Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 22.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Quruqlikdagi suvlar botqoqlik va muzlik

Sotib olish
QURUQLIKDAGI SUVLAR: BOTQOQLIK VA MUZLIK
Reja:
1. Botqoqliklar haqida tushuncha
2.Botqoqliklarning turlari
3. Muzliklar va muzloqlar 1 . Botqoqliklar
  Tabiatdagi   haddan   tashqari   zax   va   o‘simliklar   bilan   qoplangan   yerlar
botqoqlik   deyiladi.   Botqoqliklar   ko‘llarni   o‘simlik   bosib   ketishidan,   sizot
suvlarining   ko‘tarilishdan,   tekis   joylarda   suv   o‘tkazmaydigan   qatlamlarning
yuza   joylashishidan,   pastqam   yerlarni   daryo   va   dengiz     suvlari   bosishidan,
tuproq   ostida   suv   o‘tkazmaydigan   qatlamning   vujudga   kelishidan   hosil
bo‘ladi.
Botqoqliklar   asta     o‘zgarib,   quruq     yer   –   torfzorlariga   aylanib   ketishi
mumkin.   Botqoqliklarda   nam   ko‘p     bo‘lganidan   o‘ziga   xos,   asosan   o‘t
o‘simliklar   o‘sadi.   Ular   yaxshi   chirimay   yig‘ilib,   torf   qatlamlarini   hosil
qiladi. Nam ko‘p bo‘lganidan tuproq, o‘simlik, mikroiqlim o‘ziga xos bo‘lib,
botqoq landshaftlarini hosil qiladi.
Torfning   to'planishi   uchun   eng   qulay   sharoit   mo''tadil   o'rmonlarda
mavjud,   ayniqsa   G'arbiy   Sibirda,   u   yerda   ba'zan   o'rmon   botqoq   hududining
50%   atrofida   torf   qalinligi   8–10   m   ni   tashkil   qiladi.   O'rmon   zonasining
shimoliy   va   janubida   torf   qatlami   qalinligi   kamayadi:   shimolga   Sovuq
iqlimda o'simlik massasining o'sishi pasayishi tufayli, janubda - issiq iqlimda
o'simlik   qoldiqlarining   yanada   jadal   parchalanishi   tufayli.   Issiq   nam   iqlim
sharoitida   biomassaning   juda   ko'payishi   o'lik   o'simliklarning   jadal
parchalanish jarayoni bilan qoplanadi va oz sonli botqoqliklar mavjud, ammo
doim yashil ekvatorial o'rmonlar botqoqlangan.
Botqoqliklar  har  xil iqlim  sharoitida rivojlanadi, lekin  ayniqsa mo''tadil
mintaqa   va   tundraning   o'rmon   zonasiga   xosdir.   Ular   Polesie   shahrida   28%,
Kareliyada   taxminan   30%   va   G'arbiy   Sibir   hududining   50%   dan   ortig'ini
tashkil qiladi. Cho'l va o'rmon-dasht zonalarida botqoqlik keskin pasayadi, bu
erda   kam   yog'ingarchilik   bo'ladi   va   bug'lanish   kuchayadi.   Botqoqliklar
egallagan umumiy er maydoni quruqligining 2 foizini tashkil qiladi.
2.Botqoqliklarning turlari Botqoqlarning joylanishiga ko`ra, tog`li, pasttekislik, o'tish kabi turlarga
ajratiladi.   Tog'li   botqoqliklar   daryo   vodiylarida,   ko'l   havzalarida,   turli
zonalarning   turli   xil   mayda   tushkunliklarida   ko'proq   uchraydi.   Ko'p
miqdordagi   ozuqaviy   moddalarni   o'z   ichiga   olgan   er   osti   suvlari   va   er   usti
suvlari   ularni   oziqlantiradi,   shuning   uchun   bunday   botqoqliklar   yuqori
unumdorlikka   ega.   Ularning   yuzasi   silliq   yoki   ozgina   konkav   bo'lib,   o'tli
(turli   cho'kmalar,   oddiy   qamishlar,   uch   bargli   siljish,   qamish)   o'simliklar
bilan qoplangan. 
Pasttekislik   botqoqliklar   tekis   relef   shakllarida   hosil   bo'ladi,   asosan
yog'ingarchilik   bilan   oziqlanadi   Sfagnum   moxi   botqoqlik   massivining
o'rtasida   yaxshiroq   o'sadi,   uning   chetida   esa   minerallashgan   suvlar   ta'sir
qiladi. Shu sababli, ko'tarilgan botqoqliklar bir oz konveksiya bo'lib, ularning
o'rtasi 3-4 m ga ko'tariladi, torf qatlami 6-10 m va undan ko'proqga etadi.
O'tish   botqoqlari   tog'   va   pasttekislik   o'rtasida   oraliq   pozitsiyani
egallaydi.   Ular   atmosfera   yog'inlari   va   er   osti   (ikkilamchi)   suv   bilan
oziqlanadi. Gipnoz va sfagnum yosunlari ustunlik qiladi. Torfning reaktsiyasi
ko'pincha   ozgina   kislotali,   kul   miqdori   o'rtacha   (5   -   10%).   Yuqori
qalinlikdagi   cho'kmalar   kam   uchraydi,   ko'pincha   pastki   qismida   pasttekislik
qatlamlari, tepasida esa baland torf yotadi.
3. Muzlik va muzloqlar
Qor   chizig‘idan   yuqorida,   ya’ni   musbat   muvozanatli   qismda   qop
qoplami   vaqt   o‘tishi   bilan   firy-   qotgan   qopra   aylanadi.     Firn-   nemischa
’'Firnschnee'’   so‘zidan   oliigan   bo‘lib,   "o‘tgan   yilgi"   degan   ma’noni   beradi.
Qorning firnga aylanish jarayoni firnlashuv deb ataladi. Bu hodisaga birinchi
sabab   qop   qoplami   yuqori   qatlamining   uning   pastki   qismiga   ko‘rsatadigan
bosimidir. SHu bilan bir qatorda qor qoplaminiig yuqori qismida erigan qor
suvlariiing uning pastki qismiga o‘tishi va u erda muzlashi ham firnlashuvga
sabab buladi. Firnning   zichlashib   borishi   gletcher   muzligining   hosil   bo‘lishiga   olib
keladi (zichligi 0,90 g/sm3 gacha). Uning yanada zichlashishi natijasida esa
haqiqiy muzlik hosil bo‘ladi.
Quruqliklarda   sovuq   o‘lkalarda   qor   to‘planib,   muzga   aylanishidan
vujudga   kelgan,   nishab   tomonga   o‘z-o‘zidan   siljib   turadigan   muzlar
muzliklar   deyiladi. Yer yuzidagi muzliklarning umumiy maydoni 16,3 mln.
kv. km. bo‘lib, quruqlik yuzasining atigi 11 % ini tashkil etadi.Hajmi 30 mln.
km3.   Xionosfera   quyi   va   yuqori   qor   chegaralari   orasida   joylashgan.   Qor
chegarasi   deb   yog‘adigan   qor   bilan   eriydigan   qor   miqdori   teng   bo‘lgan
chegara   tushuniladi.   Qutbiy   o‘lkalarda   qor   chegarasi   dengiz   sathi
balandligiga tushadi.
Xionosferada   relef   qor   to‘planishiga   imkon   bersa   muzlik   hosil   bo‘ladi.
Muzlik   ham   asta   sekin   oqadi,   siljiydi.   Muzlikning     siljish   tezligi   haroratga,
muzning   qalinligi   va   muz   osti   relefining   qiyaligiga   bog‘liq.   Chunonchi,
muzlik   siljishi   uchun   qiyalik   10   bo‘lganda   muz   qalinligi   60-65   m   bo‘lishi,
qiyalik 450 bo‘lganda qalinligi 15-2 m bo‘lishi zarur.
Muz   qor ,   qirov   bulduruqdan   hosil   bo‘lishi   mumkin .   Bular   oldin
zichlashib,   zich   qorga   –   firnga   aylanadi.   So‘ngra   undan   muz   hosil   bo‘ladi.
Muzlikning to‘yinish va siljish qismlari bo‘ldi. Muzlik pastroqqa tushib, erib,
bug‘lanib   tugaydi.   Bizning   ko‘pgina   daryolarimiz   muzlik   suvlaridan
to‘yinadi.  
Muzliklar Yer gidrologik tsiklining asosiy qismlaridan biri hisoblanadi.
Hozirgi   kunda   Yer   yuzidagi   suvlarning   2,25   %   i   muz   qatlamida   va
to‘nglagan   holda   uchraydi.   Chuchuk   suvlarning   70   %   i   muzliklarda
to‘plangan   bo‘lib,   ularning   katta   qismi   Antarktida   va   Grenlandiyada
joylashgan.   Agar   dunyodagi   barcha   muzliklar   erib   tugasa,   dengiz   sathi   65
metrga   ko‘tarilgan   bo‘lar   edi.   Bu   hol   esa   o‘z   navbatida   sayyora geografiyasini o‘zgartirishi mumkin. To‘rtlamchi davirdagi oxirgi yirik muz
bosish davrida dengiz sathi 120 metrga pasaygan. 
Yer   tarixining   katta   qismida   sayyorada   muzliklar   bo‘lmagan.   Shunday
bo‘lishiga qaramasdan, ayrim davrlarda muzliklar bilan anchagina maydon,
xususan   o‘rtacha   kengliklargacha   bo‘lgan   hududlar   qoplangan   va   buni   biz
muzlik davri deb ataymiz. Hozirgi kunda Yer yuzasi quruqlik maydonining 10
%   ga   yaqinini   muzliklar   qoplagan.   Hozirgi   zamon   muzliklari   Antarktidada,
Grenlandiyada,   yuqori   kengliklarda   va   Avstraliyadan   tashqari   barcha
materiklardagi baland tog‘larda joylashgan 1
.
Muzliklarning   ikkita   asosiy   turi   –   alp   va   materik   muzliklari   ajratiladi.
Alp   muzliklari  tog‘li   o‘lkalardagi  qor  va  muzdan  to‘yinadi.   Odatda  dastlab
erozion   oqimlar   boshlanadi   va   vodiylarni   egallaydi.   Bunday   oqimlarni
vodiylarning   devorlaridagi   qoyalari   ushlab   qoladi   va   ko‘pchilik   buni   vodiy
muzliklari   deb   ham   atashadi.   To‘yinishi   kuchaygan   sari   muzlanish   ham
tobora rivojlana boradi, birlamchi muzliklarning soni ko‘payib, ularning har
qaysisi kattalashadi va ular tog‘ tepalari va karlardan vodiyga tushib keladi
hamda   vodiy   muzligiga   aylanadi.   Muzliklarning   bu   turi   —   mo‘tadil
mintaqaning   tog‘li   o‘lkalaridagi   eng   harakterli   muzlik   shakllaridir.Muzlik
o‘zining   vodiysi   atrofiga   oqishidan   katta   maydonlarni   bosib   olishidan
hamma   yoqda   tub   jinslar   bilan   chegaralanmagan   gultojbargga   o‘xshagan
keng   shakllar   yoyilib   ketadi.   Natijada   tog‘   oldi   muzliklari   deb   ataladigan
muzliklar hosil bo‘ladi.
Ba’zi   bir   alp   muzliklari   baland   cho‘qqili   zonalarda   bo‘lib,   quyi
vodiylarga   yetib   kelmaydi.   Vodiylarning   boshlanish   qismlaridagi   botiqlarga
muz oqimlari tushishi va ular tik yonbag‘irlar hamda amfiteatrlar bilan ajralib
qolishi   natijasida   tsirk   muzliklari   vujudga   keladi.   Sirklar   eng   kichik   muzlik
1
Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael Trapasso. Essentials of Physical Geography.2007 .  Thomson 
Brooks/Cole, a part of The Thomson Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used 
herein under license. 537-bet. turi   bo‘lib,   ularning   ko‘pchiligi   alp   muzliklari   egallagan   hududlarda
shakllanadi.
Alp   muzliklari   dunyoning   aksariyat   baland   tog‘li   hududlarida   notekis
manzaralarni   yaratish   bilan   harakterlanadi.     Bugungi   kunda   muzliklar
Himolay,   Pomir,   And,   Alp   va   boshqa   tog‘   tizmalarda   hamda   Shimoliy
Amerikaning   Alyaska   yarim   oroli,   Qoyali   tog‘lar,   Serra-Nevada,   Kaskad
tog‘lari   va   Qirg‘oq   tizmalarida   uchratish   mumkin.   Yangi   Gvineyada   va
Sharqiy   Afrikaning   baland   Klimanjaro   va   Keniya   cho‘qqilarida   uncha   katta
bo‘lmagan   muzliklar   ham   mavjud.   Alyaska   va   Himolayda   joylashgan   alp
muzliklarining uzunligi 100 km gacha yetadi.
Materik muzligi - eng yirik muzlik turi  va u vodiy muzligiga qaraganda
ancha keng tarqalgan.   Materik muzligi Yer quruqlik maydonining 30 % ini
qoplagan.   Grenlandiya   va   Antarktidada   bunday   muzliklar   qalinligi   3   km   va
undan   ortiq.   Ancha   kichik   muzliklar   muzlik   qalqonlari   (muz   shapkasi)   deb
nomlanadi va ular Islandiya va arktikaning bir qancha orollarida uchraydi. 
Yer   yuzining   havoning   o‘rtacha   harorati   0S   dan   past   bo‘lgan   yerlarda
yer   yuzi   ma’lum   chuqurlikkacha   doim   muzlab   yotadi.   Bunday   yerlar   ko‘p
yillik   muzoqlar   deyiladi.   Yevrosiyoning   shimoliy-sharqiy   katta   qismi,
Shimoliy   Amerikaning   shimoliy   qismi,   baland   tog‘larda   qor   chizig‘idan
baland   joylarda   muzloqlar   tarqalgan.   Muzloqlar   tarqalgan   o‘lkalarda   o‘ziga
xos   landshaftlar   hosil   bo‘ladi.   Yozda   eriydigan   yuza   qatlam   faol   qatlam
deyiladi. Asosiy adabiyotlar:
1. Abdunazarov   O`.Q.,   Mirakmalov   M.T.,   Sharipov   Sh.M.   Umumiy   tabiiy
geografiya. –Toshkent, Barkamol fayz media nashriyoti.  2018. 328 b.
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi. Darslik. –T oshkent : Bilim, 2005.
3. Геренчук К.И., Боков В.А. Черванов И.Г. Общее землеведение. -М.: Высшая
школа, 1984. -256 с.
4. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.
5. Савцова Т.М. Общее землеведение. -М.: Академия, 2013.   
6. Шубаев Л.П. Умумий ер билими. –Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
7. Goudie A. Physische Geograhfie. Germany,1997.   
8. World   Regional   Geography   (This   text   was   adapted   by   The   Saylor   Foundation   
under   a   Creative   Commons   Attribution-NonCommercial-ShareAlike   3.0   License
without   attribution   as   requested   by   the   work’s   original   creator   or   licensee).
www.sayior.org/books    .  
9. Nicholas   Clifford,Shaun   French   and   Gill   Valentine.   Key   Methods   in   Geography.   
2010.
10. Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael  Trapasso. Essentials of Physical
Geography.2007.   Thomson   Brooks/Cole,   a   part   of   The   Thomson
Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used herein
under license.

Quruqlikdagi suvlar botqoqlik va muzlik

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский