Қонун ижодкорлиги жараёни босқичлари - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	52.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Қонун ижодкорлиги жараёни босқичлари

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ .......................................................................................................... 2 I БОБ. ҚОНУН ИЖОДКОРЛИГИ 1.1Қонун ижодкорли ги - ҳуқук, яратишнинг мураккаб жараёни сифатида…………………………………… ………...……………... 4 1.2 Қонун ижодкорли ги - ҳуқук, яратишнинг мураккаб жараёни сифатидa…………………………………………………………….. 7 1.3 Ҳуқуқ яратиш усуллари, турлари ва хусусиятлари… …………… 10 II БОБ. НОРМАТИВ ҲУҚУҚИЙ ҲУЖЖАТЛАР 2. 1 Норматив - ҳуқуқий ҳужжатларнинг вақт, худуд ва шахсларга нисбатан ҳаракати...................................................................................................................................................................................................... 26 ХУЛОСА ......................................................................

КИРИШ Қонун ижодкорлиги фаолияти муҳим. серқирра ижтимоий ходиса ҳисобланади. Шу боис унинг ижтимоий замини кенг бўлишига, айни вақтда мазкур фаолиятнинг ижтимоий жиҳатларига аҳамият бериш зарур. Халқимизнинг табиатига, дунёқарашига мос қонунчилик фаолияти анъаналарни шакллантириш хусусида гап борганда, ҳозирги қонун ижодкорлигимизда Темур тузукларида битилган салтанат бошқаруви қоидаларидан, Мирзо Улуғбекдаги маърифатпарварлик ва элпарварлик хусусиятларидан, Шоҳ Бобур муқаддас санаган ва изчил амал қилган одил сиёсат негизларидан, Алишер Навоий тараннум этган адолатли давлат тўзуми, халқигўё қонунлар ҳақидаги дурдона фикрлардан, шунингдек маърифат ва инсонпарварлик фазилатлари сарчашмаларидан мунтазам баҳраманд бўлиб туриш айни муддаодир. Ўзлигини англаётган, ўз қадри ва қаддини ростлаётг

заминга асосланиши шарт, қонунчилик фаолиятининг барча жиҳатлари ҳуқуқшунослик назарияси томонидан қайта мушоҳада этилиши, мустақил давлат қонунчилигининг илмий концепцияси вужудга келтирилиши лозим. Юридик фанимиз олдида турган долзарб вазифалардан бири қонунчилик механизмининг ҳамма таркибий бўғинларини чуқур тахлил этиш ва шунга доир илмий тавсияларни ишлаб чиқишдан иборатдир. Зеро, “Конституциявий меъёрлар ва қонунларнинг устуворлиги, улар инсон манфаатини кўзлаб иш тутишга ва шу доирада ижтимоий ўзаро муносабатларни мақбул ҳолга келтиришга йўналтирилганлиги мамлакатда барқарорликни ҳуқуқий жиҳатдан таъминлашнинг, фуқаролик жамияти асосларини қарор топтиришнинг асосий омилидир”. 1 Қонунларнинг илмий савиясини ошириш, сифатини яхшилаш, жамиятга раҳбарлик қилишнинг, уни бошқаришнинг илми

I БОБ. ҚОНУН ИЖОДКОРЛИГИ 1.1.Қонун ижодкорли ги - ҳуқук яратишнинг мураккаб жараёни сифатида. Ҳуқуқ ижодкорлик жараёни кўпқиррали, мураккаб жараён бўлиб у махсус ваколатли давлат органлари томонидан амалга оширилади, қонун ижодкорлиги ижтимоий муносабатларнинг мураккаблашуви, янгиларининг вужудга келиши, баъзиларининг эса эскириши тегишлича ҳуқуқ ижод этиш фаолиятига эҳтиёж туғдиради, қонун ижодкорлиги жараёнигача жамиятда ҳуқуқнинг шаклланиши жараёни кечади. Жамиятда ижтимоий эҳтиёж ва ҳаёт шароитлари натижасида муайян муносабатлар, ҳуқуқ ва мажбуриятлар шаклланади. Ушбу муайян муносабатларни қонун чиқарувчи орган ўз вақтида илғаб, сезиб унга ҳуқуқ мақомини беради. Масалан, бозор иқтисодиёти муносабатлари жуда кўп янги муносабатларни вужудга келтирмоқда. Уларни ҳуқуқий тартибга солиш зару

ҳуқуқ нормаларини ўрнатишни ташкил этади. Бу жараён қуйидаги тамойилларга асосланади: қонунийлик - янги қабул қилинган ҳуқуқий нормалар амалдаги қонунчиликка мос келиши керак;  демократизм - ҳуқуқ ижодкорлик жараёнида фуқароларнинг бевосита иштирокини таъминлаш;  инсонпарварлик - янги қабул килинган ҳужжатлар инсон ҳуқуқ ва эркинликларини мустаҳкамлаши ва кенгайтириши керак;  илмий характерга эга эканлиги - жамият реал эҳтиёжларидан келиб чиққан бўлиши керак;  профессионализм - бу жараёнда юксак малакали мутахассислар иштирок этган бўлиши лозимлиги ;  лойиҳаларнинг қунт ва эътибор билан тайёрланиши лозимлиги- бунда, албатта шу масаладаги жаҳон қонунчилик тажрибаси, ижтимоий тадқиқотлар натижаси, илмий тавсиялар эътиборга олиниши кераклиги;  қабул қилинган актларнинг юридик техника ж

миллий, мафкуравий, ташқи-сиёсий ва бошқа.6

1.2.Ҳуқуқ яратиш усуллари, турлари ва хусусиятлари Ҳуқуқ ижодкорлиги характери жиҳатидан давлат аҳамиятига молик бўлган фаолиятдир. Ҳуқуқ ижодкорлигининг маданий савияси ва даражаси шунга мувофиқ қабул қилинаётган ҳуқуқий норматив актларнинг сифати – жамиятнинг маданий ва демократик кўрсаткичидир. 3 Ҳуқуқ яратиш жараёни икки усул билан амалга оширилади: 1) тегигшли давлат органлари томонидан белгиланган тартибда ҳуқуқий хужжат қабул қилиниши. 2) халқ томонидан бевосита референдум йўли билан қабул қилиш. Ўзбекистон Республикасида амалга ошириладиган қонун ижодкорлиги фаолияти, бизнингча, жаҳон давлатлари тажрибаси синовидан ўтган қуйидаги асосий принципларга таянмоғи лозим:  қонун чиқарувчи ҳокимият, аввало ҳокимиятлар тақсимланиши принципидан келиб чиқиши зарурлиги. Конституцияда ўзига хо

далолатдир беради. Албатта, дуч келган лойихани кетма-кет мухокамага тақдим этавериш тўғри бўлмайди. Жамиятнинг умумий тақдирига дахлдор муҳим қонун лойиҳаларигина умумхалқ муҳокамасига чиқариш мақсадга мувофиқдир. Ўта мухим, қисқа ва лўнда ишланган, жиддий мухокамадан ўтказилган қонун лойихаларини умумхалқ овозига - референдумга қўйиш ҳам мумкин; қонун қабул қилишда ижтимоий адолат принципи устунлик қилиши керак. Айнан адолатлилик қонун ҳал этаётган муаммони ечишнинг, ижтимоий муносабатни тартибга солишнинг асосий мезони бўлиши керак. Жорий қонунчилик хужжатларининг Конституцияга қатъий равишда мос бўлишига эришиш талаб этилади. Шу боис Конституциянинг, ундан сўнг эса қонунларнинг устуворлиги принципини собитқадамлик билан ҳаётга жорий этиш лозим. Қонун чиқарувчи идоранинг фаолиятида қон

инкорпорация қилиб ва кодекслаштириб бориш керак. Қонунчилик фаолияти илмийлик принципига қатъий таянмоғи керак. Қонунчилик жараёни замонавий ҳуқуқ илми ва амалиёти ютуқларига асосланиб, амалга оширилишини талаб этилади. Қонунларни шакллантириш ва шаклий баён этишда юридик техникани такомиллаштириб бориш ҳам мухим аҳамиятга эга. Юқорида саналганлардан ташқари, парламентнинг профессионал бўлиши, унинг сиёсий ва маданий савиясининг юксаклиги, демократик иш юритиши анъананларига эга эканлиги кўп партиявийлик асосида фаолият кўрсатиши тажрибасини ўзлаштирганлиги каби бир қатор омиллар ҳам ижобий қонунчилик фаолияти қарор топишига ўз таъсирини ўтказади.1.3. Қонун яратиш босқичлари Қонунчилик жараёни ҳақида батафсил тасаввур хосил қилиш учун, 9

унинг мазмунини ташкил этувчи босқичларни чуқур тахлил этиш керак. Аксарият ҳуқуқшунос олимларнинг ва амалиёт ходимларнинг фикрига кўра, қонун- чилик жараёни қуйидаги босқичлардан иборат:1. Қ онунчилик ташаббуси ҳуқуқини рўёбга чиқариш қонун чиқариш жараёнининг биринчи босқичи деб эътироф этилади. Авваламбор, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи деганда нима тушунилишини аниқлаб олиш керак. Юридик адабиётларда мазкур масала юзасидан якдиллик мавжуд эмас. Биринчидан, юқорида қайд этиб ўтилганидек, айрим муаллифлар қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш босқичини қонун чиқариш жараёнининг биринчи босқичи деб ажратишни таклиф қиладилар, бошқа муаллифлар эса қонун қабул қилиш эҳтиёжини аниқлаш, қонун чиқариш жараёнини прогноз қилиш тўғрисида сўз юритадилар 1 . Аммо шуни назарда тутиш керакки, бу ерда икки тушунч

лойиҳасига унинг концепцияси баён қилинган ҳолдаги тушунтириш хати; б) ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги, шунингдек қонун лойиҳаси киритилиши билан боғлиқ қонунларни ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси; в) ўзгартирилиши, қўшимчалар киритилиши, ўз кучини йўқотган деб топилиши ёки қабул қилиниши лозим бўлган қонуности ҳужжатларининг рўйхати; г) моддий харажатларни талаб қиладиган қонун лойиҳалари учун молиявий-иқтисодий асослар; д) молиявий қонунларниг лойиҳалари юзасидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг хулосаси. Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи мазкур ҳуқуқ субъектлари томонидан киритилган қонун лойиҳаси парламент томонидан кўриб чиқилиши шартлигини билдиради. Тўғри, қонунни қабул қилиш ёки қабул қилмаслик масаласини парламент ҳал қилади: парламент

этади. Палата Кенгаши масъул қўмитанинг хулосаси асосида қонун лойиҳасини палата кўриб чиқиши учун қабул қилиш ёки у белгиланган талабларга номувофиқ бўлса, уни қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи субъектига қайтариш тўғрисида қарор қабул қилади. Аниқланган камчиликлар бартараф этилгандан кейин қонун лойиҳаси палата кўриб чиқиши учун янгитдан киритилиши мумкин. Агар тегишли масала бўйича қонун лойиҳаси палата томонидан биринчи ўқишда қабул қилинган бўлса, айни шу масала бўйича бошқа қонун лойиҳаси палата кўриб чиқиши учун қабул қилинмайди. Қонун лойиҳаси кўриб чиқиш учун қабул қилинганда палата Кенгаши қонун лойиҳасини палата мажлисида кўриб чиқишга тайёрлаш муддатини белгилайди. Кўриб чиқиш учун қабул қилинган қонун лойиҳаси тегишли материаллар билан палата қўмиталарига юборилади. Қонунчилик пала

лойиҳаси палатада қўллаб-қувватланиши эҳтимоли жуда кам. Қонун лойиҳасини парламент (унинг палатаси)да кўриб чиқиш ва муҳокама қилиш ҳамда уни такомилига етказиш қонун чиқариш жараёнининг навбатдаги босқичидир. Мазкур босқич парламент, унинг палаталари мажлисларида қонун лойиҳаси устида ишлашни (одатда бу иш қонун лойиҳасини ўқиш деб аталади), шунингдек қонун лойиҳаси устида парламент қўмиталари ва комиссияларида иш олиб боришни ўз ичига олади. Қонун лойиҳалари пленар мажлисларда, қоида тариқасида, бир нечта (икки, уч, тўрт) ўқишда кўриб чиқилади. Ҳар бир ўқишнинг ўз мақсади ва ўз вазифалари бўлади. Масалан, ГФР Бундестагининг регламентига мувофиқ, қонун уч ўқишда кўриб чиқилади. Биринчи ўқиш таклиф қилинаётган қонуннинг маъноси ва мақсадини муҳокама қилишга мўлжалланган. Биринчи ўқишдан к

палаталари умуман олганда ҳар хил ваколатларга эга. Айтайлик, молия соҳасидаги қонун лойиҳалари фақат вакиллар палатасига киритилиши мумкин. Сенат халқаро шартномаларни ратификация қилиш, президент томонидан тайинланган давлатнинг олий мансабдор шахсларини тасдиқлаш ҳуқуқига эга. Аммо қонун ижодкорлиги соҳасида палаталар деярли тенг ҳуқуқлидир: барча қонунлар иккала палатанинг розилиги билан қабул қилинади. Барча қонун лойиҳалари уч ўқишдан ўтади. Бир палата томонидан маъқулланган қонун лойиҳаси бошқа палатага кўриб чиқиш учун юборилади ва бу ерда кўриб чиқиш ва муҳокама қилишнинг айни ўша босқичларидан ўтади. Агар лойиҳа матнига тузатишлар киритилган бўлмаса, у палаталарнинг раислари томонидан имзоланганидан сўнг президентга топширилади. Россияда парламент палаталари қонун чиқариш фаолият

қисмидан иборат кўпчилик овози билан қонунни яна маъқулласа, қонун парламент томонидан қабул қилинган ҳисоб-ланади ҳамда имзоланиши ва эълон қилиниши учун Ўзбекистон Рес-публикаси Президентига палата томонидан юборилади; в) Сенат томонидан рад этилган қонун юзасидан палаталар юзага келган келишмовчиликларни бартараф этиш учун тенглик асосида келишув комиссиясини тузиши мумкин. Палаталар келишув комиссияси таклифларини қабул қилганда қонун одатдаги тартибда кўриб чиқилиши керак. Конституцияга ўзгартишлар киритиш, конституциявий қонунни қабул қилиш парламентнинг ҳар бир палатасидаги умумий овозлар сонининг учдан икки қисмидан иборат кўпчилик овозини талаб этади. Одатдаги қонунлар оддий кўпчилик овоз билан қабул қилинади. Қонунлар қабул қилиш тартиби, шунингдек келишув тартиб-қоидалари Олий М

масъул қўмита хулосасини ўқиб эшиттиришидан бошланади. Шундан сўнг қонун муҳкамаси тартибида сенаторлар сўзга чиқишлари мумкин. Қонун Сенат томонидан белгиланган кўпчилик овоз билан маъқулланса, имзоланиши ва эълон қилиниши учун белгиланган тартибда республика Президентига юборилади. Рад этилган қонун юзасидан палаталар юзага келган келишмовчиликларни бартараф этиш учун келишув комиссияси тузиши мумкин. Мазкур комиссия тенглик асосида тузилади. Келишув комиссиясининг ҳар бир палатадан сайланган аъзолари ўз таркибидан кўпчилик овоз билан комиссия ҳамраисларини сайлайдилар. Келишув комиссияси қонуннинг ягона матнини ишлаб чиқиш мақсадида Сенатнинг ҳар бир эътирозини алоҳида-алоҳида кўриб чиқади. Келишув комиссияси ўз ишининг натижалари юзасидан келишмовчиликларни бартараф этиш бўйича таклифл

Қонунчилик палатаси Сенат томонидан рад этилган қонунни палата депутатлари умумий сонининг учдан икки қисмидан иборат кўпчилик овози билан яна маъқулласа, қонун Олий Мажлис томонидан қабул қилинган ҳисобланади ва Президентга имзолаш ва эълон қилиш учун юборилади. Қонунни имзолаш ва эълон қилиш - қонун чиқариш жараёнининг охирги босқичи. Моҳият эътибори билан, мазкур босқич икки ёки уч босқични ўз ичига олади. Мазкур босқични тавсифловчи юқорида зикр этилган тадбирлар парламентдан ташқарида амалга оширилади. Фақат Буюк Британияда ҳамда парламент тушунчасига нафақат унинг палаталари, балки давлат бошлиғи ҳам кирадиган мамлакатларда қонунни имзолаш ва эълон қилиш босқичи парламент доирасида амалга оширилади 4 . Парламент томонидан қабул қилинган қонунни имзолаш масаласига тўхталамиз. Одатда,

ҳозиргача расман сақланиб келмоқда) қонунни узил-кесил рад этади ва парламент томонидан бекор қилиниши мумкин эмас. Баъзи бир мамлакатлар (Португалия, Мексика ва бошқалар)да қисман вето қўлланилади. Мазкур вето бутун қонунга эмас, балки унинг алоҳида моддаларига тегишли бўлади. Россияда Конституцияга мувофиқ президентга берилган вето ҳуқуқидан, амалиётга қараганда, президент бутун қонун билан ҳам, унинг алоҳида моддалари билан ҳам келишмаган ҳолларда фойдаланилади. Ўзбекистон Республикаси Президенти тақдим этилган қонунни имзоламаслик ва унга ўз эътирозларини илова этиб, уни такроран муҳокама қилиш ва овозга қўйиш учун парламентга қайтариш ҳуқуқига эга. Президент ветоси нисбий хусусиятга эга ва парламент томонидан бекор қилиниши мумкин. Олий Мажлиснинг Қонунчилик палатаси тўғрисидаги Конст

қонун лойихасини мухокама қилиш;  қонунни қабул қилиш;  қонунни эълон қилиш; Бироқ сўнгги вақтларда кўпчилик олимлар қонунчилик жараёни тушунчасини кенгайтириш зарур деган фикрга келишмоқда. Масалан, Н.Е.Андриянов қонунчилик жараёнининг биринчи босқичи сифатида қонун лойиҳасини тайёрлаш билан боғлиқ бутун фаолиятни тан олишни таклиф этди. Профессор Н.Г.Машин ҳам шунга ўхшаш фикрни билдирган, яъни «қонунчилик ташаббуси ҳам қонун лойихасини тайёрлашни, ҳам уни дастлабки муҳокама этишни ўз ичига қамраб олади”. Кенгроқ маънода олиб қаралганда, қонунчилик фаолиятини фақат қонун чиқарувчи орган доирасидаги ҳаракатлар билан чегаралаб бўлмайди. Мазкур фаолият қамровига муайян турдаги ижтимоий муносабатларни қонун воситаси билан ҳуқуқий тартибга солишга бўлган эҳтиёжни аниқлаш, қонунчилик ташабб

қонунчилик жараёнининг босқичи сифатида норматив акт лойихасини тайёрлашни ҳамда уни парламент эътиборига киритишни қамраб олади. Зотан, қонун лойихасини яратиш билан боғлиқ барча ишларни мазкур босқич доирасидан ташқарига чиқармаслик мақсадга мувофиқдир. Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи соҳиблари томонидан қонун лойихасини ёки қонунчиликка доир таклифни киритиш тартиби Ўзбекистон Олий Мажлисининг Регламентида белгиланган. «Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи янги қонунлар лойихасини, амалдаги қонунларга ўзгартиришлар киритиш тўғрисидаги таклифларни киритиш шаклида амалга оширилади». Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи бу Конституцияда белгиланган ваколатли органлар, ташкилотлар ва шахслар томонидан муайян қонун лойихасини ёки янги қонун қабул қилиш тўғрисида, шунингдек амалдаги қонунни ўзгартириш ёхуд уни бек

лойихаси тақдим этилгач ва у сессия кун тартибига киритилгач бошланади. Қонун лойихасини икки хил кўринишда муҳокама қилинади: Биринчи ҳолда, қонун лойихаси аксарият умумий қоидага асосан парламент-Ўзбёкистон Республикаси Олий Мажлиси томонидан унинг йиғилишида муҳокама этилади. Иккинчи ҳолда, мамлакат ҳаётининг ўта мухим масалаларини тартибга солишга қаратилган қонунлар лойихаси Олий Мажлис қарори билан кенг халқ мухокамасига чиқарилади. Умумхалқ муҳокамаси - бу ўз моҳият ва эътибори билан қонун лойихаси юзасидан халқ билан бевосита кенгашув, маслахатлашувдир. Қонун лойихларини кенг халқ муҳокамаларига киритиш халқ оммаси тажрибасини мужассамлаштириш, жамоатчилик фикрини аниқлаш ва қонунда халқ манфаатларини, хохиш-иродасини тўла-тўкис акс эттириш. Ўзбекистон Республикасини Конституциясин

лойихаси юзасидан иккинчи ўқиш чоғида ушбу қонун лойихаси бўйича бош қўмита ёки комиссиянинг раиси, ёки ўринбосарлари, ёхуд лойихани кўшимча равишда ишлаб чиққан идора раҳбари маърўза қилади. Қонун лойихаси моддама-модда, бўлимлар ва боблар бўйича ёки ялпи мухокама қилинади. Шундай қилиб, қонунчилик жараёнининг ушбу босқичида амалга ошадиган хатти-харакатлар ҳам шу аснода вужудга келадиган ҳуқуқуий муносабатлар ҳам битта мақсад, яъни қонун чиқарувчи органга қонун лойихасини атрофлича мухокама этиш ҳамда лойихани овозга қўйиш даражасигача етказиш, пишитиш учун шароит яратиш сари йўналтирилган.Қонунни қабул қилиш. Қонунчилик жараёнининг яна бир мухим босқичи- қонун лойихасини тасдиқлаш, қонунни қабул қилишдир. Бу босқичнинг аҳамияти ва масъулияти шундаки, бунда қонун лойихасига расмий юридик

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлсиси йиғилишларида кўриладиган масалаларга доир қарорлар очиқ овоз бериш йўли билан қабул қилиниади. Конституцияда, Регламентда, бошқа қонунларда назарда тутилган ҳолларда ёки Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қарорига кўра яширин овоз бериш йўли билан ўтказилади. Қонунлар умумхалқ овоз бериш (референдум) йўли билан қабул қилинади, Ўзбекистон Республикасининг Референдум тўғрисидаги қонунда референдум тушунчаси қуйидагича таърифланади: «Ўзбекистон Республикаси референдуми-давлат ҳаёти ва ижтимоий ҳаётнинг энг муҳим масалалари бўйича, шу жумладан, Ўзбекистон Республикасининг қонунлари ва қарорларини қабул қилиш, уларни ўзгартириш, жамоатчилик фикрини аниқлаш мақсадида умумхалқ овоз бериш йўли бўлиб, халқ хокимиятини бевосита амалга ошириш воситасидир».Қону

шартидир; қонуннинг матбуотда расман эълон қилиниши у қабул қилингандан кейинги биринчи эълон қилишдир. Норматив актнинг кейинги нашрлари расман матбуотда эълон қилиш деб ҳисобланмайди; матбуотда расман эълон қилиш қонун чиқарувчи органнинг номидан ва унинг топшириғига биноан амалга оширилади. Масаалан, Ўзбекитон Республикаси қонунулари Олий Мажлис номидан Олий Мажлис кенгаши томонидан матибуотда эълон қилинади. Кенгаш Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг «Ахборотномаси»ни нашр этади, Халқ сўзи, Народное Слово, ЎзА га қарорлар, қонунлар матнини ҳамда матбуотга ахборот бериш матнини юборади; қонунни матбуотда эълон қилиш билан боғлиқ бўлган фаолият ҳуқуқий характерга эга. Шу боис у ҳам норматив йўл билан тартибга солинади. Қонунни матбуотда эълон қилишнинг аниқ белгиланган тартиб асосид

ошириш тартиби ҳисобланган қонунчилик жараёни ниҳоясига етади.II БОБ. НОРМАТИВ ҲУҚУҚИЙ ҲУЖЖАТЛАР 2.1. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг вақт, худуд ва шахсларга нисбатан ҳаракати Ўзбекистон Республикасида ҳуқуқни ифодалашнинг асосий шакли 25

норматив-хуқуқий актдир. Норматив-ҳуқуқий хужжатлар давлат томонидан ўрнатиладиган ёки маъқулланадиган ҳуқуқий хужжатларнинг алоҳида туридир. Ҳар бир қабул қилинган ҳуқуқий норматив хужжат қуйидаги З та саволга жавоб бериш керак: қайси вақт давомида харакат қилади; қайси худудларда харакат қилади; кимга нисбатан харакат килади. Баъзи ҳуқуқий актларда унинг харакат муддати ҳам кўрсатилиш мумкин. Бу ҳолда шу муддат тугагач у бекор бўлади, яъни ўз кучини йўқотади. Бу ҳақда эскисининг ўрнига қабул қилинган янги қонуннинг кучга киритиш тўғрисидаги қарорда кўрсатилган бўлади. Одатда, барча қонунлар бутун Республика худудида амал қилади. Баъзи ҳолларда бошқа худудларда бошқача қоидалар амал қилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси худудига ер сатхи, ер ости, сув сатхи, сув ости, ҳаво бўшлиғи, чет э

тизими бўлиб, у норматив-хуқуқий қоидалар шакли мазмунига тўла ва айнан мувофиқ бўлишини, норматив материалларни тушунарли, оддий ҳамда осон илғаш, кўзатиб боришга имкон беришини, тартибга солинадиган масалаларни бекаму-кўст қамраб олишини таъминлайди. Қонунчилик техникаси талабларини огишмай амалга ошириш қонун ижодкорлигининг юридик маданияти юқори бўлишини таъминлайди. Юридик техника қуйидагича намоён бўлади: қабул қилинган ҳуқуқий норма ёки норматив хужжат амалдаги қонунчиликка зид келмаслиги керак; имкон қадар бир муносабат камроқ ҳуқуқий норма билан тартибга солиниши керак; бир ҳуқуқий акт ичида унинг нормалари бир- бирига зид бўлмаслиги керак; бир гурух муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий актлар сони имкон кадар кам бўлиши, сочилиб кетмаслиги керак; норматив ҳуқуқий хужжат тиниқ

фаолиятининг шакли ҳисобланади. Ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга соладиган, махсус, ўрнатиш бўйича расмий фаолият мақомига эга умуммажбурий нормаларнинг ягона ва мақсадга мувофиқ тизими сифатида яратиш ва ривожлантириш жараёнидир. Қонун ижодкорлиги учун энг асосийси – янги ҳуқуқий нормаларни ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш саналади. Бунда, биринчи навбатда, давлат фаолиятининг белгиланган вазифалари ҳуқуқда ўз ифодасини топади. Қонун ижодкорлиги ўз моҳиятига кўра давлат иродасини қонунга, умуммажбурий аҳамиятга молик юридик кўрсатмаларга нисбатан намоён қилишни назарда тутади. Қонун ижодкорлиги ривожланишининг ҳозирги босқичида, энг аввало, референдум йўли билан бевосита мамлакат аҳолиси томонидан ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилиш ёхуд давлат ва бошқа бошқарув органлари томонидан ҳуқуқий но

ошириш шаклларини ҳамда улардан бири сифатида – жамиятга давлат раҳбарлиги кўринишларидан бири бўлган қонун ижодкорлиги ёки қонун яратувчилик иши ҳақида тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқ. Бинобарин, давлатнинг вазифаси, т ур и, давлат ҳокимиятини амалга ошириш ва ташкил этиш шаклларидан қатъи назар, қонун ижодкорлиги давлат томонидан амалга оширилади. Шунинг учун ҳам « Қонун ижодкорлиги – жамият ва давлатнинг ҳуқуқий эҳтиёжларини аниқлаш ва баҳолаш, ваколатли субъетларнинг ҳуқуқий актларини (ҳужжатларини – изоҳ бизники З.И. ) белгиланган тартибда шакллантириши ва қабул қилишини қамраб олувчи жараён 7 . Ушбу таърифда қуйидаги муҳим жиҳатларга урғу берилган: 1) ҳуқуқий тартибга солишни талаб этадиган ҳолат ёки жараённи англаш, ўрганиш ва таҳлил этиш; 2) у ёки бу ҳуқуқий актни қабул қилиш вакола

ҳам қонун ижодкорлиги фаолиятига киради. Айни пайтда қонун ижодкорлиги савияси ва маданияти, шунга муносиб равишда қабул қилинадиган норматив- ҳуқуқий ҳужжатлар сифати давлат ва жамиятнинг юксак маданий ривожи, демократиклиги даражасидан далолат беради. Табиий ҳуқуқ нормалари ҳуқуқий ижодкорлик воситасида норматив ҳужжатлар шаклига кириб, позитив (ижобий) ҳуқуққа, яъни қонун кўринишида мавжуд бўлган ҳуқуққа айланади. Шу ўринда позитив ҳуқуқ ривожланишининг илк босқичларида икки йирик соҳа – оммавий ҳуқуқ ва шахсий ҳуқуқ аниқланганлигини қисқача баён этиб ўтишни истар эдик. Бунда «оммавий» ва «хусусий» сўзлари махсус юридик маъно касб этади, позитив ҳуқуқ давлат ҳокимияти билан боғлиқ ва шу муносабат билан оммавий хусусиятга эга бўлади. Оммавий ҳуқуқ – бу ҳуқуқ ва мажбуриятлар ҳокимият ва б

қонун ижодкорлиги органлари халқ депутатлари, халқ вакиллари (Олий Мажлис)дан иборат бўлишида; иккинчидан, қонун ижодкорлиги фаолиятининг барча субъектлари (масалан, Олий Мажлис депутатлари, сенаторлари) ўзлари қабул қиладиган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда мамлакат фуқароларининг манфаатларини ифодалашларида намоён бўлади. Бу қонун ижодкорлигига янгича ёндашувни акс эттирувчи жуда муҳим қоидадир. Юртбошимиз ҳақли равишда таъкидлаганидек: «Қайси масалани олмайлик, давлат манфаати биринчи ўринда, фуқаро, шахс манфаати эса деярли ҳисобга олинмаслиги эски Конституцияларнинг ҳар қайси моддасида яққол кўзга ташланар эди» 10 . 2. Қонун ижодкорлиги демократизми. У Ўзбекистонда вакиллик органи бўлмиш мамлакатимиз парламенти – Олий Мажлис ўзи қонун ҳужжатини ишлаб чиқиш ва қабул қилишининг демократик

Конституция қонунчиликни ривожлантиришнинг яхлит, ягона ва мукаммал ишланган стратегияси (шоҳ ўзани) сифатида майдонга чиқади. ...Конституция жамиятимиз ҳуқуқий ва қонунчилик тизимларининг ўзагини, таъбир жоиз бўлса, «юраги»ни ташкил этади. У жами қонунчиликнинг пойдевори, асосий манбаи ҳисобланади» 11 . Иккинчи чақириқ Олий Мажлиснинг тўртинчи сессиясида иккинчи ўқишда кўриб чиқилган Ўзбекистон Республикаси «Қонун лойиҳаларининг умумхалқ муҳокамаси тўғриси» даги Қонуни лойиҳаси бўйича маърузанинг тингланиши қонунлар лойиҳаларининг умумхалқ муҳокамаси нақадар муҳимлигидан далолат беради. Айни пайтда қонун ижодкорлиги фаолиятининг демократик ифодаларидан бири Олий Мажлис муҳокамасига муқобил қонун лойиҳаларининг киритилиши бўлди. Шу билан бирга, энг муҳим қонун лойиҳалари умумхалқ муҳокамас

ортиқ қонун, 500 дан зиёд қарор қабул қилинди. Улар орасида Мустақиллик тўғрисидаги Декларация, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси каби ғоят муҳим ҳужжатлар ҳам бор . Агар ушбу маълумот ва рақамларни давом эттирадиган бўлсак, мамлакатимиз парламенти 1991 йилнинг август-декабрь ойларида – 13 та, 1992 йил давомида – 52 та, 1993 йилда – 53 та ва 1994 йилда – 22 та қонун қабул қилди. Шу чақириқда жами қонунлар сони 145 тани ташкил этиб, улардан 98 таси янги қабул қилинган қонунлар, 47 таси эса амалдаги қонунларга қўшимча ва ўзгартиришлар киритувчи ҳужжатлар эди. Мамлакатимизда ривожланган бозор иқтисодиётига асосланган “адолатли демократик давлат барпо этишга қаратилган чуқурлашиб бораётган ислоҳотларни норматив-ҳуқуқий жиҳатдан ўз вақтида таъминлаш иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси О

ва энг аввало , Конституцияга асосланиши зарурлигида ифодаланади. Бу қоида шу қадар муҳимки, у мамлакатимиз Конституциясида ўз аксини топган. Жумладан, Ўзбе к истон Республикаси Конституциясининг 16-моддасида шундай дейилади: «Бирорта ҳам қонун ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжат Конституция нормалари ва қоидаларига зид келиши мумкин эмас». Қонун ижодкорлигининг қонунийлиги, шунингдек, қабул қилинаётган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қатъий иерархияси (поғонама-поғоналиги)дан ҳам иборат: ҳар бир қабул қилинган янги ҳужжат илгари қабул қилинганларига мос келиши ёки уларга тўғридан-тўғри ўзгартиришлар киритиши лозим; қуйи қонун ижодкорлиги органининг ҳужжати юқори турувчи қонун ижодкорлиги органи ҳужжатига зид келмаслиги керак. Акс ҳолда ихтилоф юзага келиб, у чинакам можаро сабабчисига айланиб қо

фуқароларининг референдумга қўйилган масала бўйича ҳуқуқий тартибга солишнинг у ёки бу кўринишига муносабатини аниқлаш ҳамда бир йўла унинг юзасидан узил-кесил қарор қабул қилиш имконини беради. Бироқ ҳар қандай референдумни ўтказиш давлатга жуда қимматга тушади. Шунинг учун референдумларни ҳар ойда ёки йилнинг чорагида ўтказиш у ёқда турсин, ҳатто ҳар йили ўтказиш ҳам мумкин эмас. Б. Давлат органларининг қонун ижодкорлиги. Бу қонун ижодкорлигининг асосий тури ҳисобланади. Барча давлат органларининг ҳар бири ўз мавқеи ва мақоми доирасида амалда шу масала билан шуғулланади. Давлат органининг мақоми ва ваколат кўлами улар томонидан қабул қилинадиган норматив- ҳуқуқий ҳужжатнинг юридик кучини ҳам белгилаб беради. Масалан, Ҳукуматнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжати муайян бир вазирликнинг норматив-

бошқалар мансабдор шахслар саналадилар. Бизнинг давлатимизда олий мансабдор шахс Президент ҳисобланади. Қонун ижодкорлиги жараёнида қуйидаги функциялар : қонунларнинг янгиланиши, яъни янги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни чоп этиш; эскирган юридик ҳужжатларни барҳам топтириш, уларни бекор қилиш; ҳуқуқдаги бўшлиқларни тўлдириш вазифалари амалга оширилади. Мазкур функцияларнинг амалга оширилиши мамлакатимизда қонун ҳужжатларини такомиллаштириш вазифасини рўёбга чиқариш имконини беради. 36

ХУЛОСА Шаклланаётган ёш суверен Ўзбекистон давлатчилигининг мустахкам ҳуқуқий пойдеворини халқчил, демократик ва адолатли қонунлар ташкил этмоғи лозим. Жамиятимиз ўз байроғига «Ўзбекистон- келажаги буюк давлат» деган улуғвор, чуқур маъноли, ҳар бир фуқаро қалбини ғурур ва умидларга тўлдирувчи шиорни битиб, истиқлол йўлидан ишонч билан олга ва юксакликка интилмоқда. Халқимизнинг ҳуқуқий давлат, адолатли эркин фуқаролик жамиятини барпо этишдек эзгу нияти унинг истиқбол йўлини ёритиб турибди. Адолат ва ҳақиқат мезонларига мос қонунларни яратиш эса юқоридаги мақсадларга эришишнинг, жамиятда мўътадил ҳ уқуқий тартибот ўрнатилишининг, тинчлик ва барқарорликни таъминлашнинг, инсон хуқуқулари ҳамда эркинликларини рўёбга чиқаришнинг қудратли воситасидир. Қонунчиликни тубдан ислоҳ қилишга, уни янги

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: I. РАҲБАРИЙ АДАБИЁТЛАР: 1. Каримов И.А.. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. 3-том, Т., «Ўзбекистон», 1996, 19-20-бетлар. 2. Каримов И.А. Бунёдкорлик йўлидан. 4-том, Т., «Ўзбекистон», 1998, 181- 182-бетлар. 3. Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-том, Т., “Ўзбекистон”, 1996, 260-бет. 4. Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш - давр талаби. 5-том. Т., «Ўзбекистон», 1996, 119-бет. 5. Каримов И.А. Ўзбекистон: бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли. Т., «Ўзбекистон», 1993, 67-89-бетлар. 6. Каримов И.А. Истиқлол ва маьнавият. -Т., «Ўзбекистон», 1994, 58-бет. 7. Каримоа И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-том. Т. «Ўзбекистон». 1996, 260-бет. 8. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. » I- том., «Ўзбекистон 203-бет 9

IV. ҚЎШИМЧА АДАБИЁТЛАР: 1. Нажимов М., Сайдуллаев Ш. Давлат функциялари: Ўқув қўлланма – Т.:ТДЮИ, 2004. -37 б. 2. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. Масъул муҳаррирлар Ҳ.Б.Бобоев, Ҳ.Т.Одилқориев. -Т.: Иқтисодиёт ва ҳуқуқ дунёси, 2000. –528 б. 3. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. / Масъул муҳаррирлар: А.А.Аъзамхўжаев ва Ш.З.Ўразаев. –Т.:Ўқитувчи, 1982. -28 8 б. 4. Исломов З. Общество. Государство. Право.–Т.:Адолат, 2001. -696 с. 5. Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ : умумназарий масалалар. (Давлат назарияси). –Т. : Адолат, 2000. –272 б. 6. Исломов З.М. Фуқаролик жамияти : кеча, бугун, эртага. –Т.: ТДЮИ, 2002, - 87 б. 7. Исламов З.М. Проблемы власти: ее понимание, назначение, социальная ценность.-Т.: ТГЮИ, 2003. –244 с V. ИНТЕРНЕТ САҲИФАЛАРИ: 1. http://www.lex.uz 2. http://www.gov.uz 3. http :// www . press - s

Купить