Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 233.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Raqobatlashuvchi firma va tarmoqning uzoq muddatli oraliqdagi muvozanati

Sotib olish
RAQOBATLASHUVCHI FIRMA VA TARMOQNING UZOQ MUDDATLI
ORALIQDAGI MUVOZANATI VA TARMOQNING TAKLIFI
Reja:
1. O‘rtacha uzoq  muddatli xarajat va uning xususiyati.
2. Uzoq   muddatli   oraliqda     roqobatlashuvchi   firma   va   tarmoqning
muvozanat  holatini aniqlash .
3. Tarmoqning   uzoq   muddatli   oraliqdagi   taklifi,   xarajatlari   o‘sayotgan
tarmoq, xarajatlari   o‘zgarmas   bo‘lgan tarmoq, xarajatlari     kamayayotgan
tarmoq.
4. Tarmoqning kengayish mexanizmi.
5. Ishlab chiqarish masshatabi va firmaning samarali razmeri.
Xulosa
     Adabiyotlar
1 1. O‘rtacha uzoq  muddatli xarajat va uning xususiyati.
Uzoq muddatli oraliqda ishlab chiqarish hajmini tanlash.  Uzoq muddatli
oraliqda firma foydalanadigan barcha omillarini  o‘zgartiradi, shu jumladan ishlab
chiqarish   quvvatlarini   ham.   Uzoq   muddatli   oraliqda   firma   o‘z   kapitali   hajmini
o‘zgartirishi,   ya’ni   ishlab   chiqarish   quvvatini   o‘zgartirishi   mumkinligi   firmaga
ishlab   chiqarish   xarajatlarini   kamaytirishga   imkon   beradi.   Firma   ishlab   chiqarish
xarajatlarining   qanday   o‘zgarishi   ishlab   chiqarish   masshtabi   samaradorligining
o‘sishi,   o‘zgarmasligi   va   kamayishi   bilan   aniqlanadi.   YAna   shuni   eslatib   o‘tish
kerakki,   firmaning   uzoq   muddatli   oraliqdagi   faoliyatini   tahlil   qilganimizda   uning
o‘rtacha   xarajatlari   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Faraz   qilaylik,   firmaning   ishlab
chiqarish   jarayonida   barcha   ishlab   chiqarish   hajmlari   uchun   o‘zgarmas   masshtab
samarasiga ega. Bunda ishlab chiqarish omillari sarfi ikki barobar oshganda ishlab
chiqarish hajmi ham ikki barobarga o‘sadi. Demak, ishlab chiqarish hajmi oshgani
bilan o‘rtacha ishlab chiqarish xarajatlari o‘zgarmaydi.
Endi   faraz   qilaylik,   masshtab   samarasi   o‘suvchi   bo‘lsin.   Ishlab   chiqarish
omillaridan foydalanishni ikki barobar oshirganimizda, ishlab chiqarish hajmi ikki
barobardan ko‘proqqa oshadi (masalan, uch barobarga oshirishi mumkin). Bunday
holda   o‘rtacha   ishlab   chiqarish   xarajatlari   qisqaradi,   nima   uchun   deganda,   ishlab
chiqarish   hajmining   o‘sish   sur’ati,   omillar   sarfi   sur’atidan   ko‘p.   Xuddi   shunday,
masshtab   samarasi   pasayganda,   ya’ni   ishlab   chiqarish   omillari   sarfini   o‘sishi
sur’atidan   ishlab   chiqarish   hajmining   o‘sish   sur’ati   kichik   bo‘lganda  AC   ortib
boradi.
Odatda, ishlab chiqarishning boshida masshtab samarasining oshishi, undan
keyin   o‘zgarmas   va   keyinchalik   kamayishi   ko‘pgina   firmalarga   xosdir.   SHuning
uchun   ham   uzoq   muddatli   oraliqda   umumiy   o‘rtacha   xarajatlar   chizig‘i   botiq
ko‘rinishga ega bo‘ladi (1-rasm).
2АС
LАС
Q
Q *
Q
2Q
1 1-rasm. Uzoq muddatli oraliqda o‘rtacha xarajatlar LAC grafigi
Grafikda  	
*	Q   dan  chap  tomonda  yotgan  qismida   masshtab   samarasi   musbat
(o‘suvchi),  	
*	Q   dan   o‘ng   tomonda   yotgan   qismida   masshtab   samarasi   manfiy   va
nihoyat  
*	Q   ning kichik atrofida u o‘zgarmasdir (	2	1	Q	Q	 oraliqda). Ishlab chiqarish
hajmi  	
*	Q   firmaning   uzoq   muddatli   oraliqdagi   samarali   razmerini   (quvvatini)
ifodalaydi.
Uzoq   muddatli   o‘rtacha   xarajatlar   (	
LAC )   bilan   qisqa   muddatli   o‘rtacha
xarajatlar (	
SAC ) o‘rtasidagi munosabatni quyidagi 2-rasmdan ko‘rish mumkin.
2-rasm. Masshtab samarasi o‘sganda va qisqarganda uzoq va qisqa muddatli
oraliqlardagi o‘rtacha xarajatlar grafigi.
“Figure  7.8  shows  the  case  in  which  there  are  constant returns  to  scale
in  the 
long  run.  If  the   firm   were   expecting  to  produce   Q3  units  of   output,  then   it
should 
3Харажатлар
SAC
1 SAC
5
SAC
2
SAC
3 SAC
4
LAC
Q
0 build  the  smallest plant.  Its average cost of production would be $10;  this
is  the 
minimum   cost,   because   the  short-run   marginal   cost   SMC   crosses   short-run
aver
age  cost SAC when both equal $10.   If the firm is  to produce  Q2 units of
output, 
the   middle-sized   plant   is   best,   and   its   average   cost   of   production   is
again  $10. 
If it  is  to  produce  Q3, it  moves  to  the  third  plant..” 1
.
Faraz qilaylik, firma razmerini (quvvatini) tanlash bo‘yicha besh xil variant
mavjud.   Har   qaysi   razmerdagi   firma   uchun   qisqa   muddatli   o‘rtacha   xarajatlar
quyidagicha  1	SAC , 	2	SAC , 	3	SAC , 	4	SAC , 	5	SAC (2-rasm). 
Uzoq   muddatli   oraliqda   barcha   resurslar   o‘zgaruvchan   bo‘lgani   uchun,
barcha   xarajatlar   ham   o‘zgaruvchan   bo‘ladi.     Firma   har   qanday   berilgan   ishlab
chiqarish quvvatidan umumiy va o‘rtacha xarajatlarni minimallashtiradi. SHuning
uchun   ham   uzoq   muddatli   o‘rtacha   xarajatlar   (	
LAC )   grafigi   qisqa   muddatli
oraliqdagi o‘rtacha xarajatlar grafiklarini bir-biriga tutashtirish orqali hosil qilinadi.
2-rasmda beshta qisqa muddatli oraliqdagi o‘rtacha xarajatlar grafiklari orqali uzoq
muddatli   oraliqdagi   o‘rtacha   xarajatlar   grafigi   keltirilgan   (2-rasmda   qalin   chiziq
bilan   ifodalangan).   Agar   biz   firma   quvvatlarini   yanada   kichik   o‘zgarishlar   orqali
o‘zgartirsak (qisqa muddatli oraliqlarni yanada kichiklashtirsak) 	
LAC  chizig‘i silliq
botiq chiziqqa yaqinlashib boradi.
Uzoq   muddatli   o‘rtacha   xarajatlar   ishlab   chiqarish   hajmining   mumkin
bo‘lgan   barcha   qiymatlari   uchun   cheksiz   qisqa   muddatli   oraliqdagi   o‘ratcha
xarajatlar grafiklarini uzluksiz silliq birlashtiruvchi chiziq orqali ifodalanadi. Agar
1
Rubinfeld I.,  Daniel L.   Microeconomics. - Copyright 2015, Macmillan Publishing Company, a 
division of Macmillan, Inc. – P.- 68 Rubinfeld I.,  Daniel L.   Microeconomics. - Copyright 2015, 
Macmillan Publishing Company, a division of Macmillan, Inc. – P.-218
4 ishlab   chiqarish   masshtabi   samarasi   o‘zgarmas   bo‘lsa,   uzoq   muddatli   o‘rtacha
xarajat grafigi to‘g‘ri chiziqdan iborat bo‘ladi (3-rasm).
3-rasm. Ishlab chiqarish masshtabi o‘zgarmas bo‘lganda uzoq muddatli 
va qisqa muddatli oraliqdagi xarajatlar grafigi.
Rasmdan   ko‘rinib   turibdiki,   ishlab   chiqarish   quvvati  1Q   va  	3Q   ga
o‘zgarganda    	
LAC   o‘zgarmayapti.   Uzoq   muddatli   oraliqda   tarmoq   tarkibidagi
firmaning   muvozanat   holati   bozorda   shakllangan   narx  	
eP ning   ushbu   firmaning
o‘rtacha xarajatlari minimumiga tengligi bilan belgilanadi:	
)	(	min	0	eQ	LAC	P	
.  (1)
5 E P
e =MR=MC=min(LAC)LAC, 
P
LACLMC
P
e
Q
Q
e0 Q
1 Q
3Q
2Харажатлар
SAC
3SAC
2SAC
1
Q 4-rasm. Raqobatlashuvchi firmaning uzoq muddatli oraliqdagi muvozanat holati (E
-muvozanat nuqta).
Raqobatlashuvchi   firma   tarmoqqa   qarashli   bo‘lgani   uchun   (1)   shart
tarmoqning   ham   uzoq   muddatli   oraliqdagi   (raqobatlashgan   bozorda)   muvozanat
holatini ifodalaydi.
4-rasmdan   ko‘rish   mumkinki,   firmaning   iqtisodiy   foydasi   uzoq   muddatli
oraliqdagi muvozanat holatida nolga teng. Lekin, bu firma umuman foyda olmaydi
degani emas, aslida firma o‘zining qo‘ygan (qo‘shgan) kapitaliga ko‘ra real normal
foyda   oladi.   Iqtisodiy   foyda   alternativ   xarajatni   ham   hisobga   oladi,   ya’ni   firma
egasining   o‘z   kapitalini   boshqa   bir   sohaga   qo‘yish   natijasida   oladigan   foyda.
SHuning uchun ham aytish mumkinki, raqobatlashuvchi  firmaning uzoq muddatli
oraliqdagi o‘rtacha xarajatlari o‘z ichiga normal foydani (tarmoq bo‘yicha o‘rtacha
foydani)   oladi.   Firma   egasining   iqtisodiy   foydasi   nol   degani,   u   o‘z   kapitalini
boshqa sohaga qo‘yganda ham shu miqdorga teng normal foydani olar edi, demak
uning alternativ xarajati nolga teng. Agar firma egasining alternativ xarajati noldan
yuqori,   ya’ni   musbat   bo‘lsa,   u   o‘z   kapitalini   ushbu   tarmoqdan   olib,   boshqa
iqtisodiy foyda beradigan tarmoqqa qo‘ygan bo‘lar edi. 
SHunday  qilib,   raqobatlashuvchi   firmaning  uzoq   muddatli   o‘rtacha   xarajati
narxga teng bo‘lsa ham (nolga teng iqtisodiy foyda olsa ham), u o‘z ishini (normal
foyda   olgani   uchun)   to‘xtatmaydi.   Raqobatlashgan   bozorda   tarmoqqa   kirish   va
undan   chiqish   erkin   bo‘lgani   uchun   va   tarmoqning   o‘zi   ham   raqobatlashuvchi
6 bo‘lgani   uchun   firmalarning   iqtisodiy   foydasi   nolga   yaqinlashish   tendensiyasiga
ega.
7.4. Tarmoqning muvozanat holati va tarmoq taklifi
Uzoq   muddatli   oraliqda   tarmoqnig   tipik   vakili   bo‘lgan   firma   o‘z   foydasini
shunday ishlab chiqarish hajmida maksimallashtiradiki, bu hajmda uzoq muddatli
chekli xarajat mahsulot narxiga teng bo‘lsa (11-rasm)..	MR	P	LMC	e	
11-rasm. Uzoq muddatli oraliqda raqobatlashuvchi firmaning 
ishlab chiqarish hajmini tanlashi.
Firmaning   foydasi   ishlb   chiqarish   hajmi  	
eQ ga   teng   bo‘lganda   maksimal
bo‘ladi   va   u  	
CFEPe   to‘rtburchak   yuziga   teng.   Ishlab   chiqarish   hajmiin  	eQ   dan
oshirish   yoki   kamaytirish   firmaning   umumiy   foydasini   qisqartirdi.   Nima   uchun
deganda,   agar   ishlab   chiqarish   hajmi  	
eQ   dan   kichik   bo‘lsa,   (	eQ	Q	 )   qo‘shimcha
ishlab   chiqarilgan   mahsulotning   chekli   daromadi   chekli   xarajatdan   ko‘p,   demak
ishlab   chiqarishni   oshirish   maqsadga   muvofiqdir.   Ammo   ishlab   chiqarish
7P
P=MRE
P
e
F
AC
P
0
Q
Q
eQ
0 LAC
LMC hajmining  eQ   dan   yuqori   bo‘lgan   har   qanday   hajmida   chekli   xarajat   chekli
daromaddan   yuqori,   shuning   uchun   qo‘shimcha   ishlab   chiqarilgan   mahsulot
foydani qisqartiradi.
Umuman   olganda   ko‘rish   mumkinki,   bozor   narxi   qancha   yuqori   bo‘lsa,
firma   shuncha   ko‘p   foyda   oladi.   Xuddi   shunday   bozor   narxi  	
0P   bo‘lganda,   firma
foydasini   maksimallashtiradigan   ishlab   chiqarish   hajmi  	
0Q   nuqta,   ya’ni   uzoq
muddatli   o‘rtacha   xarajatlarning   minimumi   bilan   aniqlanadi.   Bunday   holda
firmaning iqtisodiy foydasi nolga teng. Lekin, firma, biz yuqorida aytganimizdek,
iqtisodiy   foyda   nol   bo‘lganda   ham   investitsiya   qilgan   kapitaliga   normal   foyda
oladi.
Uzoq   muddatli   oraliqda,   raqobatlashgan   bozorda   nafaqat   firma
raqobatlashuvchi   bo‘ladi,   balki   tarmoqning   o‘zi   ham   raqobatlashuvchi   bo‘ladi.
Tarmoqdan chiqish yoki tarmoqqa kirish, firmalar uchun erkin bo‘lganligi uchun,
firmalarning iqtisodiy foydasi nolga yaqinlashish tendensiyasiga ega.
SHuning uchun ham, tarmoqda uzoq muddatli muvozanat holatiga erishiladi,
qachonki   mahsulot   narxi  	
0P   tarmoqning   tipik   vakili   bo‘lgan   firmaning   uzoq
muddatli o‘rtcha xarajati minimumiga teng bo‘lsa (12-rasm).	
))	(	min(	0	Q	AC	P	
. 
Firma   nolga   teng   iqtisodiy   foyda   olganda,   unda   tarmoqdan   chiqib   ketishga
hojat   qolmaydi,   boshqa   firmalarning   ham   tarmoqqa   kirib   kelishidan   manfaatdor
emas.   Uzoq   muddatli   muvozanat   holat   quyidagi   o‘rtacha   shart   bajarilganda   sodir
bo‘ladi.   Birinchidan,   tarmoqdagi   barcha   firmalar   o‘z   foydalarini
maksimallashtiradi. Ikkinchidan, hamma firmalar nolga teng iqtisodiy foyda olgani
uchun   har   bir   firma   tarmoqqa   kirishdan   va   undan   chiqishdan   manfaatdor   emas.
Uchinchidan,   mahsulotning   narxi   shundayki,   bu   narxda   umumiy   taklif   (tarmoq
taklifi) umumiy iste’mol talabiga teng.
Endi faraz qilaylik, uzoq muddatli muvozanat holatga erishildi deylik: 	
)	(	)	(	min	)	(	0	0	0	Q	MC	Q	AC	Q	AC	P	P				
    (2)
8 va tarmoqning tipik firmasining ishlab chiqarish xajmi 0Q  ga teng (13-b-rasm).
13-rasm. Tipik firmaning uzoq muddatli muvozanati (a), 
uzoq muddatli oraliqda tarmoq muvozanatining o‘zgarishi (b).
Muvozanat holatda tipik firmaning iqtisodiy foydasi nolga teng. Bozor narxi	
0P
  muvozanat narx sifatida tarmoq bo‘yicha (umumiy talab umumiy taklifga teng
bo‘ladi) o‘rnatiladi (13-rasm b). Bu erda alohida firmalarning qisqa muddatli taklif
chiziqlarining   yig‘indisi   umumiy   bozor   taklif   chizig‘i  	
0S   ni   beradi.   Bozor   taklif
chizig‘i  	
0S   bilan   bozor   taklif   chizig‘i  	0D   tarmoq   bozorinig   muvozanat   narxiini
aniqlaydi.   Bu   narxga   har   bir   firma   moslashadi   va  	
MC	Р	   ni   ta’minlaydigan   va
maksimal foyda beradigan ishlab chiqarish hajmini o‘rnatadi.
Faraz   qilaylik,   iste’molchilarning   didi   o‘zgarishi   bilan   tarmoq   mahsulotiga
bo‘lgan   talab   oshdi   va  talab   chizig‘i  	
0D   holatdan  	1D   holatga   o‘zgaradi.   Natijada
yangi   muvozanat   narx  	
1P   o‘rnatildi.   YAngi   muvozanat   narxda   firmaning
mahsulotiga   bo‘lgan   talab   chizig‘i   0MR
  holatdan  	
1	MR   holatga   siljiydi   (esdan
chiqarmaslik kerakki, raqobatlashgan bozorda talab chizig‘i gorizontal ko‘rinishga
ega, ya’ni cheksiz elastik).
YAngi   muvozanat   narxda   firma   noldan   farqli,   musbat   iqtisodiy   foyda   ola
boshlaydi  va  u  foydani  maksimallashtirish  uchun  ishlab   chiqarish   hajmini  	
0Q dan	
1Q
  ga   oshirdi.   Lekin,   ishlab   chiqarish   hajmining   bunday   oshishi   qisqa   muddatli
oraliqdagina sodir bo‘ladi. Natijada tarmoq bo‘yicha ishlab chiqarish ham  	
Q0'   dan	
Q1'
  ga   oshadi.   O‘rtacha   firma   foydasining   oshishi   mablag‘   qo‘yuvchilarni   o‘z
9P
MC
AC
P
1 =MR
1
P
0 =MR
0P
1
P
0
Q
Q
1Q
0 P
P
1
P
0
Q
Q’
2Q’
1Q’
0 S
0
S
1
D
1
D
0 resurslarini boshqa tarmoqdan ushbu tarmoqga qo‘yishga undaydi, ya’ni tarmoqqa
yangi   firmalar   kirib   kela   boshlaydi.   YAngi   firmalarning   tarmoqqa   kirishi   bozor
taklifini  0S   holatdan  	1S   holatga o‘tib, yangi muvozanat narx  	1P   ni oldingi darajasi	
0P
 ga teng bo‘lgunga qadar davom etadi.
Natijada  tarmoq  o‘rtacha  firmasining  optimal  ishlab  chiqarish  hajmi  	
0Q   ga
teng   bo‘lib,   uning   iqtisodiy   foydasi   yana   nolga   teng   bo‘ladi   va   tarmoqqa   yangi
firmalarning kirib kelishi to‘xtaydi. Tarmoq ishlab chiqarish hajmining  	
Q0'   da  	2Q
o‘sishi tarmoqda 	
Q	Q	
Q
2	0	
0
	'	
'  ta yangi firmalarning paydo bo‘lganini anglatadi.
Tarmoqqa   firmalarning   kirishi   va   undan   chiqishni   tarmoqda   uzoq  muddatli
muvozanatni ta’minlovchi mexanizm deb qarash mumkin.
Tarmoqqa   firmalar   kirib   keladi,   agar   ular   ushbu   tarmoqda   iqtisodiy   foyda
olishini sezsa.
Tarmoqdan   firma   chiqadi,   agar   u   uzoq   muddatli   oraliqda   o‘rtacha
xarajtlarini qoplay olmasa. 
Tarmoqdan chiqish va unga kirish oxirgi (chekli) firma nolga teng iqtisodiy
foydaga erishguncha qadar davom etadi.
Umuman olganda uzoq muddatli muvozanat holatga erishish juda ko‘p vaqt
talab   qiladi,   lekin   qisqa   muddatli   oraliqda   firma   katta   foyda   olishi   ham   mumkin
yoki katta zarar ko‘rishi ham mumkin. Biror bir mahsulot turini ishlab chiqarishda
birinchi   bo‘lgan   firma   undan   keyin   shu   ish   bilan   shug‘ullangan   firmaga   ko‘ra
ko‘proq   qisqa   muddatli   foyda   olishi   mumkin.   Xuddi   shunday   zarar   bilan
ishlayotgan   tarmoqdan   birinchi   bo‘lib   chiqqan   firma   investitsiyalarining   ancha
mablag‘ini   iqtisod   qilib   qolishi   mumkin.   Uzoq   muddatli   muvozanatlik
konsepsiyasi   firmani   qanday   va   qaysi   tomonga   qarab   harakat   qilishini   ko‘rsatib
beradi.   Uzoq   muddatli   oraliqda   ayrim   firmalar   haqiqiy   musbat   foyda   olishi
mumkin.  Masalan,   biror   firma  boshqa   firmalarga   nisbatan   kamroq  xarajat   sarflab
mahsulot   ishlab   chiqarishni   ta’minlaydigan   patentga   yoki   yangi   g‘oyaga   ega
deylik. Bunday holda bu firma uzoq muddatli oraliqda musbat haqiqiy foyda olishi
10 mumkin.   Boshqa   firmalar   ishlab   chiqarish   xarajatlarini   kamaytirishni
ta’minlaydigan   ushbu   patentni   yoki   g‘oyani   olmaguncha   mahsulotni   ishlab
chiqarish bilan shug‘ullanmaydi (tarmoqqa kirmaydi).
Agar   firmalar   ushbu   patentdan   foydalanish   huquqini   sotib   olishsa,
firmalarning  iqtisodiy foydasi nolga teng bo‘ladi.
Musbat   haqiqiy   foyda   tarmoqda   harakat   qilayotgan   firmaning   qimmatbaho
aktivga, yangi texnologiyaga yoki yaxshi tajribaga ega ekanligidan dalolat beradi.
Bunday holda boshqa firmalar tarmoqqa kirishga jur’at qilolmaydi.
Musbat iqtisodiy foyda investitsiyalarni tarmoqqa kirishga imoniyat yaratadi
va ularni rag‘batlantiradi.
Tarmoqning   uzoq   muddatli   oralidagi   umumiy   taklifi.   Qisqa   muddatli
oraliqda   bozor   taklifi   firma   taklif   chiziqlari   yig‘indisi   orqali   topilardi.   Uzoq
muddatli   oraliqdagi   taklifni   firma   takliflarini   qo‘shish   orqali   aniqlab   bo‘lmaydi.
Nima  uchun  deganda,   uzoq  muddatli   oraliqda  bozor  narxining  o‘zgarishiga   ko‘ra
firmalar   bozorga   kiradi   yoki   undan   chiqadi.   Bu   o‘z   navbatida   firmalar   taklif
chiziqlarini   qo‘shib   bo‘lmasligini   ko‘rsatadi   (qaysi   firmalar   bozorda
qolayotganligini biz bilmaymiz).
Uzoq   muddatli   oraliqdagi   taklifni   aniqlashda   ishlab   chiqarish   hajmining
kengayishini faqat resurslardan foydalanishning kengayishi hisobidan bo‘ladi, deb
faraz   qilinadi.   Ixtiro   va   texnologiyaning   ishlab   chiqarishga   ta’siri   o‘zgarmas   deb
qabul qilinadi.
Uzoq   muddatli   oraliqdagi   umumiy   taklifning   shakli   tarmoqda   ishlab
chiqarish   hajmi   o‘sishining   yoki   kamayishining   foydalaniladigan   ishlab   chiqarish
omillari   narxiga   ta’siri   darajasiga   bog‘liqdir.   SHuning   uchun   ham   uch   turdagi
tarmoq   xo‘jaligi   qaraladi:   xarajatlari   o‘zgarmas,   o‘suvchi   va   kamayuvchi
tarmoqlar.
Xarajatlari   o‘zgarmas   bo‘lgan   tarmoq.   Tarmoqda   ishlab   chiqarish
hajmining   o‘sishi   foydalaniladigan   resurslarning   narxiga   ta’sir   qilmasa,   biz
yuqorida ko‘rdikki            (   rasm) tarmoqning kengayishi va qisqarishi muvozanat
narx  0P   ga   ta’sir   qilmaydi.   Biror   sabab   bilan   (masalan,   iste’molchi   didining
11 o‘zgarishi)   talab   oshganda   mahsulot   narxi   oshadi   va   tipik   firma   musbat   iqtisodiy
foyda   ola   boshlaydi.   Bu   foyda   boshqa   firmalarni   ushbu   tarmoqqa   kirib   kelishiga
sabab bo‘ladi. Boshqa  firmalarning kirib kelishi  taklifni  oshiradi, natijada oshgan
narx   o‘zining   oldingi   muvozanat   holati  0P   ga   qaytadi.   Bundan   kelib   chiqadiki,
xarajatlari  o‘zgarmas bo‘lgan tarmoqning uzoq muddatli  oraliqdagi  taklif  chizig‘i
narx   uzoq   muddatli   o‘rtacha   ishlab   chiqarish   xarajatlarini   minimumiga   teng
bo‘lganda gorizontal chiziqdan iborat bo‘ladi (13-rasm). 
13-rasm. O‘zgarmas xarajatli tarmoqning uzoq muddatli 
oraliqdagi taklif chizig‘i.
Narx muvozanat narx R
0  dan yuqori bo‘lsa iqtisodiy foyda musbat bo‘ladi va
bozorga yangi firmalar kirib qisqa muddatli taklifni oshiradi va bu narxni oldingi
muvozanat  holatiga qataradi. O‘zgarmas xarajatga ega tarmoqning uzoq muddatli
o‘rtacha xarajatlar chizig‘i gorizantal bo‘ladi.
Masalan   malakasiz   ishchi   kuchiga   talab   oshgani   bilan   uning   narxi   odatda
o‘zgarmaydi.
12P
LMC
LAC
D
P
0
Q Xarajatlari   o‘sayotgan   tarmoq.   Xarajatlari   o‘suvchi   tarmoqda,   tarmoq
kengayishi   bilan   birga   bir   qator   yoki   barcha   omillarga   talab   oshdi   va   bu
omillarning narxi ham oshadi.
Bu   erda   misol   tariqasida   malakali   ishchi   kuchini   keltirish   mumkin.   YOki
erga   solinadigan   o‘g‘itlar   narxi   oshsa,   erga   o‘g‘itning   solinishi   bir   tomondan
mahsulot ishlab chiqarishni oshiradi va shu bilan birga erning qiymati ham oshadi.
Faraz   qilaylik,   tarmoq   uzoq   muddatli   muvozanat   holatda   bo‘lsin   ( E   nuqta)
(14-rasm,   b).   Taklif   chizig‘i  1D   dan  	2D   holatga   siljiganda   (qisqa   muddatli
oraliqda) mahsulot narxi 	
1P  dan 	2P  ga o‘sadi, ishlab chiqarish xajmi esa 	1Q  dan 	2Q
ga.
Tipik   firma   (14-rasm,   a)   narx  	
2P   ga   o‘sganda   foydani   maksimallashtirish
uchun   ishlab   chiqarish   hajmini  	
1q   dan  	2q   ga   oshiradi.   Bu   siljish   qisqa   muddatli
chekli   xarajat  	
1	SMC   chizig‘i   bo‘yicha   bo‘ladi.   Ko‘rinib   turibdiki,   yuqori   foyda
tarmoqqa yangi firmalarning kirib kelishiga sabab bo‘ladi.
14-rasm. Xarajatlari o‘suvchi tarmoqning uzoq muddatli oraliqdagi taklifi
chizig‘i.
13LAC
2SMC
1SMC
2
P
2P
LAC
1
P
3
P
1
0
Q
q
2q
1 Q
3Q
2Q
1P
2P S
1
S
L
E
2
D
2
E
1
D
1P
1
0
Q
б)
а) Tarmoqqa   yangi   firmalarning   kirib   kelishi,   ishlab   chiqarish   hajmining
oshishi,   ishlab   chiqarish   omillariga   bo‘lgan   talabni   oshiradi   va   bu   o‘z   navbatida
ba’zi bir yoki barcha foydalaniladigan omillar narxini oshishiga olib keladi. YAngi
firmalarning   kirib   kelishi   bozor   taklifi   chizig‘i  1S   ni  	2S   holatga   (ilgariday
boshlang‘ich   muvozanat   narxigacha   emas,   balki   undan   yuqoriroq   bo‘lgan
muvozanat holatga) siljitadi va natijada yangi muvozanat holat   E
2   vujudga keladi,
bu   holatga   yangi   muvozanat   narx   R
3   to‘g‘ri   keladi   va   R
1   dan   yuqori.   YAngi
muvozanat   narx   R
3   ning   oldingi   R
1   dan   yuqori   bo‘lishi   firmalarni   o‘sgan
xarajatlarini qoplaydi va ularga uzoq muddatli oraliqdagi muvozanatda nolga teng
foydani   olishni   ta’minlaydi.   Nima   uchun   deganda,   ishlab   chiqarish   omillariga
bo‘lgan   narxning   oshishi   firmaning   uzoq   muddatli   va   qisqa   muddatli   xarjatlarini
o‘sishiga  olib keladi. Ushbu vaziyat  (14-rasm, a)da o‘z ifodasini  topgan. Bu erda
uzoq muddatli o‘rtacha xarajatlar yuqoriga ya’ni 	
1	LAC  dan 	2	LAC  ga siljiydi, chekli
qisqa muddatli xarajatlar chapga, 	
1	SMC  holatdan 	2	SMC  holatga siljiydi. YAngi uzoq
muddatli   o‘rtacha  xarajatlar   minimumi  yangi  muvozanat   narx   R
3   ga  teng  bo‘ladi.
Bu erda ham o‘zgarmas xarajatli tarmoq kabi boshlang‘ich talab oshish hisobidan
olingan qisqa muddatli yuqori foyda uzoq muddatli oraliqda firma ishlab chiqarish
hajmini   oshirib   borgan   sari   yo‘qolib   boradi,   ishlab   chiqarish   omillariga   bo‘lgan
xarajat esa ortib boradi.
Demak,   tarmoqning   uzoq   muddatli   oraliqdagi   taklif   chizig‘i   uzoq   muddatli
muvozanat nuqtadan, ya’ni  E
2  nuqtadan o‘tadi (14-rasm b,  S
L  chizig‘i).
Xarajatlari   o‘sayotgan   tarmoqning   uzoq   muddatli   taklif   chizig‘i   unga
yuqoriga   tomon   yotiq   bo‘ladi,   nima   uchun   deganda,   tarmoqdagi   firmalar   sonini
oshishi bilan bir qatorda barcha firmalar uchun resurslar narxi ham o‘sib boradi.
Xarajatlari   kamayib   boradigan   tarmoqda   tarmoq   ishlab   chiqarishi   ortib
borganda,   resurslarga   bo‘lgan   narx   pasayib   boradi.   Natijada   tarmoqning   uzoq
muddatli oraliqdagi taklif chizig‘i unga pastga tomon yotiq bo‘ladi (15-rasm).
14P
S
1
S
2
S
LE
2D
2
E
1D
1
P
1 15-rasm. Xarajatlari kamayuvchi tarmoqning uzoq muddatli
taklif chizig‘i ( S
L )
Tarmoq   kengayganda,   uning   xarajatlarni   kamaytirish   imkoniyati   ham   keng
bo‘ladi. Masalan,  yirik tarmoqda transport  tizimini samarali  tashkil qilish evaziga
xarajatlar   kamayishi   mumkin,   yirik   tarmoqda   resurslardan   ham   optimal
foydalanish imkoniyati tug‘iladi (masshtab samarasi) bu ham pirovardda mahsulot
narxini pasaytirishga olib kelishi mumkin. O‘rtacha xarajatning va tovar narxining
pasayishi   kengayayotgan   tarmoqni   yangi   muvozanat   nuqtaga   olib   keladi   (15-
rasmda  E
2  nuqta).
Umumlashtirib   ta’kidlash   mumkinki,   alohida   firmaning   uzoq   muddatli
oraliqdagi   muvozanat   holati   o‘rtacha   xarajati   minimal   bo‘lib,   nolga   teng   bo‘lgan
iqtisodiy   foyda   olish   bilan   tavsiflanadi.   Bu,   ya’ni  P	AC	Emin(	)   bo‘lishi   yana
shundan darak beradiki, iste’molchi o‘zi talab qilgan hajmdagi mahsulotni mavjud
xarajatlar imkoni darajasidagi eng minimal narxda sotib oladi. Bundan xulosa qilib
aytish mumkinki, raqobatlashgan bozor samarali ishlab chiqarishni ta’minlaydi.
15 Q
2Q
10
Q Xulosa
Umuman   olganda,   raqobatlashuvchi   firma   qisqa   muddatli   oraliqda   ishlab
chiqarishni   davom  ettirishi  yoki davom  ettirmasdan  ishlab chiqarishni  to’xtatishi
to’g’risidagi qarorni qabul qilishda firma o’z daromadini umumiy o’rtacha xarajat
bilan   emas,   balki   faqat   o’rtacha   o’zgaruvchan   xarajat   bilan   taqqoslaydi.   Nima
uchun deganda, o’zgarmas xarajatlar sarflanib bo’lingan va ularni firmani yopgan-
da   ham   kamaytirib   bo’lmaydi.     Shuning   uchun   ham   narx   o’rtacha   o’zgarruvchan
xarajatdan   yuqori   bo’lib,   o’rtacha   umumiy   xarajatdan   past   bo’lganda   firma   ke-
lajakda   foydaga   chiqish   maqsadida   ishlab   chiqarish   zarar   ishlasa   ham   o’z
faoliyatini   davom   ettiradi   va   shu   bilan   birga   umumiy   zararni   minimallashtirishga
harakat   qiladi.   Nima   uchun   deganda,   bu   narx   o’rtacha   umumiy   xarajatdan   kichik
_______   bo’lgani bilan, u firmaning o’zgaruvchan xarajatlarini (xom ashyo sarfi,
ish haqini) qoplaydi, bundan tashqari o’zgarmas xarajatning ham ma’lum qismini
qoplaydi.Umumlashtirib   aytadigan   bo’lsak,   raqobatlashgan   bozorda   harakat
qilayotgan   firma   qisqa   muddatli   oraliqda   xarajatlari   bilan   daromadlarini
taqqoslagan   holda   foydani   maksimallashtirishda   chekli   mahsulot   va   ishlab
chiqarishni to’xtatish qoidasiga amal qiladi.Chekli mahsulot qoidasiga ko’ra firma
mahsulot ishlab chiqarish hajmini chekli daromad bilan chekli xarajatni tengligini
ta’minlaydigan   darajada   ushlab   turishga   harakat   qiladi                                         Ishlab
chiqarishni to’xtatish qoidasiga ko’ra firmaning iqtisodiy foydasi har qanday ishlab
chiqarish   hajmida   noldan   kichik   bo’lsa,   ya’ni   raqobatlashgan   bozordagi   narx
o’rtacha   o’zgaruvchan   xarajatdan   kichik   bo’lsa   __________   (4-rasmda   V   nuqta),
firma   yopiladi   (ushbu   bozordan   ketadi,   faoliyatini   tugatadi).   V   nuqta   firmaning
yopilish nuqtasi  hisoblanadi. Yuqoridagi  qoidalar firma uchun umumiy xarakterga
ega.   Firma   qaysi   bozorda   faoliyat   ko’rsatishidan   qat’iy   nazar   ushbu   qoidalar   o’z
kuchini  saqlaydi. A  nuqta  firmaning zararsiz  ishlash  nuqtasi  deyiladi,  bu nuqtada
_________   bo’lib,   firma   zarar   ham   ko’rmasdan,   foyda   ham   olmasdan   ishlashini
ifodalaydi.
16 Adabiyotlar
1.  Egamberdiev E. Mikroiqtisodiyot: Darslik. - T:.TMI, 2004.- 226 b. 
2.   G‘ulomov   S.S,   Alimov   R.X,   Salimov   B.T.   Mikroiqtisodiyot:   Oliy       o‘quv
yurtlari uchun darslik .-T.: SHarq, 2001. – 320 b.
3.  Фальцман В.К. Основы микроэкономики. - М.: ТЕИС, 2003. – 310 с.
4.   Роберт Х. Франк. Микроэкономика и поведение. - М.: ИНФРА, 2003.- 189
с.
5.  Нуреев Р.М. Курс микроэкономики.- М.: НОРМА-Инфра, 2005. 
6.   Pindayk R., D. Rubinfeld. Mikroekonomika. 5-e mejdunarodnoe izd.- SPb.: Pi-
ter, 2003. – 350 s.
7.   Salimov   B.T.,   O‘roqov   N.I.,   Mustafaqulov   SH.I.,   Salimov   B.B.
Mikroiqtisodiyot: Ma’ruzalar matni . – T.: Moliya iqtisodchi, 2005.- 360 b. 
  8.   Salimov   B.T.,   Hamdamov   Q.S.,   O’raqov   N.I.   Mikroiqtisodiyot:   Kasb-hunar
kollejlari uchun o’quv qo’llanma- T.: “Ijod dunyosi”, 2003.- 256 v.
9.   Mikroekonomika.   Kurs   leksiy.   Zadachnik.   Oporn ы y   konspekt.   Metodicheskie
ukazaniya. http://www.iet.ru/mipt/2/text/curs_micro_lect.htm
17

Raqobatlashuvchi firma va tarmoqning uzoq muddatli oraliqdagi muvozanati

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский