Qashqadaryo viloyatinng qishloq aholisi geografiyasi - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	549.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qashqadaryo viloyatinng qishloq aholisi geografiyasi

Купить

Qashqadaryo viloyatinng qishloq aholisi geografiyasi

K I R I S H . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

T U S H U N T I R I S H Q I S M I
I-BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLISINING
SHAKLLANISHI VA TARKIBI. . . . . . . . . . . . . . . . ..
1-1. Viloyatdagi hozirgi geodemografik vaziyat . . . . . . . . . . .
1-2. Aholi tarkibi va mustaqillik yillarida unda sodir bo`lgan
o`zgarishlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
II-BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLI JOYLA -
SHUVINING XUSUSIYATLARI. . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1. Shahar va qishloq aholi manzilgohlarining farqi va
geografiyasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2. Qishloq aholisi va uning tarkibidagi o`zgarishlar ning
tahlili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
X U L O S A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

K I R I S H
Mavzuning dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida demografik vaziyat va
uning ijtimoiy - iqtisodiy oqibatlari ko`p qirrali, dolzarb muammolardan biridir.
Chunki bozor munosabatlarining markazida inson shaxsi, uning individual
imkoniyatlari turadi.Inson salohiyati eng faol, eng bunyodkor omil bo`lib,u
mamlakatning islohatlar va tub o`zgarishlar yo`lidantinimsiz ilgarilab borishini
ta minlaydi. Jamiyatning ijtimoiy va ijtimoiy rivojlanish darajasi bilan’
belgilanuvchi mazkur omil o`z navbatida uni rivojlantirish va taraqqiy ettirishda
hal qilubchi ahamiyatga ega.
Bunday vaziyatda Prezidentimiz Islom Karimov ta kidlaganlaridek
’
. . .demografiya sohasidagi real ahvolni, aholining mavjud turmush darajasini
“
hisobga olgan holda bozor munosabatlariga o`tish bilan bir qatorda odamlarni
ijtimoiy himoyalash sohasida kuchli chora tadbirlarni oldindan amalga oshirish
–
kerak
” 1
.
Aholi jamiyat rivojlanishida muhim o`rin egallagan holda uning moddiy va
ma naviy asosining yaratuvchisi hamdir. Iqtisodiyot asosini tashkil etuvchi
’
moddiy boyliklarni barcha aholi emas, aksincha, uning ma lum bir, ya ni
’ ’
mehnatga layoqatli qismigina yaratadi. Ammo, Aholi muammolarini o`rganish
uning nafaqat mehnatga layoqatli qisminigina emas, balki mehnat resurslarining
shakllanishiga ta sir ko`rsatadigan omillardan biri bo`lgan aholining rivojlanishi
’
xususiyatlarini chuqur o`rganish zarur.
Muammoning o`rgani lga nlik darajasi. O`zbekistonda demografiya va
xususan aholi geografiyasi (demogeografiyasi) fanining rivojlanishiga Y.S.Timm,
A.A.Shoroxova, M.Q.Qoraxonov, I.R.Mullajonov, Z.N.Akramov, G.Asanov,
T.E. Rayimov, A.Soliyev, O.Otamirzayev, M.R.Bo`riyeva, A.A.Qayumov,
M.Yangiboyev, O.Ubaydullayev va boshqa ko`pgina olimlar katta hissa
qo`shdilar.
1
Karimov I. A. “O`zbekiston ijtimoiy islohatlarni chuqurlashtirish yo`lidan” T., “O`zbekiston”, 1995, 11 bet.

Qashqadaryo viloyati aholisining geografik xususiyatlari M.Yangiboyev
tomonidan ancha mukammal o`rganilgan. Hozirgi paytda viloyat aholisi
geografiyasi P.Qurbonov, M.Berdiqulova, D.S.Murodova va boshqa bir qator yosh
tadqiqotchilar tomonidan turli jihatlarda o`rganilmoqda.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot predmeti. Ishhning tadqiqot predmeti
Qashqadaryo viloyati qishloq aholisi geografiyasi bo`lib, unda viloyatda qishloq
aholisining joylashuvi, demografik tarkibi va boshqa masalar tahlil qilinadi.
Bitiruv malakaviy ishni bajarishda qiosiy-geografik, majmuiy-geografik
metodlardan, tashkilotlarda to`plangan ma lumotlardan va kartografik’
materiallardan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi va vazifalari . Qashqadaryo
viloyati qishloq aholisi geografiyasiga bag`ishlangan mazkur bitiruv malakaviy
ishning asosiy maqsadi viloyat aholisining shakllanishi va tarkibi hamda qishloq
aholisi joylashuvining xususiyatlari bayov qilingan. Bu maqsadga erishish uchun
ishda quyudagi vazifalarni yechishga harakat qilindi:
- viloyatdagi hozirgi geodemografik vaziyat ;
- aholi tarkibi va mustaqillik yillarida unda sodir bo`lgan o`zgarishlar ;
- shahar va qishloq aholi manzilgohlarining farqi va geografiyasi ;
- qishloq aholisi va uning tarkibidagi o`zgarishlar ning tahlili.
Bitiruv malakaviy ishdagi ilmiy yangiliklar . Ishda qishloq aholisi va
qishloq joylari geografiyasi butun viloyat aholisining tarkibiy qismi sifatida qarab
chiqilgan; qishloq aholisining aholi tarkibi va joylashuvidagi mavqe qioysiy
ravishda tahlil qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. Ishdagi ma lumotlar
’
sotsial va iqtisodiy geografiya kurslarini o`rganishda o`lkashunoslik materiallari
sifatida hamda mustaqil ishlani bajarishda foydalanilishi mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish
Kirish , Tushuntirish qism va Xulosa dan iborat bo`lib, tushuntirish qism ikki
“ ” “ ” “ ”
bob va to`rt banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter yozuvida .bet
…
(kilobayt) dan iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriban so`zda bayon
…

qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmumini ixchamroq bayon qilishga
imkon beradigan .jadval, rasm va kartosxema ilova qlindi. Bitiruv malakaviy… …
ishini bajarishda tog`li hududlar tabiatining muayyan jihatlari yoritilgan o`zbek va
horijiy tillardagi adabiyotlar va kartografik manbalardagi ilmiy-nazariy va amaliy
sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda
ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan o`zbek va horijiy tillardagi .nomdagi
…
adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.

I BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLISINING SHAKLLANISHI VA
TARKIBI
I.1. Viloyatdagi hozirgi geodemografik vaziyat
Mamlakatimiz istiqlolga erishgach, mustaqil taraqqiyot yo`lini tutgan har bir
davlat oldida turgan asosiy vazifani - o`z xo`jaligini yangidan barpo etish va
rivojlantirish hamda aholining moddiy ehtiyojlarini qondirish muammolarini hal
eta boshladi. Bu vazifalarni bajarish uchun dastavval mamlakatning demografik
vaziyatidagi mavjud ahvolni chuqur o`rganish va uning istiqbolida kutilayotgan
o`zgarishlarni muntazam aniqlab berish lozim. Prezidentimiz I.A. Karimovning
O`zbekistonning yangi iqtisodiy sharoitga o`tishdagi 5 tamoyilining to`rtinchisida
demografiya sohasidagi haqqoniy ahvolni hisobga olish muhimligi qayd etiladi.
Qashqadaryo viloyati 1920 - yilning sentabr oyiga qadar Buxoro amirligi
tarkibida bo`lgan. 1920-yilda Buxoro Respublikasi tashkil topgach, Qashqadaryo
tarkibida Qarshi, G uzor va Shahrisabz uezdlari bo`lgan alohida viloyat sifatida’
uning tarkibiga kiritiladi. 1924-yil 1-noyabrda markazi Qarshi shahri bo`lgan
alohida viloyati maqomiga ega bo`ldi. 1927-yil 17-fevraldan 1938-yil 15-
yanvarigacha okrug maqomiga ega bo`lgan va 1938-yilda Buxoro viloyati tashkil
etilgach Qashqadaryo okrug sifatida yana shu viloyat tarkibiga kiritildi. Buxoro
1943-yilda Qashqadaryo alohida viloyat sifatida tiklandi. 1943-yil 20-yanvarda
qayta tashkil etildi, keyinroq qisqa muddat (25.XII.1960-25.0I.1964) Surxondaryo
viloyatiga qo`shib yuborildi. 1964-yil 7-fevraldan Qashqadaryo viloyati qayta
tashkil etildi.
Qashqadaryo viloyati shimoli-g arbdan Buxoro, janubi-sharqdan
’
Surxondaryo, janubi g`arb va g`arbdan Turkmaniston Respublikasining Lebab
–
viloyati, sharqdan Tojikiston Respublikasining Panjakent tumani va Samarqand
viloyati bilan chegaradosh. Qashqadaryo viloyatining maydoni 28,6 ming km 2
bo`lib, mamlakatimiz hududining 6,45% ini tashkil etadi.
Qashqadaryo viloyati tarkibida 13 ta qishloq ( Dehqonobod, Kasbi, Kitob,
Koson, Mirishkor, Muborak, Nishon, Yakkabog`, Qamashi, Qarshi, G`uzor,

Shahrisabz va Chiroqchi) tumani, 12 ta shahar, 123 ta shaharcha, 148 qishloq
fuqarolari yig`ini va 1046 ta qishloq mavjud (2011-yil 1- yanvarga qadar).
Hozirgi paytda mamlakatimizning barcha viloyatlaridagi kabi Qashqadaryo
viloyatida ham bozor iqtisodiyotiga bosqichma bosqich o`tish ishlari amalga–
oshirilmoqda, sanoat korxonalari xususiylashtirilmoqda, qishloq xo`jaligi yerlari
dehqonlarga bo`lib berilib, fermer xo`jaliklari tashkil topmoqda. Viloyat
infratuzilmasida transport, savdo, sog`liqni saqlash, maorif, fan va madaniy
–
sohalarda ham jiddiy ijobiy o`zgarishlar sodir bo`lmoqda. Keyingi yillarda
Qashqadaryo viloyatida demografik vaziyat, ya ni aholi sonining o`sishi, zichligi
’
aholi manzilgohlari, ularning tiplari, mehnat resurslari va ulardan foydalanishda
ham jiddiy o`zgarishlar yuz bermoqda. Bu o`zgarishlarni o`rganish viloyatda
demografik vaziyatning hozirgi holati va kelajakda rivojlanish xususiyatlarini
chuqurroq tahlil qilish va shunga mutanosib tadbirlarni belgilash imkoniyatlarini
beradi. Demografik tahlilning ishonchliligi va to`liqligiga sotsial va iqitisodiy
talablar, demografik jarayonlarga turli komponentlar ta sirini ochib berish
’
zaruriyati ularni o`zgarishning teran majmuasini ishlab chiqishni taqozo etadi.
Viloyat nisbatan yuqori demografik sig`imga ega. 2009-yil oxirida bu yerda
2589,6 ming kishi yoki mamlakatimiz aholisining 9,5%i istiqomat qilgan. Aholi
soniga ko`ra Qashqadaryo viloyati mamlakatimizda Samarqand, Farg`ona va
Toshkent viloyatlaridan keyin to`rtinchi o`rinda turadi. 2010-yil 1-yanvar
ma lumotiga ko`ra Qashqadaryo viloyatining aholisi 2671,0 ming kishi bo`lib,
’
O`zbekiston viloyatlari orasida aholi soni jihatidan 4 o`rinda turadi.
Ma lumki, O`zbekistonda 1926, 1939, 1959, 1970, 1989-yillarda aholi
’
ro`yxati o`tkazilgan. Qashqadaryo viloyati aholisiga doir shu aholi ro`yxatlarining
statistik ma lumotlari va keyingi yillardagi ayrim demografik ma lumotlar
’ ’
1 jadvalda
– keltirilgan.
1926-yilgacha o`tkazilgan aholi ro`yxatida Qashqadaryo viloyati aholisi
to`g`risida ma lumot yo`q. Chunki, Buxoro amirligi tarkibidagi viloyatlarda, shu
’
jumladan Qashqadaryo viloyatida ham aholi ro`yxati o`tkazilmagan. Amirlik
tasarrufidagi Qashqadaryo vohasida XIX asr o`rtalarida Qarshi, Kitob, Shahrisabz,

Yakkabog`, Chiroqchi, G`uzor bekliklarida jami 500 ming kishi yashagan. XX asr
boshlarida bekliklar viloyatlar deb atalgan. 1920-yilda ma muriy jihatdan viloyat,’
tuman va kentlardan iborat edi. M.Qoraxonovning (1965) retrospektiv tahlilga
asoslangan tadqiqotlariga ko`ra, XX asr boshlarida hozirgi Qashqadaryo viloyati
hududida taqriban 540 ming kishi yashagan bo`lib, ulardan 30 ming kishini shahar
aholisi tashkil etgan.
1-jadval. Qashqadaryo viloyati aholi soni va tarkibining ta bii y o ` sishi
YILLAR Aholi soni (ming kishi) % hisobiga
Jami Shahar Qishloq Shahar Qishloq
1926 343,5 39,1 304,4 11,4 88,6
1939 459,6 40,8 418,8 9,9 91,0
1959 508,0 67,4 440,6 13,2 86,8
1970 802,0 133,0 669,0 16,5 83,5
1979 1118,7 282,2 836,5 25,2 74,8
1989 1596,2 415,2 1181,0 26,0 74,0
1990 1646,9 436,2 1210,7 26,5 73,5
1991 1697,7 445,8 1251,9 26,3 73,7
1995 1917,9 492,0 1426,3 25,6 74,4
2000 2170,2 554,4 1615,8 25,4 74,6
2004 2339,7 582,8 1756,9 24,9 75,1
2006 2423,7 600,6 1823,1 24,7 75,3
2008 2509,4 616,5 1892,9 24,6 75,4
2009 2563,6 1116,8 1446,8 43,5 56,5
2010 2616,0 1135,6 1480,4 43,4 56,6
2011 2671 ,0 1158,2 1512,8 43.3 56,6
1926-yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma lumotlariga ko`ra, Qashqadaryo
’
viloyatining aholisi 343,5 ming kishini tashkil etgan. 1926 1939
– - yillar mobaynida
viloyatda aholining umumiy soni 118,1 ming kishiga ko`paygan yoki aholining
yillik o`sishi 2,6% ni tashkil etgan. 1926 1939-yillarda viloyatda ishlab
–
chiqarish kuchlarining kam rivojlanganligi hamda chetdan keladigan aholi
harakatining kam bo`lishi tufayli aholining yillik o`sish darajasi mamlakatdagiga
nisbatan past bo`lgan. Pirovardida O`zbekiston umumiy aholisiga nisbatan
Qashqadaryo viloyatining tutgan o`rni 7,5% dan (1926) 7,3% ga (1939) kamaydi.
Lekin , 1939-1959-yillarda viloyat aholi sonining yillik o`sish darajasi
mamlakatimizdagiga nisbatan past bo`ldi. Chunki, shu davr mobaynida aholining

bir qismi O`zbekistonning yangi yerlar o`zlashtirilayotgan viloyatlariga hamda
qo`shni Tojikiston Respublikasiga ko`chirildi. Aholi bir qismining qo`shni
viloyatlarga ko`chirilishi, shuningdek viloyatda sanoat ishlab chiqarishning kam
taraqqiy etganligi va tog` oldi hududlarida xo`jalik rivojlanishining pastligi bilan
ham bog`liq bo`ldi. 1939 1959-yillarda Qashqadaryo viloyatining aholisi atigi–
48,4 ming kishiga ko`paydi. Aholi ko`payishining bu yillarda pasayishi urush
yillaridagi tug`ilishning kamayishi va urushning oqibatlari bilan bog`liq. 1941-
1945-yillarda urush tufayli Qashqadaryo viloyati aholisining tabiiy ko`payish
sur ati ham ancha pasaydi. Faqat 1950-yillardan boshlab tabiiy o`sish sur ati bir
’ ’
muncha tezlashdi. 1959-yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma lumotlariga ko`ra
’
viloyatdagi aholi 508,0 ming kishiga yetdi. Shu tufayli 1959-yilda aholi soni
bo`yicha Qashqadaryo viloyatining O`zbekistondagi ulushi 6,5% ni tashkil etadi.
Viloyat aholisining soni aholi ro`yxati ma lumotlariga ko`ra, 1979
’ - yilda 1 118,7
ming, 1989 - yilda 1 596,2 ming kishiga yetdi. Viloyat aholisining soni 1997-yilda
2,0 mln. kishidan oshdi va hozirgi paytda bu hududda 2671,0 mln. dan ziyodroq
kishi istiqomat qiladi.
Yuqoridagi ma lumotlardan ko`rinadiki, Qashqadaryo viloyatida aholi
’
nufusi muntazam ravishda o`sib kelmoqda. Viloyat hududida aholining zichligini
o`rganish muayyan hududni sotsial - iqtisodiy rivojlantirishni oqilona rejalashtirish
va bashoratlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Zero, aholi zichligi bilan inson
hayotining ko`pgina moddiy va ma naviy sharoitlari chambarchars bog`liqdir.
’
Aholining hududiy taqsimlanishi muammosi aholining tabiiy o`sishi va tug`ilish
muammolariga nisbatan ham muhimroqdir.
1959-1970-yillarda viloyatda aholi sonining ko`payishi ancha yuqori bo`ldi.
Qashqadaryo aholisining shakllanishiga tug`ilishning nisbatan yuqoriligi hamda
boshqa viloyatlardan keladigan aholi harakati ham sabab bo`ldi. Natijada viloyat
aholisi 508 ming kishidan (1959) 801 ming kishiga (1970) yetdi. Aholining
o`rtacha yillik o`sishi 4,9% ni tashkil etdi. 1959-1970 - yillarda aholi r o` yxatiga
binoan viloyat aholisining soni 57,6% ga ko`paydi. Aholi sonining bunday tez

sur atlar bilan o`sishida tabiiy ko`payish bilan bir qatorda mexanik ko`payish’
ta sir ko`rsatdi.
’
Qashqadaryo viloyatida aholi sonining ko`payishi bilan uning geografik
taqsimlanishi va zichligi ham o`zgardi. Viloyat tabiiy geografik muhitiga mos
holda aholi uning h ududida bir tekis joylashmagan. 1926-yilda aholining o`rtacha
zichligi har 1 km 2
maydonga 12 kishini tashkil etgan bo`lsa, 1991-yilda bu
ko`rsatgich 59,8 kishini, 2006-yilda 58,8 kishini, 2009-yilda esa 90,5 kishini
tashkil etdi (mamlakatimizda aholining o`rtacha zichligi 2009-yilda har 1 km 2
ga
61,3 kishi)ni, 2011 yilda 93,4 kishini tashkil qilgan. Aholi zichligi viloyatning
barcha tumanlarida bir xil emas (2 jadval).
–
Aholining o rtacha zichligi Kasbi tumanida har 1 km
’ 2
ga 220,7 kishi,
Qarshi tumanida esa har 1 km 2
ga 220,2 kishidan ziyodroq bo`lib, Shahrisabz
tumanida 180,2 kishini, Yakkabog` tumanida 165,6 kishini, Koson tumanida 128,1
kishini, Kitob tumanida 121,3 kishini tashkil etadi. Ayni paytda Dehqonobod
tumanida aholining o`rtacha zichligi har 1 km 2
ga 30,0 kishini, Mirishkor tumanida
31,0 kishi, Muborak tumanida 22,8 kishiga to`g`ri keladi. Albatta, bu
ko`rsatgichlar o`rtacha ko`rsatgichlar bo`lib, haqqoniy ahvolni aniq ifodalay
olmaydi. Viloyatning Shahrisabz va Kitob tumanlarining tekislik qismida
aholining o`rtacha zichligi har 1 km 2
ga 250 kishidan ziyodroq bo`lgani holda
Muborak tumanida uning ma muriy markazining yer maydoni va aholisi hisobga
’
olinmagan taqdirda aholining o`rtacha zichligi atigi 12,6 kishini tashkil etadi.
Azaldan sug`orilib dehqonchilik qilinadigan Qarshi, Kasbi, Shahrisabz,
Yakkabog`, Kitob tumanlarida aholi nisbatan zich joylashgan. Tog`li va cho`l
yerlarda aholi siyrak joylashgan. 70-yillardan boshlab viloyatning Nishon,
Mirishkor, Koson tumanlarida yangi yerlarni o`zlashtirilishi munosabati bilan
chetdan ko`chib kelganlar hisobiga aholi zichligi ancha oshdi. Hozirgi paytda
viloyatda Muborak, Mirishkor, Dehqonobod tumanlarida hamda Qamashi,
Chiroqchi, G`uzor tumanlarining yaylov qismlarida aholi siyrak joylashgan.
Chunki yaylov hududlarida faqat chorvachilik bilan bog`liq bo`lgan aholigina
yashaydi.

Mamlakatdagi aholi sonining tarkibi va o`sish jarayonlarini o`rganish, uning
rivojlanish qonuniyatlarini hamda mehnat bozoriga ta sir ko`rsatadigan omillarni’
teranroq anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, demografik omillarni
o`rganish orqali hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish sur atlari aholini
’
o`sish sur atlariga mos kelishi yoki kelmasligini, uning mehnatga layoqatli
’
qismining iqtisodiy tarmoqlarida samarali bandligini bilish uchun muhim
hisoblanadi. Demografik jarayon ijtimoiy va milliy omillar bilan bir qatorda
jamiyat taraqqiyotining g`oyat muhim omillaridan biridir. Binobarin, ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish va aholi sonining o`sishi o`rtasida ziddiyat yoki nomuvofiqlik
yuzaga kelganda demografik muammolar keskinlashadi.
Ma lumotlarga ko`ra, O`zbekistonda demografik jarayonlar islohotlar
’
boshlangandan buyon o`zgarmoqda va kelgusida keskin o`zgarishning sodir
bo`lishi bashorat qilinmoqda.
Demografik jarayonlar iqtisodiyotda mehnat resurslarini shakllantirishda
asosiy ahamiyatga ega va aholining ish bilan bandligini oshirishga yordam berishi
mamlakatda kichik va o`rta biznes hamda xususiy tadbirkorlikning rivojlanishini
rag`batlantirish hamda mehnat bozorini barqarorlashtirishda muhim ahamiyatga
ega.
Shuningdek, mamlakatda demografik jarayonlar va chora tadbirlar
–
ijtimoiy iqtisodiy sohaning rivojlanishiga mos kelmasa, kutilgan natijani
–
bermaydi, ya ni demografik jarayonlarni barqarorlashtirish va aholi bandligini
’
ta minlash, mehnat resurslarining sifati va mamlakatning ijtimoiy iqtisodiy
’ –
rivojlanishiga ham bog`liq bo`ladi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy iqtisodiy islohatlar jarayonida
–
ish bilan bandlik tarkibida katta o`zgarishlar yuz bermoqda. Bu o`zgarishlarni,
umuman olganda xo`jalik yuritishning bozor iqtisodiyotiga o`tish paytida
iqtisodiyot tizimlarini qayta tashkil qilganligini keltirib chiqaradi.
Aholining takror barpo bo`lishi jamiyatning mavjudligini, davomiyligini va
aholi sonini o`sib borishini ta minlovchi asosiy biologik jarayon bo`lib, inson
’
avlodining muntazam yangilanib turishidir. Bu jarayon natijasida aholi soni, tarkibi

uzluksiz o`zgarib boradi. Aholining takror barpo bo`lishi bevosita ijtimoiy –
iqtisodiy muhit bilan bog`liq holda bo`ladi.
Aholini o`rganishning nazariy asoslariga yondashuvlar moddiy ne matlar
’
ishlab chiqarishning jamiyat taraqqiyotidagi rolidan kelib chiqadi.
Asosiy ishlab chiqaruvchi kuch bo`lgan odamlar moddiy boylikni
yaratadilar. Shunday ekan, aholi soni, ayniqsa mehnatga layoqatlilar soni kelajakda
iqtisodiy rivojlanish va boyliklar hajmi qancha bo`lishini belgilab beradi.
Aholi ning ko`payishi bilan bog`liq shart sharoitlar, ijtimoiy
–
organizmlarning tuzilishiga bog`liq bo`ladi. Demak, demografik qonuniyatlarni har
bir ijtimoiy organizm uchun alohida alohida o`rganish zarur bo`ladi. Aholining
–
rivojlanish qonuniyatlari barcha davrlarda, birinchidan, mehnatga layoqatli
aholidan ijtimoiy ishlab chiqarishda foydalanish harakteri bilan belgilanadi,
ikkinchidan, aholi kengaygan takror barpo bo`lish tipi bilan bog`liq bo`ladi.
Aholining kengaygan takror barpo bo`lishi aholi harakati uch turining
birlikda uzluksiz takrorlanib turishida namoyon bo`ladi. Bu tabiiy, makoniy
(hududiy) va migratsion hamda ijtimoiy harakatlarning bir butunligiga qaralishini
bildiradi. Uchala ko`rinishdagi harakatda ham aholining kengaygan takror barpo
bo`lishining sajiyasi jonli ishlab chiqaruvchi kuch bilan mehnatkashlarning ushbu
iqtisodiy tuzumda tutgan va davlatning ijtimoiy siyosatiga bog`liq bo`ladi. Chunki
demografik siyosat davlat ijtimoiy siyosatining bir qismidir. Bu o`rinda sog`liqni
saqlash sohasi, ta lim-tarbiya, fizkultura va sport kabi sohalar rivojiga qanday
’
e tibor berilishi g`oyat muhimdir.
’
Agar aholining tabiiy harakati natijasidagi takror barpo bo`lishini o`rganish
kerak bo`lsa, masalaning biologik omillariga, genetika sohasiga, tug`ilish, oila
qurish, o`lim, umrning uzunligi, oilaning ajralib ketishi kabi holatlarga aloqador
ko`rsatkichlar majmui bilan harakaterlanadi.
Insoniyat taraqqiyot tarixi shuni ko`rsatadiki, inson hayotida shart-
sharoitlarning o`zgarishi tug`ilishning o`zgarishiga, ya ni oiladagi bolalar
’
sonining o`zgarishiga va oxir-oqibatda aholi sonining o`sish sur atlarinng
’
tezlashuviga (yoki sekinlashuviga) sabab bo`ladi.

Keyingi yillarda O`zbekistonda aholi tabiiy harakati ijtimoiy-iqtisodiy
omillar natijasida birmuncha o`zgardi. Odatda, tabiiy ko`payish darajasining
yuqori bo`lishi aholi sonining tez o`sishiga olib keladi. Bunday holat tug`ilish va
o`lim ko`rsatkichlariga bog`liq. Tahlillar shuni ko`rsatadiki, tug`ilish jarayoni
so`nggi yillarda sezilarli darajada pasayib ketdi va bu ijtimoiy-iqtisodiy sabablarga
ko`ra yuzaga keldi. Tug`ilish umumiy ko`rsatkichining pasayishiga go`daklar
o`limi, ayollarning mehnat faoliyati sharoiti, uy-joy va bolalar muassasalari bilan
ta minlanganlik darajasi, ekologik va boshqa omillar o`z ta sirini ko`rsatadi.’ ’
II.1. Aholi tarkibi va mustaqillik yillarida unda sodir bo`lgan o`zgarishlar
Aholi – tug`ilish va o`lim jarayoni natijasida mavjud bo`lgan avlodlar
almashuvi yig`indisidir. Har bir fanning vazifasi tabiat va jamiyatning ma lum
’
qismidagi rivojlanish qonunlarini o`rganish bilan bir qatorda o`ziga xos amaliy
ahamiyatga ega bo`lgan vazifalari ham mavjud. Demografiyada mazkur vazifalarni
V.A. Borisov (1999) fikricha 3 guruhga bo`lib o`rganish maqsadga muvofiqdir.
Ular orasida demografik jarayonlar va ularning omillarini o`rganish eng muhim
masaladir. Demografik jarayonlarga tug`ilish, o`lim, nikoh, ajralish va oila kiradi.
Inson mavjudligini ta minlovchi barcha demografik jarayonlar uning hayotidagi
’
muayyan davrida, ya ni ma lum yoshida ro`y beradi.
’ ’
Tug`ilish. Demografik jarayonlar tarkibida t u g` i l i sh alohida ahamiyat
kasb etadi. Demografik tadqiqotlarda tug`ilish alohida, aholi takror barpo
bo`lishining demografik zamini sifatida o`rganiladi, unga ta sir etuvchi barcha
’
ijtimoiy-iqtisodiy va tabiiy omillar tahlil etiladi.
Demografiyada o i l a asosida ijtimoiy-demografik guruh sifatida
o`rganiladi. Oilani jamiyat taraqqiyoti davomidagi o`rni, tarixiy rivojlanishi,
aholining takror barpo bo`lishidagi asosiy faoliyati va uning o`zgarib borish
omillari va oqibatlari o`rganilib, kelajakda rivojlanishining asosiy yo`nalishlari
aniqlanadi.

Aholining takror barpo bo`lishida birinchi navbatda oilaning tashkil topishi,
ya ni shakllanishi muhim ahamiyatga egadir. Chunki, dunyoda tug`iladigan’
insonlarning aksariyati oilada, oila muhitida dunyoga keladi, shaxs sifatida
shakllanib, o`zining demografik faoliyatini (oila qurishni, farzandlar ko`rishni)
boshlaydi. Oilaning shakllanishi esa o`z navbatida nikoh va ajralish jarayonlari
bilan chambarchas bog`liqdir. Ajralish, ya ni nikohning bekor etilishi ham aholi
’
takror barpo bo`lishiga ta sir etuvchi demografik jarayon hisoblanadi.
’
Kishilarning moddiy, maishiy turmushning hamda sog`liqni saqlash
ishlarining yaxshilanishi tufayli o`lim keskin kamayib, aholi sonining tabiiy o`sish
sur ati ancha tezlashdi.
’
Mamlakatimizda aholi muntazam ravishda turli sur atlarda ko`payiyish
’
tendensiyasiga ega. Butun mamlakatimizda va uning mintaqa va viloyatlarida aholi
ko`payishining asosini tug`ilish tashkil etadi. O`zbekistonda 1989-yil tug`ilish har
ming aholiga 33,3 kishini tashkil etgan bo`lsa, 2002-yil bu ko`rsatkich 21,0 ga
‰
tushib qoldi, bu yillarda tug`ilish darajasi 12,3 ga kamaydi. Viloyatlar bo`yicha
‰
ham tug`ilish koeffitsiyentining kamayganligini ko`rish mumkin. Masalan,
tug`ilish darajasi doimo yuqori bo`lib kelgan Surxondaryo (41,5%) va
Qashqadaryo (40%) viloyatlarida ham bu holat ayni paytda birmuncha pasaydi.
Qashqadaryo viloyati tumanlarida aholining tug`ilish ko`rsatkichlari har
1000 kishiga 25,0 kishidan (Yakkabog` tumani) 28,0 kishigacha (Chiroqchi
tumani) o`zgaradi (2-jadval ).
Qashqadaryo viloyatida 1989 2010-yillarda tug`ilishning kamayishi
–
kuzatildi. Mazkur yillarda tug`ilishning kamayish tezligi o`rtacha yiliga 1,07
punktni tashkil etadi. Bundan xulosa qilish mumkinki, viloyatda tug`ilish darajasi
yuqori bo`lishiga qaramasdan, uning kamayish sur ati boshqa viloyatlarga
’
nisbatan ildamroq kechmoqda.
Mavjud statistik ma lumotlarning tahlili asosida aholi tabiiy harakatining
’
hududiy xususiyatlariga ko`ra O`zbekiston viloyatlarini uch guruhga tug`ilish
–
darajasi yuqori bo`lgan (17,0 dan ortiq) hududlarga (Qashqadaryo, Surxondaryo,
‰
Jizzax), tug`ilish ko`rsatgichi o`rtacha bo`lgan (15,0 17,0 ) Buxoro, Sirdaryo,
– ‰

Namangan viloyatlari va Qoraqalpog`iston Respublikasi va tug`ilish darajasi past
(15,0 dan kam) bo`lgan hududlarga (Navoiy, Farg`ona, Andijon va Toshkent‰
viloyatlari) ajratish mumkin. Demak, bu ko`rsatgich bo`yicha Qashqadaryo
viloyati hozirgi paytda mamlakatimizda y e t akchilik qilmoqda.
“ ”
2-jadval. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari aholisining tug ilish
‘
ko rsatkichlari (har 1000 kishiga nisbatan)
‘
№ Tumanlar 1995 2000 2005 2010
1 Dehqonobod 36,5 27,9 21,9 25,2
2 Kasbi 38,4 28,8 23,8 25,0
3 Kitob 35,8 28,3 22,1 27,2
4 Koson 39,9 28,1 23,1 27,1
5 Mirishkor 46,3 25,5 21,3 23,9
6 Muborak 37,7 30,7 23,2 26,1
7 Nishon 35,8 27,0 21,9 27,0
8 Yakkabog
‘ 35,5 27,2 22,4 25,0
9 Qamashi 43,5 27,3 23,5 25,7
10 Qarshi 34,2 24,7 21,8 26,0
11 G uzor
‘ 39,8 28,1 22,2 25,0
12 Shahrisabz 34,7 24,6 18,4 21,1
13 Chiroqchi 41,5 33,8 28,0 28,0
Qashqadaryo viloyatida ham mamlakatimizning boshqa viloyatlaridagi kabi
tug`ilish darajasi qishloqlarda shaharlardagiga nisbatan yuqori. Tug`ilish darajasi
1996-yilda 33,1 , 2003-yilda 23,5 , 2009-yilda 24,3
‰ ‰ ‰ , 2010-yilda 24,9 ni ‰
tashkil etgan.
Qashqadaryo viloyati hozirgi kunda ham tug`ilish koeffitsiyentining
yuqoriligi bilan mamlakatimizda oldingi o`rinlarni egallab kelmoqda. Bunga
asosiy sabab, aholisining asosiy qismini qishloqlarda yashashi, shaharlashuv
jarayonining sust borishi, aholining jinslar orasidagi farqning kamligi, migratsion
jarayonning o`ta sustligi va boshqa demografik holatlar sabab bo`lmoqda.
Ammo,butun mamlakatdagi kabi Qashqadaryo viloyatida ham tug`ilish va tug`ish
yoshi koeffisiyenlarining kamayish tendensiyalari kuzatiladi. Shuningdek,
tug`ilgan bolalarning asosiy qismi nisbatan yosh ayollarga to`g`ri keladi.
O`lim. O` l i m jarayoni ham aholi takror barpo bo`lishining asosiy elementi
sifatida qaraladi. Aholi takror barpo bo`lishiga o`lim ko`rsatkichlari ma lum
’

