Qashqadaryo viloyatida oziq-ovqat va paxtani qayta ishlash sanoati rivojlanishining geografik xususiyatlari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qashqadaryo viloyatida oziq-ovqat va paxtani qayta ishlash sanoati rivojlanishining geografik xususiyatlari

Купить

QASHQADARYO VILOYATIDA OZIQ-OVQAT VA PAXTANI
QAYTA ISHLASH SANOATI RIVOJLANISHINING GEOGRAFI K
XUSUSIYATLARI
K I R I SH
I BOB O ZBEKISTONDA YENGIL SANOATNING’
RIVOJLANISHI VA U N I NG HUDUDIY TARKIBI
1.1. Mamlakat yengil sanoatining tarmoqlar tarkibi va hududiy
joylashuvi
1.2. Qashqadaryo viloyatiga umumiy geografik tavsif
1.3. Qashqadaryo viloyati sanoatining tarmoqlar tarkibi va
rivojlanishi
II BOB QASHQADARYO VILOYATIDA PAXTA TOZALASH
VA OZIQ-OVQAT SANOATINI RIVOJLANISHI
2.1. Viloyat paxta tozalash korxonalarining geografiyasi va
ularning iqtisodiy faoliyati
2.2. Qashqadaryo viloyati da oziq-ovqat sanoat tarmoqlarini
rivojlanishi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
3

K I R I SH
BMI mavzusining dolzarbligi. Hozirgi bozor iqtisodiyoti о‘tish sharoitda
mamlakatimizning turli mintaqalarida sanoat va sanoat tarmoqlarini rivojlantirish
muhim ahamiyatga ega. Chunki, har qanday hududning iqtisodiy taraqqiyotining
asosan sanoat tarmoqlari tashkil etadi.
Bugungi kunda mamlakatimizning viloyatlarida sanoat tarmoqlari:
jumladan yengil va oziq ovqat sanoati jadal sur’atlar bilan о‘sib bormoqda.
Ayniqsa Qashqadaryo viloyati sanoati tarmoqlarini rivojlanishi bо‘yicha
viloyatlar ichida yetakchilik qiladi. Viloyatda oziq-ovqat sanoati: jumladan gо‘sht
sanoati, konserva sanoati, yengil sanoat: paxta tozalash sanoati, tо‘qimachilik,
trikotaj, ip-gazlama va boshqa sanoat tarmoqlari jadal sur’atlar bilan о‘smoqda.
BMIning maqsadi. Qashqadaryo viloyati yengil (paxta tozalash korxonalari
misolida) va oziq-ovqat sanoatlarining tarkibiy tuzilishi va hududiy rivojlanishini
о‘rganishdan iboratdir.
Tadqiqotning vazifalari. – BMIda quyidagi vazifalar oldinga surilgan va hal
qilingan:
● viloyat paxta tozalash korxonalarining joylashuvi;
● paxta tozalash korxonalarining mahsulot ishlab chiqarish hajmi:
● ishlab chiqarilgan mahsulot sifatini aniqlash:
● dunyo bozoriga viloyat paxta eksporti ulishini aniqlash:
● viloyat oziq-ovqat sanoatini xududiy tarkibini tahlil qilish.
BMIning obekti va predmeti. Mazkur ishning tadqiqot obyekti sifatida
Qashqadaryo viloyati yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlar tarkibi olingan
bо‘lib, ishning predmeti esa viloyatdagi paxta tozalash sanoati korxonalari
rivojlanish faoliyati olingan.
BMIning tadqiqot metodlari. BMIda mazkur sohaga tegishli bo lgan davlat‘
qonunlari, hukumat qarorlari, respublika Prezidenti I.A.Karimovning farmonlari va
asarlari, shuningdek, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanida, xususan, sanoat
geografiyasini o rganishda yaratilgan nazariy bilimlar, mazkur muammolar bilan
‘
shug ullangan olimlarning ilmiy tadqiqot ishlaridan foydalanilgan.
‘
4

BMIning uslubiy asosini kompleks yondoshuv tashkil etib, bunda geografik
taqqoslash, tizim-tarkib, kartografik, tarixiy, statistik, matematik, hududiy tahlil,
ekstrapolyatsiya kabi usullardan foydalanilgan. Tadqiqot ishi maxsus ilmiy
adabiyotlar, kartografik manbalar bilan bir qatorda O zbekiston Davlat statistika‘
qo mitasi, Qashqadaryo viloyati statistika bosh boshqarmasidan olingan
‘
ma lumotlarni tahlil qilish asosida amalga oshirilgan.
’
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati. BMIning xulosa va natijalaridan
Qashqadaryo viloyati mintaqalar ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish dasturlarini ishlab
–
chiqish va hayotga tadbiq qilishda amaliy ahamiyatga ega.
BMIning tuzilishi va hajmi . Tadqiqot ishi kirish, ikki bob, xulosa,
adabiyotlar ro yxati va ilovalardan tarkib topgan. Uning umumiy hajmi 55 bet,
‘
shundan bevosita matn qismi 53 bet. BMI 8 ta jadval, 2 ta xarita, 16 ta manbadan
iborat foydalanilgan adabiyotlar ro yxatini o z ichiga oladi.
‘ ‘
5

BIRINCHI BOB. О‘ZBEKISTONDA YENGIL SANOAT TARMOQLARINI
RIVOJLANISHI VA UNING HUDUDIY TARKIBI
1.1. Mamlakat yengil sanoatining tarmoqlar tarkibi va hududiy joylashuvi.
20 - asr boshlarida О‘zbekistonda yengil sanoat sohasi asosan paxta qayta
ishlash korxonalaridan iborat bо‘lib, yalpi sanoat mahsulotining qariyb 4/5 qismi
shu sohaga tо‘g‘ri kelgan. 1920 yilardan paxta tozalash korxonalari, pillakashlik,
yigiruv – tо‘quv, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari qurila boshladi.
Hozirgi davrda О‘zbekiston yengil sanoat kо‘p tarmoqli industrial kompleks
bо‘lib, uning tarkibida paxta tozalash korxonalaridan tashqari tо‘qimachilik,
trikotaj, shoyi tо‘qish, tikuvchilik, kun- poyabzal, gilamchilik, chinni- fayanis
buyumlari va attorlik mollari ishlab chiqarish sohalarida 150 ga yaqin korxona bor.
ularning asosiy qismi – tо‘qimachilik, tikuvchilik, trikotaj va chinnisozlik
korxonalari “О‘zbekengilsanoat” davlat aksiyadorlik kompaniyasi (2002),
pillakashlik va ipakchilik korxonalari “О‘zbek ipagi” uyushmasi (1998), charm va
poyabzal korxonalari “О‘zbekcharmpoyabzali” uyushmasi (2000) tarkibiga kiradi.
Respublika sanoatida band bо‘lgan hodimlarning deyarli bir qismi yengil sanoat
tarmog‘ida tо‘g‘ri keladi.
О‘zbekiston yengil sanoat tarmoqlarini hududiy joylashuvi va ularni tarkibiy
qismlariga e’tibor qaratidigan, eng avvalo mamlakat tо‘qimachilik sanoatini
rivojlanishi davrini о‘rganish lozim.
Tо‘qimachilik sanoati . О‘zbekistonda sanoat usulida gazlamalar ishlab
chiqarish XX asrning 20 yillaridan boshlandi. Hususan 1930 yilda Farg‘ona ip
yigirish- tо‘qish fabrikasi ishga tushirildi. Hozirgi kunda “Farg‘ona tо‘qimachilik
kombinati” aksiyadorlik jamiyati sifatida faoliyat olib bormoqda. 1934 yilda
Toshkent tо‘qimachilik kombinati va Farg‘ona ip yigiruv – tо‘quv fabrikasi 1945
yilda Respublikada ishlab chiqarilgan jami ip gazlamaning 95,4 % ini berdi.
Buxoro tо‘qimachilik kombinati (1973-1976), Andijon ip gazlama kombinatining
1- navbati (1981), Pop notо‘qima materiallar kombinati (1977), Xiva gilam kabi
bir qancha tikuvchilik va tо‘qimachilik kombinatlari mamlakatimizdagi paxta
6

tolasini qayta ishlash va aholini ish bilan ta’minlash maqsadida ishga tushirildi. 80-
yillarda yirik tо‘qimachilik korxonalarida bir qancha filiallar ochildi. Jumladan
Toshkent shahrining о‘zida 3 ta fabrika qurib bitkazildi. Shuningdek Paxtaobod,
Chuvama, Qо‘rg‘ontepa, Marhamatda hamda G‘ijduvon va Vobkentda mazkur
fabrikalar ishga tushirildi.
О‘zbekiston tо‘qimachilik sanoatini rivojlantirishning asosiy
yо‘nalishlaridan biri jahon bozorida raqotbardosh ip gazlama ishlab chiqarishni
kо‘paytirishdan iborat. 1995-2005 yillarda О‘zbekiston tо‘qimachilik sanoatida
Janubiy Koreyaning “Qabul tekstayez”, Turkiyaning “Tipash”, “Bursel”,
Yaponiyaning “Marubeni”, Shveysariyaning “Vimateks” kabim bir necha qator
kompaniya va firmalar tomonidan turli tо‘qimachilik mahsulotlari ishlab
chiqaradigan qо‘shma korxonalar ishga tushirildi.
Bu korxonalar о‘z mahsulotlarini asosiy qismini jahon bozoriga eksportga
chiqara boshladi. 1995 yillardan boshlab tarmoqqa chet el investitsiyalarini jalb
etish, korxonalarni eng ilg‘or texnolgiyalar asosida modernizatsiyalash, chet ellik
sheriklar bilan qо‘shma korxonalar tashkil etish, yangi bosqichga kо‘tariladi.
Shu jumladan Germaniya, Yaponiya, Turkiya, AQSH, Koreya, Respublikasi
bilan yirik quvvatni ip yigiruv – tо‘quv qо‘shma korxonalari ishga tushirildi. Ilgari
О‘zbekistonda ishla chiqariladigan paxta tolasini faqat 10 % respublika
tо‘qimachilik sanoatida foydalanilgan. 2004 yilda sanoat korxonalarida 255 ming
tonna tola qayta ishlandi. О‘zbekiston Respublikasida tо‘qimachilik sanoatini
rivojlantirishning 2005-2008 yillarga mо‘ljallangan hukumat dasturiga kо‘ra shu
davr davomida umumiy qiymati 1,2 mlrd. AQSH dollariga teng, 94 ta loyixa
amalga oshirilishi, 40 ta yangi tо‘qimachilik korxonasi qurilishi, 46 mingdan ortiq
ish о‘rinlarini tashkil etish, respublikada ishlab chiqarilgan paxta tolasining 50 %
ni respublikaning о‘zida qayta ishlashga erishish belgilangan.
Trikotaj sanoati. Respublikada30-40 yillarda shakllandi. 1936 yilda О‘rta
Osiyoda eng yirik hisoblangan Qо‘qon paypoq fabrikasi ishga tushirildi. Urush
yillarida Andijon va Toshkent shahardarida trikotaj fabrikalari qurildi. 50-60
yillarda Samarqand (1950) Toshkent (1960), Buxoro (1961), Andijon (1967)
7

shaharlarida trikotaj kiyimlari fabrikalari qurildi. Tarmoqdagi eng yirik korxona
Toshkentda 1942 yilda ishga tushirilgan. Malika trikotaj ishlab chiqarish“ ”
birlashmasida erkaklar , ayollar va bolalarning 200 xildan ortiq ustki va ichki
trikotaj kiyimlari ishlab chiqarilgan.
80-90 yillarda trikotaj korxonalari yangi uskunalar bilan jihozlandi, yangi
korxonalar qurildi, Malika i.ch. birlashmasi, Buxoro, Samarqand trikotaj
“ ”
fabrikasi. Qorasuv va Jizzax paypoq fabrikalari ishga tushirildi. Xо‘jaobod (1985),
Shahrixon (1986), Chortoq (1986), Shahrisabz (1993) da trikotaj – tikuvchilik
fabrikalari foydalanishga topshirildi.
90 yillarda tarmoqda korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va
hususiylashtirish keng miqyosda amalga oshirildi: mulkchilik shakllari
о‘zgartirildi. Eng yirik korxonalar: “Bofanda”, “Gurlan”, “ ”Malika”,
“Namangantrikotaj” aksiyadorlik jamiyatlari, “Oqsaroytо‘qimachi”,
“Chinoztо‘qimachi”, “Sag‘bonteks”, “Shovotteks”, “Yademtekstil”, “Osiyo
tekstil”, “Bursel Toshkent tekstil” qо‘shma korxonalari.
2005 yilda respublika trikotaj sanoati korxonalarida 32154 ming dona
trikotaj mahsulotdari ishlab chiqildi.
Tikuvchilik sanoati. О‘zbekistonda tikuvchilik xunarmandchilikdagi kasb tarzida
katta tarixga ega. Qadimdan qishloq- shaharlarda tikuvchilik kasbi ustalari maxsus
chevarlar qо‘lda chopon, kiyim kechak, kо‘rpa – tushak, rо‘zg‘or buyumlarini
buyurtmalarga kо‘ra tikish bilan shug‘ullanganlar. Gulkо‘rpa, zarboptо‘n,
choyshab, sо‘zana, kashta kabi buyumlar tikish yuksak san’at darajasiga
kо‘tarilgan.
О‘zbekistonda eng birinchi tikuvchilik korxonasi 1907 yilda Toshkentda
qurilgan “Lui Zalm va uning о‘g‘illari” aksiyadorlik jamiyatiga qarashli
tikuvchilik fabrikasi edi.
XX asrning 20 yillaridan tikuvchilik yengil sanoatining yirik tarmog‘iga
aylandi
8

1926 yilda Toshkentda “Qizil tong” tikuv fabrika keyinroq 1- tikuvchilik
zavodi ishga tushirildi. Urushgacha bо‘lgan davrda Samarqand, Buxoro, Toshkent,
Qо‘qon, Urganch, Andijonda yangi korxonalar qurildi.
Urush davrida Chirchiq, Qarshi, Namangan shaharlarida yirik tikuvchilik
fabrikalari ishga tushdi.
60-yillarda Toshkentda 3- tikuvchilik fabrikasi (1962) Yо‘ldosh
Oxunboboyev nomidagi Toshkent bosh kiyimlar fabrikasi ishga tushirildi. 70
yillardan Samaradorlikni oshirish maqsadida i.ch. birlashmalari tashkil eitldi. Ayni
payta mehnat resurslari ortiqcha bо‘lagn kichik shahar va shaharchalarda
tikuvchilik korxonalari filiallarini qurish avj oldi. Shu davrda ixtisoslashgan
tikuvchilik i.ch. birlashmasi va 40 dan ortiq filiallar tashkil eitldi.
1989 yildan tarmoq sanoat korxonalarini yangi texnologik liniyallar bilan
jihozlashda rivojlangan kapitalistik davlatlar firmalari bilan hamkorlik yо‘lga
qо‘yildi. 1989-1991 yillarda Toshkent “Qizil tong” Samarqand “8 mart”
tikuvchimlik i.ch. birlashmalarida Fransiya, Germaniya, Shveysariya, Yaponiya,
Italiya firmalari ishtirokida shu firmalarning kompleks mehanizatsiyalashgan
liniyalar о‘rnatildi. 1998 yildan tarmoqda keng hususiylashtirish о‘tkazildi, davlat
korxonalari negizida aksiyadorliu jamiyatlari, ma’suliyati cheklangan jamiyatlar,
xususiy tikuvchilik korxonalari, yakka buyurtma asosida kiyim – kechak tikadigan
yuzlab atel’alar, chet el investiyallari ishtirokida yangi tikuvchilik qо‘shma –
korxonalari ochildi. “О‘zbekengilsanoat” davlat aksiyadorlik kompaniyasi
tarkibiga kiradi. Tarmoqdagi eng yirik korxonalar: 8- mart nomli (1930)“ ”
modalar uyi (1962), G uncha (1943), Lola , Mushtariy (1970), Tong
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ‘
(1964), Oxunboboyev nomli bosh kiyimlar fabrikasi (1963), Feruz Xorazm
“ ” “ ”
(1937), Xiva (1965), Yulduz (1941) aksiyadorlik jamiyatlari “Yem teks
“ ” “ ” ”
(2004), Atlasmen (1999) qо‘shma korxonalari va boshqalar.
“ ”
Tikuvchilik korxonalarida kompleks mexanizatsiyalashgan liniya va
potoklar joriy etilgan.
Ipakchilik sanoatida ipak kimyoviy va aralash iplardan mahsulotlar ishlab
chiqariladi. О‘zbekistonda pillakashlik qadim tarixga ega.
9

Qadimdan Marg‘ilon, Namangan, Qо‘qon, Buxoro, Samarqand, Xо‘jand
kabi shaharlar О‘rta Osiyodagi shoyi gazlamalar i.ch. markazlari bо‘lgan.shoyi
gazlamalar Yaqin Sharq va Yevropa mamlakatlariga ham chiqarilgan. Pilladan
yarim kustar holda/ qozonlarda qaynatib/, qо‘l charxlarida kalava qilinib ipak
olingan. 1913 yilda О‘zbekistonda qariyb 4 ming tonna pilla yetishtirilgan,
uning aksariyat qismi rus ishbilarmonlari qо‘liga о‘tib, qayta ishlash uchun Italiya
va Fransiyaga jо‘natilgan.
1921 yildan О‘zbekistonda 56 qozonli mexanik stanok о‘rnatilgan birinchi
pillakashlik fabrikasi Farg‘onada ish boshladi. 1927-1932 yillarda Samarqand,
Buxoro, Marg‘ilon shaharlarida pillakashlik fabrikalari ishga tushirildi. 1937
yildan sun’iy ipak gazlamalar tо‘qish ham boshlandi.
1957 yilda О‘zbekistonda ipakchilik ilmiy tekshirish institutida ipak
о‘raydigan avtomat stanok yaratildi.
90-yillar boshida respublikada 9 ta yirik korxona: Marg‘ilon (1926), Farg‘ona
(1926), Samarqand (1927), Buxoro (1927), Toshkent (1959), Namangan (1966),
Urganch (1975), Shaxrisabz (1976), Buloqboshi (1989) pillakashlik fabrikalari,
ularning 12 filliali ishladi.
Respublika mustaqillikka, erishganidan keyin 1993 yildan pilla yetishtirish
davlat buyurtmasidan chiqarildi, uni xarid qilishda kelishilgan narxlar joriy qilindi.
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1998 yil 3 aprel “Respublika
pillachilik sohasini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida” gi
qaroriga asosan pillachilik tarmoqlarida yagona rahbarlikni amalga oshiradigan
“Shoyi2 aksiyadorlik kompaniyasi va “Pillaxolding” kompaniyasini о‘z ichiga
olgan “О‘zbek ipagi” uyushmasi tashkil etildi. “О‘zbek ipagi” uyushmasi tarikbida
“Atlas” (Namanagan), “ Buxoro ipagi”, “BUloqboshi ipagi” (Andijon viloyati
Buloqboshi shahri). “Ipakchi” (Namangan viloyati Uychi shahri), “Turon shoyisi”
(Marg‘ilon), “Xorazm ipagi” (Urganch) “Xujum” (Samarqand shahri) aksiyadorlik
jamiyatlari faoliyat kо‘rsatadi. Tarmoqda Yaponiya, Buyuk Britaniya, Janubiy
Koreya, Xitoy, Singapur firmalari va kompaniyalari bilan hamkorlikda tashkil
10

eitlgan 7 ta qо‘shma korxona bor. bu korxonalarda respublikamizda yetishtirilgan
jami pilla qayta ishlanadi.
Shoyi tо‘qish sanoati. Shoyi tо‘qish sanoati sohasida 90- yillar boshiga
qadar Marg‘ilon shoyi kombinati (1928), Marg‘ilon atlas (1925) va Namangan
(1996) shoyi ishlab chiqarish birlashmalari bor. Namangan abrli gazlamalar
kombinati (1925), Samarqand shoyi tо‘qish fabrikasi (1926), SHо‘rchi shoyi
tо‘qish fabrikasi (1926) ishladi. Tabiy ipakdan milliy gazlamalar, atlas, xonatlas,
beqasam shoyi, shuningdek palshbop, kostyumbop, astarbop, gazlamalar, shtapel,
viskaza va aralash tolalardan kiyim-kechak tikiladigan gazlamalar ishlab
chiqarilgan.
2000 yillar boshidan Respublikada “О‘zbek ipagi” uyushmasi tarkibida
“Alisher Navoyi” (Marg‘ilon), “Atlas” (Namangan), “Izboskan shoyi tо‘qish
fabrikasi” (Toytо‘g‘), “Marg‘ilon ipak gazlamasi”, “Turon shoyisi” (Marg‘ilon),
“Qо‘qon shoyi – atlas tо‘qish”, “Musaffo” (Samarqand) aksiyadorlik jamiyatlari
ishlaydi. Shoyi tо‘qish korxonalarida 4703 ming m 2
shoyi gazlamalar ishlab
chiqarildi.
Kun-poyabzal sanoati. Kun- poyabzal sanoati mahalliy xom ashyo
sо‘yilgan hayvonlar terisidan yumshoq va qattiq charm, tabiiy va sun’iy charmdan
poyabzal, shuningdek, telpak, ot-ulov asboblari, attorlik buyumlari, tо‘qimachilik
va boshqa mashinalar uchun detallar ishlab chiqaradi. О‘zbekistonda
xunarmandchilikning qadimiy turi sifatida mavjud. Toshkent, Samarqand, Buxoro,
Qо‘qon shaharlarida, xorazmda yuzlarga kunchilik dо‘konlari bо‘lib, ulama teridan
turli nav charmlar tayyorlangan. XIX asrning sо‘nggi chorasida mahalliy
bozorlarda Yevropa shaharlaridan xrom, shagrep, upuka teri turlari va ulardan
tikilgan poyabzallar keltirib sotila boshladi.
Tarmoqdagi birinchi eng yirik korxona – Toshkent kun zavodi 1928 yil
ishga tushirildi. 1941 -1945 yillarda Xonobodda teri oshlash zavodi, pо‘stin uchun
qо‘y terisini oshlaydigan 2 korxona ishga tushirildi. 1966 yil Toshkentda yangi kun
zavodi, 1968 yil sun’iy charm va plyonka materiallari zavodi foydalanishga
topshirildi.
11

Kunchilik sohasidagi barcha zavodlar yengizida Toshkentda “О‘zbekiston”
kun va sun’iy charm ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi.
О‘zbekistonda poyabzal tikish о‘z an’analariga ega. Qadimdan poyabzal
tikuvchi kasblar qо‘lda har xil andoza va turda etik, maxsi, kovush tikanlar,
poyabzal sanoati korxonalari paydo bо‘lishi bilan tufli, botinka, sandal, shippak,
piyma, kalish hamda mahsus ish poyabzallari ishlab chiqarila boshladi.
1927 yil Toshkentda poyabzal fabrikasi ishga tushirildi. (1989 yildan
Fahmuddin Xо‘jayev nomidagi poyabzal birlashmasi) 1935- yil Toshkentda yana
bir poyabzal fabrikasi (1988 yildan 2-poyabzal ishlab chiqarish birlashmasi)
Buxoro (1938), Samarqand, Tо‘rtkо‘l, Termiz (1939), Andijon, Qо‘qon, Chirchiq,
Namangan, (1940) shaharlaridan kichikroq poyabzal fabrikalari foydalanishga
topshirildi. 1940 yilga kelib respublikada keng tarmoqli poyabzal sanoati vujudga
keldi.
Urushdan keyingi davrda Yangiyо‘l poyabzal fabrikasi (1960), Farg‘ona
poyabzal fabrikasi (1969) ishga tushirildi.
Toshkentdagi 1 va 2 poyabzal fabrikalari, Chirchiq, Qо‘qon poyabzal
fabrikalari kengaytirildi va qayta jihozlandi. Korxonalar mahsulot turlari bо‘yicha
ixtisoslashdi.
1955 yil “Farg‘onapoyabzal” aksiyadorlik jamiyati bilan Germaniyaning
“Salamander” firmasi ishtirokida “О‘zsalamander” qо‘shma korxonasi mahsulot
chiqara boshladi.
Respublikada charm- poyabzal tarmog‘i boshqaruvi tizimini
takomillashtirish maqsadlarida tarmoqda yagona rahbarlikni amalga oshriradigan,
kunchilik, poyabzal, teri-charm mahsulotlari, shuningdek iste’mol buyumlarini
ishlab chiqarish, teri tayyorlash bilan shug‘ullanadigan korxonalarni о‘z ichiga
olgan “О‘zbekcharmpoyabzali” uyushmasi tashkil etildi.
(2000 yil 23 yanvar). Uyushmaning barcha viloyatlarida teri xom ashyosini
tayyorlash bilan shug‘ullanadigan viloyatlar savdo – xarid korxonalari, terini qayta
ishlash: poyabzal; charm—attorlik mahsulotlari; sun’iy charm, karton; notо‘qima
materiallar korxonalari bor.
12

Uyushma tarkibida 15 ta terini qayta ishlash zavodlai (eng yiriklari yillik
quvvati 40 mln dm 2
bо‘lgan “Kunchi” aksiyadorlik jamiyatlari), 22 ta poyabzal
ishlab chiqarish zavodlari. Yiriklari “О‘zsalaman” (yillik quvvati 500 ming juft),
“Kibo” “Bolalar poyabzali” (1182 ming juft), “Farg‘ona poyabzali” (1860 juft),
Buxoro “Naqshbandiy” (748 ming juft) aksiyadorlik jamiyatlari 4 ta charm-attorlik
korxonalari (“Tarandubitel”, “ Farg‘ona sun’iy charm zavodi” (yillik quvvati 900
ming m 2
sun’iy charm aksiyadorlik zavodlari va boshqalar) faoliyat kо‘rsatadi.
Uyushma korxonalarida mahsulotlari 18,4 mln juft turli poyabzal ishlab chiqarildi.
Mо‘yna sanoati. О‘zbekistonda mо‘ynadо‘zlik bilan qadimdan yakka
xunarmandlar shug‘ullangan. Oshlangan qо‘y terisidan pо‘stin, telpak va boshqa
narsalar tikilgan. Toshkent kun- mо‘yna zavodi 1956 yil charm-galanteriya
buyumlari kombinati nomi bilan tashkil qilingan. 1986 yilda Namangan shahrida
sun’iy mо‘yna fabrikasi (О‘zbekiston – Germaniya) ishga tushirildi. О‘zbekiston
iqtisodiyotida milliy sanoatning roli va ahamiyati salmoqli bо‘lib, davlat
mustaqilligiga erishilganidan keyin bu sohada tub xо‘jalik-iqtisodiy, tashkiliy-
institusional va tarkibiy islohotlar amalga oshirildi. Sanoat korxonalarini davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, davlat aksiyadorlik, korporativ, jamoa
va xususiy mulk shakllariga aylantirish, sanoat tarmoqlarida tarkibiy о‘zgarishlarni
amalga oshirish, kichik va xususiy korxonalarni tashkil etish, chet el kapitali bilan
hamkorlikda qо‘shma korxonalar tashkil etish shular jumlasidan.
Bugungi kunda milliy sanoatning takror ishlab chiqarish jarayonidagi,
mamlakat eksport salohiyatini oshirishdagi va umuman iqtisodiy о‘sishdagi ta’siri
ortib bormoqda. YAIMning 17,1 %, eksportning qariyib 55% sanoat tarmoqlarida
yaratilmoqda, sohada jami iqtisodiyotda band bо‘lganlarning 11% mehnat
qilmoqda.
Mamlakat sanoatida tarmoqlar turli darajadagi mavqeni egallaydi. Sanoat
tarmoqlari orasida qishloq xо‘jaligi xom ashyosini qayta ishlovchi va agrosanoat
majmuiga xizmat kо‘rsatuvchi tarmoqlar an’anaviy ravishda yetakchi о‘rinda
turadi. Bular paxta tozalash, shoyi tо‘qish, konserva, yog‘-moy va boshqa sanoat
tarmoqlaridir. Kimyo va neft kimyosi, mashinasozlik, elektronika, energetika, qora
13

va rangli metallurgiya, yengil va qurilish materiallari sanoati keyingi yillarda jadal
sur’atlarda rivojlanayapti. Milliy sanoat taraqqiyotida yoqilg‘i-energetika
majmuasining о‘rni alohida. Uning tarkibiga gaz, kо‘mir, neft va neftni qayta
ishlash sanoati va energetika sohalari kiradi. О‘zbekiston jahondagi gaz ishlab
chiqaruvchi 10 ta yirik mamlakatlar qatoriga kiradi.
О‘zbekistonda sanoat tarmoqlarida mulk shakllarini о‘zgartirish, xususiy
mulkning mavqeini oshirish va tarkibiy о‘zgartirishlarni amalga oshirishga
qaratilgan islohotlar mamlakat iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashni,
mamlakatimizning kelajakda sanoati rivojlangan mamlakatlar qatoriga chiqishi va
jahon xо‘jaligidagi mavqeining oshirilishini ta’minlaydi.
О‘zbekistonning siyosiy mustaqillikka erishishi sanoat taraqqiyoti, milliy
ishlab chiqarishni sanoatlashtirish muammolariga butunlay yangicha yondoshish
imkonini berdi. Mamlakatning mavjud tabiiy xom ashyo va mehnat resurslariga
tayangan holda aholining iste’mol tovarlariga bо‘lgan asosiy ehtiyojlarini
qondirishga imkon beruvchi sanoat korxonalarini barpo etish uchun shart-sharoit
yuzaga keldi.
Milliy sanoat rivojlanishining yangi davrini makroiqtisodiy vaziyat, bozor
munosabatlarini shakllantirish, tarkibiy о‘zgarishlarning tavsifi va sanoatlashtirish
strategiyasidan kelib chiqib bir necha bosqichga ajratish mumkin.
Birinchi bosqich (1991-1995 yillar) mavjud sanoat salohiyatini saqlab
qolish, strategik muhim ahamiyatga ega xom ashyoni qazib olish va birlamchi
qayta ishlash, import о‘rnini bosuvchi о‘zak tarmoqlarni rivojlantirish chora-
tadbirlari bilan tavsiflanadi. Bu davrda sanoatning о‘zak tarmoqlarini jadal
rivojlantirish, ichki bozorni proteksinizm vositalari orqali himoya qilish, energiya
tashuvchilari narxini boshqarish orqali asosiy sanoat ishlab chiqarish korxonalari
rentabelligini ta’minlash, kichik sanoat korxonalarini xususiylashtirish kabilar
amalga oshirildi.
Ikkinchi bosqich (1995-2000 yillar) iqtisodiy mustaqillik asoslarini tashkil
etuvchi sanoat tarmoqlarini ustun rivojlantirish, import о‘rnini bosuvchi
sanoatlashtirish strategiyasini keng miqyosda amalga oshirish, qayta ishlash
14

tarmoqlariga investitsiyalar oqimini kо‘paytirish, xususan, mashinasozlik, yengil
sanoat, kimyo va oziq-ovqat tarmoqlarida kapital quyilmalarni kо‘paytirish bilan
tavsiflanadi. Byudjet mablag‘lari bu davrda sanoat ishlab chiqarishni
rivojlantirishda muhim omil bо‘lib xizmat qildi.
Uchinchi bosqich (2000 yildan boshlangan) importning о‘rnini bosuvchi
sanoat tarmoqlarini rivojlantirish negizida eksportga yо‘naltirilgan sanoat
sohalarini barpo qilish va rivojlantirishga e’tibor qaratilgan. Bu bosqich yirik
sanoat korxonalarini xususiylashtirish, davlat korxonalarining monopol mavqeini
chegaralash, xususiy sektorning sanoatdagi rolining oshishi, samarasiz faoliyat
kо‘rsatayotgan sanoat korxonalarni boshqarishning tashkiliy tuzilmasini isloh
qilish, mahalliylashtirish jarayonlarining jadallashishi bilan tavsiflanadi.
Aytish mumkinki, mustaqillikning dastlabki yillarida iqtisodiy siyosatning
asosiy maqsadi makroiqtisodiy barqarorlikka erishish va ijtimoiy yо‘nalgan bozor
iqtisodiyotining tashkiliy-huquqiy asoslarini yaratishdan iborat bо‘ldi. Chunki, bu
davrda birgina milliy valyutaning joriy qilinmaganligi iqtisodiy-ijtimoiy inqiroz va
siyosiy beqarorlikning kelib chiqishi uchun yetarli omil bо‘lishi mumkin edi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida, yuqori inflyatsiya darajasi, ishsizlik va
xо‘jalik aloqalarining izdan chiqishi sharoitida iqtisodiyotning real sektorida,
xususan, sanoatda ishlab chiqarish sur’atlarini saqlab qolish murakkab muammo
bо‘ldi. Davlat sanoat salohiyatini (avvalo moddiy-texnik) saqlab qolishga
qaratilgan siyosat olib borib, о‘zak tarmoqlar-yoqilg‘i-energetika majmui va
qishloq xо‘jaligiga о‘z tasarrufidagi resurslarni yо‘naltirdi. Sanoat siyosatining
asosiy yо‘nalishlari belgilab olinib, uni amalga oshirishga kirishildi. Bu
yо‘nalishlar yoqilg‘i-energetika majmuini jadal rivojlantirish hamda neft va gaz
qazib olishni kengaytirish chora-tadbirlarini kо‘rish; ishlab chiqarish va aholi
uchun eng zarur investitsion va iste’mol tovarlarini chetdan olib kelishni
qisqartirishning asosiy yо‘nalishlarini belgilab olish; qishloq xо‘jaligi
mahsulotlarini mahalliy sanoat imkoniyatlari negizida qayta ishlashni
rivojlantirish; osh tuzi, spirt, gugurt kabi kundalik ehtiyoj tovarlarini ishlab
chiqarishni tashkil etishdan iborat bо‘ldi.
15

Ikkinchi bosqichda sanoat siyosatining ustuvor yо‘nalishlariga quydagilarni
kiritish mumkin:
 ilgari xorijdan keltirilgan asosiy xom ashyo, butlovchi qism, yarim tayyor
mahsulotlar va oziq-ovqatlarni ishlab chiqarishni о‘zlashtirish;
 milliy sanoatchilarni bozorga о‘tish davrida tavakkalchiliklardan himoya
qilish, ularni qо‘llab-quvvatlashning iqtisodiy tizimini yaratish;
 xom ashyo eksportiga barham berish va tannarxda qо‘shilgan qiymat
ulushi yuqori bо‘lgan mahsulotlarni eksport qilishni rivojlantirish;
 zamonaviy ishlab chiqarish, bozor va moliyaviy infratuzilmani yaratish,
bunda asosiy e tiborni aloqa, axborot almashish va transport tizimin’
rivojlantirishga qaratish.
Sanoatlashtirishning bu bosqichida jami 600 dan ortiq yangi strategik muhim
ahamiyatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish yо‘lga qо‘yilgan. Amalda bu
importning о‘rnini bosuvchi sanoat korxonalari yangi avlodining
yaratilayotganligini kо‘rsatdi.
Ikkinchi bosqichga xos bо‘lgan eng muhim natijalar qatoriga mamlakatning
yoqilg‘i va don mustaqilligiga erishganligi, avtomobilsozlik tarmog‘ining barpo
etilganligi kiradi. Shuningdek, davlat sanoat siyosatining faollashuvi, xorijiy
investitsiyalarning sanoatga kengroq jalb qilinishi, pul-kredit va valyuta
siyosatining importning о‘rnini bosuvchi tarmoqlarni rivojlantirishga yо‘nalishi
kuzatildi.
2000 yildan boshlab eksportga yо‘naltirilgan sanoat tarmoqlarini
rivojlantirishga ustuvorlik berildi. Bu davrda mahalliy sanoatchilarning eksport
imkoniyatlarini oshirish, sanoatga xorijiy kapital kirib kelishini rag‘batlantirish,
eksport faoliyatini solik, bojxona, valyuta va tashqi iqtisodiy siyosat orqali har
tomonlama qо‘llab-quvvatlash bо‘yicha chora-tadbirlar kо‘rildi.
Bugungi kunda О‘zbekistonda eksportga yо‘naltirilgan sanoatlashtirish
modelining muvaffaqiyati umumiy holda quyidagi yо‘nalishlardagi chora
tadbirlarni amalga oshirishga bog‘liq:
 agrar islohotlarni chuqurlashtirish, yerga mulkchilik munosabatlarini
16

takomillashtirish; fermer xо‘jaliklarining eksport faoliyatini
rag‘batlantirish;
 xususiy sektorning iqtisodiyotdagi (xususan, sanoatdagi) rolini kichik va
xususiy korxonalarni rivojlantirish yordamida oshirish;
 eksport va importda eng arzon transport yо‘llarini о‘zlashtirish,
transaksion harajatlarni kamaytirish;
 xalqaro bozorning asosiy hududiy segnuntlari – AQSH, Yevropa va
Janubiy-Sharqiy Osiyo bozorlariga kirib borish bilan bog‘liq birga,
О‘zbekiston uchun an’anaviy hisoblangan yaqin xorij mamlakatlari
bilan integratsion aloqalarni chuqurlashtirish;
 iqtisodiyotning globallashuv sharoitida bank-moliya tizimi va kapital
bozorining rivojlanishini qо‘llab-quvvatlash.
Mustaqillikka erishgan dastlabki davrdagi mamlakatimizning milliy
xо‘jaligi, jumladan sanoat tarkibi yuqori texnologiyaga asoslanmaganligi, ilmiy-
texnika taraqqiyoti yutuqlaridan keng foydalanishga yetarli darajada
yо‘nalmaganligi va ekstensiv omillarga asoslanganligi bilan tavsiflansa, hozirda
intensiv omillarga tayangan, qо‘shilgan qiymat ulushi yuqori, ichki va tashqi
bozorda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarayotgan, zamonaviy
texnologiyalar bilan jihozlangan sanoat korxonalari kо‘paydi.
Mustaqillik yillarida sanoatni isloh qilish va rivojlantirishning asosiy
natijalari quyidagi tendensiyalar bilan tavsiflanadi:
a) sanoat tarmog‘ida kо‘p ukladli, xususiy mulkning ustun mavqei
ta’minlangan tashkiliy va tarkibiy tuzilma shakllandi. Agar 1991-yilda sanoat
ishlab chiqarishida nodavlat sektorining ulushi 10% ni tashkil etgan bо‘lsa, 2004-
yilga kelib bu kо‘rsatkich 72% dan oshib ketdi. Jumladan, kichik tadbirkorlikning
hissasi 2 % dan 18% ga yetdi.
b) islohotlarning ikkinchi bosqichidan boshlab sanoat ishlab chiqarishining
о‘sishi ta’minlandi. Masalan, 1995-2003 yillarda О‘zbekistonda sanoat ishlab
chiqarish hajmi 136% ga о‘sdi. Bu davrda Rossiyada ushbu kо‘rsatkich 72% ni,
Qozog‘istonda 80% ni, Ukrainada esa 90% ni tashkil etdi.
17

v) sanoat rivojlanishida yoqilg‘i-energetika majmuasidagi tarkibiy
о‘zgarishlarning salmog‘i katta. 1991-2004 yillarda bu majmuaning jami sanoat
ishlab chiqarishidagi ulushi 6,5% dan 21,4% ga ortdi.
g) import о‘rnini bosuvchi sanoatlashtirish strategiyasining amalga
oshirilishi natijasida mamlakat aholisi oziq-ovqat iste’molining 90% mahalliy
ishlab chiqarish hisobiga ta’minlandi, bu kо‘rsatkich 1991-1992-yillarda 60% dan
oshmas edi.
d) sanoat tovarlarining eksportdagi ulushi 38% dan 51% ga yetdi, xususan,
paxta tolasi eksporti hajmining ulushi 48,5% dan 20% gacha kamaytirildi. Bu
milliy sanoatning tayyor mahsulotlar eksportiga ixtisoslashayotganligini
bildiruvchi texnologiya hisoblanadi.
О‘zbekiston sanoatining milliy iqtisodiyotdagi о‘rni
Kо‘rsatkichlar 1994 1996 1998 2000 2002 2004
Sanoat ishlab chiqarish hajmining
qо‘shimcha о‘sishi, % 1,6 0,1 3,6 4,3 8,5 9,4
Yalpi ichki mahsulotda
sanoatning ulushi, % 17,0 17,8 14,9 14,2 14,3 17,1
Bandlikda sanoatning ulushi % 13,1 12,9 12,7 12,1 10,4 11,2
Jami kapital qо‘yilmalarda sanoat
ulushi % 41 38 29 24 35,0 32,6
Ichki investitsiyalarda sanoat
ulushi, YAIMga nisbatan % 18,3 23,0 14,8 15,3 17,7 23,6
Izoh: Jadval О‘zR statistika qо‘mitasi ma’lumotlari asosida tuzilgan
Jadval ma’lumotlari 1994-2004-yillar davomida sanoatdagi sifat
о‘zgarishlarining qaysi yо‘nalishlarida sodir bо‘lganligini kо‘rsatmoqda. Shu
davrda sanoat ishlab chiqarishi hajmining qо‘shimcha о‘sish sur’ati yiliga 1,6 dan
9,4 % gacha ortdi. Bu yillarda sanoatning YAIMdagi ulushi, bu kо‘rsatkich oraliq
yillarda kamaygan bо‘lsada, deyarli о‘zgarmadi. Sanoatning jami bandlikdagi
ulushi 1,9% ga kamaygan bо‘lib, bu sanoatning kо‘proq mehnat talab tarmoqlari
rivojlanganligini bildiradi.
Sanoatdagi investitsion faollikning о‘tgan davrda barqaror bо‘lmaganligi,
sanoatning sarmoya jamg‘arish va umumiy ichki investitsiyalardagi ulushining
1995-yilgacha oshib borishi va keyingi davrda, 2001-yilgacha keskin pasaygan
18

bо‘lib, faqat 2002-yildan biroz yaxshilanganligi kо‘rinadi. Milliy sanoat
taraqqiyotidagi bunday о‘zgarish paxta va nodir metallar narxining tushishi va
unga mos ravishda tashqi savdo balansining, xususan, eksport tushumlarining
kamayishi bilan izohlanadi.
Ma’lumki, sanoatdagi iqtisodiy о‘sish mehnat, kapital va fan-texnika
taraqqiyoti kabi omillarga bevosita bog‘liq. Iqtisodiy о‘sishning mehnat va kapital
omillariga korrelyatsion bog‘liqlik darajasi yuqori hisoblanadi.
Mamlakatimizda о‘tgan davrda sanoat ishlab chiqarishni hajmi, sohaga jalb
qilingan investitsiyalar hajmi va tarmoqda band bо‘lganlar soni о‘zgarishi
natijasida tarkibiy siljishlar rо‘y berdi.
Quyidagi jadval ma’lumotlari ishlab chiqarish omillarining sanoat ishlab
chiqarishi hajmi о‘zgarishiga ta’siri turlicha bо‘lganligini kо‘rsatmoqda. Masalan,
sanoatga jalb etilgan investitsiyalar sanoat ishlab chiqarish hajmi ortishiga tо‘g‘ri
yо‘nalishda ta’sir kо‘rsatgan bо‘lsa, sanoatda band bо‘lganlar sonining о‘zgarishi
va sanoat ishlab chiqarishi hajmi о‘zgarishi о‘rtasida deyarli tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri
bog‘liqlik mavjud emasligi kuzatilmoqda. Bu natija mustaqillik yillarida sanoat
ishlab chiqarishi rivojlanishida investitsiyalar omilining hal qiluvchi rol
о‘ynaganligini kо‘rsatadi. Sanoatning kо‘proq resurstalab va ilmtalab tarmoqlari
rivojlanganligi mehnat omilining milliy sanoat rivojlanishidagi ta sirini’
kamaytirmoqda.
Tashkiliy sanoat hududlari texnologik jarayonlarning yaqin joylashishi taqozo
qilgan, bir-biri bilan bog liq sanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun eng qulay
‘
hudud hisoblanadi. Bunday hududlarda sanoatni rivojlantirishning klaster modelini
joriy etish maqsadga muvofiq. Shuning uchun bunday sanoat hududlarini о‘rta
shaharlar va yirik shaharlar atrofida shakllantirish lozim.
Agrosanoat majmuasi qishloq xо‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish,
ularni tayyorlash, qayta ishlash, saqlash va tayyor mahsulotni iste’molchilarga
yetkazib berish bilan bog‘liq tarmoqlar yig‘indisidir. Agrosanoat majmuasining
asosiy vazifasi aholining oziq-ovqat mahsulotlari va xalq iste’moli tovarlariga
bо‘lgan ehtiyojlarini tо‘laroq va samaraliroq qondirishdan iborat.
19

Mamlakatimiz agrosanoat majmuasi agrosanoat integratsiyasi va
kooperatsiyasining mahsuli bо‘lib, о‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab yagona
tizim sifatida shakllana boshladi. Bu davrga kelib bir nechta tarmoqlarning yagona
majmuaga birlashishi uchun moddiy texnik va ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlar
barpo etilgan edi.
Agrosanoat majmuasining pirovard mahsulotini yaratishda ishlab
chiqarish va muomala sohasining turli bosqichlarida bevosita va bilvosita 70 dan
ortiq tarmoqlar ishtirok etadi. Agrosanoat majmuasi tarkibiga texnologik va
iqtisodiy jihatdan о‘zaro bog‘liq va qishloq xо‘jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarishdan oxirgi iste’molchiga yetkazib berishgacha bо‘lgan jarayonda bevosita
ishtirok etuvchi tarmoqlar kiradi. Ushbu jarayonda ishtirok etayotgan tarmoqlar
о‘rtasidagi nisbati agrosanoat majmuasining tarmoq tarkibini tashkil etadi.
Agrosanoat majmuasi 3 ta sohani о‘z ichiga qamrab oladi. Birinchi soha
sanoatning agrosanoat majmuasini ishlab chiqarish vositalari bilan ta’minlovchi,
shuningdek, qishloq xо‘jaligiga ishlab chiqarish va texnik xizmat kо‘rsatuvchi
tarmoqlaridan iborat. Bu sohada agrosanoat majmuasi uchun mashina, traktor,
kombayn, stanoklar, ishchi mashinalar, qishloq xо‘jaligi texnikalari uchun ehtiyot
qismlar, yoqilg‘i-moylash materiallari yetkazib beruvchi, mineral о‘g‘it va
ximikatlar, qishloq xо‘jaligi zararkunandalariga qarshi vositalar ishlab chiqaruvchi,
chorvachilik uchun omixta yem ishlab chiqaruvchi korxonalar, qishloq xо‘jaligi
ekinlari va chorava mollari uchun dori-darmon ishlab chiqaruvchi ixtisoslashgan
korxonalar va boshqalar kiradi.
Agrosanoat majmuasining birinchi sohasiga kiruvchi tarmoqlar ilab
chiqarish jarayonini resurslar bilan ta’minlash, qishloq xо‘jaligini sanoatlashtirish
va qayta ishlash sanoatida texnika taraqqiyoti uchun asos yaratish, majmuaning
barcha bо‘g‘inlarini samarali faoliyat kо‘rsatishi uchun shart-sharoit barpo etishga
imkon yaratadi. Qishloq xо‘jaligi mahsulotlari va umuman pirovard mahsulot
ishlab chiqarishning bir maromda kechishi, uzluksizligi va ommaviyligi ushbu
tarmoqlar faoliyatiga bog‘liq.
20

Ikkinchi sohaga bevosita qishloq xо‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish
bilan shug‘ullanuvchi korxonalar, birinchi navbatda, shirkat, fermer va dehqon
xо‘jaliklari kiradi. Bundan tashqari agrosanoat majmuasining ikkinchi sohasiga
pillachilik, asalarichilik, qisman о‘rmonchilik (tabiiy oziq-ovqat va dorivor
о‘simliklar yetishtirish) hamda baliqchilik kiradi. Bu soha agrosanoat
majmuasining asosini, yadrosini tashkil etadi. Majmuaning boshqa sohasiga
kiruvchi tarmoqlar asosan shu soha mahsulotlari asosida faoliyat yuritadilar yoki
ushbu sohaga xizmat kо‘rsatadilar.
Agrosanoat majmuasining uchinchi sohasi qishloq xо‘jaligi mahsulotini
tayyorlovchi, qayta ishlovchi va tayyor mahsulotlarni iste’molchilarga yetkazib
beruvchi tarmoqlar va korxonalarni о‘z ichiga qamrab oladi.
Paxta, gо‘sht va sut zavodlari, meva shartbatlari chiqaruvchi zavodlar,
yog‘-moy kombinatlari, jun, kanop, pillani qayta ishlash korxonalari, qishloq
xо‘jaligi mahsulotlarini yoki ularni qayta ishlash natijasida olingan mahsulotlarni
saqlaydigan korxonalar, ularni sotish bilan shug‘ullanuvchi korxonalar shu
sohaning tarkibiy qismlari hisoblanadi.
Agrosanoat majmuasining uchinchi sohasi qishloq xо‘jaligi xom
ashyosini sanoat usulida birlamchi qayta ishlash, uni tayyorlash va saqlash,
shuningdek, xom ashyoni ikkilamchi qayta ishlash va aholiga sotish uchun tayyor
darajaga yetkazishni ta minlaydi. Ushbu sohaga kiruvchi tarmoqlar tayyor’
mahsulotni saqlash va sotish joyiga yetkazib berishni ha amalga oshiradi.
Mamlakat aholisining turmush darajasi agrosanoat majmuasi, ayniqsa uning
uchinchi sohasi rivojlanishining holati va sur atlariga bog liq. Qishloq xо‘jaligi
’ ‘
agrosanoat majmuasining muhim bog‘lovchi bо‘g‘ini hisoblanadi. U nafaqat
agrosanoat majmuasida, balki milliy iqtisodiyotda alohida о‘rin tutadi. Shu sababli
О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar tizimida agrar sektorga
ustuvorlik berilmoqda. Qishloq xо‘jaligi respublikamiz iqtisodiyotining yetakchi
tarmog‘i hisoblanib, bugungi kunda mamlakatimiz aholisining 63% dan kо‘prog‘i
qishloq joylarda istiqomat qiladi.
21

YAIMning 30% ga yaqini, ish bilan band aholining 1/3 qismi, valyuta
tushumlarining qariyib uchdan biri, ichki tovar aylanmasining 70 % dan ortig‘i
ushbu sektor hissasiga tо‘g‘ri keladi.

Qishloq xо‘jaligi aholi uchun oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat uchun xom
ashyo yetkazib berishdek muhim vazifani bajarish bilan birga sanoat
mahsulotlarining yirik iste’molchisi ham hisoblanadi. Shu munosabat bilan qishloq
xо‘jaligidagi ijobiy natijalar butun iqtisodiyotning barqaror faoliyat kо‘rsatishiga,
tarmoq va hududiy tarkibining takomillashuviga, iqtisodiy о‘sish sur’atlarini
jadallashtirish orqali xalq turmush farovonligini yaxshilashga olib keladi. Agrosanoat majmuasi
Agrosanoat
majmuasi
tarmoqlari uchun
ishlab chiqarish
vositalari ishlab
chiqaruvchi sohа Qishloq
xо‘jaligi Qishloq xо‘jaligi
mahsulotlarini
tayyorlovchi, qayta
ishlovchi, saqlovchi va
tayyor mahsulotlarni
iste’molchilarga yetkazib
beruvchi soha
Qishloq xо‘jaligi
mashinasozligi,
kimyoviy mahsulotlar
ishlab chiqarish
sanoati, omuxta yem
ishlab chiqarish
sanoati,
mikrobiologiya
sanoati va boshqalar Qishloq
xо‘jaligi
о‘rmon
xо‘jaligi,
baliqchi-
lik,
pillachi-lik,
asararichi-
lik Don mahsulotlari sanoati,
paxta sanoati, yog‘-moy
sanoati, gо‘sht, sut
sanoati, meva sabzavot
sanoati, tamakichilik
sanoati, yengil sanoat,
oziq-ovqat sanoati,
qishloq xо‘jaligidan
olingan mahsulotlarni
iste’molchilarga yetkazib
beruvchi (ulgurchi va
chakana savdo)
tarmoqlar
22

1.2 Qashqadaryo viloyatiga umumiy geografik tavsif
Qashqadaryo viloyati О‘zbekiston Respublikasi tarkibida dastlab 20-yanvar
1943-yilda tashkil etilgan. 1960-1964-yillar oralig‘ida u Surxondaryo viloyati
qо‘shilgan va 1964-yil 7-fevralda qayta tiklangan. Viloyat maydoni 28,6 ming km 2
bо‘lib, mamlakat hududining 6,4% ini egallaydi. Bu borada Qashqadaryo
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Navoiy va Buxoro viloyatlaridan sо‘ng 4-о‘rinda
turadi. Qashqadaryo viloyati ma’muriy-hududiy tuzilishida 13 qishloq tumanlari
mavjud. Tashkil topgan muddatiga kо‘ra eng “qadimgi” qishloq tumanlari
Yakkabog‘, Koson, G‘uzor va Shahrisabz hisoblanadi (ular 1926-yilda tashkil
etilgan). Bir qator tumanlar esa Qarshi dashtini о‘zlashtirish munosabati bilan
(Muborak, Nishon, Kasbi, Mirishkor) vujudga kelgan. Maydonining kо‘lami
bо‘yicha eng katta hisoblanadi. Yuqoridagi uch qishloq tumanlarining maydoni
10,3 ming kv.km yoki mintaqa hududining 36,0% demakdir. Eng kichik tuman –
Kasbi 0,65 ming kv.km yer bor. Shunday qilib, viloyat ma’muriy birliklarining
“geografiylik” koeffitsiyenti 6,1 ga teng; о‘rtacha har bir qishloq tumaniga
taxminan 2 ming kv.km dan ziyodroq yer maydoni tо‘g‘ri keladi. Boshqacha qilib
aytganda, Qashqadaryoning 2 ta tumani Andijon va Sirdaryo viloyati maydoniga
teng.
Qashqadaryo viloyati mamlakatning janubida joylashgan, u shimoli-g arbda‘
Buxoro, shimolda Samarqand va qisqaroq masofada Navoiy viloyatlari, janub va
janubi-sharqda Surxondaryo viloyati bilan chegaradosh. Geosiyosiy mavqei ham
о‘ziga xos; viloyatning hududi g‘arb va janubi-g‘arbda Turkmaniston, sharqda
Tojikiston Respublikasi bilan tutashgan. Yer usti tuzilishi ancha murakkab-uning
taxminan yarmidan kо‘proq qismi tekislik va uncha baland bо‘lmagan
tepaliklardan iborat (250-500 metr dengiz sathidan baland). Katta maydonga ega
bо‘lgan Qarshi chо‘li ham aynan shu yerda joylashgan. Viloyat shimoli-sharq,
sharq va janubi-sharqda tog‘liklar bilan о‘ralgan. Bu yerda Zarafshon va Hisor
tizmalari, Chaqchar tog‘lari kо‘tarilib turadi, ularning eng baland nuqtalari 3750-
4400 metrgacha yetadi.
23

Shahrisabz tumanining eng chekka sharqiy qismida 4100-4400 metrlik balandlikka
ega bо‘lgan tog‘ chо‘qqilari bor, masalan, G‘ova dovonining balandligi 4415 m.
Umuman olganda, Shahrisabz, Qamashi, Dehqonobod, Kitob va qisman Chiroqchi
tumanining shimoliy qismi tog‘liklardan iborat.
Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari haqida ba’zi bir ma’lumotlar
(1.01.2010 yil)
№ Qishloq
tumanlari Tashkil
topgan yili Tuman markazi May-
doni
ming
kv.km Aho-
lisi
ming
kishi Aho-li
zichli
gi 1
kv.km/
kishi
1. Dehqonobod 31.08.1971 Karashina sh-cha 4,00 116,3 29,1
2. Kasbi 25.12.1968 Mug lon sh-cha‘ 0,65 150,1 230,9
3. Kitob 25.12.1968 Kitob sh. 1,75 212,1 121,1
4. Koson 29.09.1926 Koson sh. 1,88 223,3 118,8
5. Mirishkor 25.04.2003 Yangi Mirishkor 3,21 93,0 29,0
6. Muborak 19.09.1978 Muborak sh. 3,07 68,9 22,4
7. Nishon 06.03.1975 Yangi Nishon sh. 2,11 109,4 51,8
8. Chiroqchi 22.02.1964 Chiroqchi sh. 2,84 311,4 109,6
9. Shahrisabz 29.09.1926 Shahrisabz sh. 1,66 297,8 179,4
10. Yakkabog
‘ 20.09.1926 Yakkabog sh. ‘ 1,10 209,4 190,4
11. Qamashi 31.12.1964 Qamashi sh. 2,66 209,9 78,9
12. Qarshi 04.10.1931 Beshkent sh. 0,91 191,3 210,2
13. G uzor
‘ 29.09.1926 G uzor sh. ‘ 2,65 160,7 60,6
Nisbatan baland (dengiz sathidan 1400 m baland) joylar Yakkabog
‘
tumanining sharqiy hududlarida ham bor.
Qashqadaryoning quyi qismi qishloq xо‘jaligida foydalanish uchun qulay
bо‘lgan katta yer maydonlariga ega. Shu bilan birga, bu yer respublikamizda neft
va tabiiy gaz zahiralarining kо‘pligi bо‘yicha 1-о‘rinda turadi. Hududda
Kо‘kdumaloq, Muborak, Pomuq kabi yirik neft-gaz, SHо‘rtan, Zevardi, Qо‘ltiqqa
о‘xshash tabiiy gaz konlari mavjud. Viloyatning Dehqonobod tumani esa turli xil
tuz konlari, qurilish materiallari xom ashyosiga boy. Ayniqsa, katta zahiraga ega
bо‘lgan kaliy tuzlarining borligi mamlakatimizda kaliy о‘g‘itlarini ishlab chiqarish
sanoatini tashkil qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Hozirgi vaqtda Tubigatan
24

tuz koni asosida respublikamizda qishloq xо‘jaligi uchun zarur bо‘lgan kaliy
о‘g‘itlari ishlab chiqaruvchi dastlabki zavod barpo etilmoqda.
Viloyatning yuqori-Shahrisabz mintaqasida marmar va boshqa konlar ham
mavjud; bu yerda Kitob geologik qо‘riqxonasi tashkil qilingan. Shunday qilib,
Qashqadaryoda, xususan, yoqilg‘i-energetika, tog‘-kon va gaz kimyosi, qurilish
materiallari sanoatini keng kо‘lamda rivojlantirishga qulay imkoniyatlar bor.
Iqlimi kontinental, yog‘in-sochin miqdori, ayniqsa, chо‘l mintaqasida juda
oz. Binobarin, bu yerda dehqonchilikni rivojlantirish uchun irrigatsiya
infratuzilmasi talab etiladi. Ayni vaqtda tog‘ oldi va tog‘ mintaqasida yillik yog‘in-
sochin miqdori 800-900 mm gacha yetadi. Bu esa daryolarning tо‘yinishiga qulay
sharoit yaratadi va mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga tabiiy asos bо‘lib
xizmat qiladi. Qashqadaryoda sug‘orma dehqonchilikni rivojlantirish maqsadida
70-yillarda Qarshi dashti о‘zlashtirilishi keng miqyosda olib borilgan. Hozirgi
kunda viloyat hududida qator sug‘orish inshootlari barpo etilgan. Masalan,
Hisorak, Qalqamin, Chimqо‘rg‘on, Qamashi suv omborlari qurilgan, G‘uzor
tumanini asosan Pachkamar suv ombori va G‘uzordaryo sug‘oradi.
Viloyat agroiqlimiy sharoitlar hamma joyda ham bir xil emas. Chunonchi,
uning yuqori qismida intensiv dehqonchilikni rivojlantirish, bog‘dorchilik va
uzumchilikni tashkil qilish uchun imkoniyatlar mavjud bо‘lsa, quyi – chо‘l
mintaqasida tabiiy sharoit qadimdan g alla va chorvachilik uchun qulaylik qilgan.‘
Keyinchalik bu yerda ham sug orma dehqonchilik rivojlanib borgan.
‘
G allachilik qisman tog etaklarida lalmikor dehqonchilik asosida ham tashkil
‘ ‘
etilgan.
Qashqadaryo viloyatida rekreatsiya va turizm resurslari ham bor.
Rekreatsiya maqsadida ajoyib tabiiy landshaft turlaridan, sihatgoh va dam olish
zonalaridan foydalanish mumkin. Bunday imkoniyatlar, eng avvalo, viloyatning
tog va tog oldi hududlarida kо‘p (masalan Miroqi). Turistik obyektlar sifatda
‘ ‘
esa kо‘hna Shahrisabz sohibqiron Amir Temurning vatani, u barpo etgan tarixiy
yodgorliklar (Oqsaroy va b.), eski Nasaf qoldiqlari, g‘orlar, shuningdek, ekoturizm
ahamiyatiga molik maskanlar mavjud. Shahrisabz tumanning yuqori qismida Hisor
25

davlat qо‘riqxonasi tashkil qilingan; Shahrisabz, Kitob, Yakkabog‘ tumanlarida
qadamjo va ziyoratgohlar ham kо‘p.
Aholi va mehnat resurslari. Qashqadaryo viloyati о‘zining aholi soni
bо‘yicha О‘zbekistonda Samarqand va Farg‘ona viloyatlaridan keyingi uchinchi
о‘rinni egallaydi. U ayni vaqtda, aholi sonining о‘sishi jihatidan Surxondaryo
viloyati bilan birgalikda mamlakat demografik vaziyatida yetakchilik qiladi.
Jumladan, agar О‘zbekiston aholisi 1989-2010-yillarda 123,8% ga о‘sgan bо‘lsa,
Surxondaryoda bu kо‘rsatkich 139,2 va Qashqadaryoda 136,0% ga teng. Viloyat
tabiiy geografik muhitiga mos holda aholi uning hududida bir tekis joylashmagan.
О‘rtacha zichlik 1 km 2
ga 91 kishi, bu raqam respublika о‘rtacha kо‘rsatgichidan
deyarli 1,5 marta yuqori. Aholi, xususan, Kasbi (214 kishi), Qarshi (213 kishi),
Shahrisabz (175 kishi) va Yakkabog‘ (161 kishi) tumanlarida zich joylashgan.
Ayni paytda bu kо‘rsatkich Muborak, Dehqonobod, Mirishkor qishloq tumanlarida
ancha past; mos holda 22, 29 va 30 kishi. Aholi soni bо‘yicha viloyatda Chiroqchi
tumani oldinda turadi (311,4 ming, 2010 yil): Viloyatning umumiy urbanizatsiya
darajasi 43,6% - bu respublika kо‘rsatkichidan ancha past (51,7%). Viloyatda
hammasi bо‘lib 12 shahar va 123 ta shaharcha bor. Ulardan Qarshi
О‘zbekistonning 17 katta shaharchalari qatoriga kiradi. (225 ming kishi atrofida).
Shahrisabzda 95 ming, Kosonda 62 ming aholi yashaydi; Qamashi va Kitob
shaharlarida 35-40 mingdan aholi bor. Qolgan shahar va shaharchalarda aholi soni
bundan ozroq. 2009-yilda “Qishloq” Davlat dasturini qabul qilinishi munosabati
bilan viloyatning 119 ta qishloq aholi punktlariga shaharcha maqomi berilgan.
Qashqadaryo viloyatining iqtisodiyoti rivojlanib borayotgan agrar-industrial
yо‘nalishga ega. Yaqin kelajakda uning industrial-agrar xususiyatini olishiga
tegishli imkoniyatlar mavjud. Hozirgi vaqtda viloyat yuksak iqtisodiy salohiyatiga
ega bо‘lgan mintaqalardan biri hisoblanadi. U respublika milliy iqtisodiyotida
о‘ziga xos “lokomotiv” vazifani bajaradi. Bu yerda neft-gaz, tog -kon kimyosi,‘
paxta, g alla, chorvachilik mahsulotlarini yetishtirish yaxshi rivojlangan.
‘
Xususan, neft va gaz, paxta va g alla yetishtirishda u mamlakatimizda birinchi,
‘
kimyoviy mahsulotlar (polietilen va b.) hamda chorvachilik bо‘yicha oldingi
26

о‘rinlarning birini egallaydi. Boshqa hududlarda bо‘lganidek, bu yerda ham bozor
islohotlariga katta e’tibor berilmoqda. Ammo viloyat sanoatini xususiylashtirish va
davlat tasarrufidan chiqarish о‘ziga xos xususiyatga ega. Sababi sanoatning asosan
yoqilg‘i-energetikaga ixtisoslashganligi, ya’ni strategik ahamiyat kasb etishi tufayli
nodavlat sektori bu sohada nisbatan pastroq.
2009-yilda kapital quyilmalarning umumiy hajmi 2193 mlrd.sо‘mini tashkil
qildi. Ularning eng katta qismi Mirishkor (23,0%) va Muborak (20,6 %)
tumanlariga tо‘g‘ri keladi. Shuningdek, Nishon (13,8%) va G‘uzor (14,6%)
tumanlarining investitsion salohiyati ham yuqori. Eng sо‘nggi yillarda
Dehqonobod tumanida respublikamizda yagona kaliy zavodini qurish munosabati
bilan bu hududga yо‘naltirilgan investitsion mablag‘lar ham ortib bormoqda. Shu
bilan birga, Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabog‘, Kasbi, Qamashi qishloq
tumanlarida 2009-yilda tahlil etilayotgan kо‘rsatkichlar ancha past bо‘lgan.
Xо‘jaligi . Qashqa viloyati qishloq xо‘jalik mahsulotlarini yetishtirish hamda
yoqilg‘i resurslarini qazib olish bо‘yicha О‘zbekistonda muhim о‘rin egallaydi.
Viloyat respublikada qazib olinadigan tabiiy gazning 97, 6%, neftning 98,3
kondensatning 99,6 % oltingugurtning 100 % ni beradi.
Qashqadaryo respublikada eng kо‘p don va paxta yetkazib beradigan
viloyatdir. О‘zbekistonda tayyorlanadigan yalpi q.h. mahsulotining 11,8 %,
g‘allaning 12 %, qoraqul terining 19 % viloyat hissasiga tо‘g‘ri keladi. Tabiiy gaz,
kondensat va qishloq xо‘jalik mahsulotlarini qayta ishlovchi tarmoqlar
rivojlanmoqda. Viloyatda 1,1 ming kichik korxona, 40,6 ming mikrofirma bor.
Bular sanoat, qurilish, savdo va umumiy ovqatlanish qishloq xо‘jalik va boshqa
korxonalardan iborat.
Sanoatining yetakchi tarmoqlari: tabiiy gaz va neft qazib olish, gazni qayta
ishlash, paxta tozalash, yog‘ ekstraksiyasi, qurilish, savdo va umumiy ovqatlanish,
ip yigiruv, tikuvchilik, oziq – ovqat va boshqalar. Eng yirik korxonalari:
Muborak neft – gaz unitar korxonasi, shо‘rtan gaz kimyo majmuasi, Qarshi,
Koson, yog‘ – ekstraksiya, Shaxrisabz konserva zavodlari, Shaxrisabz pillakashlik,
Qarshi tikuvchilik fabrikalari, Qashqadaryo maraksiyadorlik jamiyati va boshqa 49
27

qо‘shma korxona faoliyat kо‘rsatadi, shulardan: О‘zbekiston – Turkiya “Kashteks”
tо‘qimachilik , “Oqsaroy tо‘qimachilik ATD” qо‘shma korxonalari ishlamoqda.
Viloyat hududidagi dastlabki sanoat korxonasi – Shaxrisabz paxta tozalash zavodi
1916 yilda qurilgan. Undan keyingi davrda viloyatda, asosan paxta tozalash
zavodlari, tikuvchilik fabrikalari qurildi.
1917 yilda Muborak gazni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. Mustaqillik
yillarida Shaxrisabz, Yakkabog‘ un kombinatlari, Tallimarjon issiqlik elektr
stansiyasi, 2001 yil oxirida SHо‘rtan gaz kimyo majmuasi qurilib ishga tushirildi.
Qashqadaryo viloyatida gaz/ propan / jun, paxta tolasi, momiq, polietilen,
tomat pastasi, turli xil plitalar ishlab chiqariladi.
Qishloq xо‘jaligi. Viloyatda agrar soha ham yaxshi rivojlangan. 2009-yilda
barcha toifadagi xо‘jaliklarda yaratilgan qishloq xо‘jaligi mahsuloti oldingi yilga
nisbatan 3,4% ga ortgan. Jami mahsulot hajmida dehqonchilik 51,8% ni tashkil
qiladi. Umumiy hajmda mintaqa О‘zbekiston qishloq xо‘jalik mahsulotining 8,5 %
ini beradi.
Qashqadaryo viloyatining umumiy yer maydoni 2849 ming ga, qishloq
xо‘jaligida foydalaniladigan yerlar 2047 ming ga yoki jami maydonga nisbatan
71,8%. Bu chо‘l mintaqasida joylashgan boshqa mintaqalar – Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, Navoiy va Buxoro viloyatlariga qaraganda yuqoriroq kо‘rsatkich
hisoblanadi. Sug‘oriladigan yerlar 457,3 ming ga, bu jami qishloq xо‘jaligida
foydalaniladigan yerlarning 23,3% demakdir. Bu boradagi intensivlik
koeffitsiyenti past-23,3 ga teng. Sug‘oriladigan yerlar ulushi eng yuqori Kasbi
tumanida-90,6%; ikkinchi о‘rinda Qarshi tumani turadi-66,8%, Nishon, Koson,
Shahrisabz, Yakkabog‘, Chiroqchi va ayniqsa, Dehqonobod tumanida u juda past
(atigi 1,0% ga yaqin).
Jami ekin maydoni 481,3 ming ga, uning 415,7 ming gektari fermer
xо‘jaliklarida. Qishloq xо‘jaligida foydalaniladigan yerlar tarkibida ekin
maydonlari 1/3 qismini tashkil qiladi. Bu xususda Kasbi (87,0%), Chiroqchi
(50,6%), Qarshi (40,6%) tumanlari oldinda, Muborak (13,3%), Dehqonobod
tumani (17,4%) va Mirishkor (19,9%) oxirgi о‘rinlarda turadi. Dehqonobod tumani
28

qishloq xо‘jaligida foydalaniladigan yerlarning 80,9% i yaylov va pichanzor bilan
band. Muborak, Mirishkor, G‘uzor tumanlarida ham bunday yerlar kо‘p. Boshoqli
ekinlar maydoni 2009-yilda 241,2 ming ga bо‘lib, uning 20,7 ming gektariga
bug‘doy ekilgan; yalpi hosil 915 ming tonna, hosildorlik 44,5 sentrga. Hosilning
86,9% fermer xо‘jaliklarida yetishtiriladi. Bug‘doy barcha tumanlarda,
shuningdek, Chiroqchi, Qamashi va Yakkabog‘ tumanlarida lalmikor yerlarga ham
ekiladi. Qishloq xо‘jaligining ikkinchi yetakchi ekini-paxta 160,4 ming gektarni
egallaydi (2008-yilda 173 ming ga, 2000-yilda 150 ming ga).
Kartoshka 5,5 ming gektar yerga ekilgan, yalpi hosil 114,4 ming t; sabzavot
maydoni 14,6 ming ga, hosil 286,0 ming t, poliz ekinlari 5,6 ming ga va yalpi hosil
82,3 ming t. Yem-xashak ekinlari 32,1 ming gektarni egallaydi, uning yarmidan
kо‘prog‘i beda bilan band. Mevalar maydoni 10,2 ming ga, yalpi hosil 63,5 ming t.
Bog‘dorchilik tog‘ va tog‘ oldi hududlarda joylashgan (Shahrisabz, Yakkabog‘,
Kitob, Qamashi va b.) tumanlarda rivojlangan. Bu yerlarda uzum yetishtirish ham
yо‘lga qо‘yilgan. Uning umumiy maydoni 6,4 ming ga, hosil 42,1 ming t. (2009-
y.). Kitob tumani о‘zining anorlari bilan ham mashhur (Varganza va b.). hududiy
ixtisoslashuv jihatidan qaralganda, yuqori zonada yoki Shahrisabz guruh
tumanlarida paxtachilik, bog‘dochilik va g‘allachilik, Quyi zonada, ya’ni Qarshi
dashtida paxtachilik rivojlangan. Chorvachilik, xususan, qо‘y va echkilarni boqish
chо‘l va to oldi hududlarda kо‘proq tarqalgan. Viloyat markazai hamda Shahrisabz
atrofida shahar atrofi qishloq xо‘jaligi, sabzavot va kartoshka, kо‘katlar yetishtirish
rivojlangan.
Ijtimoiy sohalar. Iqtisodiy rivojlanish ijtimoiy sohalar yaxshilanishiga
zamin yasaydi, shu bilan birga aholi iqtisodiy taraqqiyotda muhim omil sifatida (u
ishlab chiqaruvchi va ayni vaqtda iste’molchi) xizmat qiladi. Ijtiomiy sohalarning
ustuvor rivojlanishi о‘ziga xos demografik vaziyatga ega bо‘lgan Qashqadaryo
viloyati uchun ham dolzarbdir. Bu sohada, xususan, ta’lim, sog‘liqni saqlash,
savdo va turli xil xizmatlar asosiy ahamiyat kasb etadi. Aholi jon boshiga tо‘g‘ri
keladigan chakana savdo aylanmasi 368,7 ming sо‘mdan iborat. Pullik xizmatlarda
bir yillik о‘sish 107,4% aholi jon boshiga tо‘g‘ri keladi. Viloyat aholisining toza
29

ichimlik suvi bilan ta’minlanishi о‘rtacha 82,2%, tabiiy gaz bilan esa – 71,1%.
Transporti. Viloyatda transport yо‘llari uzunligi 401 km. asosiy t.y magistrallari
Kogon- Qarshi – Dushanba, Qarshi – Kitob, Qarshi – Samarqand. Viloyatda jami
13,9 ming km uzunlikda avtomobil yо‘llari mavjud.
Qarshi aeroportidan Qarshi – Moskva, Qarshi – Toshkent, Qarshi – Andijon
va b. yо‘nalishlarda yо‘lovchi tashuvchi samolyotlar qatnaydi.
1.3. Qashqadaryo viloyati sanoatining tarmoqlar tarkibi va rivojlanishi
Qashqadaryo viloyati sanoatni rivojlantirish uchun katta mineral xom ashyo
salohiyatiga ega. Ushbu viloyatda ayniqsa, yoqilg‘i sanoatini rivojlantirish uchun
ulkan imkoniyatlar mavjud. Bu viloyatda sо‘nggi bir necha о‘n yilliklar mobaynida
yirik tabiiy gaz va neft konlarining ishga tushirilishi bilan uning sanoat ishga
chiqarishi tarkibi ham hozirgi kunda kelib о‘zgardi. Oldinlari viloyat sanoatining
hissasi yuqori bо‘lgan bо‘lsa, hozirda esa yoqilg‘i – energetika yetakchi о‘rinni
egallaydi.
Bugungi kunda Qashqadaryo viloyati О‘zbekistonda qazib olinayotgan
tabiiy gaz va neftning 90 % dan ortiqrog‘ini tashkil etadi. Mamlkatimizdagi
yagona gazni qayta ishlovchi korxonalar Muborak va SHо‘rtangaz ham shu
viloyatda joylashgan.
Viloyatning sanoat tarmoqlari quyidagicha tarkibiga ega: - yoqilg‘i sanoati -
energetika: - mashinasozlik va metalni qayta ishlash: - ximiya va gaz ximiyasi: -
qurilish materiallari sanoati: - yengil sanoati: -oziq ovqat sanoati va boshqalar.
Qashqadaryo viloyati respublika yalpi sanoati mahsulotining 1996 yilda -5,9 % ni,
1999 yilda – 6,1 % ni, 2011 yilda -8,6 % ni ishlab chiqardi.
2011 yilda viloyatdagi asosiy sanoat korxonalari soni 89 tani tashkil etib,
ularda jami 25 ming 900 kishi mehnat qilmoqda.
Viloyat sanoatining kо‘plab tarmoqlari rivojlangan. Ammo, biz ularning
hammasini ham ixtisoslashgan tarmoqlar deya olmaymiz, chunki ular turli hajmda
mahsulot yaratib foyda keltiradi. Ular orasida ishlab chiqargan mahsulotining
30

sо‘mdagi qiymati bо‘yicha eng yuqori kо‘rsatkichni yoqilg‘i sanoati egallaydi.
Masalan, 2011 yili Qashqadaryo viloyati bо‘yicha joriy narxlarda jami 4307556,4
mln sо‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan bо‘lsa, shundan 3277515,5 mln sо‘mi-
yoqilg‘i sanoatiga, 400302,3 mln sо‘mi –yengil sanoatga, 210854,9 mln sо‘mi oziq
– ovqat sanoatiga, 167582,6 mln sо‘mi un-krupa va kombikorma sanoatiga,
113340,1 mln sо‘mi qurilish materiallari sanoatiga tо‘g‘ri kelgan.
Viloyat jami sanoat mahsulotining 65 % i yoqilg‘iga, 15 % i yengil sanoatga
tо‘g‘ri keladi.
1-jadval
Qashqadaryo viloyati sanoatining respublikada tutgan о‘rni % da
№ Tarmoqlar nomi Sanoatning tarmoqlar
tuzilishi Respublika miqyosida foizda
1999 yil 2011 yil 1999 yil 2011 yil
Jami sanoat, shundan: 100 100 5,9 13,4
1 Yoqilg‘i 36,5 45,0 56,1 63,5
2 Energitika 0,7 2,4 0,9 4,7
3 Mashinasozlik va metallni qayta
ishlash 3,4 1,8 1,5 1,1
4 Ximiya va neft’ ximiyasi 0,4 - 0,1 0,2
5 Yengil sanoat, shundan: 34,3 18,6 12,2 13,4
6 Paxta tozalash 26,0 12,2 10,9 11,1
7 Oziq ovqat 17,3 22,3 5,1 5,8
8 Qurilish materiallari 6,1 8,1 2,8 2,9
9 Boshqa tarmoqlar 1,3 2,2 1,9 1,9
Izoh: Jadval Qashqadaryo viloyati statsitika boshqarmasi ma’lumotlari asosida
tuzildi
Viloyat sanoatining deyarli barcha tarmoqlarida о‘sish holati kuzatiladi.
Masalan, 2004-2011 yilda о‘sish surati yoqilg‘i sanoatida 150,7 % ximiya
sanoatida 158, 9 % ni, mashinasozlikda -142,8 % moloza –qog‘oz sanoatida -284,5
% ni, qurilish materiallari sanoatida -176,2 % ni, yengil sanoatda -145,4 % ni, un-
krupa sanoatida -166, 1% ni, poligrafiya sanoatida 160,1 % ni tashkil qildi.
Viloyatda ishlab chiqarilayotgan jami sanoat mahsulotlari hajmida nodavlat
sektorining xissasi 2005 yili 74,8 % ni tashkil qilgan bо‘lsa, 2011 yilda 73,3% ga
tushgan. Shuningdek, viloyatda qurilgan qо‘shma korxonalar 2005 yili 3487,9
31

ming sо‘mlik (joriy narxda) mahsulot ishlab chiqargan. Ammo, ularning ulushini
atigi 1,6 % ni tashkil qiladi xolos.
2011 yilda viloyat bо‘yicha jami 445422,9 mln sо‘mlik halq iste’moli
tovarlari ishlab chiqarilgan bо‘lib, ushbu kо‘rsatkich avvalgi yilga nisbatan 120.6
% ga о‘sgan.
Sanoat tarmoqlari orasida mahsulot hajmiga kо‘ra о‘sish suratlariga ega
bо‘lgan tarmoqlari bо‘lsada, ammo, ular yalpi sanoat mahsulotining kichik
hajmida ekanligi bilan xarakterlanadi. Masalan, ular jumlasiga: poligrafiya
sanoatining ximiya va neft ximiyasi, oyna sanoati kabilarni kiritish mumkin.
Qashqadaryo hududiy ishlab chiqarish kompleksida yoqili, ya’ni gaz va neft’
qazib olish sanoatining о‘rni katta. Hozirgi vaqtda Qashqadaryo viloyati
О‘zbekistonda qazib olinayotgan jami tabiiy gazning 90% dan ortig‘i va neftning
95% ga yaqinini bir о‘zi yetkazib beradi.
Viloyatda о‘nlab yirik tabiiy gaz va neft’ konlari topilgan. Ular jumlasiga
Muborak, Jarqoq, SHо‘rtan, Kо‘kdumaloq, va Zevardi konlarini kiritish mumkin.
Muborakda gazni qayta ishlovchi sanoati kopmleksi qurilgan. Ular har kuni
mamlakatimizning turli rayonlariga tabiiy gazni qayta ishlab yetkazib berib turadi.
2-jadval
Qashqadaryo viloyati yalpi sanoat mahsuloti hajmi 2005-2011 yillar uchun
(joriy narxlarda)
№ Tarmoqlar kо‘rsatkichi О‘lchov
birligi 2005 yil 2011 yil 2011 yil
2005 yilga
nis % da
1 Jami sanoat mahsuloti hajmi joriy
narxda Mln sо‘m 158065,4 246621,6 156,0
2 Nodavlat sektorida ishlab chiqarilgan
sanoat mahsuloti Mln sо‘m 76627,7 126756,9 165,4
3 Nodavlat sektori ulushi % 74,8 73,3 98,0
4 Qо‘shma korxonalarda ishlab
chiqarilgan sanoat mahsuloti Mln sо‘m 3066 3487,9 113,8
5 Halq iste’moli mollari ishlab
chiqarish Mln sо‘m 66806,3 77750,0 116,4
6 Shundan oziq ovqat tovarlari Mln sо‘m 39694,8 47767,4 120,3
7 Nooziq ovqat tovarlari Mln sо‘m 21400,5 24271,7 113.4
8 Jon boshiga xalq iste’mol tovarlari
ishlab chiqarish Mln sо‘m 30523,1 34781,3 114,0
32

$9 Asosiy sanoat korxonalari Mln sо‘m 87 88 101,3 10 Jami sanoatda band axoli Ming kishi 26,6 25,10 97,6 Izox: Jadval Qashqadaryo viloyati statistika boshqarmasi ma’lumoti asosida muallif tomnidan tuzilgan Keyingi yillarda esa SHо‘rtanda О‘zbekistonning AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, kabi xorijiy hamkorlar ishtirokida “SHо‘rtangazkimyo” kompleksi ishga tushirildi. Bu ulkan sanoat Inshoati eng zamonaviy yutuqlar asosida qurilgan bо‘lib, Markaziy Osiyoda yagonadir. Viloyat elektroenergetikasi Muborak IES va Tallimarjon GRES bilan belgilanadi. Ular esa mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi. 2011 yili viloyat tabiiy gaz, 1684,6 ming tonna neft, 3207,2 ming tonna gaz kondensati qazib olingan. Viloyat sanoatining rivojlanishida transportning ahamiyati katta. Qashqadaryo viloyatida temir yо‘l, avtomobil, quvur, havo, elektron kabi transport turlari rivojlangan. Ammo, ular orasida yо‘llar uzunligi, tashilgan yuklar hajmiga kо‘ra avtomobil transporti yetakchilik qiladi. Masalan, 2011 yili viloyatda jami yuklar hajmi -39489,6 ming tonnani, ya’ni 90% ortiqrog‘i birgina avtomobil transportiga tо‘g‘ri keladi. Shu yili temir yо‘l transportida -4082 ming tonna, \avo transportida -0,003 ming tonna yuk tashilgan. Viloyat bо‘yicha barcha transport turlari bо‘yicha yuk oboroti -1826,9 mln t/kini tashkil qilsa, bu kо‘rsatkich avtomobil transportida 498,9 mln t/kiga tengdir. Qashqadaryo viloyati О‘zbekistonning yirik sanoat va qishloq xо‘jaligi ishlab chiqarish salohiyatiga ega bо‘lgan viloyatlardan biridir. Shuningdek, viloyatda katta mehnat resurslari ham mavjud, bu esa chet el sarmoyadorlarini jalb etish uchun ayniqsa, qishloq xо‘jaligi ishlab chiqarishda muhim omil bо‘ladi. Qashqadaryo viloyatida chet elliklar bilan hamkorlikda korxonalar qurish uchun ayniqsa, qishloq xо‘jaligi ishlab chiqarishda, yengil sanoat, qishloq xо‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashda, ximiya, neft va gaz qazib olish sohalarida imkoniyatlar katta. 33$