomonda joylashgan o zanga koldan suv
’ ’ ’
oqib chiqadi. Mahalliy aholining aytishicha, suvning eng ko`p ko`tarilishi
aprel-may oylarida qorning erishi va atmosfera yog`inlarining tushishiga
bog`liq. Qirg`oqda suv sathining o`zgarishini ko`rsatadigan izlarni ko`rish
mumkin. Shu izlarga qarab suv sathining o`zgarishini 50 sm dan 70 sm gacha
bo`ladi deb xulosa chiqarish mumkin. Uning suvi toza, hidsiz va ta`msiz.
Xo`jabulgur ko`li yuqori Kichik O`ra daryosining konussimon
varyonkasini pastki yarmini egallaydi. Varyonka oval shaklida bo`lib,
diametri shimoldan janubga 110 m, g`arbdan sharqqa 97 m ni tashkil etadi.
Voronkani suv esib turgan joygacha bo`lgan chuqurligi 30-35 m bo`lib,
yonbag`irlari tik tushgan ko`lni hosil bo`lishi yer osti suvlarining gorizontal

harakati bilan bog`liq. Suv yuqroi yura davridagi ohaktosh jinslarni
ishqordagi va yer osti bo`shliqlarini hosil qilgan. Ishqorlanish bosimi ostida
qatlamning ustki qismini bosib qolgan. Bunga yer usti suvlarining ham
ta`siri ham bo`lgan albatta. Birmuncha botqoqlashgan qizil karst ko`li shu
nom bilan ataluvchi vodiysida joylashgan. Shimoli-sharqiy suvayirg`ichi
yonbag`ri uzun, janubi-g`arbiy tomoni qisqa. Havzaning diametri 31 m ga
etng bo`lib, u aylana ko`rinishida. Qirg`oq bo`yi mintaqasining chuqurligi 0,
50 m o`rtasi 1, 5 m ni tashkil etadi. Qirg`oq chizig`i kuchli botqoqlangan
qamishlar qalin bo`lib o`sib yotibdi.
Karst hodisasi yer sathiga hosil bo`lgan vaqtiga va karstlangan
jinslarning xarakteriga nisbatan kimyoviy tarkibiga nisbatan tiplarga bo`linishi
quyidagi 4- jadval da berilgan.
4-jadval.
Hosil bo lgan’ Karstlangan karstlangan
Yer sathiga
nisbatan. Vaqtiga yoki
yoshiga nisbatan. Jinslarning
haraktriga
nisbatan. Jinslarning
ximiyaviy
tarkibiga nisbatan.
1.ochiq karst. Hozirgi zamon
karsti yoki aktiv
karst . Ohak jinsli karst. Karbonatli karst.
2.yopiq karst. Qari karst. Dalomitli karst. Sulfatli karst .
3.yarmi ochiq
yarmi yopiq
karst. Qadimgi yoki
ko milgan karst.
’ Gipsli karst. Sulfat karbonatli
karst .
Karbonatli sement
bilan qotgan Tuzli karst.

jinslardagi karst.
Karstlanish hodisasining rivojlanishi uchun:
1. Suvning yoriqlar orqali yerga singishi uchun tekis yoki
biroz qiya maydonning bo`lishi;
2. Karst bir joydagi jinslar qatlamlarining qalin bo`lishi;
3. Yer ostiga tushgan suvning yanada pastga siljishishi uchun
yer osti suvining sathi ancha past;
4. Har xil chuqurlik va kenglikdagi tektonik va boshqa tur
yoriqlarining mavjud bo`lishi;
5. Karstlanuvchi jinslardan yoki ularning yonidan daryo o`tishi
yohud ular yonida suv ombori bo`lishi shart.
Karst hodisasi yer sathida hosil bo`lgan vaqtiga va karstlangan jinslarning
xarakteriga nisbatan va karstlangan jinsning kimyoviy tarkibiga nisbatan
quyidagi tiplarga bo`linadi:
1) Ochiq karst karstlanuvchi tog` jinsi yer yuzasida–
yotadi.
2) Yopiq karst karstlanuvchi tog` jinsining usti suv ta`sirida
–
erimaydigan qatlamlar bilan chgaralangan bo`ladi;
3) Yarim ochiq yoki yarim yopiq karstlar - karstlanuvchi
jismlarning bir qismi yer yuzasiga yaqin yoki yer yuzasida qolgan
qismi esa suvda erimaydigan tog` jinslari bilan ajralgan holda yer
yuzidan ancha chuqurda bo`ladi.
N.V. Rodinov karstlarni hosil bo`lish sharoiti va joylarning tuzilishiga qarab,
quyidagi turlarga bo`lgan:
1) erozion karst;
2) suvayirg`ichdagi karst;

3) tektonik tepaliklardagi karst;
4) tektonik yoriqlarda joylashgan karst;
5) erozion tektonik karst;
6) qadimiy tektonik cho`kmalardagi karst;
7) kontakt zonalarda joylashgan karst;
8) antropogen karst.
Erozion karstlar hozirgi va qadimgi daryo vodiylarida keng tarqalgan,
ular asosan oqar suvlar ta`sirida hosil bo`ladi. Karstlarninghosil bo`lish tezligi
va faolligi daryo suvining oz-ko`pligiga, suv sathining o`zgarish
amplitudasiga va o`zan hamda sohildagi jinslarning suv o`tkazish darajasiga
karstlanuvchi jinsning o`zanga nisbatan joylashishiga bog`liq.
Daryo terassalari va qirg`oq suv ostida qolib ketganda ham karstlar tez
paydo bo`ladi. Bunda karst voronka g`or o`pirilish shaklida bo`ladi.
Suvayirg`ichlarda ham karstlar hosil bo`ladi. Tog` jinslari hosil bo`lishida
ularning nurashidan vujudga kelgan darzlar bunday karstlar paydo bo`lishida
asosiy rol o`ynaydi.
Sel - atmosfera yog`inlarining faoliyati bilan bog`liq bo`lgan tabiiy
jarayondan biridir.
Sel (arab. tez oquvchi suv oqimi) deb, tog`li va tog`oldi tumanlarida qisqa
vaqt ichida atmosfera yog`inlaridan hosil bo`lib, katta buzuvchi kuchga ega,
tarkibining 50-60 % i tog` jinslarining parchalari va zarralaridan iborat bo`lgan
suv oqimiga aytiladi.
Sellar bir necha sabablarga ko`ra juda nishab daryo havzasiga yog`inning
ko`p yog`ishi, tog` tepalaridagi qorning tez erishi, tabiiy yoki sun`iy
to`g`onni suv urib ketishi oqibatida paydo bo`ladi.

Qashqadaryo havzasi kuchli sel bo`ladigan rayonlardan hisoblanib, 43
ta kuchli sel hodisasi, birgina G`uzor daryosida esa 19 ta sel oqimi
kuzatilgan.
Ayniqsa, havza sharqiy qismini ishg`ol qilgan Hisor tizmasining
janubi-g`arbiy tarmoqlari bo`lgan Yakkabog` tarmoqlari va Langar-Qorail
o`rtacha va pastak tog`lardan boshlanuvchi daryo va soy havzalarida kuchli
sel bo`ladigan tumanlardir.
1964-yil Zarafshon havzasidagi Oltinsoydan kelgan sel oqimi
natijasida, daryoda yangi o`zanlar, jarliklar hosil bo`ldi, tepaliklar yemirildi,
botiq joylar loyqalar bilan to`ldi.
Sel tog` va tog` oldi tumanlardagi kichik daryolar, tog` soylari, jarliklar
uchun tipik hodis
adir. Sel hodisalarining loyqaligiga qarab, uchta tipga bo`linadi:
a) Tosh va suvdan tashkil topgan sellar;
b) Loyqa va toshlarning birikmasidan tashkil topgan sellar;
c) Loyqali sellar.
Sel hodisalarini o`rganish va ulardan foydalanish yo`llari bilan qadimdan
qiziqib kelganlar. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O`rta Osiyoda sel
hodisalarini o`rganishga qiziqish yanada oshdi. Bu ishni asosan,
I.A.Korolkov, S.Y.Rauner, V.I.Lepskiy kabi tog` muhandislari va
o`rmonshunoslar olib bordi.
Ularning bu sohada olib borgan ishlari ayniqsa diqqatga sazavordir.
Sel hodisalarini har tomonlama o rganish, ularga qarshi kurash va xalq’
xo jaligida unumli fodalanish yo llarini izlash ayniqsa keng quloch yoydi.
’ ’
1927 yilda Farg ona vodiysing sellarini o rganish bilan shug ullanuvchi
’ ’ ’

tog meliorativ jamoasi tuzildi. Keyingchalik bu jamoa punkitlarning soni’
O zbekistonda oshib bordi.
’
1930 yilda selni o rganuvchi jamoalardan biri- Qashqadaryo viloyatida
’
paydo bo ldi.
’
O zbekistondagi sel hodisalarning sababini o rganish bilan davlat
’ ’
gidrologiya instituti, tuproqshunoslik instituti, Tyan- shan tabiiy geografik
stansiyasining hodimlari ham qiziqadilar.
Hozirgi vaqtda O zbekiston sel hodisalarini o rganuvchi bir qancha
’ ’
tashkilotlar mavjud. Shular qatoriga O rta Osiyo o rmon xo jaligi
’ ’ ’
instituti, gidrogeologiya va muhandislik instituti, O rta Osiyo ilmiy
’
tekshirish instituti, O zbekiston FAning geografiya bo limi, O zbekiston
’ ’ ’
gidrometeorologiya xizmatlar boshqarmasi va bir qancha loyhalash bilan
shug ullanuvchi tashkilotlar kiradi.
’
Keyingi yillarda respublikamizning oliy o quv yurtlarining geograflari ham
’
sel va uni hosil qiluvchi omillar ni o rganish bobida ancha ishlar qildilar.
’
Hozirga qadar sel hodisalari seldor havzalar ularning xo jalikga
’
keltirgan zararli selga qarshi kurash yo llari haqida anchagina
’
matriallar to planib bularning bir qismi e lon qilingan. Sel hodisalari
’ ’
va seldor havzalarga bag shlangan manbalar qatoriga S.G. Alutunin, S.A.
’
Grishgan, F.K. kocherga V.L. Shulis E.K. Rabkova, S.B. Rauner, P.M.
Mashukov M.Mamatqulov, A.S. Saidov O.Hazratqulov, M. Yusupov
kabilarning ishlarini ko rsatsak bo ladi.
’ ’
Sel tabiiy hodisadir. Binobarin uning paydo bo lishi rivojlanishi
’
va tarqalishini o rganishda hududning tabiiy geografik sharoitini etiborga
’
olmaslik mumkin emas.

Qashqadaryo havzasi kuchli sel hodisalari bo`lib, turadigan birdan-
bir tumanlardan hisoblansada, selni tadqiq qiluvchilarning fikriga seldor
havzalarni shu omillar boyicha tumanlashtirishni ifoda etadi.
Qashqadaryo havzasida sel hosil qiluvchi omillar boyicha quyidagi 4 ta
tumanga ajratish mumkin.
1. Qashqadaryo o ng irmoqlari havzasi.’
2. Hisor tizmasining g arbiy qismi Qashqadaryo-
’
Yakkabog daryo havzalari.
’
3. Langar- G uzordaryo havzasi.
’
4. Janubiy past tog lar havzasi.
’
Ko p yillik kuzatishlar va mavjud adabiyotlardagi malumotlar
’
viloyatimizning yuqorida ko rsatilgan to tlama tumanni ham eng kuchli
’ ’
sel bo ladigan hududlar jumlasiga kiradi. Bu hududa selni vujudga
’
keltiruvchi barcha tabiiy geografik , geomorfologik, iqlimiy, geologik va
nihoyat antropogin omillar yetarlidir.
Qashqadaryo havzasida olib borilgan tadqiqotlar va o rmon
’
melioratsiya tadbirlari tabiatning bu jarayonga muvaffaqiyatli kurash olib
borib mumkinligini ko rsatadi.
’
Viloyatimizning iqlimi ham o ziga xos xususiyatga ega. Uning
’
shakllanishiga O zbekistonning geografik o rni quyosh radiyatsiyasi
’ ’
atmosfera serkulyatsiyasi yer usti tuzilishi va inson faoliyati tasir
ko rsatadi.
’
Viloyat iqlimiga bir qancha havo massalari tasir ko rsatadi.
’
Shulardan eng salmoqlari shimoldan keladigan sovuq havo, Janubiy
siklonlar Sibir antisikloni va Turon havo massalaridir.
Yog in sochinning miqdori g arbdan sharqqa qarab o zgarib boradi.
’ ’ ’
Bu esa pasttekislik tumanlarida yillik yog`in sochinning miqdori 80-200 mm,

tog` oldi tumanlarda 300-500 mm, tog`larda 500-900 mm ni tashkil etadi.
Yog`inlar yil mobaynida juda notekis taqsimlangan. Eng ko`p yog`in bahor
(30-50 %) va qish (25-40 %) fasllariga to`g`ri keladi. Mart oyi juda sernam,
yoz oylari esa quruq bo`ladi. Viloyatda shmollarning rejimi juda
murakkabdir. ularning o`rtacha tezligi 1-4 m/s bo`lib, bahor va kuzda
kuchayadi.
Bunda mahalliy shamollardan hovos, afg`on, ilono`tdi, aylovod kabi
shamollar alohida o`rin egallaydi. Sel hodisalarining rejimi ularning yil
fasllari bo`yicha taqsimlanishi bilan izohlanadi.
Viloyatimiz oqar suvlarga boydir. Bu yerda daryolar, tog` soylari
kichik jilg`alar, buloqlar juda ko`p. Lekin ular notekis tarqalgan. Gidrografik
to`r tog`li viloyalarda zich bo`lib, tekisliklarda keskin siyraklashadi.
Katta daryolar qor vamuzdan tog` soylari esa yog`in, qor va
buloqlardan suv oladi. Daryo suvlari tog` oldi tumanlarni va tekisliklarni
sugorish uchun sarf qilinadi.
Havza hududida tuproqning turlari xilma-xildir. Tekislik tumanlarida
qo`ng`ir, taqir, o`tloq qumlar tog` oldi va etaklarida bo`z, past va o`rtacha
balandlikka ega bo`lgan tog`larda jigarrang qo`ng`ir, baland tog` o`lkalarida
och tusli qo`ng`ir tuproq turlari tarqalgan. Sug`oriladigan tumanlarda inson
faoliyati natijasida alohida sifat kasb etgan voha tuproqlari keng tarqalgan.
Viloyat o`zining xilma-xil o`simliklari bilan mashhur. ularni
umumlashtirib 4 tipga:
1) Cho`l;
2) Adir;
3) Tog`;
4) Yaylov o`simliklariga birlashtiradilar.

O`simlik turlari va ularning tarqalish xususiyatlari sel rejimiga ayniqsa, uning
tezligiga, suv sarfiga va oqimiga sezilarli ta`sir qiladi.
Sel hodisalarining paydo bo`lishi va rivojlanishini o`ragnish alohida o`rin
egallaydi. Chunki, uni bilmasdan turib, tabiatning ushbu ofatiga qarshi
kurashish yo`llarini ishlab chiqish mumkin emas.
Hozirga qadar selni hosil qiluvchi omillarni o`rganish bobida ancha
ishlar qilingan. Biroq shu kungacha ham bu borada bosh, asosiy omil
masalasi to`g`risida tadqiqotchilar sel sodir bo`lishida asosiy o`rinni
gidrometeorologik omillarga ayrim tadqiqotchilar esa geologik, geomorfologik
yoki o`simliklar dunyosiga beradi.
Sel hodisasi juda muarkkab bo`lib, uning paydo bo`lishi, shakllanishi
va rivojlanishida tabiatning bir yoki bir nechta guruh omillari qatnashibgina
qolmay, balki tabiatdan hamma komponentlar geografik komplekslar, jarayon
va hodisalar selning kuchayishi va susayishida insonning xo`jalik
faoliyatining ham roli bor.
Binobarin sel kompleks tabiiy hodisa bo`lib, ma`lum joy landshaftining va
unga ta`sir qilgan inson faoliyatining hosilasidir.
Sel hodisalarining paydo bo`lishi va rivojlanishi, tarqalishiga ta`sir
qiluvchi tabiiy omillardan biri hududning orografik tuzilishi, dengiz–
sathidan balandligidir.
Shunisi aniqki, balandlik oshgan sari qor va muzlarning erishidan hosil
bo`lgan sellarning birmuncha ko`payadi.
Pasttekisliklarda loyqali sellar keng tarqalsa, tog`larda toshli va tosh
loyqali sellar hukmronlik qiladi. Sel hodisalarining paydo bo`lishi va
rivojlanishida orografik omillarning roli sezilarlidir. Orografiya deganda, tog`
va tog` tizmalarining yo`nalishi, tarmoqlanishi, ular orasidagi tog` vodiy,
cho`qqi va tog` yonbag`irlarining tuzilishini tushunamiz.

Murakkab tog` rel`yefi suv oqimining tezligini oshirishga, ularning
vodiylarda tezroq to`planishiga imkon vberadi. Tog` rel`yefi suvining
bug`lanishi yer ostiga singishi, transperatsiyasiga sarf bo`lishini kamaytiradi,
garvitatsiya jarayonining borishiga salbiy ta`sir qiladi.
Bularning hammasi jilg`alarda toshqin tezligi va loyqaligini oshirib,
darhol selni daxshatli kuchga aylanishiga sababchi bo`ladi. Rel`yef xususiyati
oqar suvlarning to`planishiga, ularning tezligini oshirishga, binobarin sel
hodisalarining to`liq shakllanishiga xalaqit qiladi.
Sel hodisalarining paydo bo`lishidagi muhim tabiat omillaridan biri
iqlimdir. Iqlim omillari selning shakllanishida qatnashuvchi deyarli hamma
elementlarga turtki bo`ladi. Iqlim selning paydo bo`lishi va rivojlanishidagi
faol geografik komponentlardan biridir. Bu borada yog`in-sochinning miqdori,
tushish sur`ati, davri, cho`ziluvchanligi, takrorlanishi, havo harorati, namligi
va shamolning roli kattadir.
Shuni aytish kerakki, O`rta Osiyoda sodir bo`lgan daxshatli sellarning
ko`pchiligi g`arbdan yo`nalgan havo massalari va hind siklonlari bilan
bog`liqdir. Havo haroratining keskin ko`tarilishi, iliq shamollarning uzoq
esishi, qor va muzlarning erishini tezlashtiradi. Tabiatning bu xil ofatiga
qarshi kurash yo`llari va usullari ilm-fan yutuqlariga asoslanib tobora
mustahkamlashib bormoqda.
Selga qarshi kurashish choralarini ko`rish uchun ularning quyidagi
xossalarini to`liq o`rganish zarur:
1) Oqim o`zanining nishablik darajasi;
2) Harakat tezligi;
3) Hajmiy og`irligi va zichligi;
4) Oqimning urilish kuchi;
5) Oqimdagi yirik jinslarning hajmil;
6) Oqim harakatining xarakteri;

7) Oqimning ta`sir etish darajasi.
Sel oqimi soy o`zanining nishabligiga, joyning relefiga va geomorfologik ,
tuzilishiga bog`liq bo`lib, tog`li tumanlarda nishablik 15-35 0
, tog` oldi va
yassi tog`li tumanlarda nishablik 5-10 0
gacha bo`lgan joylarda hosil bo`ladi.
Sel tarkibidagi tog` jinslarining miqdori oqim o`zanining nishabligiga
bog`liqdir. Nishabligi katta bol`lgan joylarda sel tarkibida qattiq materiallar
ko`p bo`lib, nishabligi kichik bo`lgan joylarda esa oz bo`ladi. Sel oqimining
maksimal urilish kuchi yoki sarflanish miqdori ayrim paytlarda 800-900
m 3
/sek ga yetadi. Bu holda u juda katta yemirish kuchiga ega boladi.
Kuchli sellarda oqib keladigan tog` jinslarining miqdori faollik
mayhdonining har km 2
yuzasiga 50 000 90– 000 m 3
gacha boradi. Sel
oqimining o`rtacha tezligi 2 dan 4 m/sek gacha maksimal tezligi esa 6 dan
8 m/sek gacha bo`ladi.
Sel keltiradigan zararni oldini olish uchun selxonalarni to`liq ro`yxatini
ko`rish, ular rejimini aniqlash va aholi o`rtasida targ`ibot qilish muhimdir.
Hozirgi vaqtda selga qarshi kurashda agromeliorativ, fitomeliorativ,
agrotexnik, muhandislik gidrotexnik usullar e`tiborga molik bo`lmoqda.
–
Agromelioratsiya tadbirlariga seldor havzalarda mavjud bo`lgan o`simliklar
zichligini saqlab qolish, o`rmon, to`qay kabi massivlarni har xil ofatlardan
asrash, yaylovlarda ortiqcha molni boqishga yo`l qo`ymaslik, tog`
yonbag`irlari va vodiydagi qoyalardan oqilona foydalanish choralarini ishlab
chiqish kabi bir qator tadbirlar kiradi.
Sel bo`lishini oldindan bilish uchun joyning tabiiy sharoitini to`liq
o`rganish lozim. Tabiiy sharoit atmosferadagi yog`inlar miqdorini va
xarakterdagi o`rganish selni oldidan bilishda katta ahamiyatga egadir.
Bundan tashqari joylarning geologik, geomorfologik sharoitlarini
o`rganish sel bo`lishini oldindan aytishga imkon beradi. Ma lumki
’

sellarning ko pchiligi tog jinislari kuchli nuragan va yumshoq tog’ ’ ’
jinislardan tuzilgan joylarda bo ladi. Shu sababli selning oz ko p
’ ’
bo lishi tog jinislarning nuraganlik darajasiga bog liq.
’ ’ ’
Hozirgi vaqtda selga qarshi qo riladigan choralar, tekshirishlar va
’
ko p vaqtlar davomida olib borilgan kuzatishlarga asoslanib chiqarilgan
’
ilmiy-amaliy xulosalarga ko ra 2 turga bo linadi.
’ ’
1. Sel havzlari qurish bilan birinchidan, sel bartaraf
etiladi. Ikkinchidan esa yig ilgan suvdan qlarxda
’
foydalaniladi. Ammo bu usul qimmatga tushadi.
2. Sel oqimining yoyilib toshib ketishini cheklash uning
to g rioqishini taminlaydigan marzalar, temir beton
’ ’
devorlar,ariqlar hamda sel vujudga keladigan zonalar tog ning
’
yon bag irlari boylab sel oqimi tezligini kamaytiruvchi tosh
’
loyqalar ushlab qoluvchi to siqlar qurishga shular kiradi.
’
Binobarin sel ofatiga qarshi kurashda hal qiluvchi rolni
muhandislik gidrotexnik inshoatlar oynaydi. Bularga sel suvini
kuchsizlantirish maqsadida ularni har tomonga b-b yuboruvchi
yo laklar, ariqlar, kanallar bunyod qilish,suv omborlar, to g onlar kabi
’ ’ ’
bir qator tadbirlar kiradi.
Qashqadaryo havzasida olib borayotgan qator selga qarshi
tadbirlar misolida ko rish mumkin.
’
Selga qarshi kurash tadbirlar o z vaqtida ko rilsa, u xalq xo jaligiga
’ ’ ’
katta foyda keltiradi. Keyingi vaqtlarda selni ushlab qoluvchi suv
omborlari quriladi.
Shular jumlasiga havzadagi Chimqo rg on, Pachkamar, Talimarjon,
’ ’
Hisorak, Yakkabog , kabi suv omborlar shular jumlasidandir.
’

Qashqadaryo havzasida surilma hodisalari tog` yonbag`irlarida, daryo
vodiylarida va qisman ko`l qirg`oqlarida tarqalgan bo`lib, o`rganilayotgan
mazkur surilmalarning keng tarqalishiga birinchi navbatda geologik tuzilishi,
rel`yefi, yer usti va yer osti tektonik harakatlar, shuningdek tog`
landshaftlariga insonning xo`jalik ta`siri kuchli ekanini ko`rish mumkin.
Kichik O`ra daryo, Tarag`ay, Kaltasoy, Ko`chganjal va boshqalarni misol
keltirishimiz mumkin. Inson xo`jalik faoliyati ta`sirida quyidagicha:
1) Yonbag`irlarda shosse yo`llarini o`tkazish;
2) O`rmon qoplamining yoqotilishi.
Surilmalarning katta-kichikligi har xil uzunligi 20 m dan 200 m gacha,
kengligi 10 m dan 1300 m gacha yemirilgan devorning balandligi 2 m dan
25-30 m gacha bo`ladi.
Surilmalarning geografik tomondan joylanishi quyidagicha:tadqiqot o`tkazilgan
ushbu tumandagi surilmalar guruh bo`lib joylashgan. ularning tarqalish
chegarasi 2400 m mutloq balandliklarda tarqalgan. ular tog` yonbag`ridagi
katta-katta maydonlarni ishdan chiqarib, qishloqlarni vayron qiladi, daryo
o`zanini to`sib turfadi.
1950-yillarning oxirlarida Dehqonobod tumanidagi Avjin qishlog`ining
aholisi boshqa joyga ko`chishga majbur bol`lishgan.
Surilmaning oldini olish ishlari katta kuch va mablag` talab etadi. Hozirgi
vaqtda Sochi, Yalta, Odessa, Kiev kabi shaharlarda surilmaga qarshi kurash
tadbirlari to`g`ri yo`lga qo`yilgan.
Dengiz va daryo ko llarining suv o tkazmaydigan gil tosh va’ ’
suvli qum shag al qatlamlaridan hosil bo lgan tik qirg oqlarida
’ ’ ’
surilmalar ko p bo ladi.
’ ’

Suv o tkazmaydigan qatlam ustida to planayotgan yer osti suvlari’ ’
guruntni yumshatadi.
Surilmalar geologik tuzilishiga ko ra qatlam- qatlam bo lgan
’ ’
qirg oq jarliklariga roy beradi. Shu tipga mansub surulmalar
’
Qashqadaryo havzasining Chaqilkalon tagidan oqib tushadigan o ng
’
irmoqlari havzasida keng tarqalgan.
Surilmalar suv o tkazadigan qatlamsiz jinislarda hosil bo ladi.
’ ’
Qashqadaryo havzasida surilma hodisalari tog yon bag irlarda daryo
’ ’
vodiylarida juda ko p tarqalgan b-b, o rganilayotgan mazkur tumanlarda
’ ’
surulmalarining keng tarqalishiga birinchi navbatda geologik tuzilishi,
relyefi, yer usti va yer osti tektonik harakatlar, tog landshaftiga
’
insonning xo jalik tasiri kuchli ekanligini ko rish mumkin.
’ ’
Yer osti suvlarining ta sirida suvda eriydigan jinislarni eritadi.
’
Yoki suvda erimaydigan jins ustida to planib turadi.
’
50- yillarning oxirlarida Dehqonobod tumanidagi Avjin qishlog ining
’
aholisi boshqa joyga ko chishga majbur bo lishgan.
’ ’
Bundan tashqari surilmalar bog lar, haydalaniladigan yerlarni
’
yaroqsiz holga kel tirib qoyadi.
Mexanikaviy suffoziY. Mexanikaviy suffoziya qum qatlamlari tarqalgan
joylarda uchraydi. Yer osti suvlari qumning mayda zarralarini harakatga
keltiradi. Agar yer ostida suvlari yer
Yuzasining biror joydan chiqayotgan bo lsa, qum zarralari ham
’
olib chiqadi. Natijada yer osti suvlari o tgan qum qatlamlari orasida
’
bo shliqlar hosil b-b, bular shu joylarning mustahkamligini pasaytiradi,
’
demak bunday yerga qurulgan ishlarning cho kib ketishga sabab
’
bo ladi.
’

Ximiyaviy suffoziY. Ximiyaviy suffoziya yer osti suvlarining
ta sirida tog jinislarining yemirilishi tufayli hosil bo ladi. Bu’ ’ ’
ko pincha karstlanish jarayoniga o xshab ketadi. Ammo buning
’ ’
karstlanish jarayonidan farqi shuki, yer po stlog da uchragan tuz
’ ’
qatlamlarining yer osti suvlar ta sirida erishidan vujudga keladi.
’
Ximiyaviy suffoziyalar lyoss va lyossimon jinislar tarqalgan joylarda
ko p uchraydi.
’
Qashqadaryo havzasining tog va tog oldi tumanlari suffozion
’ ’
hodisalarga boy hisoblanadi. Suffozion jarayon tufayli cho kishlar lyoss
’
va lyossimon jinislar tarqalgan cho llarda uchraydi. Bu tipdagi
’
suffoziyalar viloyatimizning tekislik tumanlarida ko rish mumkin.
’
Suffoziya rivojlanishi uchun viloyatimizning tog oldi tumanlari
’
bo lganQashqadaryo chap irmoqlari o rta oqimlari havzasida yani Kitob,
’ ’
Shahrisabz,Yakkabog , Qamashi, G uzor va qisman Dehqonobod
’ ’
tumanlarining tekislikga tutash mintaqasida to rtlamchi davr lyoss va
’
lyossimon yotqiziqlar qalin qatlamlar hosil qiladi.
Bu relyef shakllarining alohidaligi yani yopiqligi suffoziya natijasida
yerning cho kkanligini ko rsatadi.
’ ’
Relyefning umumiy harakterida yaqqol ko zga tashlanmasada konkret
’
uchastkalarda dehqonchilik va qurulish ishlarini olib borishda suffozion
relyef formalarining mavjudligini hisobga olish talab qilinadi.
Suffozion jarayonning oldini olish choralaridan biri suffoziyaga
uchraydigan yer qatlamlarini yer usti va yer osti suvlari tasiridan
saqlashdir.
Yer osti suvlarini oqimini tartibga solish, ularni yo nalish maqsadga
’
muvofiq ravijda o zgartirish uchun ochiq yoki yopiq zovurlar qaziladi.
’

Mexanikaviy va ximiyaviy suffoziyalar yer osti va qatlamlararo
suffoziyalarga bo linadi. ’
Yer osti suffoziyalar yuqorida qayt qilinganidek yer osti suvlari bilan
tog jinsi mayda zarralarning birgalikda harakat qilishi natijasida sodir
’
bo ladi.
’
Qatlamlararo suffoziyalar ham yer osti suffoziyaning bir turi b-b yer
osti suvlarining ikki qatlami orasida harakat qilishi tufayli yuz beradi.
Qatlamlararo suffoziya bo lishi uchun bir qatlamdan ikkinchi qatlamga
’
tomon oqib o tuvchi yer osti suvlarining harakati ma lum bir tezlikga ega
’ ’
bo lishi lozim.
’
Bulardan tashqari yer osti suvlarining harakat tezligini kamaytirish
uchun qatlamlarga bitum yoki suyuq oyna yuboriladi va boshqalar.
Yuqorida qayd qilingan barcha chora tadbirlar o z vaqtida oshirilsa,
’
tabiatning bu kabi hodisalariga qisman barham berilgan bo ladi.
’

.3. Tabiiy jarayonlarning rel`yef hosil qilishdagi o`rni va ahamiyati
Qashqadaryo havzasida yuqorida qayd qilingan xilma - xil tabiiy
jatumanlar rejalanganki, bu jatumanlar bilan chambarchas bog liq ravishda’
namayon bo ladi. Shu bilan birga joyning petrografik tarkibiga bog liq
’ ’
ravishda biz tadqiq qilgan tabiiy jatumanlar havzaning aksariyat qismida
relyef hosil qiluvchi jatumanlar sifatida yuzaga kelganligini ko rishimiz
’
mumkin. Ayniqsa viloyatningtog li va tog oldi tumanlarida va shamol
’ ’
eroziya, karst, surulma, va boshqa jatumanlar hozirgi zamon relyefning
shakllantiruvchi kuchlari sifatida ko zga tashlanadi.
’
Qayt qilish lozimki bu jatumanlarning u yoki bu darajada
rivojlanganligi boshqa tabiiy jatumanlar rivojiga ma lum darajada tasir
’
ko rsatadi. Mumkin endogin kuchlar natijasida hosil bo lgan relyefning
’ ’
kuest formalarierozion jatumanlarning sustlashuviga va o z navbatida nurash
’
jatumanning susayishiga olib keladi. Ayni vaqtda karst eroziya sel kabi
jatumanlarning o zaro munosabatini yani birini ikkinchisining rivoji uchun
’
qanday ro l oynashi mumkinligi xususidagi masala aniq emas.
’
Kuzatishlar shuni ko rsatadiki, tog li tumanlardagi kuchli rivojlangan
’ ’
voronka va boshqa yer usti karst relyef shakllari selning deyarli
bo lmasligiga imkon beradi.
’
Ohaktoshdan tuzilgan tog massivlari kesib o tuvchi daryo daralari
’ ’
eroziya va karst jatumanlarining o zaro bir biriga kuchaytiruvchi tasiri
’
natijasida shakllanganligi ma lum. Bunda oqar suvning yemiruvchilik
’
faoliyati bilan tezlashtiradi, ya`ni eroziya yemiruvchiligiga karst eruvchiligi
chuqur daralar hosil qiladi. Bunday daralar Qashqadaryo, Oqar suv,
Yakkabog`, Langar daryosining yuqori qismlarida nihoyatda keng tarqalgan.
Bu daralarning chuqurligi ba`zan 500-600 m cacha yetadi. Eni esa 150-200
mni tashkil etadi. Bu yerlarda geologik tadqiiqot ishlarini olib borgan
S.I.Kulinikov shunday tasvirlaydi: Bu chuqur va yirik yoriqlar uzoqdan
“

tog`lar orasida deyarli ko`zga tashlanmaydi. Faqat onda- sonda vodiyning ilon
izi terassalarida yuzlab metr chuqur devorlarning borligi ko`zdan pinhona
ravishda daryoning erozion faoliyati mavjudligidan dalolat beradi .”
Ayniqsa, bunday chuqur tanglar devon, karbon davrlariga mansub.
Ohaktoshli Oqsuv daryosining o`rta oqimi uchun xarakterlidir. Shu bilan
birga Yakkabog`, Langar daryolari havzasida keng tarqalgan yuqori yura
ohaktosh qatlamlarida tipik ravishda namoyon bo`ladi.
Shunday qilib viloyatning hozirgi rel`yefi shakllanishida iqlimi va
litologik omillar asosiy kuch sifatida maydonga chiqadiki, bu hozirgi
ekzogen rel`yef hosil qiluvchi omillarning geologik davrlar mobaynida ham
aktiv kechganligini aks etadi. Mana shu omillar ta`siri natijasida viloyat
rel`yefi ToshdU professori O.Y.Poslovskiy tomonidan uch qismga bo`linadi:
1. Tog`li erozion tektonik rel`yef tiplari guruhi. Bunda
–
ekzogen va litologik omillarni tektonik harakatlar boshqarib boradi;
2. Adir yoki tog` oldi rel`yef tiplari guruhi. Bunda tektonik
harakatlarga qaraganda, litologik tuzilishi va ekzogen jatumanlarning
eroziya ko`proq hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo`ladi;
3. Tekislik rel`yef tiplari guruhi. Bunda yerning litologik
tuzilishi fonida ekzogen jatumanlar shamol va suv eroziyasi nurash
va akkumulyatsiya hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo`ladi.
Hisor tizmasi va uning g`arbiy tarmoqlari bo`lgan viloyatning
tog`li qismida asosan, eroziya, karst, surilma, suffoziya jatumanlar
asosida hosil bo`lgan rel`yef formalari shakllanganligini ko`rdik.
Daralar, g`orlar, karst voryonkalari, botiqlari, silliqlangan tepaliklar,
o`tkir qirrali qoyatog`lar kuchli parchalangan rel`yef sifatida ko`zga
tashlanadi.

Qoratepa va Hisor tizmasining tog` oldi tumanidagi adir zonasida
tabiiy jatumanlardan eroziya va sel hosil qilgan rel`yef shakllari ustun
ravishda tarqalgan. Adir orasidan oqib o`tgan soylar ularga yon
tomondan keladigan irmoqlar va ulardagi konussimon yotqiziqlar yoki
yoyilma konuslar sel mahsulotlari ekanligini ko`rish mumkin.
Adir bilan tekislik tutash tumanlarda erozion jatumanlar natijasida
jarlar hosil bo`lgan. Qalqamasoy, Langarsoy, Toychisoy havzalarining
quyi qismlarida lyossimon yotqiziqlarida jarlar uchraydi. Shuni aytish
kerakki, rel`yefning u yoki bu genetik tipining tarqalishida insonning
xo`jalik faoliyati ta`siri kuchli ekanligini yuqorida qayd qilib o`tdik.
Darvoqe, jarlarning hosil bo`lishida tog` oldi tumanlarida suvdan
oqilona foydalanmaslik tufayli bo`lishi mumkin. Shuningdek, bu
tumanlarda suffozion botiqlar rel`yefga yaqqol tashlanmasada, genetik
tip sifatida rivojlangan.
Havzaning janubiy va shimoli-g`arb tomonlarini ishg`ol etgban
tekislik zonasidagi suv va shamol eroziyasi holsil qilgan rel`yef tiplari
uchraydi. Qum tepalari, gryadalari ular orasidagi holzirgi zamon rel`yef
hosil qilish jatumanida ustunlik qiladi.
Tekislik qismining jadal sur`atda o`zlashtirilishi munosabati bilan
rel`yefda shamol eroziyasining ta`siri bilan hosil bo`ladigan chuqurliklar
irrigatsiya shaxobchalari atrofida yerning yuvilib ketishi bilan bog`liq
erozion shakllar paydo bo`lishi kuzatilmoqda. Kompleks o`zlashtirishda
ixotazorlarning barpo etilishi suvdan to`g`ri foydalanish, chorva
mollarini boqish bunday salbiy hodisalarga barham beradi.

X U L O S A
Qashqadaryo viloyati hududida tabiiy resurslarning d e yarli barcha turlari
mavjud bо‘lib, ana shular orasida insonni oziq – ovqat va keyim kechak bilan
taminlaydigan yer resurslari ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Viloyatimizningg yer resurslaridan uzoq tarixiy davrlar maboynida
foydalanib kelinayotganligi tufayli turli xildagi tabiiy jarayonlarning ancha
tezlashtirilgan formalari nomoyon bо‘la boshladi. Bunday jarayonlar ayniqsa
yaylovlarda, lalimikor va sug‘oriladigan maydonlarda kuzatilmoqda.
Sug‘orilayotgan mintaqalarda yuzaga kelayotgan eroziyaning bosh omili
sifatida yer resurslaridan xо‘jalikda foydalanish jarayonida agrotexnik qoidalarning
buzilishi oqibatida shakillanmoqda. Bu xildagi eroziyalar sug‘orish yoki irrigatsiya
eroziyasi deb yuritilmoqda.
Irrigatsiya eroziyasi tufayli, tuproqning mahsuldor qatlami yuvilib ketadi.
Oqibatda bunday joylarda yetishtiriladigan ekinlarning hosildorligi talab etiladigan
darajadan ancha pastlashib ketadi. Shuning uchun sug‘orma dehqonchiligi olib
borilayotgan hududlarda minerall va mahalliy ug‘itlar bilan о‘z vatida oziqlantirib
borish va belgilangan sug‘orish meyorlariga tо‘liq amal qilishga tо‘g‘ri keladi.
Lalimikor maydonlarda yerning haydalma gorizonti о‘simlik qoplami bilan
yaxshi qoplanmagan va iqlim ancha qurg‘oqchil kelgan yillarda shamol
eroziyasiga berilish darajasi kuchaysa, namgarchilik yillarida to oldi qiya
tekisliklarida yuza oqim tufayli hosil bо‘ladigan chiziqli suv eroziyasining
kuchayganligini kuzatishimiz mumkin. Shuning uchun ham viloyatimizning lalikor
maydonlaridan foydalanish jarayonida iqlimiy о‘zgarishlarni e’tiborga olgan holda
tо‘g‘ri agrotexnika qoidalarini qullay olish ijobiy samara beradi.

Viloyatimizning yaylovlari asosan chо‘l, adir larda keng tarqalgan bо‘lib,
chо‘l yaylovlarida kо‘pincha shamol eroziyasi kuzatilsa, adir va tog‘li mintaqa
yaylovlarida suv eroziyasi kо‘proq nomoyon bо‘ladi.
Viloyat hududida qishloq xо‘jaligida foydalanilayotgan yerlarning 325,8
ming gektari turli darajadagi shamol eroziyasiga berilgan bо‘lsa, 44,8 ming gektari
sug‘orish eroziyasiga berilgan.
Bundan tashqari tabiiy eroziya jarayonlariga umumiy yaylov yer fondining
90 % ida turli kо‘rinishlarda (shamol va suv eroziyasi) nomoyon bо‘layotgan
bо‘lsa, lalimikor maydonlarning shamol va suv erooziyasiga berilgan hududlari
uning umumiy maydonining 70 % ini tashkil etadi.
Inson xо‘jalik faoliyati ta’sirida tezlashtirilgan eroziyaga berilgan
maydonlarning mahsuldorligini oshirish va yerlarning meliorativ holatini
yaxshilash maqsadida tez о‘sar va issiqqa chidamli darxt va butalardan ixotozorlar
barpo etish, mahalli va mineral о‘g‘itlardan foydalanish bilan bir qatorda,
agrotexnika va gidromeliorativ tadbirlar majmuasini tо‘g‘ri amalga oshirish lozim.
FAYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI

3. Abdullayev S.I., Usmanov I. Prirodniye resursi Kashkadarinskoy oblasti i
ix xozyaystvennoye ispolzovaniye. Geograficheskiye aspekti. Prirodi
xozyaystvennoy otsenki territorii Kashkadarinskoy oblasti i ix ispolzovaniye v
kravedcheskoy podgotovki studentov. T.: 1980, S 11-12
4. Belotserkovskiy M.V i dr. Erozionniye protsessi. Izd. «Misl» M.: 1984,
255s.
5. Doshchanov M.B. О‘zbekistonda tuproq eroziyasi va unga qarshi
kurash.// О‘zbekiston bilim jamiyati. T.: 1967 23 b
6. Djerrod A.Dj. Pochvi i forma relyefa. Kompleksnoye geomorfologo-
pochvennoye issledovaniye. Perv s ang. L.: «Nedra» 1984, 208 s.
7. Karpachevskiy L.O. Zerkala landshafta M.: «Misl» 1983, 156 s
8. Nikitin YE.O. Rol pochv v jizni prirodi. M.: «Znaniye» 1982, 28 s
9. Mamatov A.M. Voprosi oxrani prirodnix kompleksov Karshinskoy
step //Voprosi ekologii vip. № 3 , Ashxabod, 1992 S 221-223
10. Rafikov A.A. i dr. Prirodno-meliorativnaya otsenka novoorashayemiye
zemel Uzbekistana. Meliorativnaya geografiya M.: 1975
11. Rafiqov A.A. Geoekologiya muammolari T. 1997
12. Mamatov F.P. Lalimikor tuproqlarda ishlov berish texnologiyasi va
texnika vositalarini takomillashtirish. // Qarshi Davlat universiteti professor
о‘qituvchilarining ilmiy amaliy konferensiyasi. Tezislari tо‘plami. Qarshi, 1996,
70-71 b
13. Snachkov I.A. Barba s eroziya pochv. Vesselxozizd M.: 1968, 168 s.
14. Jumayev X.N., Yо‘ldoshev R.I. Qashqadaryo viloyati yer-suv
resurslaridan foydalanishning ba’zi ekologik muammolari// Istiqlol va geografiY.
Geografiya jamiyatining IV syezdi meteriallari II-qism. T.: 1995, 65-67 b.

15. Nazarov X.T. Qumli yaylovlarni mustahkamlash uchun о‘tkaziladigan
fitomeliorativ tadbirlarga doir// Qarshi Davlat universiteti professor
о‘qituvchilarining ilmiy amaliy konferensiyasi. Tezislari tо‘plami. Qarshi, 1996,
77-78 b.
16. Hikmatov F.N. va b. Tuproqning yuvilish shakllari va suv eroziyasining
ta’sirlari haqida. //Geografik ekologiya va tabiatdan foydalanish muammolari.
Ilmiy amaliy konf. Tezislari. T.: 1999, 78-81 b.
17. Yusupov S., Tursunov L. Kitob – Shahrisabz kotlovinasi tuproqlaridan
foydalanishning ekologik asoslari. //Ekologiya muammolari. Ilmiy anjuman
materiallari . 2 –qism. Qarshi.: 1999, 102-103 b
18. Muradov M va b. Qashqadaryo vohasida shamol eroziyasining oqibatlari
va ularni bartaraf etish .// О‘zbekiston janubiy rayonlari tabiati va xо‘jaligini
majmuali о‘rganishning dlzarb masalalari. Respub. Ilmiy.amaliy anjumani
materiallarining tezislari tо‘plami III-qism. Q.: 1991, 329 b.
19.Ochilov A.M. Uchet osobennosti relyefa mestnosti pri osvoyeniy zemle
Karshinskoy stepi. .// О‘zbekiston janubiy rayonlari tabiati va xо‘jaligini majmuali
о‘rganishning dlzarb masalalari. Respub. Ilmiy.amaliy anjumani materiallarining
tezislari tо‘plami III-qism. Q.: 1991, 432 b.
20. G‘afurova L.A. va b. Eroziyaga uchragan sug‘oriladigan tuproqlar
tarkibidagi gumusni saqlash hamda uning miqdorini oshirish.// Tabiat
landshaftlarining ekologik muammolari. Ilmiy amaliy konfe. Materil. I-qism.
Guliston, 1994, 50 b.
21. Madraimova K.I. va b. Tabiatni muhofaza qilishda tuproq muhofazasiga
oid ayrim masalalar. //Ilmiy amaliy konfe. Materil. I-qism. Guliston, 1994, 56-57
b.

22. Ubaydullayev SH.R. yaylovlar fitomelioratsiyasi va tabiatni muhofaza
qilish. // О‘zbekistonning ekologik muammolari va tabiatni muhofaza qilish. Ilmiy
amal konf. Mater. Samarqand 1998, 132-135 b
23. Qorayev O. Qashqadaryo viloyatining ekologik ahvoli va uni yaxshilash
choralari. //Ekologiya muammolari. Ilmiy anjuman materiallari . 2 –qism. Qarshi.:
1999, 22-23 b
24. Abdullayev M.Maxsudov A. Tuproqshungoslik asoslari va tuproqlar
geografiyasi. T.: “О‘qituvchi”, 1988, 144 b
25. Muradov O. Zemelniye fondi i ix ratsionalnoye ispolzovaniye. Izd “Fan”
T.: 1977, 96 s.
26. Muxamedov T. tuproq eroziyasi dehqonchilik uchn katta ofat.
“О‘zbekiston” nashriyoti, T.: 1977, 96 s.
27. Sultonov Y. Landshatlar geografiyasi T.: “О‘qituvchi”, 1974, 110 b
28. Kashkadarinskaya oblast. Tom I . Priroda izd SAGU 1959.
29. Qashqadaryo viloyati geografiyasi. Qarshi. 1984
30. Viloyat yer kadastr ma’lumotlari . 2011

Tayanch atamalar
1. Tabiiy geogratik jarayonlar deb, tabiiy va sun'iy omillar ta'sirida sodir boladigan
jarayonlarga aytiladi.
2. Endogen jarayonlarga vulkaniarning otilishi, zilzilalar va tog'larning ko'tarlishi

kiradi.
3. Ekzogen jarayonlarga nurash, eroziya, surilmalar, o'pirilishlar sellar, muz va
shamolning ishi kiradi.
4. Shamol eroziyasi doimiy shamollar esadigan joylarda ko'proq uchraydi, bunda
tuproqning yuqori unumdor qismi uchirib olib ketiladi
5. Nurash deb, haroratning o'zga rishi, kimyoviy jarayonlar, atmosfera, suv va
organizmlar ta'sirida tog' jins larining yemirilishiga aytiladi.

Купить