darajada ta sir ko`rsatadi. Barcha tirik mavjudotlar singari inson ham o`limdan’
qocha olmaydi, vaqti-soati bilan barcha organizmlar nobud bo`ladi va o`rnini
yangilari to`ldiradi. Umuman aholi o`limi biologik va ijtimoiy jarayonlardir. Bu
holatni keltirib chiqaradigan bir qancha omillar va sabablar mavjud. 1972-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining O ` l im holatini tahlil qilishni halqaro
“
hisoboti d a o`limning asosiy omillari quyidagicha tasniflangan: a) biologik; b)
”
demografik; v) ijtimoiy va iqtisodiy; g) madaniy; d) siyosiy.
Aholiga tibbiy yordam ko`rsatishning yaxshilanishi, sog`liqni saqlash
tizimida yangi islohotlar va texnologiyalarning joriy qilinishi, shubhasiz o`lim
holatining kamayishiga olib keladi.
O`zbekistonda o`lim ko`rsatkichi mintaqalar bo`yicha turlicha. Buning
o`ziga xos sabablari bor. Jumladan, mamlakatda 1989-yilda o`lim koeffitsiyenti
6,3 ni tashkil etgan bo`lsa, 2004-yilda bu ko`rsatkich 5,0 ga tushdi, ya ni o`lim
‰ ’
holati bu davrda 1,3 ga qisqardi. Qashqadaryo viloyatida o`lim koeffitsiyenti
‰
1996-yilda 5,2 , 2003-yilda esa 4,1 , bu ko`rsatkich shaharlarda 5,0 ,
‰ ‰ ‰
qishloqlarda 5,3 , 2003-yilda 4,4 va .4 ni tashkil etdi (3-jadval).
‰ ‰ … ‰
O`zbekistonning viloyatlari darajasida qaralganda deyarli viloyatlarda o`lim
koeffitsiyenti kamayish tendensiyasiga ega.
Qashqadaryo viloyatida ham o`lim koeffitsiyenti 1997-yilda 4,63 dan
‰
2004-yilda 4,0 ga, 2010-yilda 3,9 ga kamaygan.
‰ ‰
O`lim darajasiga ko`ra Qashqadaryo viloyatida o`lim holati past (5,0 dan
‰
kam) bo`lgan hududlarga kiradi.
Statistik ma lumotlarning tahlili boshqa mintaqalarga nisbatan eng kam
’
o`lim Qashqadaryo viloyatiga to`g`ri keladi. Qashqadaryo viloyatida ham tug`ilish
va tug`ish yoshi koeffitsiyentining kamayishi kuzatiladi. Shuningdek tug`ilgan
bolalarning asosiy qismi nisbatan yosh ayollarga to`g`ri keladi.
Aholi takror barpo bo`lishiga o`lim ko`rsatgichlari ma lum darajada
’
ta sir ko`rsatadi. Barcha tirik mavjudotlar singari inson ham o`limdan qocha
’
olmaydi. Vaqti-soati bilan barcha organizmlar nobud bo`ladi va o`rnini yangilari
to ` ldiradi. Umuman aholi o`limi biologik va ijtimoiy jarayonlardir. Bu holatni

keltirib chiqaradigan bir qancha omillar va sabablar mavjud. 1972-yil Birlashgan
Millatlar Tashkilotining O ` l im holatining tahlil qilishni xalqaro hisoboti d a“ ”
o`limning asosiy omillari quyidagicha tasniflangan: a) biologik; b) demografik; c)
ijtimoiy va iqtisodiy; d) madaniy; e) siyosiy;
Aholiga tibbiy yordam ko`rsatishning yaxshilanishi, sog`liqni saqlash
tizimida yangi islohotlar va texnologiyalarning joriy qilinishi, shubhasiz o`lim
holatining kamayishiga olib keladi.
3-jadval. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari aholisining o lim
‘
ko rsatkichlari (har 1000 kishiga nisbatan)
‘
№ Tumanlar 1995 2000 2005 2008 2009 2010
1 Dehqonobod 5,6 4,9 4,3 4,1 3,5 3,8
2 Kasbi 5,3 4,2 4,7 4,3 3,5 4,0
3 Kitob 5,1 4,3 4,2 4,2 3,9 3,9
4 Koson 4,4 4,0 3,9 4,1 4,0 3,5
5 Mirishkor 6,6 4,3 3,8 4,1 3,3 3,8
6 Muborak 5,4 4,8 3,5 4,0 3,7 4,2
7 Nishon 3,3 2,8 3,6 4,2 3,2 3,6
8 Yakkabog
‘ 6,2 4,1 4,3 4,2 4,2 4,0
9 Qamashi 6,0 4,4 4,2 4,0 3,9 4,4
10 Qarshi 5,3 4,2 4,7 4,3 4,0 3,8
11 G uzor
‘ 5,4 4,8 4,3 5,0 4,4 4,4
12 Shahrisabz 4,5 4,4 4,0 4,3 4,2 3,9
13 Chiroqchi 5,3 4,5 3,9 4,2 3,6 3,6
O`zbekistonda o`lim ko`rsagichi mintaqalar bo`yicha turlicha. Buning o`ziga
xos sabablari bor. Jumladan, mamlakatda 1989-yilda o`lim koeffitsiyenti 6,3 ni
‰
tashkil etgan bo`lsa, 2004-yilda bu ko`rsatgich 5,0 ga tushdi, ya ni o`lim holati
‰ ’
bu davrda 1,3 ga qisqardi.
‰
O`zbekistonning viloyatlari darajasida qaralganda deyarli barcha
viloyatlarda o`lim koeffitsi yen ti kamayish tendentsiyasiga ega.
Qashqadaryo viloyatida ham o`lim koeffitsiyenti 1997-yilda 4,63 dan
‰
2004-yilda 4,0 ga, 2010-yilda 3,9 ga kamaygan.
‰ ‰

O`lim darajasiga ko`ra Qashqadaryo viloyati o`lim holati past bo`lgan
hududlarga (5,0 dan kam) kiradi. ‰
T u g`ilishning ancha yuqori darajada saqlanib turishi bilan bir qatorda
aholining moddiy va madaniy turmush darajasining o`sishi, tibbiy xizmatning
yaxshilanishi tufayli aholi o`rtasidagi o`lim darajasi kamaydi.
Tabiiy ko`payish. O`zbekiston mustaqillikka erishishi tufayli mamlakat
aholisining etnik xususiyatlari e tiborga olingan holda demografik siyosat yuritish
’
imkoniyatlari vujudga keldi. Aholining tabiiy ko`payishi aholi soninig o`sishida
asosiy manbadir. Qashqadaryo viloyatida 1991-1999-yillarda aholi sonining
ko`payishi tabiiy ko`payish hisobiga bo`lmoqda. Viloyatda aholi soni 1999-yilda
1989-yildagiga nisbatan deyarli 1,4 marta ko`paydi. 1999-yilda viloyat aholisining
soni 2123,0 ming, 2001-yilda 2257,0 ming, 2002-yilda 2298,0 ming, 2003-yilda
2339,7 ming , 2004-yilda 2381,8 ming , 2008-yilda 2506,2 ming kishi va 2009-
yilda 2589,6 ming kishiga yetdi. Qashqadaryo viloyati aholisining o`rtacha yillik
o`sishi 1959-1979-yillarda 26,7 ming, 1970-1979-yillarda 35,2 ming, 1979-1989-
yillarda 47,8 ming, 1990-1999-yillarda 58,1 ming kishi va 1996-2009-yillarda 46,6
ming kishini tashkil qildi.
Tabiiy o`sish 1991-yilda 37,7 ni tashkil etgan bo`lsa, 1999-yilda 17,7 ni,
‰ ‰
2001-yilda 19,1 va 2004-yilda 18,7 ni tashkil etdi. Shu yili Qashqadaryo viloyati
‰
aholining tabiiy o`sishiga ko`ra viloyatlar orasida birinchi o`rinni egallab kelgan
Surxondaryo viloyatini (18,1 ) ham ortda qoldirdi. 2009-yilda tabiiy o`sish
‰
20,5 ni tashkil etdi va tabiiy o`sishga ko`ra viloyat 4-o`rinni egallab turibdi.
‰
Qashqadaryo viloyati aholisi asosan tabiiy ko`payish hisobiga o`smoqda. 1991
–
2010-yillarda viloyatda aholi soni 1697.7 ming kishidan 2671,0 ming kishiga
yetdi, yoki tabiiy ko`payish hisobiga bu yillarda 993,3 ming kishiga o`sdi.
Mamlakatimizdagi kabi Qashqadaryo viloyatida ham aholiningmutloq soni o`sib
borayotganligiga qaramasdan yillik o`sish sur atlari sekinlashmoqda. Masalan,
’
viloyatda ahli sonining o`sishi 1991-yilda
… %ni tashkil etgan holda, bu kursatkich
2010-yilda %ga teng bo`ldi. Aholi soni o`sishining pasayib borayotganligi asosan
tug`ilishning pasayishi hisobiga bo`lmoqda. Tabiiy o`sish 1991-yilda har 1 000

kishiga 37,7 kishini tashkil etgan bo`lsa, 1999-yilda 17,7 kishini, 2001-yilda 19,1
kishi, 2002-yilda 18,7 kishini, 2003- yilda 18,8 kishini, 2005-yilda 18,1 kishini va
2010-yilda 21,0 kishini tashkil etdi (4-jadval).
Qashqadaryo viloyatida keyingi yillarda aholining tabiiy ko`payish darajasi
o`limga nisbatan tug`ilish sur atlarining kamayishi tufayli biroz kamaydi. ’ Tabiiy
ko`payishning eng past darajasi 1999-yilda 17,7 ‰ ni va 2006-yilda 17,9 ‰
kuzatildi ( 7 -jadval) .
4-jadval. Qashqadaryo viloyatida 2005- 2010 yillarda aholining tabiiy o`sishi
Demografik
ko`rsatkichlar 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Tug`ilish
kishi
‰ 53125
22,2 53731
22,0 58590
23,6 64054
25,2 62968
24,3 65788
24,9
O`lish
kishi
‰ 9765
4,1 10019
4,1 10539
4,2 9976
3,9 9814
4,2 10290
3,9
Tabiiy o`sish
kishi
‰ 43360
18,1 43712
17,9 48071
19,4 54078
21,3 53154
20,5 55488
21,0
Statistik ma lumotlarning tahlili Qashqadaryo viloyatida keyingi 80 yil
’
mobaynida aholining tabiiy o`sishi ancha jadal kechganligini ko`rsatadi. Aholi
sonining bunday tez sur atlar bilan o`sishiga tabiiy ko`payish bilan bir qatorda
’
ayrim yillarda chetdan aholining ko`chib kelishi (mexanik ko`payish) ham ta sir
’
ko`rsatgan. Shu sababli 1959 1970-yillarda Qashqadaryo viloyatida aholining
–
o`rtacha yillik ko`payishi O`zbekiston aholisining o`rtacha yillik ko`payishi
ko`rsatgichidan yuqori bo`ldi.
Keyingi yillarda O`zbekistonning barcha viloyatlarida tug`ilish darajasining
qisqarishi tabiiy ko`payishning pasayishiga sabab bo`lmoqda. 1989 yilda
mamlakatda tabiiy ko`payish 27,0 ni tashkil etgan, 2003-yilda esa bu ko`rsatgich
‰
14,5 ga teng bo`ldi. Bu yillarda tabiiy ko`payish darajasi 12,5
‰ ‰ ga kamaygan.
Bunday holat Qashqadaryo viloyati uchun ham xos (18,7 ).
‰

Keyingi yillarda tug`ilish darajasining qisqarishi tabiiy ko`payishning
pasayishiga sabab bo`lmoqda. 1996-yilda viloyatda tabiiy ko`payish 27,9 , 2003-‰
yilga kelib bu ko`rsatkich 19,4 ni tashkil etgan. Shu yillarda tabiiy ko`rsatkich
‰
darajasi 8,5 ga kamaygan.
‰
Tabiiy ko`payish darajasi bo`yicha Qashqadaryo viloyati tabiiy ko`payish
koeffitsiyenti yuqori bo`lgan viloyatlar (Jizzax, Surxondaryo, Xorazm, Samarqand,
Qoraqalpog`iston Respublikasi) guruhiga mansub bo`lib, ularda aholining tabiiy
ko`payish koeffitsiyenti 17,2 dan ortiq.
‰
Ta kidlash joizki, aholi tabiiy harakati ko`rsatgichlari shahar va qishloq
’
joylarda farq qiladi: qishloq joylarda tug`ilish shaharlarga nisbatan birmuncha
yuqori. Buning bir qancha ob ektiv va sub ektiv sabablari mavjud. Jumladan,
’ ’
qishloqlarda ayollarning ijtimoiy hayotida bandligini past darajada bo`lishi, qo`l
mehnati ko`p talab qilinadigan qishloq xo`jaligida ishchi kuchiga bo`lgan
ehtiyojning mavjudligigi, milliy an analar davrlar davomida tug`ilishning yuqori
’
bo`lishiga olib kelgan. Shahar aholisi tarkibida esa turli millat vakillarining
ayollarning ijtimoiy hayotda faolligi, iqtisodiy ijtimoiy omillarga bog`liq holda
–
uy joy muammosi va boshqa sabablari tug`ilish darajasining biroz past
–
bo`lishiga olib keladi.
Demografik jarayonlarni o`rganishda shu jarayonlarni aks ettiruvchi maxsus
ma lumotlardan foydalaniladi. Bu ma lumotlar
’ ’ demografik ma lumotlar ’ deb
ataladi va ularga aholi va demografik jarayonlarga oid nashr etilgan ma lumotlar,
’
ilmiy manbalar, maxsus tadqiqot natijalari kiradi.
O`zbekistonda aholi soni 1991-yilda 20,7 mln. kishini tashkil etgan bo`lsa,
2010-yil boshida 28,08 mln. kishidan oshib ketdi. Ushbu yillar davomida aholining
o`rtacha o`sish darajasi 400 ming kishini tashkil etgan. Oldingi yillardagi sonlarga
nisbatan tug`ilish sur atlari o`sdi, o`lim ko`rsatkichlari esa kamaydi. Bu o`tgan
’
asrning 80-yillaridagi yuqori tug`ilish sur atlarining o`ziga xos demografik
’
natijasi hisoblanadi. Keyingi 2-3 yil mobaynida tug`ilishning o`sishi o`sha yillarda
tug`ilgan kishilarning oila qurishni boshlaganligidan dalolat beradi.

Tug`ilish va aholi tabiiy o`sishining yuqoriligi, dastavval o`zbek va boshqa
tub millatlar vakillari ko`pchilikni tashkil etishi bilan bo`g`liq. Bu esa o`z
navbatida ana shu millatlarga xos bo`lgan ko`pbolalik, aholikatta qismining
qishloqlarda istiqomat qilishi, ayollarning ishlab chiqarishda hisbatan kamroq
band bo`lishi bilan bog`liq. Nikoh darajasining yuqoriligi, ajralishning kamligi
ham muayyan darajada tug`ilishga o`z ta sirini ko`rsatadi. ’
Qashqadaryo viloayatida 1989-2005 - yillarda tug`ilishning kamayish tezligi
kuzatildi. Mazkur yillarda tug`ilishning kamayish tezligi o`rtacha yiligi 1,07
punktni tashkil etadi. Bundan xulosa qilish mumkinki, viloyatda tug`ilish darajasi
yuqori bo`lishiga qaramasdan, uning kamayish sur ati boshqa viloyatlarga
’
nisbatan ildamroq kechmoqda.
Keyingi yillarda O`zbekistonning barcha viloyatlarida tug`ilish darajasining
qisqarishi tabiiy ko`payishning pasayishiga sabab bo`lmoqda. 1989 yilda
mamlakatda tabiiy ko`payish 27,0 ni tashkil etgan bo`lsa, 2003-yilda esa bu
‰
ko`rsatkich 14,5 ga teng bo`ldi. Bu yillarda tabiiy ko`payish darajasi 12,5 ga
‰ ‰
kamaygan. Bunday holat Qashqadaryo viloyati uchun ham xos (18,7 ).
‰
Aholi tabiiy harakatining hududiy xususiyatlariga ko`ra O`zbekiston
viloyatlarini 3 guruhga tug`ilish darajasi yuqori bo`lgan (17,0 dan ortiq)
– ‰
hududlarga (Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax), tug`ilish ko`rsatkichi o`rtacha
bo`lgan (15,0-17,0 ) Buxoro, Sirdaryo, Namangan viloyatlari va
‰
Qoraqalpog`iston Respublikasi va tug`ilish darajasi past (15,0 dan kam) bo`lgan
‰
hududlarg (Navoiy, Farg`ona, Andijon va Toshkent viloyatlari)ga ajratish mumkin.
Demak, bu ko`rsatgich bo`yicha Qashqadaryo viloyati mamlakatimizda
y e t akchilik qilmoqda.
“ ”
Qashqadaryo viloyatida ham mamlakatimizning boshqa viloyatlaridagi kabi
tug`ilish darajasi qishloqlarda shaharlardagiga nisbatan yuqori. 2003-yilda
Qashqadaryo viloyatida aholining tabiiy o`sishi qishloqlarda 20,9, shaharlarda esa
14,4 ni, 2008-yilda qishloqlarda 75,4 ni,
‰ ‰ ‰ shaharlarda 24,6 ni tashkil ‰ ‰
etadi. Ammo, 2009-yilda yirik qishloqlarga shaharcha maqomi berilishi
munosabati bilan butun mamlakatimizdagi kabi viloyatda ham qishloq va shahar

aholisi orasidagi nisbat keskin o`zgardi va hozirgi paytda (2011-yilning boshida)
qishloqlarda ni, shaharlarda ni tashkil etadi.…
1970-1990-yillarda Qashqadaryo viloyati aholisi 2,1 marta ko`paydi. Viloyat
aholisining mamlakatdagiga nisbatan tez o`sishi ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishiga bog`liq holda 70-yillarda boshlandi. 20 yil davomida viloyatda
qariyb 240 mingga yangi yerlar o`zlashtirildi, qurilish materiallari, yengil-oziq-
ovqat va yonilg`i-energetika sanoati korxonalari ishga tushirildi. Shuningdek,
sug`orish inshoatlari, transport yo`llari, madaniy-maishiy binolar hamda turar
joylar bunyod etildi. Viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi
O`zbekistondagi va qo`shni respublikalarning ko`pgina tumanlaridan aholining
ko`chib kelishiga sabab bo`ldi. Bu davr uchun shuningdek, yangi shaharlarning
vujudga kelishi va shahar aholisi salmog`ining ortishi ham harakterlidir.
Ma lumotlarga ko`ra, 1970-yilda viloyat aholisining 16,5% ini shahar aholisi
’
tashkil etgan. 1990 yilda esa bu ko`rsatkich 26,0% ga yetgan.
O`zbekiston mustaqillikka erishishi tufayli mamlakat aholisining etnik
xususiyatlarini e tiborga olgan holda demografik siyosat yuritish imkoniyatlari
’
vujudga keldi. Qashqadaryo viloyatida 1991-2010-yillarda aholi sonining
ko`payishi tabiiy ko`payish hisobiga sodir bo`lmoqda. Viloyat aholi soni 1999 -
yilda 1989 - yilga nisbatan deyarli 1,4 marta ko`payadi. 1999-yilda viloyat
aholisining soni 2123,0 ming kishini, 2001-yilda 2257,0 ming kishi, 2002-yilda
2298,0 ming kishi, 2003-yilda 2339,7 ming kishi, 2004-yilda 2381,8 ming kishi va
2006-yilning boshida 26 407,8 ming kishiga yetdi. Shunday qilib, Qashqadaryo
viloyati aholisining o`rtacha yillik o`sishi 1979-1989 yillarda 47,8 ming va 1990-
1999 yillarda 58,0 ming kishi, 1999-2004 yillarda 58,5 ming va 2005-2010 yillarda
49,8 ming kishini tashkil qildi.
1995-2005 yillarda viloyatda aholi soni 1 917,9 ming kishidan 2 640,7 ming
kishiga yetdi yoki tabiiy ko`payish hisobiga bu yillarda qariyb 722,8 ming kishiga
o`sdi. 2005-2010-yillarda viloyat aholisining soni 110% ga yoki 2671,0 ming
kishiga ko`paydi. Tabiiy o`sish 1991-yilda har 1 000 kishiga 37,7 kishini tashkil
etgan bo`lsa, 1999-yilda 17,7 kishini, 2001-yilda 19,1 kishi 2002-yilda 18,7 kishini

2003-yilda 18,8 kishi, 2004-yilga 18,4 kishini , 2005-yilda 18,1 kishini va 2011-
yilda 17,6 kishini tashkil etdi.
Tabiiy ko`payish darajasi bo`yicha Qashqadaryo viloyati tabiiy ko`payish
koeffitsiyenti yuqori bo`lgan viloyatlar guruhiga (Jizzax, Surxondaryo, Xorazm,
Samarqand, Qoraqalpog`iston Respublikasi) mansub bo`lib, ularda aholining tabiiy
ko`payish koeffitsiyenti 17,2 dan ortiq.‰
Ta kidlash joizki, aholi tabiiy harakati ko`rsatgichlari shahar va qishloq
’
joylarda farq qiladi: qishloq joylarda tug`ilish shaharlarga nisbatan birmuncha
yuqori. Buning bir qancha obektiv va subektiv sabablari mavjud. Jumladan,
qishloqlarda ayollarning ijtimoiy hayotida bandligini past darajada bo`lishi, qo`l
mehnati ko`p talab qilinadigan qishloq xo`jaligida ishchi kuchiga bo`lgan
ehtiyojning mavjudligi, milliy an analar davrlar davomida tug`ilishning yuqori
’
bo`lishiga olib kelgan. Shahar aholisi tarkibida esa turli millat vakillarining
ayollarning ijtimoiy hayotda faolligi, iqtisodiy-ijtimoiy omillarga bog`liq holda uy-
joy muammosi va boshqa sabablari tug`ilish darajasining biroz past bo`lishiga olib
keladi.
Shunday qilib, migratsiya ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi va
joylashtirilishi, ishlab chiqarish munosabatlarining xarakteri, ishchi kuchini
kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni, uning taqsimlanishi, aholining
joylashuvi, urbanizatsiya jarayoni, aholining ijtimoiy harakatchanligi, tabiiy
harakati va uning tuzilishi bilan bog`liq ravishda kechadigan jarayondir. Mana shu
aloqadorliklarni o`rganish migratsiya mexanizmini o`rganish imkonini beradi.
Umuman jamiyat taraqqiyotida migratsiyaning roli ijobiydir. U ishchi kuchidan
samarali foydalanish maqsadida yangi o`zlashtirilayotgan joylarga va tarmoqlarga
qayta taqsimlash orqali, migrantlarning iqtisodiy-ijtimoiy ahvolini o`zgartirish
bilan birga, ular ko`chib ketgan joyda qolgan aholi turmushiga ham ijobiy ta sir
’
ko`rsatadi.
Migratsiyaning bosh funksiyasini ham shunda, ya ni aholining ma lum
’ ’
darajadagi harakatchanligini ta minlash yo`li bilan uning hududiy qayta
’
taqsimlanishiga erishishdir. Bu esa aholining har taraflama rivoji uchun muhimdir.

Aholi migratsiyasi ko`chib kelgan hududning ham ko`chib ketgan
hududning ham demografik vaziyatga, mehnat resurslari va aholining milliy
tarkibida o`zgarishlarga sabab bo`ladi. Migrantlar oqimi, shuningdek, aholining
yosh-jinsiy tarkibida ham o`z aksini topadi. Buning natijasida mehnat
resurslarining ortishi yoki kamayishi sodir bo`ladi.
O`zbekistonda va uning mintaqalarida mustaqillik yillarida aholi
migratsiyasida tub o`zgarishlar sodir bo`ladi. Yangi mustaqil davlatlarning tarkib
topishi natijasida O`zbekistonda istiqomat qiladigan ayrim millat vakillari tarixiy
vatanlariga qayta boshladilar. Shuningdek, O`zbekistonning turli mamlakatlar
bilan xalqaro aloqalarining kuchayishi tufayli boshqa mamlakatlarga tub aholi
vakillarining (o`zbeklarning) mehnat migratsiyasi kuchayib bormoqda.
2008-yil ma lumotlarini tahlil qilish shuni ko`rsatadiki, viloyat tumanlari’
orasida Muborak va Yakkabog` tumanlarida migratsiya saldosi manfiy bo`lgan,
qolgan deyarli barcha tumanlarda musbat (0-2 ) ko`rsatkichga ega. 4-jadvalda
‰
2008-yilda Qashqadaryo viloyatida aholi migratsiyasining holati ifodalangan. Bu
davrda O`zbekistonda ham, viloyatda ham migratsiyaning saldosi manfiy bo`lgan.
Qashqadaryo viloyatidan O`zbekistonning boshqa mintaqalariga (4629 kishi) va
mamlakatlarga (1479 kishi) jami 6108 kishi migratsiya qilingan. Ayni paytda
viloyatda O`zbekistonning mintaqalaridan (2612 kishi) va boshqa mamlakatlardan
(163 kishi) 2775 kishi kelgan. Provardida ko`rsatgichlari bo`yicha migratsiya
saldosi manfiy bo`lgan, ya ni migratsion o`sish koeffitsiyenti (1000 kishi
’
hisobiga) -1,4 ni migratsion o`sish esa -1 878 kishini tashkil etgan.
Aholining tabiiy ko`payishi har 1000 kishi hisobiga tug`ilganlar sonining
o`lganlar soniga nisbatan bo`lgan tafov v uti bilan belgilanadi. Ma lumki, aholi
’
sonining o`sish darajasi uning tabiiy ko`payishiga, ya ni tug`ilish va o`lish
’
ko`rsatkichiga bog`liqdir. Biroq, O`zbekistonning boshqa viloyatlaridagi kabi
Qashqadaryo viloyatida ham bo`ydoqlar sonining ozligi, yosh jihatdan barvaqtroq
nikohlanish va mahalliy millat kishilari o`rtasida aholi harakatining sustligi
aholining tabiiy ko`payishida muhim ahamiyatga ega bo`lgan omillardan
biridir.Shu sababli 1959-1970-yillarda Qashqadaryo viloyatida aholining o`rtacha

yillik ko`payishi O`zbekiston aholisining o`rtacha yillik ko`payishi ko`rsatkichidan
yuqori bo`ldi.
4-jadval. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari aholi migratsiyasi
(har ming kishiga nisbatan, )‰
Shahar va
tumanlar
nomi 2007 2008
kelganlar ketganlar migratsiya kelganlar ketganlar migratsiya
1 Dehqonobod 4 4 0 6 4 2
2 Kasbi 1 2 -1 1 1 0
3 Kitob 3 4 -1 5 4 1
4 Koson 1 2 -1 3 2 1
5 Mirishkor 3 3 -1 5 1 3
6 Muborak 5 6 -1 8 9 -1
7 Nishon 5 6 0 8 5 3
8 Chiroqchi 1 3 -2 2 2 0
9 Shahrisabz 2 4 -1 5 3 2
10 Yakkabog
‘ 1 2 -1 2 3 -1
11 Qamashi 3 3 0 4 3 1
12 Qarshi t. 2 3 0 4 4 0
13 G uzor
‘ 1 5 -4 3 2 1
14 Qarshi sh. 8 6 2 10 8 2
Aholining mexanik ko`payishi Qashqadaryo viloyatida ayniqsa o`tgan
asrning 60-yillardan keyingi davrda ro`y berdi. Chunki, Qarshi cho`lidagi yangi
yerlarning o`zlashtirilishi hamda tabiiy resurslaridan foydalanish sur atlarining
’
oshishi munosabati bilan O`zbekistonning boshqa viloyatlaridan aholining ko`chib
kelishi ham umumiy aholi sonining ko`payishiga olib keldi.
1970-1990 - yillarda Qashqadaryo viloyati aholisi 2,1 marta ko`paydi.
Qashqadaryo viloyatida aholining O`zbekistondagiga nisbatan tez o`sishi viloyatda
o`tgan asrning 70-yillardan boshlab ishlab chiqarish kuchlarining tez o`sganligi
bilan bog`liq. O`tgan yillarda Qarshi cho`lida 240 ming ga dan ziyod yangi yerar
o`zlashtirildi, ko`plab qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat hamda yoqilg`i-
energetika sanoati korxonalari ishga tushirldi. Shuningdek , suv inshootlari, aloqa
qilish yo`llari, madaniy va maishiy binolar hamda turar joylar bunyod etildi.
Viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi O`zbekistonning ko`pgina
tumanlaridan hamda sobiq ittifoqning boshqa respublikalaridan bu yerga ko`plab

aholining ko`chib kelishiga sabab bo`ldi. Natijada viloyat aholi si soni ham
tashqaridan kelgan aholi hamda tabiiy o`sish hisobiga muttasil o`sib bordi.
O`zbekistonda aholi soni 1991-yilda 20,7 mln kishini tashkil etgan bo`lsa,
2010-yil boshida 28,08 mln. kishidan oshib ketdi. Shu yillar davomida aholining
o`rtacha o`sish darajasi 400 ming kishini tashkil etdi. Oldingi yillardagi sonlarga
nisbatan tug`ilish sur atlari o`sdi, o`lim ko`rsatkichlari kamaydi. Bu o`tgan’
asrning 80 yillaridagi yuqori tug`ilish sur atlarining o`ziga xos demografik
– ’
natijasi hisoblanadi. Keyingi 2 3 yil mobaynida tug`ilishning o`sishi o`sha
–
yillarda tug`ilgan kishilarning oila qurishni boshlaganligidan dalolat beradi.
Aholining yosh jinsiy tarkibi
– . Aholining yoshi va jinsiy tarkibini
o`rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Butun mamlakat va uning ayrim
mintaqalari, viloyatlari, tumanlari, aholisining yoshi va jinsiy tarkibini aniq bilish
mehnat resurslarining sonini hisoblab chiqishga, uning hozirgi soniga emas, balki
kelajakda qanday o`sishini bilib olishga imkoniyat beradi. Shuningdek, aholining
yosh va jinsiy tarkibi to`g`risidagi ma lumotlar maktab o`quvchilari, maktabgacha
’
tarbiya muassasalarining bolalari, pensionerlar sonini bilish iste mol mollarini
’
ishlab chiqish va boshqa maqsadlar uchun ham zarur. Aholining yosh va jinsiy
tarkibi to`g`risidagi ma lumotlarsiz yaqin yillardagi aholi dinamikasini hisoblab
’
bo`lmaydi. Shu sababli aholining bu xildagi tarkibi tarmoqlari to`g`risidagi
ma lumotlar rejalashtirish organlari uchun ayniqsa zarur.
’
Aholining yosh va jinsiy tarkibi birinchi navbatda jamiyatning demografik
holatiga bog`liq. Demografik holat aholining yoshi va jinsiy tarkibi nikohga kirish
va nikohning bekor etilishi (ajralish), tug`ilish, o`lim va migratsiya kabi
jarayonlarda ifodalanadi.
Aholi tarkibida ayollar va erkaklar salmog`ining tengligi, ya ni
’
mutanosibligi ularning nikohga kirishiga va oilalar tashkil qulay vaziyat yaratadi.
Lekin, har doim ham jamiyatda erkaklar va ayollar salmog`i teng bo`lavermaydi.
Statistika ma lumotlariga qaraganda, 100 ta qiz bolaga nisbatan tug`ilgan o`g`il
’
bolalar soni 104 107 tani tashkil etadi. O`g`il bolalar miqdorining qiz bolalarga
–
nisbatan yuqoriligi ularning 15 20 yoshlarigacha saqlanib boradi. 20 yoshdan
–

keyin esa jinslar nisbati tenglasha boshlaydi. Chunki chaqaloqlar bolalik va
o`smirlik davrida qiz bolalarga nisbatan o`g`il bolalar o`limi yuqoriroq bo`ladi.
Demografik jarayonlarni o`rganishda aholining yoshi jinsiy tarkibi uning–
demografik omili muhim hisoblanadi. Har qanday hudud aholisining jinsiy tarkibi
uning demografik vaziyat va ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishiga asosiy omillardan
biridir. Aholining jinsiy tarkibida nikohlanish yoshidagilar salmog`ining yuqoriligi
aholining takror barpo bo`lish ko`rsatgichlariga ta sir etadi. Aholining yosh
’ –
jinsiy tarkibi esa, o`z navbatida, o`tgan demografik vaziyatning mahsuli,
kelajakdagi demografik vaziyatning asosiy zaminidir.
Demografik jinslar nisbatini aniqlashda ikki xil ko`rsatgich qo`llaniladi:
1) jami aholi tarkibida jinslar salmog`i % hisobida. Masalan, Qashqadaryo
viloyatining jami aholisining soni 200 7- yilda 2506,2 ming kishini tashkil etgan.
Ulardan erkaklar 12 55,2 ming kishini va ayollar 1251,0 ming kishi bo`lgan. Ushbu
ko`rsatkichlar asosida jami aholi tarkibida erkaklar 50,08 % ni, ayollar esa 49,9%
ni tashkil etganligini aniqlash mumkin.
Aholi jinsiy tarkibini o`rganishda aniq ko`rsatgich har 1000 ta erkaklarga
nisbatan ayollar soni, yoki har 1000 ta ayollarga nisbatan erkaklar soni
hisoblanadi. Ushbu ko`rsatgich orqali muayyan hudud (mamlakat, viloyat, tuman
va b.) jami aholi sonining va aholi yosh guruhlari (0 2, 3 5, 6 7 ...)ning jinsiy
– – –
tarkibi o`rganiladi. Masalan, yuqorida keltirilgan ma lumotlardan foydalanib,
’
ayollar sonini erkaklar soniga bo`lib, natija 1000 ga ko`paytiriladi.1959-yilda
o`tkazilgan aholi ro`yxati yakuniga ko`ra erkaklar viloyat aholisi tarkibida 48,1%
ni, ayollar 51,9% ni tashkil qilgan. 2004-yilda viloyat aholisining 48,9% ini
erkaklar va 51,1% ini ayollar tashkil etadi. 2006-yilning boshida Qashqadaryo
viloyatida har 1000 nafar ayolga 996 nafar erkak to`g`ri kelgan yoki ayollar
erkaklardan 0,2% kamroq bo`lgan; 2008-yilning boshida esa har 1000 nafar
erkakka 997 nafarga yaqin ayol to`g`ri keldi. Ana shunday uslub bilan alohida yosh
guruhlari uchun ham ayollar va erkaklar nisbati aniqlanadi.
Aholi jinsiy tarkibi yangi tug`ilganlardagi jinsiy nisbat, o`limdagi jinsiy farq
va aholi migratsiyasidagi jinsiy farq kabi uch asosiy omil ta sirida shakllanadi.
’

Qashqadaryo viloyatida aholining jinsiy tarkibi, undagi ijtimoiy iqtisodiy va–
demografik omillar ta sirida o`zgarib turgan. 1926 yilda o`tkazilgan aholi ro`yzati
’
ma lumotlariga ko`ra, aholining 46,9% ayollar ulushiga to`g`ri kelgan, 1959 yilda
’
esa bu ko`rsatgich 53,5% ni tashkil etgan. Aholi tarkibida esa erkaklar salmog`i
kamaygan. Bunday holat shu davrdagi ijtimoiy siyosiy jarayonlar va davr
–
siyosati bilan bog`liq bo`lgan.
Mamlakatimizda XX asrning ikkinchi yarmida jinslar o`rtasida tafovvut
asta sekin tenglasha borgan. Shu jumladan, Qashqadaryo viloyatida 60
– –
yillardan boshlab hozirgacha bo`lgan davrda jinsiy tarkib tobora muvofiqlashib,
ayollarning erkaklarga nisbati 50,2% ga 49,8% ni tashkil etmoqda. Garchi,
o`rtacha tafovut sezilarli bo`lmasda, 1989 yildagi aholi ro`yxati ma lumotlariga
’
ko`ra, har ikkala jins nisbati deyarli biroz ortganligi ma lum bo`ladi. Bunday
’
holat, ayniqsa viloyat shaharlarida nisbatan yaqqolroq namoyon bo`ladi. Hozirgi
paytda Qashqadaryo viloyati aholisining 49,9% dan ziyodrog`ini ayollar 50,1% ga
yaqinini erkaklar tashkil etadi.
Demak, uzoq yillar davomida aholi tarkibida ayollar salmog`ining
erkaklarga nisbati nisbatan olganda kattaroq bo`lishi hozirgi paytda erkaklar
salmog`ining ayollarga nisbat biroz ortiqroq bo`lishi bilan ifodalanadi.
Aholi bo`yicha 2004-yil ma lumotlarining tahlil shuni ko`rsatadiki,
’
Qashqadaryo viloyatida 18 19 yoshgacha bo`lgan aholi tarkibida erkaklar soni
–
ayollar soniga nisbatan biroz ko`proq. Ammo 19 yoshdan 50 yoshgacha bo`lgan;
guruhlarga ayollarga, ayollarning salmog`i erkaklarga nisbatan 0,2 1,9
– %
ko`proq. Shuningdek, 70 yoshdan keyingi guruhda bu ko`rsatgich 5,9 % ga yetadi.
Aholining yosh tarkibi muhim demografik va iqtisodiy ko`rsatgich
hisoblanib, u millat hamda mintaqalar va viloyatlarning ijtimoiy iqtisodiy
–
rivojlanishiga o`ziga xos ta sir ko`rsatadi.
’
Qashqadaryo viloyatida tabiiy o`sishning ancha yuqori bo`lishi aholining
yosh tarkibiga ancha katta ta sir ko`rsatadi.
’ Viloyatda barcha aholi yosh bolalar
va o`smirlar salmog`1ining ancha yuqori bo`lishini, mehnat resurslari sonining
muttasil oshib borishini ta minlayotir.
’

Viloyat aholisining tarkibida shahar blan qshloq o`rtasida deyarli farq yo`q.
Faqatgina pensiya yoshdan yuqori aholi orasida shahar aholisida ayollar biroz
ko`proq miqdorni tashkil etadi.. Viloyatda tug`ilayotgan yoshlarda esa jinslarning
nisbati nisbati deyarli tenglashib borayotir.Ammo, viloyatning tumanlari va
shaharlari aholisining yosh va jinsiy tarkibi bilan bir-birlaridan ancha farq qiladi.
Viloyatning Shahrisabz, Koson shaharlari aholisining tarkibida 0-15 yosh guruhlari
ko`proq, Qarshi shahrida esa kamroq. Ammo, Kitob va Yakkabog`da yoshlar
umumaholining ko`pchiligini tashkil etsa, mehnatga qobiliyatli aholi umumaholi
foizida ko`pchilikni tashkil qiladi.
Qashqadaryo viloyati aholisining yosh tarkibida yoshlarning ko`p bo`lishi
hamda jinslar nisbatining tenglashishi aholining tabiiy ko`payishi
koeffitsiyentining yuqori bo`lishiga olib keladi. Viloyatda yoshlar hisobiga
mehnat resurslarining intensive shakllanishiga to`la shart-sharoitlar mavjud.
Mehnat resurslari yildan yilga yoshlar hisobiga ko`payib boradi. Viloyat shaharlari
va qishloqlari orasida aholining yosh tarkibidagi farqlarning bo`lishi kelajakda
shahar aholisi sonining o`sish sur atining kamayishiga olib keladi. Qishloq’
aholisining yosh tarkibida ayniqsa 0-19 yosh guruhining ko`p bo`lishi aholi ning
takror barpo qilinishiga handa viloyatda umumiy aholining o`sish
koeffitsiyentining yuqori bo`lishiga qulaylik tug`diradi. Viloyat aholisi jinslari
nisbatining teng bo`lishi kelgusida ham aholining tabiiy o`sish koeffitsiyentining
yuqori bo`lishini ta minlaydi.
’
Aholining yosh tarkibi ijtimoiy iqtisodiy va demografik jarayonlarni
–
o`rganish maqsadida aholining yosh guruhlariga bo`linishidir. Aholi yosh guruhlari
va demografik jarayonlar o`zaro uzviy bog`liq holda shakllanadi. Aholi tarkibida
yoshlar salmog`ining yuqoriligi nikoh va tug`ilish kabi yuqori bo`lgan hududlarda
bolalar, yoshlar salmog`i yuqori bo`ladi. Tug`ilish darajasi past bo`lgan hollarda
esa aholi tarkibida qariyalar (60 yosh va undan yuqori) salmog` i va o`lim
hollari ko`proq bo`ladi. Demografik takror barpo bo`lishiningnatijasi va
kelajakdagi demografik rivojlanishning asosi bo`lib xizmat qiladi.

II BOB . QASHQADARYO VILOYATI AHOLI JOYLASHUVINING
XUSUSIYATLARI
I. 2. S hahar va qishloq aholi manzilgohlarining farqi va geografiyasi
Aholi joylashuvini o`rganish muhim geografik - demografik vazifalardan
biri hisoblanadi. A h o l i j o y l a n i s h i ma lum bir o`lcham va turdagi’
xilma xil shakllarga ega bo`lgan aholi manzilgohlari tizimi hamda turini vujudga
–
keltiradi. A h o l i m a n z i l g o h l a r i odamlarning yashash joyi, moddiy va
ma naviy boyliklarni ishlab chiqaradigan va iste mol qiladigan markazlari,
’ ’
avlodlar takror barpo bo`ladigan ijtimoiy hayot o`chog`i hisoblanadi. Aholi
manzilgohlari ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish darajasiga ko`ra o`zaro
–
tafovvutlarga ega bo`lgan, muayyan miqdorda aholi istiqomat qiladigan
hududlardir. Aholi manzilgohlari aholi yashaydigan joylar yoki seliteb hudud ham
deyiladi va aholi geografiyasining asosiy ilmiy tushunchalaridan hisoblanadi.
Aholini hududiy tashkil etishning shakli
– aholi manzilgohlari dir.
S.A.Kovalyov (1963) aholi va aholi manzilgohlarining joylanishini inson
tomonidan yaratilgan odamlar hayoti uchun zarur bolgan moddiy shart-sharoitga
ega, muayyan hududda yashovchi aholining joylashishi, deb ta riflaydi.
’
Jamiyat hayotining asosini uchun va inson tomonidan moddiy boyliklar
ishlab chiqarish tashkil etadi. Har qanday ishlab chiqarish faoliyati muayyan aholi
manzilgohining vujudga kelishiga, rivojlanishiga zamin bo`lib xizmat qiladi. Turli
kattalikdagi aholi manzilgohlari, ularning murakkab tizimlari aholining hududiy
tashkil etish shakllaridir. Uning ijtimoiy tashkil etish shakllariga har xil yosh va
jins, millat, elat, kasb - hunarga mansub kishilar uyushmasi kiradi. Mamlakat
ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishida aholi manzilgohlari muhim o`rin egallaydi. U
–
milliy iqtisodiy hududiy tizimida tabiiy resurslar, ijtimoiy ishlab chiqarish va
infrastrukturani bir birlari bilan bog`lovchi vazifani bajaradi.
–
Guruhlashgan holda joylashgan aholi manzilgohlari esa turli kattalikdagi
shahar va qishloq aholi manzilgohlarining ko`rinishida bo`ladi. Shu sababli

bunday guruh aholi manzilgohlari ikkita s– h a h a r va q i s h l o q aholisi
manzilgohlariga bo`linad i.
Shahar va qishloq manzilgohlarini ajratish uchun shart-sharoitlar
yaratish tarixan ijtimoiy-hududiy mehnat taqsimoti bilan bog`liq. Mehnat
taqsimoti dastavval dehqonchilik mehnatidan sanoat va savdo mehnatinining
ajralib chiqishiga va shu orqali qishloqdan shaharni ajralib chiqishiga olib
kelgan. Bu esa aholi manzilgohlarining ikki asosiy tipini shahar (shaharlar)
–
va qisloq (qishloq, ovul, xutor va b.) tiplarining rivojlanishini taqoza etadi.
Shahar manzilgohlari quyidagi iqtisodiy-xo`jalik funksiyalarini
–
(bir yoki turli birikmalardagi bir necha) bajaradigan aholi manzilgohlaridir:
1) sanoat; 2) tyransport; 3) tashkiliy-xo`jalik, madaniy-siyosiy va ma muriy;
’
4) dam olish va davolanishni tashkillashtirish (kurortlar). Shahar
manzilgohlarini belgilash uchun aholining soni, uning bandligi, (turli
mamlakatlar va rayonlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda) aholi
manzilgohining iqtisodiy va madaniy ahamiyati va boshqa bir qancha
belgilarni inobatga olish zarur. Qishloq joylariga asosan katta bo`lmagan
aholi manzilgohlari mansub. Bunday manzilgohlarning aholisi faoliyatning
hududiy tarqoq turlari bilan shug`ullanadi. Mamlakatimizda bunday aholi
manzilgohlari qishloqlar deyiladi Boshqa mamlakatlarda o`ziga xos nomlar
qo`llaniladi (selo, derevnya, stanitsa, aul, villeyj va b.). Umuman olganda, bu
noml;ar ma lum darajada qishloq joylarining funksional xususiyatlarini
’
anlatadi, ammo bu asosda qishloq joylarini ilmiy jihatdan tiplarga ajratib
bo`lmaydi. Ijtimoiy mehnat taqsimotidagi ustuvor funksiyalariga ko`ra
qishloq joylarining ikki xili
– qishloq xo`jalik va noqishloq xo`jalik joylari
farqlanadi.
Qishloq xo`jalik va qishloq noqishloq xo`jalik aholi manzilgohlari -
“ ” “ ”
qishloq tipidagi aholi yashaydigan joylarning ishlab chiqarish yo`nalishini
oydinlashtiradigan tushunchalardir. Qishloq xo`jalik aholi manzilgohlari
deganda aholisi asosan qishloq xo`jalik mehnati bilan shug`ullanadigan,
noqishloq xo`jalik aholi manzilgohlari deganda esa qishloq xo`jaligidan

boshqa sohada band bo`lgan va boshqa hududiy jihatdan bo`lak vazifalarni
(o`rmon xo`jaligi, transport xizmati, rekratsiya resurslaridan foydalanish va
b.) amalga oshirishda ishtirok etadigan joylardir. Agroindustrial poselok“ ”
o`zida har ikkalaa tipdagi aholi manzilgohlarini birlashtiradi.Bunday
manzilgohlar qishloq joylarida sanoat yoki boshqa armoqning rivojlanishi
natijasida shakllanadi.
Shahar va qishloqni tizimli o`rganish faqat bitta mezonga
asoslanmasligi lozim, zero ulardan har biri mazkut tushunchaning faqat bir
tomonini ifoda etadi. Shahar va qishloq joylarini har tomonlama o`rganish
ucnun ko`pgina mezonlarni jalb etish lozim. Adabiyotlarni o`rganish bizga
shahar va qishloq mezonlarinining quyidahi turlarini belgilash imkonini
“ ” “ ”
berdi:
- aholining soni va uning barqarorlik darajasi; aholining tabiiy va
mexanik harakatining sajiyasi;
- ijtimoiy ishlab chiqarish tarmoq va professional tuzilmasining sajiyasi
va murakkabligi, sanoat, qurilish, transportning darajasi;
- moddiy-hududiy muhit uyushuvi darajasi, aholi manzilgohining
obodonlik;
- xizmat ko`rsatishning rivojlanish darajasi, ya ni sotsial
’
iste molning barcha shakllarini uyushtirilishi;
’
- aholi manzilgoglarining sotsial vazifalari ( jamiyat va iqtisodiyotni
boshqarishda uning roli, atrofdagi aholigohlarga nisbatan funksiyalari);
- aholining turmush tarsi;
- onhlilik holati (shu aholi uchun o`ziga xos me yorlar va qadriyatlar);
’
- aholi manzilgohiga shaharga yoki qishloqqa nisbatan munosabat;
- har bir mezonga mos aniq ko`rsatkichlar tizimi;
Aholi manzilgoglarini shahar va qishloq qa tasniflashni zaruriy
“ ” “ ”
darajaga yetkazish maqsadlarida nazariy mezonlar shakllantirishdan
tashqari yana quyidagilar zarur:

- qishloq dan shahar ga o`tishni ifodalaydigan ko`rsatkichlar“ ” “ ”
boshlang`ich qiymatlarining tizimi;
“ ”
- o`rganiladigan aholigohlarning yig`indisi uchun bu ko`rsatkichlarning
miqdor qiymatlari to`g`risidagi axborot.
Hozircha qishliqlarning tobora urbanizatsiyalashayotganligini va
noqishloq xo`jalik bandligini tarqalishini e tiborga olgan holda aholi
’
manzilgohlarini quyidagi turlarga ajratish maqsadga muvofiq.
1-chizma. Aholi manzilgohlarining tasniflanishi
Shahar va qishloq aholi manzilgohlari bir biri bilan chambarchas bog`liq
–
bo`lib, ular o`rtasida aniq chegara o`tkazib bo`lmaydi. Ammo, shunga qaramasdan,
shahar va qishloqni bir biridan ajratuvchi alohida mezonlar ham mavjud. Bu
–
me zonlar turli davlatlarda o`ziga xos xususiyatlarga ega .
’
Qashqadaryo viloyatida aholi sonining ko`payishiga bog`liq holda uning
geografik joylashuvi va zichligida ham o`zgarishlar sodir bo`ldi. Qishloqlar aholi
yashaydigan manzillarning shaharga nisbatan qadimiyroq shaklidir. Qishloqlar
asosan qishloq xo`jaligi rivojlangan hududlar bo`lib, qishloq xo`jaligi bilan bog`liq
mavsumiy ishsizlik xos bo`lgan hududlardir. Qishloq aholi manzilgohlari undaBARCHA AHOLI MANZILGOHLARI
Sahar(tipidagi) manzilgophlari Shahar bo`lmagan manzilgohlar
Shaharkar Shaharchalar Posyolkalar Qishloqlar

ishlovchilar soni, joylashgan geografik o`rni, bajaradigan funktsiyasiga ko`ra
shahardan farq qiladi.
5-jadval. Qashqadaryo viloyat sahar va qishloq aholisi soning dinamikasi
1991 1995 2000
Jami
aholi Qishloq Shahar Jami
aholi Qishloq Shahar Jami
aholi Qishloq Shahar
ming
kishi ming
kishi ming
kishi % ming
kishi ming
kishi ming
kishi % ming
kishi ming
kishi ming
kishi %
1697 , 7 1251,9 445,8 26,3 1917,9 1426,2 491,7 25,6 2170,2 1615,8 554,4 45,5
2005 2010
Jami
aholi Qishloq Shahar Jami
aholi Qishloq Shahar
ming
kishi ming
kishi ming
kishi % ming
kishi ming
kishi ming
kishi %
2671,0 1512,8 1158,2 43,4
Qishloq aholi manzilgohlarining rivojlanishi qishloq xo`jaligi tarmog`i bilan
chambarchas bog`liq. Biroq, aholisi qishloq xo`jaligida band bo`lmasdan,
sanoatda, transportda va boshqa tarmoqlarda ishlaydigan aralash funktsiyali
qishloq aholi manzilgohlari ham mavjud. Shu sababli qishloq aholi manzilgohlari
bajaradigan funktsiyasiga qarab 3 ta asosiy guruhga birlashtiriladi:
1) qishloq xo`jaligi bilan bog`liq bo`lgan aholi manzilgohlari;
2) qishloq xo`jaligi bilan bog`liq bo`lmagan aholi manzilgohlari;
3) aralash qishloq aholi manzilgohlari;
Shunga bog`liq holda aholisi ham q i s hloq xo`jaligi aholisi va q i shloq“ ” “
xo`jaligida band bo`lmagan qishloq aholisi guruhlariga ajratiladi.
”
Qishloq aholi manzilgohlari tasniflanganda uchta asosiy sinflarga (kichik, o`rta va
katta qishloqlarga) ajratilsada, maxsus tadqiqotlarda aholi soniga ko`ra qishloqlarni
quyidagicha guruqlashtirish maqsadga muvofiq (Soliyev, Nazarov, 2009):
 Mayda qishloqlar
– aholi s oni 500 kishigacha;

 Kichik qishloqlar - 50 0 1000 kishi;–
 O`rta qishloqlar - 100 0 3000 kishi;
–
 Katta qishloqlar - 300 0 5000 kishi;
–
 Yirik qishloqlar - 500 0 kishidan ziyod.
Ammo, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 14-iyuldagi PQ-
120-sonli qarori talablariga asoslangan holda 2009-yilda aholisi kamida 2000 kishi
va undan ziyod bo`lgan qishloqlar shaharchalar guruhiga o`tkazildi.
Qashqadaryo viloyatida 2009-yilgacha 1064 ta qishloq, 12 ta shahar va 4 ta
shaharcha bo`lgan; 2009-yilda Vazirlar mahkamasining qarori bilan yirik
qishloqlarga shaharcha maqomi berilshi munosabati bilan 945 ta qishloq, 12 ta
shahar va 123 ta shaharcha (shahar tipidagi posyolka) hosil bo`ldi (12-jadval).
Qashqadaryo viloyatida 2010-yilning boshida 945 ta qishloq, 12 ta shahar va 123
ta shaharcha (shahar tipidagi posyolka) mavjud. Qishloq aholisining umumiy soni
200 9- yil ning boshida 1 8 92,4 ming kishini tashkil etadi.
II. 2 . Qishloq aholisi va uning tarkibidagi o`zgarishlar ning tahlili
Ma lumki, aholi manzilgohlari - aholi faoliyatining asosiy mashg`ulot
’
maskanidir. Mamlikat va uning regionlarida industrial taraqqiyot, unda
yashaydigan aholi tarkibi va miqdori bilan belgilanadi. Masalan, sanoat sust
rivojlangan mamlakatlarda qishloq aholisi- asosiy, aksincha industrial taraqqiyotga
erishgan mamlakatlarda shaharliklar soni kup buladi.
Qashqadaryo viloyatida o` tgan asrning 70-yillargacha industrial
taraqqiyotning o`ta past bo`lishi sababli uning aholisi tarkibida qishloqliklar
ko`pchilikni tashkil qilgan. 70-yillardan keyin Qarshi cho`lini o`zlashtirish va yer
osti zahiralaridan foydalanish sababli biroz industrial taraqqiyot jonlandi. Bu
aholining yashash sharoiti va tarkibiga ta sir qildi. Natijada viloyat aholisining
’
1959-yilda 86,7 %ini, 2006-yilda 75,4 %ini, 2010-yilda 43,4%ini qishloq aholisi
tashkil etgan(5,6 - jadval).

6 – jadval. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari aholisining dinamikasi
Ming kishi 1989-2008 yillar
T/r. Tumanlar 1989 2008 О‘sish Kо‘payish,
о‘rtacha yillik
1 Dehqonobod 70.8 112.6 159.0 2.45
2 Kasbi 90.5 145.8 161.1 2.55
3 Kitob 95.6 205.3 214.7 4.10
4 Koson 90.0 215.9 240.0 4.75
5 Mirishkor 52.2 89.8 172.0 2.90
6 Muborak 24.5 67.3 274.7 5.45
7 Nishon 49.3 105.2 213.4 4.10
8 Chiroqchi 158.9 301.4 189.7 4.10
9 Shahrisabz 131.0 289.3 220.8 4.25
10 Yakkabog‘ 114.5 203.4 177.6 3.10
11 Qamashi 100.5 203.2 202.2 3.80
12 Qarshi 115.8 184.4 159.2 2.50
13 G‘uzor 81.2 156.4 192.6 3.50
Jadval О‘zR Davlat statistika qо‘mitasi ma’lumotlari asosida tuzilgan.
Hozirgi davrda jahonda yuqori sur atlar bilan rivojlanib borayotgan’
urbanizatsiya jarayoni, shu jumladan O`zbekiston hayotida shaharlar mavqei ortib
borishiga qaramasdan, mamlakatimizning 63,9 %, janubiy viloyatlarning 75,4%
aholisi qishloq joylarida istiqomat qilishmoqda. Prezidentimiz I.A.Karimov
ta kidlaganidek: Hammamizni boqadigan, ozuqa beradigan soha qishloq
’ ” –
xo`jaligi tarmog`idir. ...Farovon hayot qurmoqchi ekanmiz, oldimizga xalq
turmushini yaxshilash... avvalo qishloq xo`jaligi, qishloq hayoti sohasidan
boshlashimiz zarur . Chunki hozirgi paytda mamlakatimizdagi iqtisodiy, ijtimoiy
”
va ekologik muammolar aksariyat hollarda qishloqlar bilan bog`liq. Shuning uchun
qishloqlarni ilmiy o`rganish - davrning eng dolzarb masalasidir. Qishloqlarning
shakllanishi va rivojlanishi hududning tabiiy- iqtisodiy sharoitiga, qishloq
xo`jaligining joylashishiga,transport va milliy iqtisodiyot tarmoqlariga bog`liq.
Shunday ekan, Qashqadaryo viloyati qishloq muammosining yechimi uchun
tabiiy-iqtisodiy geografik jihatdan yetarli imkoniyatlarga ega. Ayniqsa iqlimiy
sharoiti qishloq xo`jaligida sug`orma va lalmikor dehqonchilik, sabzavot-
polizchilikni rivojlantirish uchun qulay. Bu tarixiy davrlarda aholining asosiy
qismi qishloq xo`jaligi bilan shug`ullanib kelishiga ta sir etgan. Binobarin
’

Qashqadaryo viloyatidagi aholi manzilgohlarining 87,5 %ini qishloqlar tashkil
etadi. hisoblanadi. Qolgan 1 2 ,5 %i shahar manzilgohlaridir.
Qarshi cho`lini o`zlashtirishi bilan qishloq aholisi ning soni yana tez ortdi.
Bunda viloyat qishloq aholisining 1959-1996 yillarda o`rtacha yillik ko`payish
sur ati 5,60%ni va 1989-1996 yillarda esa 3,52%ni tashkil qilgan. Bu’
ko ` rsatgichlar mamlakatimizda 3,26% va 2,98%ni, Surxondaryo viloyatida 6,08 va
3,52%ga teng bo ` lgan. Umuman viloyat qishloq aholisining o`sish sur ati
’
bo`yicha mamlakatda Surxondaryodan keyin ikkinchi o`rindadir. Lekin
mamlakatimizda va uning ko`pchilik viloyatlarida 1990-yillardan boshlab qishloq
aholisining o`sish sur ati shaharliklarga nisbatan ortib bormoqda. Buning
’
oqibatida 1959-yilda viloyatdagi qishloq aholisining soni 441 ming kishini tashkil
etgan bo`lsa, 2007-yilda bu ko`rsatkich 1892,4 ming kishiga yetdi.
Kelajakda mamlakatimizda sanoat korxonalari asosan qishloq joylarda
quriladi. Bu yaqin o`n yillarda qishloqlarda urbanizatsiya jarayonini rivojlanishiga
sezilarli ta sir etadi. Bu qishloq aholisining ko`payishi umumiy aholi tarkibida
’
ham ijobiy o`zgarishlarga olib keladi. Natijada hozir aholisi 3000 kishidan ortiq
aholi yashaydigan qishloqlar shaharchalariga va shaharlarga aylanishi mumkin(7-
jadval).
Qashqadaryo viloyati aholisining tarkibida qishloq aholisi barcha davrlarda
shahar aholisiga nisbatan doimo yuqori bo`lgan. Shuningdek, qishloq aholisining
tabiiy o`sishi ham ko`proq b o` lgan. 1990-yilda qishloqlarda 1210,7 ming kishi
istiqomat qilgan bo`lsa, bu ko`rsatkich 2000-yilda 1615,7 ming kishini, 2006-yilda
esa 1823,1 ming kishini tashkil etgan, ya ni 2006-yilda qishloq aholisining
’
salmog`i viloyat aholisining 75,4 % ini tashkil etdi.
7-jadval.Qashqadaryo viloyati qishloq aholi manzilgohlarining
aholi soni bo yicha guruhlanishi
‘
T/r. Qishloq aholi manzilgohlari aholi
soni bo yicha kishi
‘ Qishloq aholi
manzilgohlari Aholisi
soni % kishi %
1 250 kishigacha 46 4,4 7693 0,5

2 251-500 kishi 129 12,3 51284 3,6
3 501-1000 kishi 310 29,6 230546 15,9
4 1001-2000 kishi 369 35,3 515064 35,6
5 2001-3000 kishi 105 10,1 255893 17,7
6 3001 va undan ortiq kishi 87 8,3 386418 26,7
JAMI: 1046 100,0 1446898 100,0
Shuningdek, aholining tabiiy o`sishi ham qishloqlarda ko`proq bo`lgan.
1990-yilda qishloqlarda 1210,7 ming kishi istiqomat qilgan bo`lsa, bu
ko`rsatgich 2000-yilda 1615,5 ming kishini, 2006-yilda esa 1859,0 ming kishini
tashkil etgan, ya ni 2006-yilda qishloq aholisining salmog`i viloyat aholisining’
75,4 % ini tashkil etdi. Viloyatda seraholi 119 ta qishloqqa shaharcha maqomi
berilgach, viloyat qishloq aholisining soni 1455,7 ming kishini yoki 57,7% ni
tashkil etdi.
Aholi soni boyicha viloyatda Chiroqchi tumani oldinda turadi (2001 yi lda l
257 ming kishi , 2009-yilda 311,4 ming kishi ) . Bu tumanda viloyat aholisining 12
%i istiqomat qiladi. Shahrisabz tumanining aholisi (Shahrisabz shahrini qo`shib
hisoblaganda) 2009-yilda 297,8 ming kishihi tashkil etadi. Chiroqchi va
Shahrisabz tumanlarida viloyat aholisining qariyb 1|4 qismi yoki 23,5 %i
istiqomat qiladi. Chiroqchi tumanida aholining o`rtacha zichligi har 1km 2
ga
110,3 kishi, Shahrisabz tumanida esa 173,5 kisini tashkil etadi (8-jadval).
Qishloq tumanlari orasida aholi soniga ko`ra yuqorida nomlari qayd qilingan
tumanlardan keyin uchinchi o`rinda Koson tumani (2009-yilda 223,3 ming kishi)
turadi. Tumanda aholining o`rtacha zichligi har 1 km 2
ga 122,9 kishi bo`lib,
viloyatda bu ko`rsatkich bo`yicha Kasbi (212,7 kishi), Qarshi ( 209,5 kishi),
Shaqhrisabz (173,5 kishi) va Yakkabog` tumanlaridan keyingi beshinchi o`rinda
turadi.
8 -jadval . QASHQADARYO VILOYATI TUMANLARIDA AHOLINING
SONI VA O RTACHA ZICHLIGI
‘
20 04 yil bo yicha
‘
№ Tumanlar Umumiy yer Aholi, ming kishi Aholining

maydoni,
ming kv.km o‘rtacha
zichligi,
1 km 2
/ kishiJami
Shahar
aholisi
Qishloq
aholisi
1 Dehqonobod 4,0 106,8 8,3 98,5
2 Kasbi 0,7 137,7 - 137,7
3 Kitob 1,8 195,2 36,5 158,7
4 Koson 1,8 203,4 59,3 144,1
5 Mirishkor 3,1 84,3 - 84,3
6 Muborak 3,1 63,5 24,0 39,5
7 Nishon 2,1 99,1 18,8 80,3
8 Chiroqchi 2,8 284,0 18,2 265,8
9 Shahrisabz 1,7 276,9 99,1 177,8
10 Qamashi 2,6 191,6 33,3 157,8
11 Qarshi 0,9 175,2 15,8 159,4
12 G uzor
‘ 2,6 149,0 22,7 126,3
13 Yakkabog
‘ 1,3 193,3 34,0 159,3
Qashqadaryo
viloyati 28,6 2378,5 589,0 1789,5
20 08- yil bo yicha
‘
№ Tumanlar Umumiy yer
maydoni,
ming kv.km Aholi, ming kishi Aholining
o‘rtacha
zichligi,
1 km 2
/ kishi
Jami
Shahar
aholisi
Qishloq
aholisi
1 Dehqonobod 4,0 112,6 9,4 103,2
2 Kasbi 0,7 145,8 - 145,8
3 Kitob 1,8 205,3 38,0 167,3
4 Koson 1,8 215,9 60,5 155,4
5 Mirishkor 3,1 89,8 - 89,8
6 Muborak 3,1 67,8 24,8 42,5
7 Nishon 2,1 105,2 20,5 84,7
8 Chiroqchi 2,8 301,4 20,7 280,7
9 Shahrisabz 1,7 289,3 100,9 188,4
10 Qamashi 2,6 203,2 35,8 167,4
11 Qarshi 0,9 184,4 16,8 167,6
12 G uzor
‘ 2,6 156,4 23,6 132,8
13 Yakkabog
‘ 1,3 203,4 36,1 167,3
Qashqadaryo
viloyati 28,6 2509,4 616,5 1892,9
20 10 yil bo yicha
‘
№ Tumanlar Umumiy yer Aholi, ming kishi Aholining

maydoni,
ming kv.km o‘rtacha
zichligi,
1 km 2
/ kishiJami
Shahar
aholisi
Qishloq
aholisi
1 Dehqonobod 4,0 120 , 0 22 , 6 97 , 4 30 , 0
2 Kasbi 0,7 154 , 5 59 , 8 94 , 7 220 , 7
3 Kitob 1,8 218 , 4 83 , 5 134 , 9 121 , 3
4 Koson 1,8 230 , 6 117 , 4 113 , 2 128 , 1
5 Mirishkor 3,1 96 , 3 37 , 0 59 , 3 31 , 0
6 Muborak 3,1 70 , 8 56 , 0 14 , 8 22 , 8
7 Nishon 2,1 113 , 6 68 , 3 45 , 3 54 , 0
8 Chiroqchi 2,8 323 , 2 77 , 1 246 , 1 115 , 4
9 Shahrisabz 1,7 306 , 5 162 , 7 143 , 8 180 , 2
10 Qamashi 2,6 216 , 7 51 , 7 165 , 0 83 , 3
11 Qarshi 0,9 198 , 2 71 , 2 127 , 0 220 , 2
12 G uzor
‘ 2,6 164 , 6 40 , 0 124 , 6 63 , 3
13 Yakkabog
‘ 1,3 215 , 4 68 , 7 146 , 7 165 , 6
Qashqadaryo
viloyati 28,6 2671 , 0 1158 , 2 1512 , 8 93 , 4
9-jadval. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlarining urbanizatsiya va
shahar joylar bilan ta’minlanganlik darajasi
№ Tuman Maydoni
(ming
km 2
) Jami
aholi
(ming
kishi) Shu jumladan Urbanizatsiya
Darajasi (%) Shahar
joylar
soni Shahar
joylar
Zichligi,
(ming
km 2
/ga)sahar qishloq
1 Dehqonobod 4,0 117,5 22,2 95,3 18,9 3 0,8
2 Kasbi 0,7 151,7 58,8 92,9 38,7 9 12,8
3 Kitob 1,8 214,0 82,1 131,9 38,4 14 7,8
4 Koson 1,8 225,7 114,7 111,0 50,8 15 8,3
5 Mirishkor 3,1 94,0 36,0 58,0 38,3 3 1,0
6 Muborak 3,1 69,5 55,0 14,5 79,1 6 1,9
7 Nishon 2,1 110,8 66,4 44,4 59,9 11 5,2
8 Qamashi 2,6 212,0 50,6 161,4 23,9 6 2,3
9 Qarshi 1,0 193,4 69,1 124,3 35,7 18 18,0
10 Yakkabog
‘ 1,3 211,3 67,6 143,7 32,0 15 11,5
11 G uzor
‘ 2,6 161,8 39,3 122,5 24,3 6 2,3
12 Shahrisabz 1,7 300,5 159,9 140,6 53,2 20 11,7
13 Chiroqchi 2,8 315,6 75,8 239,8 24,0 9 3,2
Biloyat
bo`yicha 28,6 117,5 1135,7 1480,3 43,4 135 6,1

Aholi soniga ko`ra Koson tumanidan keyingi o`rinni aholisining soni 116,8
ming (2009- yil) bo`lgan Kitob tumani band etgan bo`lib, tuman aholisining qariyb
20%i tumanning ma muriy markazida Kitob shahrida istiqomat qiladi.
’ –

Qamashi va Yakkabog` tumanlarida mutanosib ravishda 207,8 ming va
207,4 ming kishi istiqomat qiladi. Ammo maydomiga ko`ra Qamashi tumanidan
(2,6 ming km 2
) ikki marta kichik bo`lgan Yakkabog` tumanida (1,3 ming km 2
)
aholining o`rtacha zichligi ( har 1 km 2
ga 159,8 kishi) ikki baravar ziyod.
Qashqadaryo viloyatining maydoniga ko`ra eng katta Dehqonobod (– 4 , 0
ming km 2
), Mirishkor ( 4 , 0 ming km 2
) va Nison ( 4 , 0 ming km 2
) tumanlarining
demografik saloxiyati nisbatan kichik. Dehqonobod tumanida 115,3 ming kishi,
Mirishkor tumanida 92,0 ming kishi va Nishon tuanida 68,7 ming kishi yashaydi.
Shunday qilib, viloyatning toq`li va cho`l hududlaridagi tumanlar eng kam aholi
yashaydigan tumanlardir.
Viloyatda aholi salmog iga ko ra G uzor (164,6 ming kishi), Kasbi
‘ ‘ ’
(154,5 ming kishi), Qarshi (198,2 ming kishi) tumanlari o rtacha ko rsatkichga
‘ ‘
ega. Ayni vaqtda Qarshi (0,9 ming km 2
) va Kasbi (0,7 ming km 2
) tumanlarining
yer maydonining kichikligi sababli aholi zichligi viloyat darajasida eng yuqori
ko rsatkichga ega (tegishlicha 220,2 va 220,7 kishi 1 km
‘ 2
ga).
Umuman olganda, yuqori mintaqa (Shahrisabz, Yakkabog` va Kitob
tumanlari) ko`p jihatdan Respublikamizning aholisi zich voha va vodiylariga
o`xshab ketadi. Ammo, ta kidlash joizki, zichlik, qo`yi mintaqaning ayrim
’
tumanlarida (Kasbi, Qarshi) ham ancha yuqori, ya ni 190-200 kishiga teng.
’
Qashqadaryo viloyati miqyosida aholi zichligi Qarshi shahri qo shib
‘
hisoblamaganda har 1 km 2
ga 93,4 kishiga to g ri keladi. O z navbatida
‘ ‘ ‘
Qashqadaryo viloyati aholi zichligi bo yicha Respublikada Farg ona vodiysi,
‘ ‘
Toshkent va Samarqand viloyatlaridan keyingi o rinda turadi.
‘
Qashqadaryo viloyatida o`tgan asrning 70 yillariga qadar ham kichik
–
qishloqlar ko`pchilikni tashkil etgan. Qarshi cho`lini o`zlashtirish va sug`orish
hamda yer osti boyliklaridan foydalanish darajasining oshishi, ishlab chiqarishning
rivojlanishiga bog`liq holda qishloqlarning yiriklashuvchi sodir bo`ldi.
Ikkinchidan, tog` hududidagi kichik qishloqlardan aholining Qarshi cho`liga
ko`chirilishi, suv omborlari o`rnidagi qishloq aholisining boshqa hududlarga
o`tishi ta sirida bo`ldi. Shu bois Qarshi cho`lida yangi qishloqlar tashkil topdi.
’

Ammo viloyat miqyosida qishloqlarning soni ko`paymadi, aksincha kamayib
bordi. 1970 yilda viloyatda 1 211 ta qishloq bo`lgan, 1979-yilda esa qishloqlarning
soni 1 014 tani, 1989-yilda 1 080 tani tashkil etgan. 2005-yil ma lumotlariga’
ko`ra viloyatda 1 064 ta qishloq mavjud.
Qishloqlar sonining kamayishi, shuningdek, shaharlar bilan tutashgan
qishloqlarning shaharlarga qo`shilishi bilan ham bog`liq. 1979 1992-yillarda 33
–
ming qishloq aholisi qishloqlarni shaharlar tarkibiga kiritilishi munosabati bilan
shahar aholisi maqomini olgan. Shu yillarda Qarshi shahriga yaqin atrofdagi 17 ta
qishloq (Aralovul, Arabxona, Qavali, Xudoyzot, Tutak, Yakkabog`, Kamandi va b.
qishloqlar); Chimqo`rg`on, Pachkamar va Hisorak suv omborlarining barpo etilishi
munosabati bilan ularning o`rnidagi qishloq ko`chirilgan edi. Shuningdek,
Shahrisabz shahriga 15 ta qishloq va Kitob shahriga 3 ta qishloq qo`shilgan va
Kitob shahriga 3 ta qishloq qo`shilgan edi. Shu tufayli 31 ta qishloq yangi
hududlarda shakllandi. Qarshi cho`lida Mirishkor tumanida Chamanzor, Navbahor,
Guliston, Obod, Cho`lquvar; G`uzor tumanida Sho`rtan, Chilgiz va 8 Mart;
–
Qamashi tumanida Guliston, Mirzadala; Qarshi tumanida Bog`obod, Yangiobod,
Haqiqat; Koson tumanida Gulbog`; Muborak tumanida Yangier, Gulshan,
Zarbuloq; Nishon tumanida Oydin, Do`stlik, Nuriston, Ko`chatzor, Navro`z, Oq
oltin, Paxtakor, Yulduz, Shirinobod, Guliston; Chiroqchi tumanida Navro`z va
boshqa qishloqlar shakllandi. Shuningdek, yangi sug`orish inshoatlari asosida
chorvachilikka ixtisoslashgan xo`jaliklarning paxtachilikka ixtisoslashuvi tufayli
ariqlar (kanallar) yoqasida yangi qishloqlar shakllandi va eskilari yiriklashdi.
Viloyatda yer osti tabiiy boyliklarining ochilishi va foydalana boshlashi, bir
qator transport infratuzilmalarining Qarshi, Yakkabog`, Qamashi Chiroqchi,
– –
Qamashi Langar, Qarshi Samarqand, Qarshi Buxoro avtotransport yo`llari
– – –
hamda Qarshi Amudaryo, Qarshi Samarqand temir yo`llarining ishga
– –
tushirilishi; G`uzor Boysun Qumqurg`on temir yshllarining qurila boshlanishi
– –
tufayli kichik qishloqlar yiriklasha bordi. Buning natijasida 1970 1989 yillarda
–
qishloqlar soni 121 taga, 1996 2004 yillarda esa 16 taga kamaydi. Ammo,
–
viloyat qishloqlarida aholining soni 1970 1989 va 1996 2004-yillarda tez
– –

o`sdi. 1970-yilda har bir qishloqda o`rtacha 552,8 kishi yashagan bo`lsa, 1979-
yilda 808,7 kishi va 1989-yilda 1098,8 kishi yashaydi hozirgi paytda viloyatdagi
qishloqlarning yiriklashuvi va yangi qishloqlarning shakllanishi bilan qishloqlar
orasidagi masofa ham sezilarli o`zgardi. Masalan, 1989 yilda viloyatning
qishloqlari orasidagi masofa 5,4 kmni, 2006 yilda 5,1 kmni tashkil qildi. Demak,
viloyatning Kitob, Shaxrisabz, Yakkabog`, Qamashi, Chiroqchi, Kasbi, Qarshi
tumanlarida qishloqlar zich joylashgan.
Viloyat qishloqlari orasida aholisi 100 va 101 500 kishi bo`lganlari tobora–
kamayib bormoqda. Masalan, keyingi yillarda qishloqlarning yiriklashuvi
natijasida ularning soni kamaygan holda, aholi soni 501 1000 kishi bo`lgan
–
qishloqlar soni 310 tadan 369 tagacha, aholisi 1001 3000 kishi bo`lgan
–
qishloqlar 161 taga, 3000 dan ziyod kishi yashaydigan qishloqlar 36% ga
o`sgan.Viloyat tumanlarida qishloqlarning zichligi va ularda yashayotgan aholi
soni bir-biridan keskin farq qiladi.
Binobarin, viloyatning tog`li qismida ham kelgusida aholisi 101 500
–
kishilik qishloqlarni saqlab qolish maqsadga muvofiq. Zero, hozirgi paytda ham
tekislik hududlarida aholining rivojlanishi va suv bilan holda aholini
joylashtirishda muammolar yuzaga kela boshladi.
Viloyatning tog` hududlarida joylashgan qishloqlarda 101 500 kishi
–
yashaydigan qishloqlar ko`proq. Tog` oldi adirlarida Chiroqchi, Qamashi,
Yakkabog` tumanlarida 500 1000 va 1001 3000 kishi yashaydigan qishloqlar
– –
ko`pchilikni tashkil etadi.
Qarshi cho`li tumanlarida 1001-5000 kishi, Qamashi, Dehqonobod,
Shaxrisabz, Chiroqchi, Yakkabog` tumanlarining tog` rayonlarida 101-500 va 501-
1000 kishilik qishloqlar ko`pchilikdir. Umuman, viloyatning tog` zonasida yer
zahiralarining iqtisodiy koeffitsiyenti kamligi va suv tanqisligi, transport
aloqalarining noqulayligi, yer yuzasining notekisligi tufayli yirik qishloqlar kam,
ammo yiriklashuv davom etadi.
Viloyatning ko`pgina qishloqlarida aholining tez ko`payishiga bog`liq holda
itqisodiy imkoniyatlar yil sayin kamaymoqda, ortiqcha mehnat resurslari vujudga

kelmoqda. Qishloq aholisi 1000 kishidan, aqniqsa 3000 5000 dan ortiq bo`lgan–
qishloqlar soni ko`payib bormoqda. Bu holat ayniqsa 1996 2006-yillarda ancha
–
tezlashdi.
Aholisi 3000-9000 gacha bo`lgan 49 ta qishloqda aholi zichligi 4000-12000
kishiga yaqinlashgan bu yirik qishloqlarda xom-ashyolarni qayta ishlash sanoat
korxonalari sezilarli qurilmagan natijada bu qishloqlarda iqtisodiy, sotsial va
ekologik holat keskinlashmoqda.
Qashqadaryo viloyat aholi va mehnat resurslarining о‘sish sur’ati bо‘yicha
О‘zbekiston viloyatlari orasida Surxondaryo viloyatidan keyingi о‘rinda turadi.
Ammo, Qashqadaryoi viloyat eng yirik qishloq xо‘jalik va yoqilg‘i ishlab
chiqaradigan viloyat bо‘lishiga qaramasdan, aholini ish bilan ta’minlash masalasi
yil sayin murakkab bо‘lgan geografik hududga aylanmoqda. Bu masala viloyat
resurslarini ilmiy-amaliy jihatdan о‘rganishni taqoza etadi.
Bu yerdagi mehnat resurslarining soni va sifati ham aholining umumiy
soniga va yosh tarkibiga, migratsion harajatiga bog‘liq. Masalan, 1926 yilda
mehnatga layoqatli yoshgacha salmog‘i 33,3%ni tashkil etgani holda, 1959 va
1979 yillarda 43,5 va 48,9% ga tо‘g‘ri keldi. Bu yillarda viloyatga kо‘chib
keluvchilar oqimining kо‘pligi jami aholi tarkibidagi yoshlar salmog‘ining
kо‘payishiga sabab bо‘lgan. Aholi yosh tarkibidagi bunday siljishlar ayniqsa,
mehnatga layoqatli yoshdagilarda aniq namoyon bо‘ladi. Ularning jami aholiga
nisbatan ulushi mustaqillik yillarida 47,3% dan 51,8% gacha oshdi. 1979 yilda esa
bu toifalarning ulushi 42% ni tashkil etgan. Umuman olganda, 1979-1991 yillarda
aholi yosh tarkibidagi siljishlar natijasida 379,4 ming, 1991-2004 yillarda esa
492,5 ming kishi mehnatga layoqatli yoshga о‘tgan. Ayni paytda yuqoridagiga mos
holda 72,1 va 54 ming kishi mehnatga layoqatli yoshdan nafaqa yoshiga о‘tgan.
Hozirgi paytda viloyatda nafaqaxо‘rlarning umumiy soni 224,7 ming kishi bо‘lib,
ulardan 148,4 ming kishi yoshga doir nafaqa olishadi (nogironligiga kо‘ra 56,6
ming, boquvchisini yо‘qotganligi uchun 19,7 ming kishi nafaqa oladi). Ta’kidlab
о‘tganidek, о‘tgan asrning oxirgi choragidan va mustaqillik yillarida mehnatga
layoqatli yoshdagi kattalar ulushi asta-sekinlik bilan ortib bormoqda.

О‘zbekistonda nafaqa yoshiga yetganlar ham о‘z xohishiga kо‘ra,
salomatliklari imkon bersa, ijtimoiy ishlab chiqarishda qatnashishlari mumkin.
Mamlakatimiz iqtisodiyotida band aholining ma’lum qismini nafaqa yoshdagi
aholi tashkil etmoqda. О‘zbekiston davlati nafaqa yoshidagi aholiga, qariyalarga
alohida e’tibor bilan qaramoqda. 2002 yilni “Qariyalarni qadrlash yili” deb e’lon
qilinishi buning isbotidir. Mamlakatimizda shuningdek, qariyalarni e’zozlash
ularga g‘amxо‘rlik qilish bо‘yicha juda kо‘p chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
О‘zbekistonda, shum jumladan Qashqadaryo viloyatida ham, demografik
vaziyat, ayniqsa tug‘ilish jarayonining kamayib borayotganligi (1991-yilda
О‘zbekistonda tug‘ilishning umumiy koeffitsiyenti 34,5% ni tashkil etgan bо‘lsa,
2004-yilda bu kо‘rsatgich 25% ni tashkil etdi yoki 14% ga kamaydi) yaqin
kelajakda jami aholi salmog‘ida qariyalar ulushining oshib borishidan dalolat
beradi. Bu hol о‘z navbatida, О‘zbekistonda ham butun jahondagi kabi (jahon
aholisining tarkibida qariyalar salmog‘i 7% ni tashkil etadi) qariyalarning ijtimoiy-
demografik guruh sifatidagi mavqei oshib borishi hamda ularga alohida ijtimoiy-
iqtisodiy e’tibor lozimligini taqoza etadi.
Qashqadaryo viloyati jami aholisi tarkibidagi 0-9 yoshdagi yoshlar ulushi
1926-1970-yillarda 26,6% dan 37,1% gacha oshgan. Bu hol 1960-1980 - yillarda
viloyatda tug ilish koeffitsiyentining ortib borishi bilan izohlanadi. 2004 yilda esa‘
0-9 yoshlar salmog i jami aholi tarkibida qisqargan va 33,5% ni tashkil etadi.
‘
Hozirgi davrda bolalar salmog ining qisqarishi 1990
‘ - yillardan boshlab viloyatda
tug ilishning keskin kamayishi bilan bog liq.
‘ ‘
Bunday о‘zgarishlar aholi yosh tarkibining siljish orqali keyingi davrlar yosh
tarkibida ham о‘z aksini topib, 1979 yilda 10-19 yoshlar salmog‘ining 26%
bо‘lishiga olib kelgan. 1979-1989 yillardagi migratsion aloqalar mazkur yosh
toifalar ulushining 21,9% gacha qisqarishiga sabab bо‘lsada, hozirgi paytda
ularning salmog‘i yana ortib bormoqda (2004-yilda 24,7%). Ayni holat 20-29-, 30-
39 va 40-49 yoshdagilar uchun xos bо‘lib, ularning ulushi 1989-2004 yillarda
yuqoridagiga mos holda 110,7, 118,6%ga kо‘paygan.

Qashqadaryo viloyatida ijtimoiy infratuzilma obyektlarining barpo etilishi,
ijtimoiy sohalarning rivojlanishi aholining о‘rtacha umr kо‘rish darajasining
nisbatan oshishiga imkon bergan va shunga bog‘liq holda 50-59 yoshlar soni 1939-
1959 yillarda oshib borgan. 1970-yilda umumiy aholi tarkibida 0-9 yoshlilar
miqdorining kо‘pligi aholining 50-59 yoshdagi toifalari ulushining nisbatan kam
(38%) bо‘lishiga sabab bо‘lgan. Bu holatning ikkinchi sababi esa bu yosh
toifalarining 1910-1920 yillarda va ularning katta qismi ikkinchi jahon urushida
halos bо‘lganliklari bilan bog‘liq. 1979-yildan boshlab hozirgi paytga qadar 50-59
yoshlarning jami aholiga nisbatan salmog‘i qisqarib ketmoqda.
Lekin keyingi yillarda demografik jarayonlar yaqin yillarda ularning
salmog‘i ortishidan dalolat beradi. Bu holat 60-69 yosh hamda 70 yosh undan
kattalarda ham kuzatiladi. Umuman olganda, tug‘ilish jarayonlaridagi о‘zgarishlar
aholining yosh tarkibiga va shu orqali mehnat resurslarining miqdor va sifat
kо‘ratgichlariga ta’sir etmoqda. Hozirgi mehnatga layoqatli yoshdan о‘tganlar
salmog‘ining ortishiga olib keladi.
Kо‘rish mumkinki, aholining umumiy soni bir yilda 42,2 ming kishiga
kо‘paygan. Bu umumiy aholi sonidan salkam 2% ini tashkil qiladi. Lekin aholining
soni jihatdan kо‘payishi tabiiy о‘sish hisobiga emas, (chunki tug‘ilish ham, о‘lim
ham kamaygan), balki viloyatda boshqa joylardan aholining kо‘chib kelishi
(migratsiya) hisobiga sodir bо‘lgan. Mehnat resurslarining salkam 26 ming kishiga
kо‘payishiga esa omil hisobiga: mehnat qobiliyatini yо‘qotganlarga nisbatan
mehnatga layoqatli yoshga yetganlar soni kо‘pligi va viloyatga mehnatga layoqatli
aholining kо‘chib kelishi tufayli sodir bо‘lgan.
Qashqadaryo viloyatida mehnat resurslarining tumanlar bо‘yicha
taqsimlanishi о‘ziga xos xususiyatlarga ega. (14-jadval). Viloyat tumanlari orasida
Muborak (jami aholi soniga nisbatan 65,7%), Mirishkor (54,8%) va Qarshi tumani
(52,6%) eng katta mehnat resurslariga ega.
-jadvaldan kо‘rinadiki, mehnatga layoqatli aholining Nishon tumanida
86,7%, Mirishkor tumanida 75,7%i iqtisodiyotda band. Qolgan tumanlarda bu
kо‘rsatkich viloyatdagiga (66,6%) nisbatan pastroq.

О‘zbekistonning mustaqillikka erishishi va bozor iqtisodiyot
munosabatlariga о‘tish yangi mulkchilik shakllariga asoslangan ishlab
chiqarishning rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratib beradi. Shu sababli
mamlakatimizda xususiy menat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi kishilarning soni
qishloq xо‘jaligi, savdo, xizmat kо‘rsatuvchi tarmoqlarda ayniqsa tez sur’atlar
bilan о‘sib bormoqda.
Mustaqillikning dastlabki yillarida yoz baholar va savdo liberallashtirildi,
qishloq xо‘jaligi hamda maishiy xizmat kо‘rsatish korxonalarining ma’lum qismini
xususiylashtirish bо‘yicha ma’lum turlar amalga oshirilda. Moliya va byudjet
sohalarida islohotlar о‘tkazildi, xususiy mulkchilik va xorijiy investitsiyalar
bо‘yicha qonunlar qabul qilindi. 1998 yilning yanvarida qabul qilingan. “Aholi
bandligi haqida”gi qonun tо‘liq bandlik xizmatini tashkil etishga yо‘l ochdi.
Aholining tez sur’atlar bilan kо‘payishi va uning tarkibi bandligi barqaror
ravishda о‘sishini ta’minlashni taqozo etadi. Iqtisodiy demografik va geografik
xususiyatlarni hisobga olgan holda aholi bandligining tizimi tubdan о‘zgartirilib
bormoqda. Bu vazifani amalga oshirishda samarali faoliyat kо‘rsatuvchi mehnat
bozorlari (birjalar) muhim о‘rin egallaydi. Chunki ish kuchidan samarali
foydalanishga “raqobat” muhitini shakllantirmasdan turib erishish mumkin emas.
Aholi bandligiga mos muammolarni bozor qonuniyatlariga mos holda hal
etish natijasida uning tarkibida mustaqillik yillarida katta о‘zgarishlar sodir bо‘ldi.
Mamlakatimizning barcha hududlarida aholining tabiiy о‘sishi mehnat
resurslaridan samarali foydalanish muammosini vujudga keltirmoqda. Bu avvalo,
aholi tarkibida yoshlar salmog‘ining kо‘pligi, shahar va qishloq joylarda amalga
oshirilayotgan islohotlar bilan bevosita bog‘liq. Ta’kidlab о‘tilganidek,
mamlakatimizning ma’muriy birliklari bо‘lgan viloyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishi ularning tabiiy va iqtisodiy salohiyati orqali belgilanib, bu
kо‘rsatkichlar har bir hududning rivojlanish darajasini о‘zida aks ettiradi.
Viloyatlarning bu resurslari imkoniyatlaridan samarali foydalanish iqtisodiy
rayonlar rivojlanishini ta’minlashda hisobga olinishi zarur bо‘lgan eng muhim
omillardir. Bir qator ijtimoiy-iqtisodiy muammolar yechimida, umuman ishlab

chiqarish kuchlarini rivojlantirish bilan bog‘liq masalalarni ishchi kuchidan
samarali foydalanish asosiy о‘rinda turadi.
Qashqadaryo viloyatida aholining tabiiy о‘sishi ancha yuqori bо‘lgani
sababli mehnat resurslari salohiyati uning bandlik darajasiga kо‘ra nisbatan
yuqoriroqdir. Viloyatda aholining о‘sish sur’atlari shahar va qishloqlarda deyarli
tinch, ammo, mehnatga layoqatli kishilarning soni qishloqlarda shaharlardagiga
nisbatan ancha kо‘proq. 2005 yilning boshidagi ma’lumotlarga kо‘ra, Qashqadaryo
viloyati aholisining qariyb 75,3%i qishloqlarda istiqomat qiladi. Viloyat
iqtisodiyotining “о‘zagi”ni qishloq xо‘jaligi tashkil etganligi sababli mehnat
resurslaridan oqilona foydalanish viloyatning qishloq joylarida ancha keskin
muammo bо‘lib qolmoqda. Chunonchi, qishloq xо‘jaligi tarmoqlarida band aholi
salmog‘ining yuqori darajada saqlanib kelayotganligi mazkur muammolar
dolzarbligini yanada oshiradi.
Viloyatda qishloq xо‘jaligida band bо‘lgan aholining salmog‘i Shahrisabz,
Yakkabog‘, Dehqonobod, Chiroqchi tumanlarida nisbatan tez о‘smoqda. Shu
sababli viloyatning qishloq joylarida mehnat resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish uning shaharlaridagiga nisbatan ancha keskinroq. Bu
muammoning yechimida tumanlardagi mehnat bо‘limlari faoliyatini yanada
takomillashtirish muhim о‘rin tutadi. Tabiiyki, qishloq xо‘jaligi ishlab
chiqarishining о‘zi, о‘sib kelayotgan mehnatga layoqatlgi yoshlarning hammasini
ish bilan ta’minlay olmaydi.
Aksincha, qishloq xо‘jaligida ilg‘or texnologiyalarning fermer xо‘jaliklarida
joriy etilishi bu sohada ishlovchilarning muayyan qismining ishsiz qolishiga sabab
bо‘ladi.
Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda ham bevosita qishloq xо‘jaligi ishlab
chiqarishda ishlaydigan ishchilar soni qisqarib bormoqda. Masalan, AQSH, GFR,
Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya kabi rivojlangan mamlakatlarda qishloq
xо‘jaligida band bо‘lganlar ulushi 5-6% dan ziyod emas.
Qishloq xо‘jaligida iqtisodiy islohotlarning jadal sur’atlar olib
borilayotganligi, ayniqsa fermer xо‘jaliklarining tobora kо‘payib borayotganligi,

О‘zbekistonning barcha viloyatlarida, shu jumladan, Qashqadaryo viloyatida ham
qishloq xо‘jaligida band aholi sonining qisqarib borishiga olib kelmoqda. Shu
sababli mehnat faoliyatining boshqa sohalarida yangi ish joylarini tashkil qilishga
yо‘naltirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Yangi ish joylarini avvalo
ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilma tarmoqlarida imkoni boricha qishloq
joylarida tashkil qilish xо‘jalik maxsulotlarini qayta ishlash sanoatini, kichik va
о‘rta biznesni yо‘lga qо‘yish yо‘li bilan birgalikda rivojlantirishga e’tiborni
qaratish lozim. Prezidentimiz I.A. Karimov ta’kidlaganlaridek, “...faqat kichik va
xususiy tadbirkorlikni keng hamma joyda rivojlantirish hisobigagina g‘oyat keskin
rivojlantirish hisobigagina g‘oyat keskin muammoni-aholini, ayniqsa ortiqcha
mehnat resurslari mavjud bо‘lgan qishloq joylar va mintaqalarda ish bilan
bandlikni ta’minlash vazifasini hal qilishga qodir bо‘lamiz...” 2

X U L O S A
O`zbekiston Respublikasini iqtisodiy rayonlashtirish masalalari bilan
ko`plab olimlar shug`ullanishgan. Jumladan, A.Soliev tomonidan bozor
2
I.A. Karimov: “О‘zbekiston XXI asr bо‘sag‘asida: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari”-T.: 1997 yil. 198-bet.

munosabatlari sharoitida ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish va rivojlantirish
darajasi hamda salohiyatiga ko`ra mamlakatimiz hududi 6 ta mintaqaga –
Farg`ona, Toshkent, Mirzacho`l, Zarafshon, Janubiy Amudaryo va Quyi
Amudaryo mitaqalariga ajratilgan. Mamlakatimizning janubida joylashgan
Qashqadaryo viloyati Surxondaryo viloyati bilan birgalikda umumiy maydoni 48,7
ming km 2
, jami aholisi 2010- yilning boshida ming kishi bo`lgan Janubiy
Amudaryo iqtisodiy mintaqasini tashkil yetadi.
Qashqadaryo viloyatining yer maydoni (28,6 ming km 2
) iqtisodiy mintaqa
yer maydonining 58,7% ini, mamlakatimiz yer maydonining 6,8% ga yaqini
tashkil yetadi. Mamlakatimiz aholisinig ….% ga yaqini, Janubiy Amudaryo
iqtisodiy mintaqasi aholisinig ….% ga yaqini Qashqadaryo viloyatida (2010-
yilning boshida …. ming kishi) istiqomat qiladi.
1926-yilgacha o`tkazilgan aholi ro`yxatida Qashqadaryo viloyati aholisi
to`g`risida ma’lumot yo`q. Chunki Buxoro amirligi tarkibidagi viloyatlarda, shu
jumladan Qashqadaryo viloyatida ham aholi ro`yxati o`tkazilmagan. Biroq, M.
Qoraxonovning (1965-yil) retrospektiv tahlilga asoslangan tadqiqotlariga ko`ra,
hozirgi Qashqadaryo viloyati hududining aholisi taqriban 540 ming kishi bo`lib,
ulardan 30 ming kishi shaharda yashagan (Qoraxonov, 1965). Ma’lumki,
O`zbekistonda 1926-, 1939-, 1959-, 1970-, 1989-yillarda aholi ro`yxati
o`tkazilgan. Qashqadaryo viloyati aholisiga doir shu aholi ro`yxatlarining statistik
ma’lumotlari … – jadvalda keltirilgan.
1926-yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma’lumotlariga ko`ra, Qashqadaryo
viloyatining aholisi 343,5 ming kishini tashkil etgan. 1926 – 1939 yillar
mobaynida viloyatda aholining umumiy soni 118,1 ming kishiga ko`paygan yoki
aholining yillik o`sishi 2,6% ni tashkil etgan. 1926–1939 yillarda viloyatda ishlab
chiqarish kuchlarining kam rivojlanganligi hamda chetdan keladigan aholi
harakatining kam bo`lishi tufayli aholining yillik o`sish darajasi mamlakatdagiga
nisbatan past bo`lgan. Pirovardida O`zbekiston umumiy aholisiga nisbatan
Qashqadaryo viloyatining tutgan o`rni 7,5% dan (192 - y.) 7,3% ga (1939 - y.)
kamaydi. 1939 – 1959 yillarda Qashqadaryo viloyatining aholisi atigi 48,4 ming

kishiga ko`paydi. Aholi ko`payishining bu yillarda pasayishi urush yillaridagi
tug`ilishning kamayishi va urushning oqibatlari bilan bog`liq. 1959 yilda
o`tkazilgan aholi ro`yxati ma’lumotlariga ko`ra viloyatdagi aholi 508,0 ming
kishiga yetdi. Viloyat aholisining soni aholi ro`yxati ma’lumotlariga ko`ra, 1979
yilda 1 118,7 ming, 1989 yilda 1 596,2 ming kishiga yetdi. Viloyat aholisining soni
1997 yilda 2,0 million kishidan oshdi.
O`zbekistonda 1989 yilda tug`ilish har ming aholiga 33,3 kishini tashkil
etgan bo`lsa, 2002 yil bu ko`rsatgich 21,0 promillega tushib qoldi, yani bu yillarda
tug`ilish darajasi 2,3 promillega kamaydi. Viloyatlar bo`yicha ham tug`ilish
koeffitsiyentining kamayganligini ko`rish mumkin. Masalan, tug`ilish darajasi
doimo yuqori bo`lib kelgan Surxondaryo (41,5%) va Qashqadaryo (40%)
viloyatlarida ham bu holat ayni paytda birmuncha pasaydi. Ammo oldingi
yillardagi sonlarga nisbatan tug`ilish sur’atlari o`sdi, o`lim ko`rsatkichlari
kamaydi. Bu o`tgan asrning 80 – yillaridagi yuqori tug`ilish sur’atlarining o`ziga
xos demografik natijasi hisoblanadi. Keyingi 2–3 yil mobaynida tug`ilishning
o`sishi o`sha yillarda tug`ilgan kishilarning oila qurishni boshlaganligidan dalolat
beradi.
Qashqadaryo viloyatida aholi sonining ko`payishi bilan uning geografik
tarqalishi hamda zichligi ham o`zgardi. 1926-yilda aholining o`rtacha zichligi har 1
kv. km ga 12 kishini tashkil etgan bo`lsa, 1991-yilda bu ko`rsatgich 59,8 kishini,
2010 yilning boshida esa …. kishini tashkil etdi. Ammo, aholi zichligi viloyatning
barcha tumanlarida bir xil emas. Aholi zichligi Kasbi va Qarshi tumanlarida har 1
kv. km ga 195 kishidan ziyodroq bo`lib, Shahrisabz tumanida 162,9 kishini,
Yakkabog` tumanida 148,6 kishini, Koson tumanida 113 kishini, Kitob tumanida
108,6 kishini tashkil etadi. Ayni paytda Dehqonobod tumanida aholining o`rtacha
zichligi har 1 kv. km ga 26,7 kishini, Mirishkor tumanida 27,2 kishi, Muborak
tumanida 20,4 kishiga to`g`ri keladi. Albatta bu ko`rsatgichlar o`rtacha
ko`rsatgichlar bo`lib, haqqoniy ahvolni aniq ifodalay olmaydi. Viloyatning
Shahrisabz va Kitob tumanlarining tekislik qismida aholining o`rtacha zichligi har
1 kv. km ga 250 kishidan ziyodroq bo`lgani holda Muborak tumanida uning

ma’muriy markazining yer maydoni va aholisi hisobga olinmagan taqdirda
aholining o`rtacha zichligi atigi 12,6 kishini tashkil etadi.
Qashqadaryo viloyatida 1064 ta qishloq, 12 ta shahar va 4 ta shaharcha
(shahar tipidagi posyolka) mavjud. Qishloq aholisining umumiy soni 2006 yil
ma’lumotlariga ko`ra 1 859,0 ming kishini tashkil etadi.
Qashqadaryo viloyati aholisining tarkibida qishloq aholisi shahar aholisiga
nisbatan doimo yuqori bo`lgan. Shuningdek, tabiiy o`sishi ham qishloqlarda
ko`proq bo`lgan. 1990 yilda qishloqlarda 1210,7 ming kishi istiqomat qilgan
bo`lsa, bu ko`rsatgich 2000 yilda 1615,5 ming kishini, 2006 yilda esa 1859,0 ming
kishini tashkil etgan, ya’ni 2006 yilda qishloq aholisining salmog`i viloyat
aholisining 75,4 % ini tashkil etdi.
20 10- yilning boshida Qashqadaryo viloyatining aholisi …. ming kishi
bo`lib, shundan …. ming kishini qishloq liklar tashkil etadi.
Bundan keyin qishloq aholisiga ta’rif bering !!!!!

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1
2 Karimov I.
Karimov I. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin – T., 1994
O`zbekiston: iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo`lida.-T., “O`zbekiston”, 1995.
3
4
5 Karimov I.
Karimov I.
Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.
1,-T., “O`zbekiston”, 1996.
O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: havfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” – T. 1997.
198 – bet).
Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo`lida. T.6, - T.,
“O`zbekiston”, 1998.
O`zbekiston Respublikasining “Aholini ish bilan ta’minlash to`g`risida”gi qonuniga
sharhlar, (O`zR Mehnat vaziri SH.Ibragimov umumiy tahriri ostida; sharh mualliflari:
A.Akbarov, A.To`rayev). Toshkent, “Sharq”, 2000.
O`zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. Toshkent, “Sharq”, 1999 .
Abdullayev S.I.
Karimova U.Sh. Qashqadaryo shaharlari. “Nasaf ziyosi” jurnali. 2005 y.
№4(5)
Bо‘riyev a M.R. Demografiya asoslari. Ma’ruzalar matni.-T., 2001.
Bо‘riyev a M.R. О‘zбyekistonda oila demografiyasi.-T, 1997.
Bо‘riyeva M.R.
Tojiyeva Z.
S a idov A. О‘zбyekistonning бugungi demografik vaziyati.
О‘zбyekiston geografiya jamiyati axбoroti. 21- jild. T.,
2000.
Berdiqulova M.T. Qashqadaryo viloyati shahar aholi manzilgohlarining
rivojlanish xusussiyatlari.- Zamona-viy geografiyaning
muammolari. Res-ka ilmiy-amaliy anjuman material-
lari. Qarshi. 2010.
Bо‘riyv O.
Ochilov A. XIX asr-XX asr бoshida Qashqadaryo vohasi aholisi. -
Zamonaviy geografiyaning muammolari. Res-ka ilmiy-
amaliy anjuman material-lari. Qarshi. 2010.
Egamova D.
Tojiyeva Z.
Saidova Z. O`zbekistonning janubiy hududlaridagi demografik
holat (Qashqadaryo viloyati misolida) || || Geografiya
va qadriyatlar. T.,2001.
Zuhurov Y.T. Qashqadaryo viloyati qishloq aholisi va yangi
shaharchalarning hududiy tarkiбi. - Zamonaviy
geografiyaning muammolari. Res-ka ilmiy-amaliy

anjuman material-lari. Qarshi. 2010.
Islomov A. Shahrisaбz guruhi rayonlari aholisi. О‘zбyekiston
geografiya jamiyati axбoroti. 21-jild. - T., 2000 .
Murodova D.S. Qashqadaryo viloyatida aholi о‘sishining xususiyatlari.
“Hozirgi zamon geografiyasi: Nazariya va amaliyot”.
Xalqaro ilmiy amaliy konferensiya materiallari - T.,
2006.
Murodova D.S. Qashqadaryo viloyatida aholi tabiiy kо`payishining
xususiyatlari. Geografiya fanining nazariy va amaliy
masalalari. T., 2007.
Qayumov A.A.,
Utepova G. Mehnat resurslarini takror бarpo qilishning demografik
asoslari. О‘zбyekiston geografiya jamiyati axбoroti.
21-jild. - T., 2000.
Qurbonov P.R . Januбiy О‘zбyekiston shaharlari rivojlanishining бa’zi
бir muammolari
Qurbonov P.R . Kichik hududlarda urbanizatsiyaning rivojlanishi
(JanubiyO`zbekiston qishloq tumanlari
misolida).O`zbekiston geografiya jamiyati axboroti.
37-jild. T., 2011.
Nazarov S.H. Qashqadaryo viloyati - kelajakka intilayotgan mintaqa.
“О‘zбyekiston iqtisodiy axбorotnomasi”, 2003 №7.
Nugmanova A.A. О‘zбyekistonda mehnat resurslari prognozining
demografik asosi. Hozirgi zamon geografiyasi:
Nazariya va amaliyot. Xalqaro ilmiy konferensiya
materiallari. - T., 2006 .
Mavlonov A . M . . CHо‘l sharotida ishlaб chiqarish kuchlarining hududiy
xususiyatlari va shaharlar rivojlanishi ||О‘zбyekistonda
geografiyaning dolzarб muammolari. Samarqand, 2009
Ravshanov P. Qashqadaryo tarixi. - T., “Fan”, 1995 .
Soliyev A.
Muydinov M.
Abdiyeva Z. Shahar joylaridagi yangi demografik jarayonlar.
О‘zбyekiston geografiya jamiyati axбoroti. 21- jild. T.,
2000
Tolmasov K.M. Migratsiya va uning omillari. “О‘zбyekiston”, 21-jild-
T., 2000.
Umrzoqova R. Aholi rivojlanishi va uning omillari. “О‘zбyekiston
geografiya jamiyati axбoroti”, 21-jild-T., 2000.
Yangiboyev M. Yer yuzasining demografik sig‘imini aniqlash.
Toshkent-1995.
Yangiboyev M. Aholi joylashuvi va rivojlanishining regional
muammolari. T., “Fan” 1995.
О‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 3-jild - T., Davlat ilmiy nashriyoti, 2002 .
О‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida. -T., 1997
О‘zbekiston Respublikasi. EnsiklopediY. - T., Qomuslar Bosh Nashriyoti., 200 .
Qashqadaryo viloyati geografiyasi. – Qarshi , 1994 .

Qashqadaryo viloyati pasporti. – Qarshi, 2005 – 2008.
Ата-Мирзаев О.Б.
Ходжаева Г. Принцип s регионалной политики народо - населения
Узбекистана. Ў збекистон геогра - фия жамияти
ахбороти.-Т., 1998, 19-жилд.
Ата-Мирзаев О.Б.
Гентшке В.
Муртазаев Р.
Салиев А. Историко-демографические очерки урбани-за ц ии
Узбекистана.-Т., “Университет”, 2002.
Борисов В.А. Демографи я. Учебник. - М., 1999.
Б у риев а М.Р. Рождаемост ь в Узбекистане - Т., 1991.
Валентей Д.И.,
Кваша А.Й. Основ ы демографии. Учебник - М., 1989.
Демографический ежегодник Узбекистана. 2003. - Т., 2004 .
Максакова Л.П. Мигра ц ия населения Республики Узбекистан. - Т.,
2000.
М у лладжанов И.Р. Народонасел е ние Узбекской ССР - Т., 1967
М у лладжанов И.Р. Население Узбекиской ССР. Справочник. - Т., 1989.
Кашкадар ь я - вчера, сегодня, завтра. Приложения к журналу «Экономическое
обозрение», 1998, №4
Население Республики Узбекистан. Статистический сборник. – Т., 2006.
СалиевА.С.
Файзуллаев М.А.
Курбонов П.Р. Основние направления социално- экономического
развития ра йо нов и городов Кашкадар ь инской
области. - Замонавий географиянинг регионал
муммолари. Рес-ка илмий-амалий анжуман
материаллари. Қарши, 2010
Сулейманов Р.Х. Древнея культура Южного Согда (ЙИИ в до н.э.-
ЙИИ в.н.э) Самарқанд, 1997. ???
Статистика населения с основами демографии . - . М., 1990 .
Статистический ежегодник – Йиллик с татистика т ўплами. Т., 2005.
Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства (историко -
географические очерки). –Т., 1983 .

Купить