Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 93.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Quruqlikdagi suvlar dryolar va ko‘llar

Sotib olish
QURUQLIKDAGI  SUVLAR: DRYOLAR VA KO`LLAR
Reja:
1. Oqar suvlar va ularning geografik ishi
2.  Ko‘llar, ularning turlari, geografik roli 1. Oqar suvlar va ularning geografik ishi
  Quruqlikdagi   suvlarga   daryolar,   ko‘llar,   botqoqliklar,   muzliklar   va
muzloqlar, yer  osti suvlari kiradi.
Daryolar .   Daryolar   landshaft   va   atrof - muhitning   juda   muhim   tarkibiy
qismi   hisoblanadi .   Ular   chuchuk   suv   manbai   bo‘lib,   eroziya   va   suv
toshqinlariga   olib   keluvchi   yog‘inlarni   keltiradi   hamda   suv   yo‘li   sifatida
xizmat qiladi.
Yog‘in   yog‘ib   yoki   qor   erib,   yer   yuzasini   suv   pardasi   qoplaydi   va   u
nishab   tomonga   asta   oqadi.   Bunday   suv   o‘zansiz   oqim,   yuzlama   oqim
deyiladi. Yuzalama oqim chuqurliklarga tushib oqsa, o‘zanli, vaqtincha oqim
bo‘ladi,   chunki   u   yog‘in   to‘xtagach   yoki   qor   erib   bo‘lgach   to‘xtab   qoladi.
O‘zan   chuqurlashib   yer   osti   suviga   yetib   borsa,   o‘zanda   doim   suv   oqadi.
Bunday   oqim   o‘zanli   doimiy   oqim   –   daryo   deyiladi.   O‘zandan   oqadigan
doimiy   oqar   suvlar   daryolar   deyiladi.Daryoning   boshlanish   joyidan   quyida
og‘irlik kuchi ta’sirida suv oqa boshlaydi va tagini o‘yib, daryo o‘zaninihosil
qiladi.   Daryoning   rivojlanish   jarayonida   o‘zanning   shakli   va   ko‘ndalang
profili o‘zgaradi. Profili shakllanib bo‘lmagan daryolarda daryo o‘zani vodiy
tagiga to‘g‘ri keladi. Profili shakllangan daryolarda suv  massasi bilan uning
oqish   tezlig‘i   o‘rtasidagi   nisbat   birmuncha   muvozanatga   kelsa,   daryo
o‘zanining   shakli   ham   ancha   turg‘un   (barqaror)   bo‘ladi,   Bu   turg‘unlik
daryoning meandralarhosil qilib oqishi natijasida vujudga keladi.
Oqimning   bir   tekis   emasligi   daryo   o‘zanini   goh   u,   goh   bu   tomonga
buradi.   Suv   asosan   bir   qirg‘oqqa   kuchli   zarb   bilan   uriladi.   Natijada   shu
qirg‘oq   yemirila   borib,   o‘yilladi,   endi   cuv   oqimi   bu   joydan   qarama-qarshi
qirg‘oqqa   tomon   yo‘naladi,   qirg‘oqni   yemirib,   o‘yib,   yana   narigi   qirg‘oqqa
tomon ketadi. Bu jarayon butun daryo yoki uning bir qismi meandralar hosil
qilib   bo‘lmaguncha   davom   etaveradi.   Uyilgan   (botiq)   qirg‘oq   qarshisidagi qirg‘oqda yemirilgan jinslar, ko‘pincha qum, gillar to‘plana borib, qirg‘oqni
qabariq shaklga keltiradi (1-rasm).
Daryolarga suv kelib tushadigan maydon daryo havzasi deyiladi. Daryo
havzalarining   bir-biridan   ajratib   turadigan   chegara   suvayirg‘ich   deb   ataladi.
Suvayirg‘ichlar   odatda   balandlik   joylarga,     tog‘   tizmalarining   qirralariga
to‘g‘ri   keladi.   Daryolarning   boshi,   quyilish   joyi   bo‘ladi.   Daryolar
boshlanadigan   joy   bilan   suvi   quyiladigan   joy   mutloq   balandliklari   orasidagi
farqning daryo  uzunligiga nisbati daryoning nishabligi deyiladi.
Har   bir   daryoning   havzasi,   irmoqlari,   tarmoqlari,   o‘ng   va   chap   sohili
vodiysi,   daryo   boshi   va   quyar   joyi   bo‘ladi.   Daryolar   qayerdan   va   nimadan
suv   olishiga   qarab,   muzdan,   qor   va   muzdan,   fasliy   qor   va   yomg‘irdan,
yomg‘ir   suvidan,   yer   osti   suvlaridan   to‘yinadigan   daryolarga   bo‘linadi.
Ko‘pchilik yirik daryolar murakkab to‘yinadigan daryolar hisoblanadi.
Bosh   daryo   o‘zining   barcha   irmoqlari   bilan   birgalikda   daryo
sistemasini hosil qiladi.   Bosh daryo va irmoqlar turlicha tartibda tuzilgan.
Birinchi   tasnifda   bosh   daryoga   birinchi   darajali   irmoq   quyiladi,   o‘z
navbatida unga ikkinchi darajali irmoq quyiladi va hakozo. Ikkinchi tasnifda
esa   birinchi   darajali   daryoga     hech   qanday   irmoq   quyilmaydi,   ularning
qoshilishidan ikkinchi darajali daryolar hosil bo‘ladi (2-rasm) 1
.
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany.2002.  383 -bet 2-rasm. Daryo sistemasida daryolar tartibi: a – bosh daryoga nisbatan
(aylanada bosh daryo manbai ko‘rsatilgan); b – suv oqimi kuchi hisobi
boyicha darajasi (raqamlar – suv oqimi tartibi)
Daryo   sistemasining   zichligi   va   tuzilishi   havza   maydoni   harakterini
belgilaydi.   Daryo   sistemalarining   tartibsiz,   panjarali,   daraxtsimon,
to‘g‘riburchakli,   halqali,   parallal,   markazga   intiluvchi   turlari   mavjud   (3-
rasm).
Daryo   sistemasining   tartibsiz   turi   muzlik   eroziyasi   jarayonlari
natijasida   vujudga   keladi.   Bunday   turdagi   daryo   sistemalari   Finlandiyada
keng   tarqalgan.   Oqim   sistemalarining   ko‘pchiligi   daraxtsimon   turga
mansub.  Antiklinal geologik strukturali hududlarda halqali daryo sistemalari
turi vujudga keladi 2
.
Daryo   keltirib   yotqizgan   allyuviydan   qayir,   ya’ni   tekislikdagi
rivojlangan   vodiyning   allyuvial   jinslardan   tarkib   topgan   keng,   yassi   va   har
yili   suv   bosadigan   tag   qismi   vujudga   keladi.   Toshqin   paytida   daryo
qirg‘oqlaridan katta masofaga yoyilib tezlik bilan oqadi va dastlab og‘ir yirik
jinslarni,   keyinchalik   qum,   loyqa   hamda   gil   kabi   mayda   jinslarni   yotqizadi.
Bu  yotqiziqlar  yig‘ilib  tabiiy  to‘g‘onlarni  shakllantiradi.  Daryo  suvi  burilib-
burilib,   vodiyning   goh   u,   goh   bu   qirg‘og‘iga   borar   ekan,   tirsaklarda   tub
qirg‘oqqa borib uriladi va qayirni  ayrim qismlarga bo‘lib qo‘yadi (4-rasm).
Daryo   o‘ngga   surila   borishi   natijasida   qayir   kengaya   borgan   sari   to‘lin
suv   davrida   qayirga   toshib   chiqqan   suv   tobora   yupqa   yoyiladigan   bo‘lib
qoladi.   Agar   daryo   o‘zanini   chuqurroq   o‘yib   ketsa,   qayirni   suv   bosmay
qo‘yadi   va   u   terrasaga   aylanadi.   Agar   daryo   o‘zani   bir   necha   bor
chuqurlashgan   bo‘lsa,   uning   vodiysida   bir-biridan   zinapoyasimon   ko‘tarilib
boruvchi bir necha terrasa hosil bo‘ladi. Tekislik daryolaridagi qatlam-qatlam
2
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany.2002.  385 -bet daryo   oqiziqlaridan   tarkib   topgan   allyuvial   terrasalar   mana   shunday   paydo
bo‘lgan.
4-rasm. Qayir  va unda yotqiziqlarning toplanishi 3
Daryo   vodiylarida   allyuvial   akkumulyativ   terrasalardan   tashqari,   daryo
tub   qirg‘oqda   hosil   qilgan   erozion   terrasalar   ham   ko‘p   uchrab   turadi.
Vodiyning tub qirg‘og‘i qanday jinslardan tuzilgan bo‘lsa, erozion terrasalar
ham shunday jinslardan tarkib topgan bo‘ladi. Nihoyat, allyuvial yotqiziqlar
qadimiy erozion yuzada yotqizilgan bo‘lishi ham mumkin. Bunday terrasalar
tub terrasalar deyiladi. Chunki ularning zamini tub jinslardan, usti esa daryo
oqiziqlaridan tarkib topgan.
Tektonik   harakatlar   natijasida   daryo   vodiysining   ikki   tomonida   bir   xil
yoki har xil balandlikdagi terrasalar vujudga keladi. 
Daryolar ko‘l yoki dengizga quyar joyida daryo tagida dumalab kelgan
jinslar to‘planadi va suvdagi muallaq oqiziqlar cho‘kadi.   Oqiziqlar to‘plana
borib,   tekisliklar   hosil   bo‘ladi.   Bu   tekisliklar   shakli   uchburchak,   grekcha   d
(delta)   shaklida   bo‘ladi.   Shuning   uchun   daryolar   quyar   joyida   keltirma
yotqiziqlardan   hosil   bo‘lgan   keng   tekisliklar   delta   deyiladi.   Daryo   o‘zani
deltada ko‘pdan-ko‘p tarmoq va o‘zanlarga bo‘linib ketadi.
3
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany.2002.  391 -bet Agar   quruqlik   sekin-asta   cho‘kayotgan   bo‘lsa,   dengiz   suvlari
daryolarning   quyar   joylariga   bostirib   kiradi   va   natijada   ular   kengayib,
voronka   shaklini   oladi.   Daryolar   quyar   joyining   kengayishiga   dengiz
suvining qalqib qaytishi sabab bo‘ladi. Dengiz suvi ko‘tarilganda daryo suvi
quyar   joyda   to‘planadi.   Suv   qaytganda,   bu   suv   dengiz   suvi   bilan   birga
dengizga qaytar ekan, daryo o‘zanidagi oqiziqlarni yuvib olib ketadi. Bunday
quyar joylar estuariylar deyiladi.
Daryolarga   suv   kelib   quyilishi   ularning   to‘yinishideyiladi.   Daryolar
to‘yinishining   to‘rt   manbai   bor:   bular   -   yomg‘ir   suvlari,   qor   suvlari,   muzlik
suvlari   va   grunt   suvlaridir.   Turli   tabiat   zonalari   va   hududlarida   hamdatog‘li
o‘lkalarning   balandlik   mintaqalarida   bularning   har   birining   salmog‘i
turlichadir.   Bu   manbalarning   daryolarning   to‘yintirishdagi   roli   mavsumlar
bo‘yicha ham o‘zgarib turadi.
Grunt   suvlari   birmuncha   o‘ziga   xos   rol   o‘ynaydi:   ular   ko‘pchilik
daryolar   oqimining   barqarorligini   ta’minlaydi   va   ular   suv   sathining
boshqaruvchisi   hisoblanadi;   grunt   suvlarining   o‘zi   yomg‘ir   va   qor,   muz
suvlaridan to‘yinadi.
Oqar   suvlar   tabiatda   juda   katta   -   3   xil   ish   bajaradi.   1)   yemirish,   2)
oqizish,   3)   to‘plash,   yotqizish   –   akkumulatsiya.   Yemirish   –   erroziya   ishi
daryo   nishabligiga,   tog‘   jinslarining   qattiqligiga,   zichligiga,   suvda
eruvchanligiga   bog‘liq.   Daryolarning   yemirish   ishi   natijasida   soylar,
vodiylar,   daralar,   sharsharalar,   yemirgan   jinslarning   keltirib   yotqizishi
natijasida   delg‘talar,   allyuvial   tekisliklar   hosil   bo‘ladi.   Daryolar   keltirib
yetqizgan   jinslar   allyuvial   jinslar,   allyuviy   deyiladi.   Ular   saralangan,
silliqlangan   bo‘ladi.   Daryolarning   bosqichini   yemirish   va   yotqizish   ishlari
oqibatida daryo terrasalari vujudga keladi. Vaqtli oqar suvlar, sellar keltirgan
jinslardan     yoyilma   konuslari   hosil   bo‘ladi.   Bu   jinslar   prolyuvial   jinslar
deyilib, saralanmagan bo‘ladi.  Dunyodagi daryolar har yili okeanga 35000 km kub  suv keltiradi. 10 ta
yirik   daryoga   umumiy   suv   hajmining   38%   ga   yaqini   to‘g‘ri   keladi.   Faqat
Amazonka   daryosiga   jahon   hajmining   15%   to‘g‘ri   keladi.   Bu   esa   7   ta   yirik
daryo hajmidan ham ko‘pdir (2-jadval).
2.Ko‘llar, ularning turlari, geografik roli
  Quruqlikdagi     tabiiy   chuqurliklarni     to‘ldirgan   va   yuzasi   gorizontal
bo‘lgan   suv   havzalariga   ko‘llar   deyiladi.   Gidrologik   nuqtai-nazardan
qaraganda ko‘l ta’rifida quyidagi ikki asosiy xususiyat aks etishi shart: 1) er
sirtida   botiqlik   va   2)   unda   ko‘l   deb   atashga   imkon   beradigan   miqdordagi
suvning   mavjud   bo‘lishi.   Ayrim   chet   ellik   olimlar   ko‘l   bulishi   uchun
yuqoridagilarga   qo‘shimcha   sifatida   quyidagi   shartlarni   ham   qo‘shadi:   1)
okean   va   dengizlardan   ma’lum   uzoqlikda   joylashgan   botiqlik   to‘la   yoki
qisman   suv   bilan   to‘lishi;   2)   suv   yuzasi   o‘lchamlari   to‘lqin   hosil   qila   olish
darajasida   katta   va   bu   to‘lqinlar   qirg‘oqlarni   yuva   oladigan   kuchga   ega
bo‘lishi kerak.  Bu   erda ,  albatga ,  to‘lqinning   balandligi   ham   hisobga   olinadi. 
Ko‘llar   bir   necha   xil   xususiyatlarga   qarab   turlarga   bo‘linadi.   Tabiiy
chuqurliklarning   hosil   bo‘lishiga   ko‘ra   ko‘llar     tektonik ,   muzlik ,   to‘g‘on ,
vulqon ,  laguna ,  o‘zan   karst ,  qoldiq   ko‘llarga   bo‘linadi .
Tektonik   ko‘llar   botig‘i :   a )   uzilma   va   b )   bukilmadan   iborat   bo‘lishi ;   v )
murakkab   tuzilgan   va   g )  vulkanik   bo‘lishi   mumkin . Yer sharidagi eng chuqur
va katta ko‘llar: Baykal, Buyuk Afrika ko‘llari, Ladoga, Onega, O‘lik dengiz,
Shimoliy   Amerikaning   Buyuk   ko‘llari,   Vinnipeg,   Katta   Qullar   ko‘li,
Shvetsiya   bilan   Finlyandiyaning,   shuningdek,   Bolqon   yarim   orolining   yirik
ko‘llari   va   boshqalar   uzilma   kotlovinalarda   joylashgan.   Eng   chuqur   ko‘llar
Baykal  (1620  m )  bilan   Tanganikadir  (1435  m ).  Boshqa   ko‘llarning   chuqurligi
1000   m   dan   kam .   Eng   chuqur   ko‘llarning   tagi   okean   sathidan   pastda
joylashgan.   Masalan,   Baykal   ko‘li   o‘rtacha   suv   sathining   mutlaq   balandligi
455   m,   bu   ko‘lning   chuqurligi   esa   1620   m;   demak   ko‘l   tagi   okean   sathidan 1165   mpastda   joylashgan.   Yer   po‘stining   bunday   suvli   botiqlari
kriptodepressiyalar deb ataladi.
YUNESKO ma’lumotlari bo‘yicha Er yuzida suv yuzasi maydoni 3OOO
km.kv   dan   katta   bo‘lgan   53   ta   ko‘l   ro‘yxatga   olingan.   SHu   ma’lumotlarga
ko‘ra   suv   yuzasi   maydoni   (374000   km2)   bo‘yicha   ham,   suv   sig‘imi   (78200
km3)   bo‘yicha   ham   dunyodagi   eng   yirik   ko‘l   Kaspiy   ko‘lidir.   Suv   yuzasi
maydoni   bo‘yicha   keyingi   o‘rinlarda   YUqori   ko‘l   (82   680   km2),   Viktoriya
ko‘li   (69000   km2)   va   boshqalar   turadi.   Suv   sig‘imi   bo‘yicha   esa   Baykal
(23000  km 3),  Tanganika  (18900  km 3)  ko‘llari   yirik   hisoblanadi .
Suvining   sho‘rligi   va   tarkibidagi   tuzlarga   qarab ,  chuchuk ,  sho‘r ,  mineral
ko‘llarga   bo‘linadi .  Suvining   oqish  -  oqmasligiga   ko‘ra   oqar   va   oqmas   ko‘llar
bo‘ladi .   Yana   sunhiy   ko‘llar   –   suv   omborlari   mavjud .   Ularning   tabiati   ham
tabiiy   ko‘llarga   o‘xshaydi .   Har   qanday   ko‘l   rivojlanib,   o‘zgarib   boradi.
Ko‘llar asta-sekin to‘lib, botqoqlik   va sho‘rhokka aylanadi va qurib ketadi.
Ba’zi   oqar   ko‘llar   ulardan   chiqib   ketayotgan   daryolarda   yemirilish   kuchli
bo‘lsa,   vaqt   o‘tishi   bilan   ko‘l   suvi   chiqib   ketib,   relefda   botiq,   tekislik   hosil
bo‘ladi.
Ko‘llar suvi organizmlar oziqlanishi sharoitiga ko‘ra oligotrof, evtrof va
distrof bo‘ladi.
Oligotrof   (grekcha   oligos   -   kam,   trope   -   oziqlanuvchi)   ko‘llar   suvida
ozuqa   moddalar   kam   bo‘ladi,   shu   sababli   u   tiniqdir.   Plankton,   bentos   va
nekton ko‘p emas, loyqasida organik moddalar kam.
Yevtrof (grekcha yei - yaxshi) ko‘llarda organizmlar oziqlanish sharoiti
yaxshi   bo‘ladi.   Plankton,   bentos   va   nekton   mo‘l.   Ko‘lda   organik   moddalar
ko‘pligidan suv nim sarg‘ish tusda bo‘ladi. Suv tagida kislorod yetishmaydi
va sapropel hosil bo‘ladi.
Distrof   (grekcha   distrofe   -   oziqlanishning   buzilishi)   ko‘llar   suvida
kaltsiy yetishmaydi, u nordon reaktsiyali bo‘ladi. Ko‘lda organik hayot juda sust   bo‘ladi,  biroq   unda   daryolar   va   botqoqliklardan  kelib   quyilgan   jilg‘alar
keltirgan   torf   ditriti   -   kolloid   holidagi   gumus   bo‘ladi.   Shu   sababli   suv   jigar
rang   tusda   bo‘ladi.   Torf   ditriti   ko‘l   tagida   gumus   va   torf   loyqasi   tarzida
yotqiziladi,   u   chirishi   tufayli   kislorod   juda   tanqis   bo‘ladi.   Tayga   va   tundra
zonalarining botqoq joylaridagi ko‘llar distrof ko‘llardir.
Asosiy adabiyotlar:
1. Abdunazarov   O`.Q.,   Mirakmalov   M.T.,   Sharipov   Sh.M.   Umumiy   tabiiy
geografiya. –Toshkent, Barkamol fayz media nashriyoti.  2018. 328 b.
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi. Darslik. –T oshkent : Bilim, 2005.
3. Геренчук К.И., Боков В.А. Черванов И.Г. Общее землеведение. -М.: Высшая
школа, 1984. -256 с.
4. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.
5. Савцова Т.М. Общее землеведение. -М.: Академия, 2013.   
6. Шубаев Л.П. Умумий ер билими. –Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
7. Goudie A. Physische Geograhfie. Germany,1997.   
8. World   Regional   Geography   (This   text   was   adapted   by   The   Saylor   Foundation   
under   a   Creative   Commons   Attribution-NonCommercial-ShareAlike   3.0   License
without   attribution   as   requested   by   the   work’s   original   creator   or   licensee).
www.sayior.org/books    .  
9. Nicholas   Clifford,Shaun   French   and   Gill   Valentine.   Key   Methods   in   Geography.   
2010.
10. Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael  Trapasso. Essentials of Physical
Geography.2007.   Thomson   Brooks/Cole,   a   part   of   The   Thomson
Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used herein
under license.

Quruqlikdagi suvlar dryolar va ko‘llar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский