Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 121.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Rabg‘uziyning “qissasi rabg‘uziy” asaridan parcha tahlili

Sotib olish
RABG‘UZIYNING “QISSASI RABG‘UZIY” ASARIDAN PARCHA
TAHLILI  
Reja:
1. “Qissasi rabg‘uziy” asaridagi hikoyalar misolida kampir obrazi tahlili.
2. “Qissasi rabg‘uziy” asaridagi she’rlarning badiiy tahlili. 
3. “Qissasi rabg‘uziy” asarining tarkibiy-mazmuniy tahlili. 
1 Qadimiy   obrazlardan   biri   kampir   obrazi   ham   folklor   asarlarining   eng
yetakchi   qahramonlaridan   biridir.   Bu   obraz   keng   qamrovli   murakkab   obraz
bo‘lganligi tufayli yozma adabiyotda, xususan, Nosiriddin Rabg‘uziy ijodida ham
kuzatiladi.   Shuni   aytish   lozimki,   kampir   obrazi   o‘zbek   xalq   og‘zaki   ijodida
ko‘pincha   yalmog‘iz,   jodugar,   alvasti,   ajina,   sehrgar   kampir,   shum   kampir
atamalarida,   “Qissasi   Rabg‘uziy”da   esa   qurtqa   shaklida   tilga   olinadi.   “Qissasi
Rabg‘uziy”da keltirilgan termin og‘zaki ijodda faollashmagan bo‘lib, bu so‘z XIII-
XIV   asrlarda   xalq   jonli   tilida   ishlatilgan,   hozirgi   kunda   esa   eskirib   kampir
ekvivalenti bilan almashgan arxaik so‘z. “Qissasi Rabg‘uziy” asarida uchraydigan
qurtqa-kampir obrazining badiiy qiyofasini quyidagi guruhlarga bo‘lib o‘rganishni
ma’qul ko‘rdik:
1. Matriarxat davri ta’siri sezilgan kampir obrazi.
2. Patriarxat davri ta’sirida yaratilgan kampir obrazi.
3. Dunyoni ilmiy mushohada qilinishi ta’sirida yaratilgan kampir obrazi.
yalmog‘iz   obrazi   dastlab   hosildorlikni   ta’minlovchi,   yerning   unumdorligini
oshiruvchi,   yog‘ingarchilikni,   shamolni   chaqiruvchi,   nabotot   olamining   homiysi
hamda   insoniyatning   ko‘payishi,   nikoh   rishtalarini   mustahkamlovchi,   umuman
olganda,   yasharish   va   yangilanishni   ta’minlovchi   ezgulik   va   go‘zallik   ilohasi,
ma’budasi   sifatida   butun   dunyo   xalq   og‘zaki   ijodida   keng   tarqalgan.   Mana
shunday  ayollarning  ijobiy  xislatlarga  boy  jihatlari   “Qissasi  Rabg‘uziy”   asaridagi
ba’zi   obrazlar   misolida   ham   yaqqol   ko‘zga   tashlanadi.   Bunda   Dovud   (a.   s.)
haqidagi   qissa   diqqatga   molikdir.   Haqiqatan   ham   mazkur   qissa   axloqiy-ta’limiy
jihatdan   e’tiborli   bo‘lib,   biz   buni   Dovud   (a.   s.)   va   kampir   dialogi   misolida
ko‘ramiz:   “Aymishlar,   Dovud   yalavoch   tunla   o‘zin   belgusiz   qilib   ra’iyatlardin
so‘rar   erdikim,   podshoh   sizing   birla   netak   muomala   qilur?..   Bir   kecha   andog‘
so‘zlayurda   Mavlo   taolo   bir   farishtani   izdi,   bir   qurtqa   surati   uza.   Andin   so‘radi:
“Podshohingiz   netak   turur?”   teb.   Qurtqa   aydi:   “Yavloq   odil   turur,   onchasi   bor
kishilar   molin   yeyur”. [8]
  Kampirning   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   bergan   javobi   Dovud   (a.
2 s.)ga qattiq ta’sir etdi, vijdonan qiynaldi. Shunda u yeydigan luqmasini o‘z mehnati
bilan topish maqsadida Olloh taolodan biror hunar o‘rgatishini iltijo qilib so‘raydi.
Hikoyatda   epizodik   obraz   sifatida   qatnashgan   kampirning   bir   og‘iz   so‘zi
kitobxonda   unga   bo‘lgan   iliq   munosabatni   uyg‘otadi.   Eng   muhimi,   kampir
vositasida Dovud (a. s.)ga xos halollik, poklik, to‘g‘riso‘zlik, odillik kabi fazilatlar
ulug‘lanadi.   Kampir   esa   to‘g‘riso‘z,   oqila   ayol   sifatida   shohni   ezgulik   tomon
boshlaydi,   shohning   to‘g‘ri   yo‘lni   topishida   vosita   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Demak,
hikoyatdagi kampir obrazi bosh qahramonga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatuvchi, o‘z qarorida
sobit,   qat’iyatli   obraz   sifatida   ko‘z   o‘ngimizda   gavdalanadi.   Uning   aynan   shu
xususiyati   hikoyatlardagi   kampir   obrazi   qiyofasida   matriarxat   davri   belgilari
saqlanganligini ko‘rsatadi.
  “Qissasi   Rabg‘uziy”   asaridagi   quyidagi   hikoyatda   ham   yuqorida   aytilgan
fikr  ifodasi  mavjud. Yusuf  (a. s.)  qul  sifatida Misrga  keltirilgach, Azizi  Misrning
xotini Zulayho uni ko‘rib sevib qoladi va Yusuf (a. s.)ni sotib olib, undan komi dil
hosil   qilmoqchi   bo‘ladi.   Biroq   bu   niyatiga   hadeganda   yeta   olmagach,   enaga
kampiriga dardini  aytadi. Enaga kampir  Zulayhoga ona  kabi  mehribon, jonkuyar,
shu  bilan birga, o‘ta  ayyor   va  tadbirkor  ayol.  Uning bu  xususiyati  yalmog‘izning
takomil   varianti   hisoblangan,   hukmron   tabaqaga   xizmat   qiluvchi   maston   obrazi
qiyofasini   eslatadi.   Buni   biz   qurtqaning   Zulayhoga   bergan   maslahatida   ko‘ramiz:
“Ey Zulayho, manga telim mol bergil. Ul molni xarj qilayin, bo‘lg‘aykim tilakinga
teggaysen”, [11]
  deb   uy   qurib,   uning   ichida   Yusuf   va   Zulayhoning   rasmini   turli
holatda   chizdirib,   uyni   qimmatbaho   toshlar   bilan   bezaydi.   Enaga   garchand
Zulayhoning dardiga “davo” topgan bo‘lsa-da, uning bu ishi Zulayhoning eri Azizi
Misrga   qilgan   dastlabki   xiyonati,   deb   baholanadi.   Yozuvchi   bu   holatda   enaga
kampirga   bo‘lgan  salbiy   munosabatini   xalq   orasida   keng  tarqalgan   “Yot   qurtqani
evga   kirguzmak   kerakmas.   Agar   qayu   evga   kirsa,   buzmay   chiqmas” [12]
  hikmatli
so‘zi  bilan ifodalaydi.  Yuqorida keltirilgan hikmatli  so‘zning shunisi  xarakterliki,
“unda   tashqi   qiyofani   berish   bilan   birga,   shu   qiyofaga   mos   holda   xarakter
xususiyatlari ham qo‘shilgan. Bunday tasvir mastonning kelajakda qiladigan yovuz
3 ishlaridan   xabar   beradi.   Bu   narsa   folklor   asarlari   uchun   xarakterlidir”. [13]
  Ijodkor
yuqorida   berilgan   ta’rif   bilan   cheklanmaydi.   Enaga   kampirga   xos   yovuz   ishlarni
yanada   bo‘rttirib,   yorqinroq   chiqarish   uchun   salbiy   buyoq   bilan   yo‘g‘rilgan   lirik
she’r keltiradi:
Erning balosi iki olam balosi – qurtqa,
Qurtqa qarib o‘lursa, solg‘il etini qurtqa.
Yot qurtqani evingda ko‘rsang boshini kesgil,
Kuydur boshini o‘tqa, sovur kulini qortqa.
Qurtqa necha qarisun, toat qilib arisun,
Ev buzg‘ali topunsa, boqmas o‘ngiga ortqa.
Qurtqa buzar ming ishni, qayra tuzar tilasa,
Aning tegar balosi barcha mug‘ulg‘a, sortqa.
She’rdagi   qurtqa   so‘zi   omonim   bo‘lib,   birinchi   misrada   qari   kampir ,   ikkinchi
misrada  bo‘ri , uchinchi misrada  ko‘k (osmon)  ma’nosida ishlatilgan. Tuyuq janriga
xos bo‘lgan tajnis so‘zlarning ishlatilishi she’rning badiiyligini kuchaytirib, salbiy
obrazning   nopok   ishlarini   bo‘rttirib,   yorqin   tasvirlarda   aks   ettirgan.   Hikoyatdan
ko‘rinadiki,   ijodkor   qissada   payg‘ambarlar   faoliyati   vositasida   qurtqa-kampir
obrazining shakl-shamoyili, jamiyatda tutgan o‘rni, bosh qahramonga munosabati
kabi   muammolarni   ochib   berishni   bosh   planga   qo‘yadi.   Qissadagi   kampir   obrazi
badiiy   funksiyasiga   ko‘ra,   yalmog‘izning   keyingi   vakillari   hisoblangan   maston
kampirlarni   eslatadi   va   asarda   insonlarni   yo‘ldan   uruvchi,   uni   to‘g‘ri   yo‘ldan
4 adashtiruvchi,   jamiyatda   razolat,   qabohat   urug‘ini   sochuvchi   shaxs   sifatida
tasvirlanadi.
Kampirlar   na   homiy,   na   har   qanday   ishda   yomonlik,   razolat,   qabohat
urug‘ini sochuvchi yovuz jodugar qiyofasida namoyon bo‘ladilar, aksincha barcha
insonlar  bilan  bir   xil  fe’l-atvorga ega,  ular  orasida  yashovchi,  ba’zan  gunoh  qilib
afsus chekuvchi, ba’zan zulm ko‘rib pinhon yig‘lovchi, ba’zan esa oldiga qo‘ygan
maqsadi yo‘lida hech narsadan qaytmaydigan insonlardan deyarli farq qilmaydigan
murakkab   obraz   sifatida   gavdalanadi.   Bu   turga   qissadagi   Misr   shohining
zaharlanishi haqidagi  hikoyatni  kiritish mumkin.   Unga ko‘ra Rum  shohi  Misr
yurtiga   elchi   yuborib,   unga   xiroj   to‘lashini   hamda   nomiga   pul   zarb   qilishini
buyuradi. Biroq Misr shohi bu taklifni qat’iy rad etadi. Shunda Rum shohi Misrga
maxfiy ayg‘oqchi yuborib, shohni o‘ldiradigan odam topishni buyuradi. Ayg‘oqchi
Misrga   kelib   bir   kampirnikida   mehmon   bo‘ladi.   Suhbat   asnosida   kampir
podshohdan   noroziligini   bildirgach,   ayg‘oqchi   unga   behisob   mol-davlat   evaziga
podshohni   o‘ldirishni   taklif   etadi.   Kampir   bu   taklifga   bajonu   dil   rozi   bo‘ladi   va
o‘zi   bilan   ona-bola   tutingan   shohning   nonvoy   hamda   sharobchisini   huzuriga
chaqirtirib,   ularga   podshohni   o‘ldirishni   buyuradi.   Biroz   vaqt   o‘tgandan   so‘ng
kampir   agar   shoh   o‘lsa,   o‘zga   davlat   podshohi   kelib   barchani   qilichdan
o‘tkazishini,   shaharda   xunrezliklar   kuchayishini,   butun   yurt   ahli   xonavayron
bo‘lishini   ko‘z   o‘ngiga   keltirib,   bo‘lgan   voqeadan   shohni   boxabar   etadi.   E’tibor
qilinsa, kampir murakkab obraz sifatida qissadan o‘rin olgan. Dastlab kampirning
podshohga   bo‘lgan   shaxsiy   xusumati   tufayli   qasd   olmoqchi   bo‘lishi   uni   salbiy
personaj   sifatida   tanitsa,   shohning   o‘limi   tufayli   qanchadan-qancha   begunoh
insonlarning qoni to‘kilishi mumkinligi haqida o‘ylari, naqadar og‘ir gunohga yo‘l
qo‘yganligini   fahmlab   tezda   gunohini   yuvishga   harakat   qilishi   ijobiy   obraz   deya
baholashimizga   asos   beradi.   Demak,   yuqorida   tahlil   qilingan   kampir   murakkab
obraz bo‘lib, bajaradigan vazifasiga ko‘ra inson tabiatiga yaqin turadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   “Qissasi   Rabg‘uziy”   asarida   kampir   obrazi   faol
uchrovchi obrazlar sirasiga kiradi. Og‘zaki ijod namunalaridan yozma adabiyotga
5 ko‘chgan   bu   obraz   yozuvchining   oldiga   qo‘ygan   maqsadini   yoritishda,   bosh
qahramonning  o‘ziga  xos   xususiyati,   fe’l-atvori,   payg‘ambar   sifatidagi   belgilarini
aniqlashda, XIII-XIV asrda og‘zaki ijod namunalarida kampir obraziga munosabat
qay   darajada   ekanligini   ko‘rsatishda   va   ilmiy   xulosa   chiqarishda   yordam   beradi.
Yozuvchining   bu   obrazga   murojaat   qilishi   qissaning   emotsional   bo‘yoqdorligini
oshirib, hikoyatlarni ertaklarga yaqinlashtirgan. Ayniqsa, qurtqa obrazining badiiy
qiyofasi,   uning   bajargan   ishlari,   xarakter-xususiyatlari   misolida   bosh   qahramon
komillik darajasida tarbiyalanadi.
“QISAS UR-RABG‘UZIY” ASARIDA SHE’RLAR TAHLILI
Nosiriddin Rabg‘uziyning “Qisas ur-Rabg‘uziy” asari XIII-XIV asr va undan
keyingi   davrlarda   kitobxonlarning   sevimli   asarlari   qatoridan   o‘rin   olgan   nodir
yodgorliklardan   biridir.   Bunga   sabab   qissalarda   tasvirlangan   payg‘ambarlar   va
avliyolar   haqidagi   qiziqarli   voqea   va   hodisalar   desak,   asar   haqida   bir   tomonlama
va   tor   doirada   xulosa   chiqargan   bo‘lamiz.   Zeroki,   “Qisas   ur-Rabg‘uziy”ni   shu
kungacha   mashhur   qilgan   boshqa   bir   jihati   ham   borki,   usiz   Rabg‘uziy   shaxsi   va
uning badiiy yaratmasiga yetarlicha va to‘liq baho berib bo‘lmaydi. Ya’ni, ijodkor
qissalarida go‘zal libos vazifasini o‘tagan lirik she’rlarni o‘rganib, tahlil qilmasdan
yozuvchi   ijodi,   uning   poetik   mahorati,   tasavvur   dunyosi,   iste’dodini   anglash
mushkuldir.   Shuning   uchun   biz   quyida   qissalar   tarkibiga   singdirilgan   lirik
she’rlarning har birini alohida turkumlarga bo‘lib tahlil qilishga intildik:
1. Madh g‘azallar;
2. Ishq mavzusidagi g‘azallar;
3. Ijtimoiy-falsafiy, pand-nasihat ruhdagi she’rlar;
4. Sayyora va burjlar haqidagi g‘azallar;
5. Tabiat tasviriga bag‘ishlangan g‘azallar;
6. Xotimat ul-kitob.
6 7. Madh g‘azallar.
Muhammad (s. a. v) sifatiga bag‘ishlangan she’rlar . Ma’lumki, o‘zbek mumtoz
adabiyotida deyarli barcha asarlar hamd va na’t bilan boshlanadi. Rabg‘uziy ham
shu uslubning davomchisi sifatida Payg‘ambarimiz (s. a. v) ta’rifiga bag‘ishlab bir
nechta g‘azallar keltiradi.
Dinu shariat ro‘yatin oliy qilg‘an Mustafo,
Kufru zulmat tug‘larin yerga cholg‘an Mustafo [
.
Payg‘ambarimiz   Muhammad   (s.   a.   v)ning   ezgu   amallarini   vasf   etuvchi
ushbu   “Mustafo”   radifli   na’t   g‘azal   a-a,   b-a,   v-a   tarzda   qofiyalangan.   Nuktadon
shoir   mazkur   g‘azalni   aruz  vaznining   ramali  musammani   mahzuf   vaznida  bitgan.
Na’t   g‘azal   XIV   asrda   yozilgan.   Nosiriddin   Rabg‘uziy   turkiy   adabiyotda   aruz
vaznida   qalam   tebratgan   ilk   ijodkorlardan   biri   bo‘lsa-da,   uning   g‘azallari   aruz
vaznining barcha talablariga javob beradi. Biroq mazkur g‘azalni ko‘zdan kechirar
ekanmiz,   unda   ba’zi   kamchiliklar   borligini   payqadik.   Buni   quyidagilar   orqali
ko‘rsatmoqchimiz:
Aruz   vaznining   bosh   talablaridan   biri   misralarda   hijolar   miqdorining   teng
bo‘lishidir.   “Mustafo”   radifli   g‘azalda   bu   holat   kuzatilmaydi.   Ya’ni,   2-,   8–
misralarda hijolar soni 14 ta; 1-, 3-, 4-, 5-, 9-, 10-, 12–misralarda hijolar soni 15 ta;
6-, 7-, 11–misralarda hijolar soni 16 tani tashkil qiladi. Biz XV asrda ko‘chirilgan
qadimiy   nusxasiga   tayansak-da,   asar   bizgacha   yetib   kelishida   bir   necha   xattotlar
qo‘lidan   o‘tgan.   Har   bir   xattot   matnni   ko‘chirish   jarayonida   uni   aynan
ko‘chirmagan. Ya’ni, qissadagi ba’zi lavhalarga, she’rlarga qo‘shimchalar kiritgan
yoki   tushirib   qoldirgan.   Shuningdek,   shoir   yashagan   davr   va   undan   keyingi
zamonlarda asarga bo‘lgan munosabat tufayli lirik she’rlarning shakl va mazmuni
ham o‘zgargan bo‘lishi mumkin.
Rabg‘uziy   payg‘ambarlar   ta’rifini   keltirar   ekan,   ularning   sifati,   faoliyati,
o‘ziga xos yo‘li haqida dastlab she’riy tarzda qisqacha izoh beradi:
Haq yaratdi tangsuq Odamni tafiz yer ko‘rkidin,
7 O‘zga surat tuzdi andog‘ ajun ichra ilkidin.
Odam (a. s) sifati tasvirlangan 7 baytdan iborat she’r a-a, b-a, v-a, g-a tarzda
qofiyalangan.   Aruz   vaznining   ramali   musammani   mahzuf   vaznida   yozilgan.
Mazkur g‘azalda ham yuqorida ta’kidlangan kamchiliklar ko‘zga tashlanadi. Ya’ni
g‘azalning   har   bir   misrasi   15   hijodan   iborat   bo‘lishi   kerak.   Biroq   3-misradagi
hijolar   soni   16tani   tashkil   qiladi.   Misralardagi   bunday   nomutanosiblikni
quyidagicha izohlash mumkin:
a)   She’r   hozirgi   o‘zbek   adabiy   tiliga   tabdil   qilinayotganda   misralardagi
hijolar   soniga   e’tibor   qilinmagan   yoki   noto‘g‘ri   o‘qilgan.   Chunki   arab   yozuvi
qoidalariga ko‘ra qisqa unli harf yozuvda aks etmaydi. Uni o‘qish jarayonida har
bir   kitobxon   so‘zning   mazmuni   (ba’zan   gap   mazmuni)ga   ko‘ra   unli   harflarni
qo‘yib o‘qishi kerak. Arab yozuviga ko‘ra   taxtini   so‘zi   ﺘﺨﺗﻨﻯ   tarzda yoziladi. Buni
kitobxon   taxtini   deb  ham,   taxtni   deb  ham   o‘qishi   mumkin.   Shu  sababli   bitta   unli
tovush orttirilgan.
b)   Asarni   nashr   qilish   jarayonida   xatolik   ketgan   bo‘lishi   mumkin.   Buning
natijasida   hijolar   sonida   chalkashlik   yuzaga   kelib,   she’r   vaznini   aniqlashda   ham
qiyinchilik tug‘diradi. Nazarimizda, mazkur g‘azalning 3-misrasi “Taxtini ko‘turub
farishta   ujmoh   ichra   kivurub”   emas,   balki   “Taxtni   ko‘turub   farishta   ujmoh   ichra
kivurub” tarzda yozilsa mantiqan to‘g‘ri bo‘lardi.
Yozuvchi   olimlar   haqida   faqat   bir   o‘rinda,   Ibrohim   (a.   s)   haqidagi   qissada
to‘xtalgan.   Unda   shoir   donishmand   va   olimlarning   boshqa   insonlardan   farqini
ramziy timsollar vositasida tasvirlaydi.
Qamug‘ yignalar to‘n tikar kizdirur,
Yana o‘zi ko‘rsang yalang‘och qolur.
Chirog‘ma ulasho‘ kuyar o‘rtanur,
Azinlarga kursang yoruqluq berur
Bayt   deb nomlangan 4 misradan iborat lirik she’rda ignaning bosh maqsadi
kiyim   tikib,   insonlarni   issiq   va   sovuqdan   asrash   bo‘lsa-da,   o‘zining   doim
yalang‘och   yurishini   hamda   chiroq   yonib   o‘zini   o‘zi   adoyi   tamom   qilsa-da,
8 boshqalarga   yorug‘lik   berish   hayotining   mazmuni   ekani   she’rda   tamsil   san’ati
misolida ko‘rsatilgan. Favqulotda jonkuyar, avliyo insonlarga nisbatan qo‘llangan
ushbu   go‘zal   o‘xshatish   vositasida   husni   ta’lil   san’atiga,   shuningdek,   ignaning
boshqalarga kiyim tikib, o‘zining yalang‘och qolishi tazod san’atiga ham murojaat
qilingan.
Asarda   Nosiriddin   To‘qbug‘a   madhi   qissaning   kirish   qismida   berilgan
bo‘lib,   unda   shoir   hukumdorni   har   jihatdan   mukammal,   ilmparvar,   adolatpesha,
xalqqa g‘amxo‘r ideal shoh sifatida tasvirlaydi.
Ilhoq umul tuzun qiliq
Bilig arig‘ haddin chiqa
Ko‘kdin adizrak himmati.
She’r   Nosiriddin   To‘qbug‘aga   bag‘ishlangan,   33   misradan   iborat   madhiya.
Uning   har   bir   bayti   a-b-v,   g-d-v,   ye-d-v,   j-d-v   tarzda   qofiyalangan.   U   aruz
vaznining   rajazi   murabba’i   solim   vaznida   yaratilgan.   Bundan   ko‘rinib   turibdiki,
mazkur   lirik   she’r   musallas   shaklida   bitilgan.   Shuni   aytish   kerakki,   Rabg‘uziyga
qadar   yashagan   hech   bir   shoir   ijodida   musallas   janri   uchramaydi.   Shu   jihatdan
turkiy   adabiyotda   birinchilardan   bo‘lib   musallas   shaklida   go‘zal   badiiy   asar
yaratgan shoir Rabg‘uziydir .
Ma’lumki,   mumtoz   adabiyotda   ishq   mavzusiga   shoirlar   keng   doirada
murojaat   qilishadi.   Rabg‘uziy   ham   shu   an’anaga   muvofiq   qissada   bunday
she’rlarga bir necha o‘rinda qo‘l urgan.
Tengrimu bo‘lur boshing‘a tilku siysa bir sog‘in,
Ko‘zlari ko‘rmas qorong‘u ham tili aning og‘in.
To‘rtlik   sodda   tilda,   ramziy   timsollarsiz   g‘azal   janri   talablari   asosida
yozilgan.   Ramal   bahrida   yozilgani   sabab   uni   ruboiy   janriga   qo‘sha   olmaymiz.
To‘rtlikda tanosub (Tengri, Mavlo, Alloh, qulluq, yorliq), shiru shakar ( Q urshanib
q ullu q q urini…) san’atlarini uchratish mumkin.
Insonning   insonga   bo‘lgan   sevgisi   tarannum   etilgan   she’rlar   ham   qissada
talaygina. Dunyoviy sevgini  tarannum etuvchi  mazkur turkum she’rlar Rabg‘uziy
9 ijodining   salmoqli   o‘rnini   egallaydi.   Bu   borada   Yusuf   (a.   s)   haqidagi   qissa
diqqatga molikdir.
Bu ko‘nglum murodg‘a tekinmak tilar,
Telim xalqlar aro o‘kunmak tilar.
Kun, oy sajda qilg‘ay arig‘ yuzga man,
Bu kun otdin inib yukunmak tilar.
Tilar   radifli   mazkur   to‘rtlikda   Yusuf   (a.   s)ning   tengsiz   go‘zalligi
tasvirlangan.   Unda   istiora   (ariq   yuz),   tashxis   (ko‘ngilga   insonning   hislari
singdirilgan) san’atlari ishlatilgan. Bayt hazaji musaddasi ashtar vaznida yozilgan.
Shu   o‘rinda   aytish   joizki,   she’r   lirik   qahramon   Rayyon   malik   tilidan   keltirilgan.
Unda  Rayyon  malikning  Yusufni   ilk  marotaba  ko‘rganda  ko‘nglida kechgan  o‘y-
fikr   aks   ettirilgan.   Biroq   she’rning   3-misrasidagi   juz’iy   xatolik:   birgina   qilg‘ay
so‘zidagi   g‘ undoshining   orttirilishi   tufayli   she’r   ma’nosida   qo‘pol   o‘zgarish   yuz
bergan.   Kun,   oy   sajda   qilg‘ay   arig‘   yuzga   man   misrasi   ko‘zdan   kechirilsa,   unda
mazmunan   g‘alizlik   bor.   Unga   ko‘ra   Rayyon   Malik   o‘zini   chiroyda   tengsiz
hisoblab, oy va quyoshning sajda qilishini o‘z tilidan keltirgan. Vaholanki, to‘rtlik
Rayon   Malik   haqida   emas,   aksincha   Yusuf   (a.   s)   to‘g‘risidadir.   Buni   to‘rtlikdagi
boshqa misralarning mazmunidan ham ko‘rish mumkin.
Rabg‘uziyning  “Qisas   ur-Rabg‘uziy”   asari,   avvalo,   payg‘ambarlar   haqidagi
asar bo‘lganligi sababli unda bosh g‘oya sifatida insonni ma’naviy barkamollikka,
yetuklikka undovchi hikoyat va she’rlar tashkil qiladi. Shu jumladan, qissada ota-
ona   va   farzand   munosabati   ham   ta’riflanib,   unda   shoir   qahramonlarning   taqdiri
misolida pand-nasihat berishni maqsad qiladi.
Ey ko‘nglum ovunchasi o‘g‘rab yiroqg‘a bormag‘il,
Yarliqqa yolg‘uz onangni bag‘rini o‘rtamag‘il.
To‘rt misrali ushbu lirik yaratma a-a-b-a tarzida qofiyalangan bo‘lib, ramali
musammani   mahzuf   vaznida   yozilgan.   Ushbu   to‘rtlikda   istioradan   (ko‘nglum
ovunchasi)   foydalanilib,   onaning   ko‘z   qarosi   bo‘lmish   farzandiga   nisbatan
murojaati sifatida ishlatiladi.
10 Ijodkorning bu asari, eng avvalo, diniy asar bo‘lganligi uchun qissaning har
bir   lavhasida   pand-nasihat   mazmuni   ufurib   turadi.   Bu   turkumga   kiruvchi
g‘azallarda   shoir   turli   mavzularni   qalamga   olib,   nafsning   insonga   azaliy
dushmanligi,   umrning   o‘tkinchiligi   va   bevafoligi   haqidagi   falsafiy   qarashlarini
she’rlari mazmuniga singdiradi.
Erning balosi iki olam balosi qurtqa,
Qurtqa qarib o‘lursa solg‘il etini qurtqa.
Yot qurtqani evingda ko‘rsang boshini kesgil,
Kuydur boshini o‘tqa, sovur kulini qortqa.
To‘rt   baytdan   iborat   mazkur   she’r   barmoq   vaznida   yozilgan,   7+7   shaklida
turoqlangan. Misralardagi   qurtqa   so‘zi turli ma’no ifodalab, birinchi misrada   qari
kampir   ma’nosida,   ikkinchi   misrada   bo‘ri   ma’nosida,   to‘rtinchi   misrada   ko‘k
(osmon) ma’nosida ishlatilgan. Tajnis so‘zlarning ishlatilishi she’rning badiiyligini
kuchaytirib,   salbiy   obrazning   nopok   ishlarini   bo‘rttirib,   yorqin   tasvirlarda   aks
ettirgan.   Shuningdek,   she’rda   takrir,   alletiratsiya,   tanosub   (mug‘ul,   sortg‘a),
ishtiqoq (qurtqa, qarisun) kabi badiiy san’atlar uchraydi.
Sayyora   va   burjlar   haqida   shoirning   qalam   tebratishi   uning   nujum   ilmidan
ham   boxabar   olim   ekanligini   ko‘rsatadi.   Mazkur   turkumga   kiruvchi   she’r   faqat
bitta bo‘lib, u Yusuf (a. s.) qissasi tarkibidan o‘rin olgan
O‘n ikki ukak yetti aqron qisliq,
Eng ilki qo‘zi, uy, arandad, quchiq.
8   misradan   iborat   mazkur   she’rda   ustalik   bilan   tashbeh   va   istioradan
foydalanilgan. She’rda Ya’qub (a. s)ning 12 farzandi  12 burj (qo‘zi, uy, arandad,
quchiq,   kurarslon,   bug‘doy   bosh,   ulkar,   chayon,   yoy,   o‘g‘loq,   ko‘nak,   baliq)ga,
Yaqub   (a.   s)   va   uning   6   xotini   7   sayyora   (sakandir,   o‘ngay,   kurud,   yashiq,   saqit,
orzu, yalchiq)ga o‘xshatilgan.
Rabg‘uziy   she’riyati   orasida   shunday   lirik   yaratmalar   borki,   u   ijodkor
asarining   shoh   baytlaridir.   Unda   shoir   tasvir   yaratishda   dunyoga   shoirona   nigoh
bilan boqib, inson ko‘ngliga bevosita ta’sir qilib, bir zum bo‘lsa-da, unga bahoriy
11 kayfiyat, yoshlik ayyomini baxsh etadi. Buni birgina qissadagi bahoriyot misolida
ko‘rish mumkin.
Kun hamalg‘a kirdi ersa keldi olam navro‘zi,
Kechdi bahman zamharir qish qolmadi qori bo‘zi.
Kun kelu ming ko‘rki ortib tirilur o‘lmish jahon,
Tong badizlab naqshi birla bezanur bu yer yuzi..
G‘azal   fasllar   kelinchagi   go‘zal   bahor   vasfiga   bag‘ishlangan.   Haqiqatda
ham,   bahor   nafaqat   borliq-tabiatga,   balki   insonlarga   ham   o‘zining   beg‘ubor
hislarini   ulashadi.   Bahorda   qimirlagan   jonzot   borki,   yashashga,   yasharishga
oshiqadi. Bahor fasli insonlarning ham tashqi qiyofasi, ham ichki ruhiyasiga ijobiy
ta’sir   ko‘rsatib,   insonlarning   bir-birini   sevishga,   sevilishiga,   yoshlik   ayyomini
g‘animat   bilib,   qadriga   yetishiga   undaydi.   Bu   faslda   qish   bo‘yi   osudalik   va
sukunatga cho‘kkan tabiat  ham, zimiston kunlarda uyda diqqinafas bo‘lgan yosh-
qarilar   ham   tetiklashib,   yosharishga   tomon   oshiqadi.   Hattoki,   qurib   qolgan
yog‘och-butoq  ham  bu  faslda  chiroy  ochib  gullashga,   hammani   o‘ziga  qaratishga
harakat qiladi. Ko‘pchilik shoir va yozuvchilar aynan shu fasldan ilhomlanib, bir-
biridan   go‘zal   asarlar   yaratishadi.   Rabg‘uziy   ham   ana   shunday   bahor   faslidan
ilhomlanib,   o‘zining   ichki   bahoriy   hislarini   zullisonaynlik   an’anasiga   ko‘ra
yozilgan   o‘n   uch   baytli   g‘azal   misolida   aks   ettirgan.   Shoirning   tasvirlashicha,
hamal   (mart   oyi)   kirishi   bilan   bahman   (21yanv   –   21   fev)   ortga   chekinadi   va
shundan boshlab yangi kun boshlanadi. Bahor kelishini barcha mavjudot intizorlik
bilan   kutgani   kabi   unga   atab   qushlar   tinmay   qasidalar   bitishadi,   qo‘y-qo‘zilar
shodon   sakraydi.   Shoir   tabiatning   eng   go‘zal   lavhalarini   ilg‘ay   olgani   bois   ularni
hayotiy   go‘zal   tasvirlar   orqali   sodda   va   xalqchil   ruhda   ko‘z   o‘ngimizda
gavdalantiradi.   Shu   bois,   g‘azal   tarkibida   badiiy   tasviriy   vositalar   talaygina.
Jumladan,   husni   ta’lil,   tashxis,   tashbeh,   tazod,   talmi’   kabi   badiiy   san’atlar
uchraydi.   Mazkur   lirik   asar   a-a,   b-a,   v-a,   g-a…   tarzda   qofiyalangan.   Misralarda
navro‘zi, bo‘zi, yuzi, yozi, tuzi, qo‘zi, cho‘zi, qunduzi, kunduzi, yulduzi, Rabg‘uziy
kabi so‘zlar qofiyadosh so‘z vazifasini bajargan. Qissa xotimasida berilgan oxirgi
12 she’rda   asar   yozilishi   tarixi   va   unda   ijodkor   boshidan   kechirgan   mashaqqatlar
haqida qisqacha so‘z boradi.  
O‘sh bitidim bu kitobni, ey eranlar er bo‘zi,
Bir yil ichra kechti aning yoyi qish yozu kuzi  
Qissa so‘ngida “Xotimatu qisasir-Rabg‘uziy” deb nomlangan she’r berilgan.
G‘azal jami 15 bayt 30 misradan iborat bo‘lib, ramali musammani mahzuf vaznida
yozilgan.   She’rda   shoirning   asarni   bir   yilda   yozib   tugatganligi   va   uni   chiroyli
so‘zlar   “Rum,   Xitoy,   atlas,   cho‘zi”   bilan   bezaganini,   asarni   “Mohir   eran”
Nosiriddin   To‘qbug‘aga   bag‘ishlaganini   aytadi.   Shuningdek,   g‘azalda   qissa
boshdan oyoq payg‘ambarlar ta’rifiga bag‘ishlanganligi, unda birinchi Payg‘ambar
Odam   Atodan   so‘ngi   Payg‘ambar   Muhammad   (s.   a.   v)gacha   bo‘lgan   davr
yoritilganligi   qayd   qilingan.   She’rda   keltirilishicha,   qissa   710   yil   hut   oyida
tugatilgan.
Xulosa qilib aytganda, Nosiriddin Rabg‘uziyning “Qisas ur-Rabg‘uziy” asari
payg‘ambarlar   hayoti   va   faoliyati   bilan   bog‘liq   hikoyat   va   rivoyatlardan   tashkil
topgan asar bo‘lish bilan birga turli lirik she’rlarni o‘z ichiga qamrab olgan nodir
manbaa   hamdir.   Qissadagi   lirik   she’rlarni   kuzatar   ekanmiz,   unda   Rabg‘uziyning
hayotda sodir bo‘luvchi turli hodisotlarni shoirlik nigohi ila payqay olishini ko‘rib
ijodkor shaxsiga, mahoratiga, saviyasi, dunyoqarashi, estetik didining qay darajada
nozikligiga yana bir  karra tan beramiz. Ayniqsa,  u turkiy adabiyotda  musallas  va
g‘azal janrining ilk namunalarini yaratgan shoir sifatida qadrlidir.
 
13 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Mirziyoyev   Sh.M.   Buyuk   kelajagimizni   mard   va   olijanob   xalqimiz   bilan   birga
quramiz. –T.: O‘zbekiston NMIU, 2017. – 469 b.
2.   Ta’lim   to‘g‘risidagi   O‘zbekiston   Respublikasining   Qonuni   /   Qonunchilik
palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil 7-
avgustda ma’qullangan /  https://lex.uz/docs/-5013007 .
3.   Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2019   йил   4   октябрдаги   ПҚ-
4479-сон   “ Ўзбекистон   Республикасининг   “Давлат   тили   ҳақида”ги   Қонуни
қабул қилинганининг ўттиз йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида ”  Қ арори .
4.   Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   2019   йил   21   октябр даги   ПФ-
5850-сон   “Ўзбек   тилининг   давлат   тили   сифатидаги   нуфузи   ва   мавқеини
тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги  Фармони.
5. Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim standartini
tasdiqlash to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. –
T.:   www.lex.uz. O‘zbekiston Respublikasi  qonun hujjatlari to‘plami. 2017- yil 14
(774)-son,   230-modda, – 117 b.
6. Abdullayeva Q. va boshq. Savod o‘rgatish metodikasi. -  Т .: “O‘qituvchi”, 1996.
7.   Ah ме d о v   S.,   Qo‘chqorov   R.,   Rizay е v   SH.   Ad а biyot:   Umumiy   o‘rt а   t а ’lim
m а kt а bl а rining 6-sinfi uchun d а rslik. –  Т .: «Sh а rq», 2017.
14

Rabg‘uziyning “qissasi rabg‘uziy” asaridan parcha tahlili

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский