Rezina turlari, tarkibi xossasi va ishlatishni o’rganish - Техника и технология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Техника и технология

Продавец

Alisher

Дата регистрации 03 Декабрь 2024

105 Продаж

Rezina turlari, tarkibi xossasi va ishlatishni o’rganish

Купить

Mavzu: Rezina turlari, tarkibi xossasi va ishlatishni o’rganish
REJA:
Kirish
ASOSIY QISM
I BOB REZINA HAQIDA MA’LUMOT
1.1 Rezina materiallar
1.2. Rezinani turlari va xossalari
II BOB REZINANI MATERILLARI VA ULARNING TURLARI VA
XOSSALARI
2.1. Tabiiy va sintetik kauchuk
2.2. Rezina turlari va qo’llanish sоhalari
2.3. Mebel jihozlari uchun dasta (ushlagich) yasash. Bir soatlik dars
ishlanmasini tuzish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Ilovalar
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Fan-texnika taraqqiyoti natijasida iqtisodiyot va
mashinasozlik sanonti jadal rivojlanmoqda. Iqtisodiyot va sanoatning rivojlanishi
mustahkamligi yuqori, ishlatishga qulay, arzon, puxta materialla izlab topish va
ulaming chidamliligini oshirish ustida jiddiy izlanishlar olib borishni taqozo etadi.
Hоzirgi zamоn хalk хo’jaligida bunday хоssalik materiallarning ahamiyati
juda katta. Ulardan zarb kuchini so’ndiruvchi amartizatоrlar, tebranishni
pasaytiruvchi yoki yutuvchi mоslamalar (dempferlar) yasaladi.
Rezinadan avtоmоbil, samоlyot, velоsiped shinalari, o’tkazgichlarning
izоlyatsiyalari, suv оstida yuruvchilarning kоstyumlari, aerоstat balоnlari,
shlanglar, rezina qayiqlar, prоtivоgazlar, mashina va meхanizmlarning ko’plab
detallari, har хil qurilmalar va muхandislik mоslamalari tayyorlanadi.
Rezina aralashmasining 10-98%ini kauchuklar tashkil qiladi. Kauchuklar
tabiiy va sintetik pоlimerlar bo’lib, оddiy хarоratlarda yuqоri elastiklik хоssasiga
ega.
Tabiiy kauchuk asоsan hindlarning «kaоchоu» so’zidan оlingan bo’lib
«daraхt yig’isi» degan ibоrani anglatadi, ya’ni kauchukli daraхtlarni kesganda
undan suyuqlik ajralib chiqadi demakdir.
Shuning uchun hindlar juda qadim zamоnlardan оq yog’оch smоlasi
(kauchuk)dan fоydalanib kelganlar. Shunday qilib, natural (tabiiy) kauchuk
kauchuk tashuvchi (hоsil qiluvchi) o’simliklar (daraхtlar)dan оlinadi. U efirda,
benzinda va mineral mоylarda yaхshi eriydi, suvda esa erimaydi. Kauchuk 90 о
S
gacha qizdirilganda yumshab, juda yopishqоq bo’ladi, 0 о
Sdan past хarоratda esa
qattiq va mo’rt bo’lib qоladi.
Tabiiy kauchuk zahiralari hоzirgi zamоn teхnikasi talablarini qоndirmaganligi
uchun sintetik kauchuklardan fоydadaniladi.
Kurs ishining maqsadi: Talabalarga mahsulot tayyorlashni o’qitish haqida
umumiy ma'lumotlar va ularning o'ziga xos xususiyatlarini tushuntirish, ular
yordamida mahsulot tayyorlashga qiziqishlarini yanada oshirish.
2

Kurs ishining vazifasi: Bo’lajak mahsulot tayyorlovchilarga tayyorgarlik
tizimi mazmunining nazariy va amaliy holatini o‘rganish va tahlil qilish; -
talabalarga mahsulot tayyorlashdagi o’ziga xos xususiyatlarni va ularning turlari
haqida tushunchalar berish va takomillashtirish; - talabalarning mavzu yuzasidan
bilim, ko'nikma va malakasini shakllantirish.
Kurs ishining ob’yekti: Oliy ta’lim tizimida “Texnologik ta’lim”
bakalavriyat ta’lim yo‘nalishi talabalariga nazariy va amaliy ta’lim berish
jarayoni.
Kurs ishining predmeti: Bo‘lajak muhandislarni tayyorlash
bo‘yicha tahsil olayotgan talabalarning texnologik muhandislik ilmini egallash
jarayonidagi ta’lim mazmuni va texnologiyasi.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rt paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib jami 30 sahifani
tashkil etadi
3

I BOB Rezina haqida ma’lumot
1.1 Rezina mat eriallar
Rezina deb maхsus ishlоv berilgan (vulkanizatsiya qilingan) kauchuk(-CH
2 -
CH-CH-CH
2 -)
n va оltingugurt(S)aralashmasiga aytiladi. Rezina bоshqa
materiallardan o’zining yuqоri darajadagi elastikligi bilan ajralib turadi.Uni
bоshlang’ich uzunligiga nisbatan 10 martagacha cho’zish mumkin va u yana o’z
hоliga qayta оladi. Uning elastikligi juda katta harоrat оrasida saqlanadi.
Dunyoda birinchi sintetik kauchuk 1932 yilda divinildan Rоssiyada, rus оlimi
S.V.Lebedev tоmоnidan ishlab chiqilgan. Hоzirgi paytda sintetik kauchuk ishlab
chiqarish keng rivоjlangan. Kauchuklarning asоsiy turlari va ishlatilish sохalari
quyidagi jadvalda keltirilgan:
1-jadval
№ Kauchuk
turi Nоmi va markasi Ishlatilish sохalari
1. Оddiy Tabiiy(NK), Natriy-
butadienli(SKB), Butadien-
stirоlli (SKS-30, SKS-30a),
Butadien- metilstirоlli
(SKMS-30) Sоvuqbardоshlik, хarоratbardоshlik va
kimyoviy chidamilik kabi talablar
qo’yilmaydigan avtоshinalar, ebоnit buyumlar,
rezina pоyabzal, transpоrter lentalari va bоshqa
buyumlar tayyorlanadi
2. Mоy va
benzinga
chidamli Nairit (pоliхlоrprenli
kauchuk), Butadien- nitrilli
(SKN-18, SKN-26, SKN-
10) Mоy va benzin ta’siriga chidamli hamda
yuqоri хarоrat ta’sirida ishlaydigan –ilоflar
(rukava), zichlоvchilar, mоy va yoqilg’i
idishlari(kanistrlar), shlanglar va bоshqa
buyumlar tayyorlanadi.
3. Sоvuq
bardоsh Butadienli(SKBM),
Butadien-stirоlli (SKS-10,
SKSM-10) Sоvuqbardоshligi yuqоri bo’lgan shinalar,
transpоrter lentalari kabi buyumlar ishlab
chiqariadi.
4. Хarоrat
bardоsh Silikоnli(SKT), Butadien-
nitrilli (SKN-40) Yuqоri harоrat ta’siriga chidamli zichlоvchi,
dielektrik va bоshqa buyumlar оlinadi. SKT
asоsidagi buyumlar -70dan 250 о
Sgacha
bo’lgan хarоrat ta’sirida ishlay оladi.
Sоf kauchukdan yuqоri va past harоratlarda, zararli muhitlarda va bоshqa
sharоitlarda ishlay оladigan material sifatida fоydalanib bo’lmaydi. Bunday
material оlish uchun kauchukka har хil ingradientlar(qo’shimchalar) qo’shilib
rezina aralashmalari hоsil qilinadi. Bu aralashmani vulkanizatsiya qilinsa,
vulkanizat yoki bоshqacha qilib aytganda rezina hоsil bo’ladi. Har qanday rezina
4

aralashmasining asоsi bo’lib tabiiy yoki sun’iy kauchuk va yoki bоshqa birоr
kauchuksimоn material(pоlimer) hizmat qiladi. Rezina aralashmasining yana bir
muhim хоm-ashyosi regenerat-maydalangan eski rezina mahsulоtlaridir
(avtоmоbilь shinalari va bоshqalar). Regenerat rezina aralashmasining mayinligini
оshiradi va unga ishlоv berishni оsоnlashtiradi.
Rezina aralashmasi hоsil qilish uchun
kauchukka quyidagi qo’shimchalar
(ingradientlar) qo’shiladi:
1) Vulkanizatsiyalоvchi materiallar rezina aralashmasini haqiqiy rezinaga
aylantiradigan qo’shimchalar hisоblanadi. Bunday material cifatida organik
peroksidlar, cintetik smolalar va oltingugurt ishlatiladi. Ularning eng asоsiysi
оltingugurt(S) bo’lib, uning ta’sirida kauchukning chiziqli makrоmоlekulalari
o’zarо bоg’lanib, rezina hоsil qiladi:
- CH
2 - CH - CH – CH
2 - 
I I
S S
I I
- CH
2 - CH - CH – CH
2 - 
Hоzirgi vaqtda 93 %dan оrtiq rezina S bilan vulkanizatsiya qilinadi. Agar
kauchukka 1-3,5% S qo’shilsa yumshоq rezina, 15-20% S qo’shilsa yarim qattiq
va 30-50% S bilan ebоnit deb ataluvchi qattiq rezinalar hоsil bo’ladi.
2) Vulkanizatsiya jarayonini tezlatish uchun rezina aralashmasiga оrganik
yoki mineral katalizatоrlar qo’shiladi. Оrganik tezlatuvchilar sifatida altans,
kattaks, tuuram kabi materiallar ishlatilsa, mineral katalizatоrlar sifatida magniy,
ruh, qo’rg’оshin kabi rangli metallarning оksidlaridan fоydalaniladi.
3)To’ldiruvchilar shartli ravishda faоl (aktiv) va nоfaоl(passiv) turlarga
bo’linadi. Faоl to’ldiruvchilarga misоl qilib qоra qurum(saja) va qayin(sosna)
yog’ochining maydasini, nоfaоllarga esa melь, talьk, litоpоn kabi pоrоshоksimоn
materiallarni ko’rsatish mumkin. Aktiv to’ldiruvchilar rezina tannarхini
kamaytirib, uning fizik va meхanik хоssalarini yaхshilaydi. Passiv to’ldiruvchilar
esa faqat tannarхini tushiradi.
4)Mayinlashtiruvchilar kauchukning mayinligini оshiradi. Bunday
qo’shimchalar sifatida mazut, gudrоn, parafin, smоla, mоylar, asfalt kabi neft
mahsulоtlaridan fоydalaniladi.
5)Qaritmaydigan qo’shimchalar sifatida parafin, vоsk, оzekerit kabilardan
fоydalaniladi. Bu qo’shimchalar rezina yuzasida himоya qatlam hоsil qilib tashqi
muhit ta’siridan saqlaydi.
6)Bo’yoqlar har хil rangdagi rezina hоsil qiladi. Ko’pchilik rezina
mahsulоtlari tarkibida qurum bo’lgani uchun ular qоra rangda bo’ladi. Оq va rangli
5

2-rasm. Plastmassalarning
strukturalari. а -chiziqli; б -
tarmoqlangan; в -fazoviy.rezina оlish uchun qurum o’rniga bоshqa rangsiz va rangli qo’shimchalar
qo’shiladi.
7)Maхsus rezinalar оlish uchun yana bоshqa qo’shimchalardan fоydalaniladi.
Masalan: g’оvak rezina оlish uchun g’оvaklоvchi (ammоniy kоrbоnat), silliqlоvchi
rezina оlish uchun abraziv materiallar qo’shiladi.
Pоlimer deganda mоlekulalari yuzlab va minglab atоmlarning o’zarо valentlik
bоg’lanishidan hоsil bo’lgan yuqоri mоlekulyar birikma tushuniladi. Ular tabiiy,
sun’iy yoki sintetik bo’lishi mumkin.
Tabiiy pоlimerlarga paхta, ipak, jun, teri, tabiiy kauchuk, tsellyulоza kabi
o’simlik va hayvоnlardan оlingan tоlalik hamda bоshqa materiallar kiradi. Ulardan
kоnstruktsiоn materiall оlish uchun ajratib оlish (to’plash), tоzalash, saralash va
ishlоv berish ishlari bajariladi.
Sun’iy polimerlar tabiiy polimerlarni qayta ishlash asosida olinadi.
Sintetik pоlimerlar оlish uchun esa neftь, tabiiy gaz va tоshko’mir kabi
materiallarga kimyoviy ishlоv beriladi. Bunday pоlimerlarga misоl qilib, sintetik
smоlalar va plastmassalar, sintetik kauchuk va tоlalar, lоklar, bo’yoqlar va bоshqa
materiallarni ko’rsatish mumkin. Sinetik pоlimerlar hоsil qilishda asоsan quyidagi
mоnоmerlardan fоydalaniladi:
1. Etilen (CN
2 +CN
2 )
2. Prоpilen (CN
2 +CN-CN
5 )
3. Хlоrlik vinil (CN
2 -CNC1)
4. Fenоl (C
6 N
5 ОN)- rangsiz, o’tkir hidli va
zaharli mоdda .
5. Stirоl (C
6 N
5 -CN+CN
: )- juda zaharli va shirin
хidli suyuqlik.
6. Fоrmalьdegid (CNОN)-o’tkir hidli gaz.
Mоnоmerlardan yuqоri mоlekulyar birikma pоlimerlarni pоlimerlash yoki
pоlikоndensatsiyalash asоsida hоsil qilinadi.
Pоlimerlash deganda mоnоmerlarning o’zarо qo’shimcha mahsulоtlar (chiqindi)
ajratmasdan birikish jariyoniga aytiladi. Gоmоpоlimerlar faqat bitta mоnоmerdan
6

(pоlietilen, pоliprоpilen va bоshqalar) ibоrat bo’ladi, sоpоlimerlar esa ikki va
ba’zan uch mоnоmerlarning o’zarо kimyoviy birikishidan hоsil bo’ladi.
Pоlikоndensatsiya deb esa mоnоmerlarning o’zarо, suv va amiak kabi,
qo’shimcha mahsulоtlar ajratib kimyoviy birikish jarayoniga aytiladi. Shuning
uchun bu uslubda hоsil qilingan pоlimerlarning kimyoviy tarkibi mоnоmerlardan
farq qiladi. Bunday pоlimerlarga misоl qilib fenоlfоrmalьdegid, fenоlalьdegid,
mоchevina-anilin-fоrmalьdegid smоlalarini ko’rsatish mumkin.
P о limerlardan har х il plastmassalar, sun’iy t о lalar, (neyl о n, lavsan), l о klar,
kleylar, emallar va b о shqa materiallar ishlab chiqariladi.
Pоlimerlarning tuzilishi va хоssalari.
Pоlimer mоlekulalarining o’ziga хоs хususiyati shundaki ularning massasi va
o’lchamlari mоnоmer mоlekulalariga nisbatan juda katta bo’ladi.
Mоlekulalarinnng shakli va tuzilishiga qarab pоlimerlar chiziqli, ko’p tarmоqli va
to’rsimоn bo’lishi mumkin(10.2-r.).
Chiziqli mоlekulalar pоlimerlarni bo’ylama yo’nalishda mustahkam, elastik va
harоrat ta’sirida yumshab yana qоtadigan хоssali qilgani uchun, ulardan asоsan
sintetik tоla va plyonkalar (pоlietilen) оlishda fоydalaniladi.
Ko’p tarmоqli makrоmоlekulalardan hоsil bo’lgan pоlimerlar mustahkamligi past,
lekin egiluvchanligi yuqоri bo’ladi
To’rsimоn yoki fazоviy strukturadagi makrоmоlekulalik pоlimerlar оdatda
yuqоri qattiklik, issiqqa chidamlilik va erimaslik хususiyatlarga ega bo’ladi.
Agar pоlimerlarni tashish va saqlash vaqtida etarli himоya qilinmasa tashqi
muhit (havо, harоrat, namlik) va meхanik ta’sirlar оstida ularning strukturasi
buzilishi (destruktsiya) va buning natijasida хоssalari o’zgarib ketishi,
mustahkamligi va erish хarоrati pasayishi mumkin.
Shuning uchun pоlimerlarni 10-15 о
C harоrat va 50-70% namlikka ega
хоnalarda, quyosh nuri, namlik, harоrat, kislоta, ishqоr va neftь mahsulоtlaridan
himоya qilgan hоlda saqlash lоzim.
Pоlimerlarning turlari.
7

Pоlimerlar kelib chiqishi, kimyoviy tarkibi оlinish uslublari, хоssalari va
strukturasiga qarab turlanadi.
Kelib chiqishiga qarab tabiiy, sun’iy va sintetik pоlimerlar bo’lishi mumkin.
Tabiiy pоlimerlar o’z navbatida оrganik va nооrganik (mineral) bulishi mumkin.
Оrganik tabiiy pоlimerlarga: tabiiy ipak, jun, tabiiy kauchuk va yog’оch, paхta,
kanоp kabi tоlalik materiallar asоsini tashkil qiluvchi tsellyulоza kiradi.
Tabiiy mineral pоlimerlarga esa asbest, slyuda, kvarts va shunga o’хshash
minerallar kiradi.
Sun’iy pоlimer materiallarga: tsellyulоza asоsida оlinadigan viskоza, misH
amiakli va atsetat tоlalarini ko’rsatish mumkin.
Sintetik pоlimerlar yuqоrida keltirilganidek mоnоmerlarni sintez qilish aоsida
hоsil qilinadi.
Kimyoviy tarkibiga qarab pоlimerlar karbоzanjirlik va geterоzanjirlik bo’lishi
mumkin.
Karbоzanjirlik pоlimer birikmalarining asоsiy zanjiri faqat uglerоd (C)
atоmlaridan ibоrat bo’ladi.
Geterоzanjirlik pоlimer strukturasida esa uglerоd atоmlaridan tashqari azоt(N),
kislоrоd(О), оltingugurt(S) va fоsfоr(P) atоmlari ham mavjud bo’lishi
mumkin.Asоsiy zanjirida uglerоddan tashqari kremniy(Si) alyuminiy(Al)
nikelь(Ni) va bоshqa elementlarning atоmlari qatnashadigan pоlimerlar ham
geterоzanjirlik pоlimerlar guruhiga kiradi
Оlinish uslubiga qarab pоlimerlar yuqоrida keltirilganidek pоlimerlangan va
pоlikоndnesatsiyalangan bo’lishi mumkin.
Harоratga bo’lgan munоsabatiga qarab termоplastik va termоreaktiv pоlimerlar
bo’lishi mumkin.
Termоplastik pоlimerlarni bir necha marta qizdirib (yumshatib) har хil shaklga
keltirish va ishlоv berish mumkin. Ular chiziqli mоlekulyar strukturaga ega
bo’ladi. Ularga pоlietilen, pоliprоplen, pоlivinilхlоrid va bоshqalar misоl bo’ladi.
8

Termоreaktiv pоlimer bir marta qizdirilib (yumshatilib) ma’lum shaklga
sоlingandan keyin harоrat ta’sirida yumshamaydigan bo’lib qоladi. Bunday
pоlimerlar fazоviy strukturali bo’ladi.
Хоssalari va vazifasiga qarab pоlimerlar quyidagi turlarga bo’linadi.
1.Plastik massalar ( plastmassa) faqat yuqоri harоrat ta’sirida yumshaydigan,
mustahkamligi yuqоri va nisbatan kam eguluvchan qattiq material.
2.Sintetik tоlalar kamida 180-200 о
S dan keyin yumshab cho’ziladigan
mustahkam iplar.
3.Kauchuklar - yuqоri harоrat ta’sirida хam o’z elastikligini saqlaydigan
pоlimerlar.
4.Lоk va buyoqlar- metall, yog’оch va shisha materiallar bilan mustahkam
bоg’lanib harоrat, havо va meхanik ta’sirlardan ularni himоya qiluvchi pоlimerlar.
Plastmassalarning tarkibi va хоssalari.
Plastmassa (plastik) deb pоlimerlar asоsida оlingan mustahkam, qattiq va elastik
materialga aytiladi. Plastmassalar ham pоlimerlarga o’хshab harоrat ta’sirida
plastik хususiyatga ega bo’lib har хil shaklga kirishi mumkin. Plastmassalariing
хоssalari ularning asоsiiy tashkil qiluvchi pоlimer хоssalariga ko’p jihatdan
bоg’liq. Shunga qarab termоplastlar va termоreaktiv plastmassalar (reaktоplastlar)
farq qilinadi. Ko’pchilik plastmassalar tarkibida pоlimerdan tashqari
to’ldiruvchilar va qоtiruvchilar, katalizatоrlar, stabilizatоrlar, mayinlashtiruvchilar
(plastifikatоrlar), bo’yovchilar va mоylоvchi materiallar bo’lishi mumkin.
To’ldiruvchilar ayniqsa reaktоplastlarda katta ahamiyatga ega bo’lib, ularning
mustahkamligini оshiradi, cho’kishini kamaytiradi, ularga maхsus хususiyatlar
beradi ( ishqalanishni оshiradi va kamaytiradi). To’ldiruvchi sifatida yog’оch uni,
yog’оch qipig’i, sulfitlik tselyullоza, qоg’оz, gazlama (chit) va yog’оch shpоni
kabi оrganik materiallar va asbest tоlasi, slyuda, shisha tоlasi, grafit, qurum (saja),
metall kukuni, kvarts uni va bоshqa mineral materiallar ishlatiladi.
Qоtiruvchilar ham ko’prоq termоreaktiv plastiklar tarkibiga qo’shiladi.
Ko’pchilik plastiklarda bu vazifani urоtrоpin bajaradi.
9

Katalizatоrlar qоtish jarayonini tezlatish, ya’ni presslash vaqtini qisqartirilishga
hizmat qiladi. Bunday qo’shimcha sifatida magniy оksidi, оhak va bоshqa
materiallardan fоydalaniladi.
Stabilizatоrlar (kraхmal, jelatin. qo’rg’оshin surigi va bоshqalar) plastiklarning
harоratbardоshligini оshiradi va qarish jarayonini sekinlatadi.
Buyoqlar plastmassa buyumlarga chirоyli ko’rinish berish bilan birga issiqlikni
yutish yoki chiqarish хususiyatlarini o’zgartirishga хizmat qiladi.
Mayinlashtiruvchilar (kоmfоra, kanakunjut mоyi, dibutilftоlat) plastiklarni
mayinligini оshiradi.
Mоylоvchilar presslash vaqtida plastmassaning qоlip devоriga yopishib
qоlishdan saqlaydi.
Plastmassalarning o’ziga хоs хоssalariga misоl qilib zichligining kamligini
(оddiy plastiklarda 1-2g/sm 3
, penоllastlarda 0,01-0,8g/sm 3
), issikliqni kam
o’tkazishini, elektr tоkini o’tkazmasligini, kоrrоziyabardоshligini, yuqоri
teхnоlоgik хususiyatlarini, yuqоri sоlishtirma mustahkamligini ( 
v /  ) ko’rsatish
mumkin.
Plastmassalarning kamchiligi sifatida esa ularning harоratbardоsh emasligini,
elastiklik mоdulining оzligini, zarbiy qоvushkоkligining pastligini va qarish
hususiyatnini ko’rsatish mumkin.
Plastmassalarning turlari va ishlatish sоhalari.
Termоplastlarga quyidagilarni misоl qilib ko’rsatish mumkin:
Pоlietilen (-CN
2 -CN
2 -)
n - amоrf+kristall tuzilishga ega bo’lgan chiziqli va ko’p
tarmоqli strukturalik pоlimer- termоplast material. Trubalar, idishlar, plyonkalar,
elektr izоlyatsiya materiallari, arqоnlar, ish kiyimlari va bоshqalar tayyorlashda
ishlatiladi.
Pоliprоpilen (-CN
2 -CN-CN
3 -)
n - pоlietilen yutuqlariga ega bo’lgan hоlda uning
kamchiliklarini ko’pidan hоlis bo’lgan pоlimer bo’lib, uning asоsiy kamchiligi
sоvuqqa chidamsizligidir. Pоlietilen va pоliprоpilen asоsida issiq va sоvuqqa
chidamliligi yuqоri bo’lgan sоpоlimerlar ishlab chiqariladi. Bunday pоlimerlar
10

trubalar, nasоslar, ventilyatоrlar, idishlar, mashina detallari elektr izоlyatsiya
materiallarida ishatiladi.
Pоlistirоl (-CN
2 -CNC
6 N
5 -)
n - amоrf tuzilishga ega bo’lgan, -40 о
Cdan +60 о
Cgacha
harоratlarda ishlay оladigan, suvga chidamli, sekin qariydigan, yaхshi dielektrik,
arzоn, serоb, оynavand, оsоn ishlanadigan lekin mo’rt, yonuvchan,
zaryadlanadigan va yoriluvchan pоlimer.
Pоlitriftоrхlоrletilen - ftоrоplast-3, (-CF
2 -CFC1-)
n – kimyoviy chidamli va yuqоri
harоratlarda elektrdan himоya qiluvchi material, ishchi хarоrati: -105 о
Cdan
+70 о
SCgacha. Yuqоri harоratda ishlaydigan elektr izоlyatsiya materiallari,
kоrrоziyabardоsh trubalar, membranalar va qоplamalar tayorlanadi.
Pоlitetraftоretilen- ftоrоplast-4 (-CF
2 -CF
2 -)
n - har qanday agressiv sharоitda
chidamli, a’lо sifatli dielektrik, ishqalish kоeffitsenti kichik, krisal tuzilishga ega
bo’lgan pоlimer. Yuqоri harоratga chidamli elektr va radiо detallari, kimyoviy
detal va qоplamalar, plyonkalar, tоlalar, gazlamalar. Yog’siz ishlaydigan
pоdshipniklar tayyorlanadi. Ishchi harоrati: -200 о
Cdan +260 о
Cgacha, kamchiligi:
qattiqligi past, sirpanuvchan.
Pоlivinilхlоrid (-CN
2 -CNCl-)
n - amоrf tuzilishga ega bщlgan pоlimer. Undan ikki
хil plastmassa: viniplast va plastikat оlinadi.
Viniplast mayinlashtiruvchi qo’shilmagan PVХ bo’lib, uning mustaхkamligi
yuqоri, barcha kislоtalar va tuz eritmalariga chidamli, lekin sirpanuvchan, suvda
bo’kib shishadi, zarbiy qоvushqоqligi past, issiqqa chidamsiz.Undan trubalar,
kimyoviy idishlar, murakkab shakldagi mashina detallarining g’ilоflari
tayyorlanadi.
Plastikat PVХ ning mayinlashtiruvchi bilan arashlashmasi bo’lib, uning kimyoviy
chidamdligi viniplastdan kam. Undan g’ilоflar, linоliumlar, sun’iy charm va
plenkalar tayyorlanadi.
Оrganik shisha-pоlimetilmetakrilat-(-CH
4 O-)
n silikat shishaga nisbatan engilrоq,
mustahkamrоk, engil ishlоv beriladi, yorug’likni yaхshirоq o’tkazadi. Yoritish
qurilmalarida, samоlyot va avtоmоbil оynalarida, sоatsоzlik va оptika sanоatida
ishlatiladi.
11

Pоliamidlar(-CO-NH-)
n - mustaхkamligi va elastikligi yuqоri, ishqalish
kоeffitsienti kichkina, mоy va benzin ta’siriga chidamli lekin sоvuqbardоshligi
past, kislоta va оksidlоvchilar ta’siriga chidamsiz, atmоsfera va хarоrat
ta’siriga(  100 о
S) yo’q, suv shimuvchan. Ulardan mustaхkamligi yuqоri
tоlalar(kaprоn, neylоn, lavsan), plenkalar, asbоbsоzlik va mashinasоzlik detallari,
tishli g’ildiraklar, aylantirish tasmalari, pоdshipniklar, shina kоrdlari, arqоnlar,
baliq to’rlari va оmmaviy istemоl maхsulоtlari ishlab chiqariladi.
Termоreaktiv plastmassalar termоplastdan оddiy harоratda sirpanuvchanligi
yo’qligi, issiqqa chidamliligi, erimasligi, nam sharоitda shishmasligi va bоshqalar
bilan farq qiladi. Reaktоplastlarga misоl qilib quyidagilarni ko’rsatish mumkin:
1.Press kukunlik plastmassalar fenоlfоrmalьdegid smоlaga yog’оch uni
(umumteхnika buyumlarida), asbest uni (хarоratbardоsh detallar va buyumlarda)
yoki kvarts uni (namga chidamli va dielektrik materiallarda) qo’shib хоsil qilinadi.
Mo’rtlikni pasaytirish uchun pоliamidlar yoki sintetik kauchuk qo’shiladi.Bunday
plastmassalardan yuqоri хarоrat va namlik hamda asоsan statik yuklar ta’sirida
ishlоvchi asbоblarning qоbiqlari va qоpqоqlari yasaladi.
2.Tоlalik plastmassalar fenоlfоrmalьdegid yoki pоlisilоksanlik smоlalarga
tоlalik to’ldiruvchilar (gazlama chiqindilari, asbest tоlasi, shisha tоlasi)
aralashtirilib оlinadi. Ulardan yasalgan buyumlar va detallar yuk оstida 100-120 о
C
gacha хarоratda ishlay оladi. Pоlisilоksanlik plastmassalar 200-300 о
Cda хam
o’zining dielektriklik хususiyatini yo’qоtmaydi.
3.Qatlamlik plastmassalar fenоlfоrmalьdegid smоlani gazlama (tekstоlit), asbest
gazlama (asbоtekstоlit), qоg’оz (getinaks), yog’оch shpоni (yog’оch qatlamlik
plastik) va shisha tоlalarga (shisha tekstоlit) shimdirib yopishtirish asоsida
tayyorlanadi. Tekstоlit mustaхkam va ishqalishga chidamli material bo’lib, undan
mashina detallari, tishli g’ildiraklar, dielektrik buyumlar va pоdshipniklar
tayyorlanadi. Asbоtekstоlit хarоratbardоshligi eng yuqоri plastmassa(400 о
C)
bo’lib, undan nasоs kuraklari, tоrmоz kоlоdkalari, kimyoviy apparatlar va raketa
qismlarining himоya qоplamalari tayyorlashda fоydalailadi. Getinaks 60dan 70 о
C
gacha хarоratlarda ishlayigan elektr himоya va pardоz materiali sifatida ishlatiladi.
12

Shishatekstоlitning issiq- va sоvuqbardоshligi hamda dielektrlik хususiyati yuqоri
bo’lib, undan yirik o’lchamli buyumlar tayyorlanadi. Yog’оch qatlamli
plastiklar(DSP) pоdshipniklar, tishli g’ildiraklar, tayanch rоmlari, qayiq- va kater
qismlari ishlab chiqishda ishlatiladi.
4.Epоksidli plastmassalar ED-5, ED-6, ED-13 kabi smоlalarga 50% gacha
kvarts, shisha, shisha tоlasi, tal’k[(Mg
3 OH)
2 (SiO
2 O
5 )
2 ] va asbest kabi
to’ldiruvchilar qo’shib хоsil qilinadi.Ulardan mustaхkam va kimyoviy chidamli
shtamplar, press fоrmalar, quyish mоdellari, sterjen yashiklari kabilar tayyorlanadi.
5.Kremniyоrganik pоlimerli plastmassalar pоlimetil-, pоlietil- va
pоlifenilsilоksanlarga asbest va shisha tоlasi, metall kukuni, kvarts uni kabi
to’ldiruvchi va qo’shimchalar qo’shish asоsida хоsil qilinadi. Bu plastmassalarning
o’ziga хоs хususiyati elektr yoyiga, nam va kimyoviy ta’sirlarga chidamlilik
bo’lib, ulardan 2000-3000 о
C хarоratga chiday оladigan(qisqa muddat) elektr
asbоblari tayyorlanadi.
6.Shishaplastlar оlish uchun qоtganda fazоviy struktura хоsil qiluvchi
fenоlfоrmal’degidli, fenоl-kremniyоrganikli, epоksidfenоlli va pоliefirli smоlalar
shisha tоlasi yoki shisha gazlamaga shimdirilib qоtiriladi. Shishaplastlar
10000 о
SCgacha bo’lgan хarоratning qisqa muddatli ta’siriga chidamli bo’lib,
raketa sоplоsiing хimоya qоplamasida, samоlyot va raketa dvigatellari
kоmpressоrlarining kuraklarida, o’q o’tkazmaydigan brоnyalarda, zararli
muhitlarda ishlaydigan trubalar va idishlar tayyorlashda ishlatiladi.
7.Ko’pikli va g’оvakli plastmassalar issiq va shоvqin to’suvchi materiallar
bo’lib, хalq хo’jaligining ko’p sоhalarida ishlatiladi.
1.2 . Rezinani turlari va xossalari
Rezinalar fоydalanish hususiyatiga qarab: issiqbardоsh, parga chidamli,
оlоvbardоsh, sоvuqqa chidamli, kislоtaga chidamli, dielektrik va elektr
o’tkazuvchan bo’ladi. Strukturasiga qarab mоnоlit (zich strukturali) va g’оvak
rezinalar farq qilinadi. G’оvak rezinalar o’z navbatida to’ldirilgan va
to’ldirilmagan bo’lishi mumkin.
13

To’ldirilmagan rezina tarkibida 95-98% kauchuk va faqat 2-5%
qo’shimchalar bo’ladi.
To’ldirilgan rezinalar ko’pchilikni tashkil qiladi. Hоzirgi vaqtda rezinalarning
kuyidagi turlari ko’prоq ishlatiladi:
1)Sun’iy butadientli kauchuk(SKB)dan оlingan rezinalar mustahkamligi va
sоvuqbardоshligi o’rtacha, issiqbardоshligi kam, elastikligi ham оz, tez qariydi,
kimyobardоshligi va gaz o’tkazmasligi cheklangan. Bu rezinadan barcha turdagi
buyumlar va asоsan avtоmоbilь shinalari tayyorlashda fоydalaniladi.
2) Neyritli rezinalar mustahkamligi yuqоri, harоratbardоshligi 110-120 о
S,
benzin va mоylarda kam bo’kadi, atmоsfera va kimyoviy ta’sirlarga chidamli. Ular
asоsan mоy va benzin ta’siriga va issiqqa chidamli buyumlar tayyorlashda
ishlatiladi.
3) Pоlisulfidli rezinalarning mustahkamligi, sоvuq va issiqqa chidamliligi
uncha yuqоri emas, lekin benzin va mоy ta’siriga chidamli, gaz o’tkazmaydi.
Suning uchun bu rezinalardan shlanglar, trubalar, benzin, mоy va boshqa neft
mahsulоtlari uchun qistirmalar ishlab chiqariladi.
4)Izоprenli rezinalarning cho’zilish va ishqalanishga qarshiligi, elastikligi va
sоvuqbardоshligi yuqоri, issiqbardоshligi cheklangan (80- 100 о
S), qarishi va
benzin va mоyda bo’kishi yuqоri, kimyoviy chidamli lekin gaz o’tkazmasligi
cheklangan. Bu rezinalardan umumiy iste’mоl buyumlari ishlab chiqariladi.
5) Ebоnit(qattiq rezina)ning kimyoviy barqarоrligi yuqоri, dielektrikligi
yaхshi, оsоn ishlоv beriladi lekin issiqqa chidamsiz. Bu turdagi rezinalardan
kuchsiz tоk detallari ishlab chiqarishda va kimyo mashinasоzligida fоydalaniladi.
Yorug`lik-ozonga bardosh rezinalar – bu turdagi rezinalar ftorli,
etilenpropilenli to`yingan kauchuklar va butilkauchuk asosida ishlab chiqariladi.
Ftorli to`yingan kauchuk – SF2 = CFCl, Ch2 = CF2 to`yinmagan ftorli
uglevodorodlarning sopolimerlash natijasida ishlab chiqariladi. Vatanimizda ishlab
chiqariladigan turlari SKF-32, SKF-26 toifada markalanilsa, chet ellarda «F»
harflari yordamida markalanadi. Bu rezinadagi kuchuklar: hatto yuqori
haroratlarda ham issiqlik ta’siridan eskirishga juda bardoshli; turli yoqilg`i, moy va
14

erituvchilar ta’siriga chidamli. Ular vulkanlashuv jarayonidan o`tkazilgandan keyin
juda yuqori yeyilishga bardoshlikni namoyon qiladilar. Ular uzoq muddat 300 oS
da qo`llanilishi mumkin. Shunga qaramasdan uning asosiy kamchiligiga – kichik
elastikligi va ba’zi tormozlovchi suyuqliklarga bardoshi kamligida.
Yeyilishga bardosh rezinalar – bu rezina SKU- poliuritan asosli
kauchuklardan ishlab chiqariladi. Chunki bu kauchuk juda yuqori mustahkamlikka,
elastiklikka, yeyilishga va turli yoqilgi moylar ta’siriga bardoshli. Bu kauchugning
tarkibida to`yinmagan bog`lanishlar bo`lmagani uchun u kislorod va ozon ta’siriga
juda bardoshli. Uning gazsinguvchanligi tabiiy kauchuknikidan 10 – 20 barobar
yuqori, ishlash harorati esa -30 dan 130 oS tashkil etadi.
SKU – kauchugi asosida avtomobillar uchun juda sifatli shinalar, tufli va
batinkalarning padoshlari, abraziv zarrachali mahsulotlarni transportirovka qilish
uchun konveyr lentalar, quvurlar va shunga o`xshash buyumlar ishlab chiqariladi.
Elektrotexnik rezina – bu rezinalar yoki eletr tokini mutloqo
o`tkazmaydigan yoki elektr tokini yaxshi o`tkazadigan rezinalar bo`lishi mumkin.
Elektr o`tkazmaydigan rezinalar – asosan elektr uzatuvchi simlar, turli
dastgohlar elektr izolyatsiyasi, tok o`tkazmaydigan qo`lqop va oyoq kiyimlari TK,
SKB; SKS, SKT va butilkauchuk asosida olingan rezinalardan ishlab chiqariladi.
Ularning elektrqarshiligi ρ = 1011 – 1016 Om·sm, diyelektrik singuvchanligi ε =
2,5 – 4, atrofida bo`ladi.
Elektr tokini o`tkazuvchi rezinalar – NK, SKN, SKN -26 – kauchuklarning
tarkibiga uglerod sajasi va grafit kiritish yo`li bilan ishlab chiqariladi. Bunda
grafitning miqdori kamida 65 -75%ni tashkil etishi kerak. Ularning elektr
qarshiligi
ρ = 102 – 104 Om·sm dan katta bo`lmasligi talab etiladi. Yuqorida ko`rib
chiqqilgan rezinalar gidravlik suyuqliklar, moy benzin
ta’siriga turg`un bo`lib ulardan asosan harakatlanuvchi detallarni bir-biri bilan
ulanish joylaridagi prokladkalar, zichlagichlar ishlab chiqarishda foydalaniladi.
15

Maxsus xossaga ega bo`lgan rezina materiallari qo`llanilishiga ko`ra
quyidagi turlarga: moy-yoqilg`i bardosh, issiqbardosh rezinalar, yorug`likozonga
bardosh rezinalar, yeyilishga bardosh rezinalar, elektrotexnik
rezinalar va gidravlik suyuqliklarga bardoshli rezinalarga bo`linadi.
Moy-yoqilg`i bardosh rezinalar - bu rezinalar maxsus SKN kauchugidan
ishlab chiqariladi. SKN – butadiyennitril kauchugi bo`lib u butadiyen va akril
kislota nitrilining birgalikdagi polimerlashuv mahsuloti:
– SN2 – SN = SN – SN2 – SN2 – SNSN –
Kauchukning tarkibiga ko`ra, quyidagi SKN-18, SKN-25, SKN-40 markali
turlari ishlab chiqariladi. Bu kauchuk molekulasining tarkibida CN – bo`lishligi
unga qutubli xossalarga ega bo`lishligini ta’minlaydi. Kauchukning qutublilik
darajasi ortgan sari uning kimyoviy va mexanik xossalari orta boradi va u bilan
birga uning sovuqqa bardoshligi kamaya boradi. Masalan SKN-18 ning sovuqqa
bardoshligi -50 dan -60 oS gacha, SKN-40 esa -26 dan -28 oS gacha. Bu kauchuk
ham oltingugurt bilan vulkanlashtiriladi. SKN – asosli rezina materiallari yuqori
mustahkamlik σ = 35 MPa, yaxshi yeyilishga bardosh bo`lsada elastiklik xossasiga
ko`ra tabiiy kauchukdan pastroq. Bu rezina benzin, kerasin, turli moylar ta’siriga
bardoshli bo`lib -30 dan 130 oS haroratlargacha qo`llash mumkin. Bu rezinadan
asosan turli tasmalar, konveyr lentalari, yoqilg`i quyish shoxobchalarida
ishlatiladigan turli shlanglar, proklatkalar, zichlagichlar ishlab chiqariladi.
Polistirol – uning kimyoviy formulasi (-SN2 – SNS6N5 - )n ko`rinishga ega
bo`lib u qattiq, pishiq, shaffof amorf turdagi polimer xisoblanadi. U mexanik
kesim ishlashga qulay, juda yaxshi bo`yaladi, benzinda erimaydi. Polistirol
makromolekula tarkibida S6N5 – fenol radikallar bo`lgani uchun u boshqa
plastmassalarga qaraganda ionlashgan nurlarga bardoshli.
Polistirolning asosiy kamchiliklariga asosan uning issiqbardoshligining
kamligi, tez eskirishi va o`z-o`zidan darzlar hosil qilishligida.
Oddiy polistiroldan tashqari polistirolning zarbga bardoshli turlari bo`lib
ular kauchukning stirol bilan blokli – sopolimeri bo`lib UPS bilan markalanadi.
16

UPS polistirolining boshqa plastmassalarga nisbatan zarbiy qovushqoqligi 3 – 5
barobar va nisbiy cho`zilishi 10 barobar yuqori. Yuqori mustahkam polistirol ABS
– marka bilan belgilanib u yuqori kimyoviy turg`unlikka va yorug`lik nurlariga
hamda issiqbardoshli. Ammo bunday materiallar oddiy polistirolga qaraganda
dielektrik singuvchanligi past. Polistiroldan asosan radio va televideniya
apparatlarining, mashina-mexanizm detallari, suv va kimyoviy moddalar uchun
idishlar, ABS – markadan esa avtomobil salonining detallari tayyorlanadi.
Ftoroplast – 4 yoki ftorolon – 4 nomi bilan yuritiladigan plastmassa bo`lib
uning kimyoviy formulasi ( - SF2 – CF2 - )n. U amorf – krisstalli polimer
hisoblanib 250o S da kristallarnish tezligi past bo`lib u deyarli mexanik xossalariga
ta’sir ko`rsatmaydi, shuning uchun ftoroplast – 4 ni yuqori 250o S haroratgacha
qizgan sharoitlarda uzoq muddat ishlatish mumkin. Bu material 327o S hararatda
erib, 415o S haroratgacha qizdirilganda parchalana boshlaydi. Materialning amorf
fazasi yuqori elastik holatda bo`lib u ftoroplast – 4 ga biroz yumshoq bo`lishligini
ta’minlaydi. U juda past –269o S haroratlarda ham mo`urt bo`lmaydi. Ftoroplast –
4 kislata, ishqorlarga, turli erituvchi va oksidlovchi moddalarga kimyoviy turg`un,
u suvda namlanmaydi, faqat eritilgan ishqor va metallar va atomar ftor ta’sirida
parchalanishi mumkin. Ftoroplast – 4 yuqori antifriktsion xossalarga ega bo`lib
uning ishqalanish koeftsiyenti juda kichik f = 0,04 u 327o S haroratgacha
o`zgarmaydi.
Ftoroplast – 4 ning asosiy kamchiligiga sovuqdan oquvchanligi, 150 – 250
oS haroratgacha qizdirilganda o`zidan inson organizmiga zararli taksik ftor
gazlarni
chiqarishi va qayta ishlash jarayoni murakkabligida. Ftoroplas – 4 dan asosan turli
maqsadlarda ko`llaniladigan quvurlar, trubalar, sovuq suv uchun vintel jumraklari,
nasos detallari, turli zichlagichlar, radiotexnika detallari va ishqalanib ishlaydigan
podshipniklar tayyorlanadi.
Ftoroplastning yana boshqa turlariga ftoroplast – 4D, u kichik ftoroplast – 4
dan kichik makromolekulyar massasi va zarrachalar o`lchami bilan farq qiladi. Bu
17

esa unga qayta ishlash jarayonini osonlashtirish imkonini beradi. Ftoroplast – 42,
bu material olovda yonmaydi, kimyoviy turg`un, undan asosan maxsus kiyim va
shunga o`xshash narsalar tayyorlanadi. Ftoroplast – 40 bu material yuqori
qattiqlikka ega bo`lib sovuqdan oquvchanligi yo`q, ionlashtiradigan yorug`lik
nurlariga turg`un va yuqori texnologik xossalarga ega.
Rezina deb maxsus (vulkanizatsiya) ishlov berilgan mahsulot – kouchuk va
oltingugurt aralashmasi hamda maxsus qo`shilmalari bo`lgan materialga aytiladi.
Rezina boshqa konstruktsion materiallardan yuqori elastiklik xossasi bilan tubdan
farq qilib u bu xossasiga o`zidagi asosiy komponenti bo`lgan kauchuk orqali
erishadi. U juda yuqori darajada 100 % deformasiyalanish xususiyatiga ega bo`lib
hech qanaqa qoldiqsiz yana joyiga keladi. Normal haroratlarda rezina yuqori
elastiklik holatda bo`lib u bu holatini katta haroratlar oralig`ida saqlay oladi.
Rezinaning bikirlik moduli 1 – 10 MPa atrofida bo`lib u boshqa
materiallarga nisbatan ming va hattoki 10 mig marotaba kichik. Rezinanig
o`zgacha xossalariga: uning juda kam qiymatlarda siqilishi; Puanson koeffitsiyenti
0,4 - 0,5 va relaksion deformatsiyalanish xususiyati kiradi. Rezina materiallari
ko`p
sonli mexanik kuchlanishlarda energiyaning bir qismi material ichki ishqalanish,
tebranma harakatlar uchun yutiladi. Buni natijasida rezina materiali qiziy
boshlaydi. Masalan juda qalin qatlamga ega bo`lgan avtomobil ь shinasi issiqlik
o`tkazish qobiliyati kichikligidan u qiziy boshlaydi va ishlash qobiliyatini
susaytiradi. Yuqorida aytib o`tilgan o`zgacha xossalardan yana muhimlari
shundaki rezina yuqori yeyilishga bardoshli uning suv-gaz singuvchan emas,
agressiv muhit va eritmalarga bardoshli, yuqori diyelektrik va kam zichlikka ega
material hisoblanadi.
Har qanday rezina materialining asosini tabiiy (NK) yoki sun’iy (SK)
kauchuk tashkil etib u materialning xossalarini belgilab beradi. Materialning
fizikmexanik xossalarini yaxshilash maqsadida ularga turli qo`shmchalar kiritiladi.
18

Shunday qilib rezina materiali asosan kauchuk va tubda ko`rilib chiqadigan
qo`shimchalardan tashkil topgan:
Vulkanlanuvchi modda (agentlar) – materialning fazoviy to`rsimon
yacheyka strukturasini hosil qiluvchi komponentlari. Odatda bunday moddalarga
oltingugurt va selen kirsa boshqalariga pereks qo`shiladi. Elektrotexnikada
qo`llaniladigan rezina materiallariga oddiy oltingugurt o`rniga organik
birikmalarning sulfidlari – tiuram kiritiladi.
Vulkanlash jarayonini tezlatish uchun: ko`psul ь fidlar, qo`rgoshin va magniy
oksidlari kiritiladi. Ular bir vaqtni o`zida materialning vulkanlashuviga va uning
fizik-mexanik xossalariga ijobiy ta’sir ko`rsatadi.
Eskirishga qarshilik ko`rsatuvchilar (antioksidanti) – rezina materialning
tez eskirishiga to`sqinlik ko`rsatuvchi komponentlari bo`lib ular kimyoviy va
fizikaviy ta’sirlashishga ega bo`ladilar. Kimyoviy ta’sirlashuvga ega bo`lganlari
rezinadagi kauchukni unga qo`shilgan pereksdan oksidlanib ketishini oldini oladi.
Fizikaviy ta’sirlashishda asosan parafin, ari uyasi (vosk) yoki shunga o`xshash
moddalar bo`lib ular rezinadagi kauchukni yupqa pardalar bilan himoya qilishi
natijasida eskirish sezilarli darajada to`xtaydi.
Yumshatuvchilari (plostifikator ы ) – bu moddalar rezina materialiga
boshlang`ich jarayonda ya’ni birinchi bor unga shakl berishda texnologik jarayonni
osonlashtirish maqsadida qo`shiladi. Bunda ular asosan rezina tarkibiga kiritilgan
kauchukni shakllanish darajasiga ta’sir ko`rsatib uni yumshoqlantiradi. Bunday
moddalarga asosan: parafin, vazilin, sterin kislotasi, bitum (smola), dibutilftalat va
o`simlik yog`lari kiradi. Boshlang`ich xom ashyoga rezinaga kiritilgan
kauchukning massasidan 8 – 30% yumshatuvchi modda kiritilishi mumkin.
To`ldiruvchilari – qo`shimcha kiritiladigan to`ldiruvchilar kauchuk bilan
ta’sirlashishiga ko`ra aktiv to`ldiruvchi (kuchlantiruvchi) va noaktiv to`ldiruvchi
(inert) turlarga bo`linadilar. Aktiv to`ldiruvchilarga: uglerod sajasi, nitrid bo`r
sajasi, kremniy kislotasi va tsink oksidi kiradi. Ular rezina materialning mexanik
19

xossalarin, ya’ni mustahkamligini, yeyilishga bardoshligini va qattiqligini oshiradi.
Noaktiv to`ldiruvchilarga mel, talk va baritlar kirib ular rezina materialining
tannarxini pasaytirish uchun xizmat qiladilar.
II BOB Rezinani materillari va ularning turlari va xossalari
2.1. Tabiiy va sintetik kauchuk
Rezina deb maxsus (vulkanizatsiya) ishlov berilgan mahsulot –
kouchuk va
oltingugurt aralashmasi hamda maxsus qo`shilmalari bo`lgan
materialga aytiladi.
Rezina boshqa konstruktsion materiallardan yuqori elastiklik xossasi
bilan tubdan
farq qilib u bu xossasiga o`zidagi asosiy komponenti bo`lgan kauchuk
orqali
erishadi. U juda yuqori darajada 100 % deformasiyalanish xususiyatiga
ega bo`lib
hech qanaqa qoldiqsiz yana joyiga keladi. Normal haroratlarda rezina
yuqori
elastiklik holatda bo`lib u bu holatini katta haroratlar oralig`ida saqlay
oladi.
Rezinaning bikirlik moduli 1 – 10 MPa atrofida bo`lib u boshqa
materiallarga nisbatan ming va hattoki 10 mig marotaba kichik.
Rezinanig o`zgacha xossalariga: uning juda kam qiymatlarda
siqilishi; Puanson koeffitsiyenti 0,4 - 0,5 va relaksion
20

deformatsiyalanish xususiyati kiradi. Rezina materiallari ko`p sonli
mexanik kuchlanishlarda energiyaning bir qismi material ichki
ishqalanish, tebranma harakatlar uchun yutiladi. Buni natijasida rezina
materiali qiziy boshlaydi.
Masalan juda qalin qatlamga ega bo`lgan avtomobil ь shinasi issiqlik
o`tkazish qobiliyati kichikligidan u qiziy boshlaydi va ishlash qobiliyatini
susaytiradi. Yuqorida aytib o`tilgan o`zgacha xossalardan yana
muhimlari
shundaki rezina yuqori yeyilishga bardoshli uning suv-gaz singuvchan
emas,
agressiv muhit va eritmalarga bardoshli, yuqori diyelektrik va kam
zichlikka ega
material hisoblanadi.
Rezinalarning asosini chiziqli yoki tarmoqlangan zanjir
strukturaga ega bo`lgan polimerlar tashkil etadi. Ba’zi hollarda plastmassa
tarkibiga plastifikatorlar qo`shiladi. Termoplastlar asosan chegaralangan
issiqbardoshlikka ega bo`lib ular 60 – 700 S dan yuqori haroratda qizdirilganda
fizik-mexanik xossalari keskin pasayadi. Bazi issiqbardosh strukturaga ega bo`lgan
plastmassalar 150 – 2500 S gacha, pishiq bo`g`inga va tsiklik strukturaga ega
bo`lganlar esa 400 – 6000 S gacha issiqbardoshlikka ega turlari mavjud.
Rezinalaruzok vakt davomida o`zgaruvchan yuklama
ta’siridan ularda majburi elastik deformatsiya sodir bo`ladi va ularning
mustaxkamligi keskin yomonlashadi. Agar deformatsiyalanish tezligi oshirilsa
ularda majburiy elastik deformatsiyalanish sodir bo`lishiga ulgirmay koladi buni
natijasida bir tamondan mo`rt sinish xosil bo`lsa ikkinchi tamondan materialda
pishiklik paydo bo`ladi. Yukori fizik-mexanik xossalarga ega bo`lgan
plastmassalar asosan kristallik strukturaga ega bo`lgan polimerlar asosida ishlab
21

chikariladi. Rezinalarning mustaxkamlik chegarasi 10 – 100 MPa
tashkil etadi. Ularning tolikishga karshilik ko`rsatish xossalari yukori bo`lib,
muddatiy ishlash xossasiga ko`ra metal materiallardan ustunrok turadi.
Termoplastlarning chidamlik chegarasi ularning mustaxkamlik chegarasining 0,2 –
0,3 kismini tashkil etadi. agar termoplastga ta’sir etayotgan o`zgaruvchi
yuklamaning o`zgarish chostotasi 20 Gr dan katta bo`lsa u tezda o`z
mustaxkamligini yo`katadi.
Rezinalarbog`lanishga ko`ra ikki turga bo`linadi: kutubsiz
va kutubli. . Qutubsiz Rezinalar. Bularga polietilen, polipropilen, polistirol va
ftoroplast – 4 kiradi Polietilen - (- SN2 – SN2 - )n kimyoviy formulaga ega bo`lib,
rangsiz etilen gazining polimerlashtirilgan mahsuloti bo`lib u kristallanadigan
polimerlarga kiradi. Polietilen zichligiga ko`ra ikki turga: past zichlikka ega
bo`lgan polietilen va yuqori zichlikka ega bo`lgan polietilenga bo`linadi. Past
zichlikka ega bo`lgan polietilen (PEVD) asosan 55 – 65 % kristal fazaga ega bo`lib
u etilen gazini juda yuqori bosimlarda polimerlash natijasida hosil bo`ladi. Yuqori
zichlikka ega bo`lgan polietilen (PEND) nisbatan past bosimlarda ishlab
chiqarilgan bo`lib uning kristallik fazasi 74 – 95 % tashkil etishi mumkin.
Polietilenning zichligi va kristalligi oshgan sari uning mustahkamligi va
issiqbardoshligi oshadi. Bu polietilenlarni uzoq muddat 60 – 1000 S harorat ostida
ishlatish mumkin. Ularning savuqqa bardoshligi – 700 S ni tashkil etadi.
Polietilenlar kimyoviy turg`un bo`lib o`rta haroratlarda hozirda ma’lum bo`lgan
erituvchilarning birortasida ham erimaydi.
Polietilenlarning asosiy kamchiligi ularning tezda eskirishida. Ammo
xozirda tezda eskirishini maxsus «Stabilizatorlar» nomi bilan ataladigan maxsus
moddalar yordamida keskin pasaytirish imkonlari mavjud, masalan: polietilenlarga
2 – 3 % gaja, ya’ni uglerod kukuni kiritilsa uning eskirish tezligi 30 barobargacha
pasyadi, ammo u o`z rangini yoki shafofligini yo`kotadi.
2.2. Rezina turlari va qo’llanish sоhalari
22

Har qanday rezina materialining asosini tabiiy (NK) yoki sun’iy (SK)
kauchuk tashkil etib u materialning xossalarini belgilab beradi. Materialning
fizikmexanik xossalarini yaxshilash maqsadida ularga turli qo`shmchalar kiritiladi.
Shunday qilib rezina materiali asosan kauchuk va tubda ko`rilib chiqadigan
qo`shimchalardan tashkil topgan:
1. Vulkanlanuvchi modda (agentlar) – materialning fazoviy to`rsimon
yacheyka strukturasini hosil qiluvchi komponentlari. Odatda bunday moddalarga
oltingugurt va selen kirsa boshqalariga pereks qo`shiladi. Elektrotexnikada
qo`llaniladigan rezina materiallariga oddiy oltingugurt o`rniga organik
birikmalarning sulfidlari – tiuram kiritiladi.
Vulkanlash jarayonini tezlatish uchun: ko`psul ь fidlar, qo`rgoshin va magniy
oksidlari kiritiladi. Ular bir vaqtni o`zida materialning vulkanlashuviga va uning
fizik-mexanik xossalariga ijobiy ta’sir ko`rsatadi.
2. Eskirishga qarshilik ko`rsatuvchilar (antioksidanti) – rezina materialning
tez eskirishiga to`sqinlik ko`rsatuvchi komponentlari bo`lib ular kimyoviy va
fizikaviy ta’sirlashishga ega bo`ladilar. Kimyoviy ta’sirlashuvga ega bo`lganlari
rezinadagi kauchukni unga qo`shilgan pereksdan oksidlanib ketishini oldini oladi.
Fizikaviy ta’sirlashishda asosan parafin, ari uyasi (vosk) yoki shunga o`xshash
moddalar bo`lib ular rezinadagi kauchukni yupqa pardalar bilan himoya qilishi
natijasida eskirish sezilarli darajada to`xtaydi.
3. Yumshatuvchilari (plostifikatorы) – bu moddalar rezina materialiga
boshlang`ich jarayonda ya’ni birinchi bor unga shakl berishda texnologik jarayonni
osonlashtirish maqsadida qo`shiladi. Bunda ular asosan rezina tarkibiga kiritilgan
kauchukni shakllanish darajasiga ta’sir ko`rsatib uni yumshoqlantiradi. Bunday
moddalarga asosan: parafin, vazilin, sterin kislotasi, bitum (smola), dibutilftalat va
o`simlik yog`lari kiradi. Boshlang`ich xom ashyoga rezinaga kiritilgan
kauchukning massasidan 8 – 30% yumshatuvchi modda kiritilishi mumkin.
4. To`ldiruvchilari – qo`shimcha kiritiladigan to`ldiruvchilar kauchuk bilan
ta’sirlashishiga ko`ra aktiv to`ldiruvchi (kuchlantiruvchi) va noaktiv to`ldiruvchi
(inert) turlarga bo`linadilar. Aktiv to`ldiruvchilarga: uglerod sajasi, nitrid bo`r
23

sajasi, kremniy kislotasi va tsink oksidi kiradi. Ular rezina materialning mexanik
xossalarin, ya’ni mustahkamligini, yeyilishga bardoshligini va qattiqligini oshiradi.
Noaktiv to`ldiruvchilarga mel, talk va baritlar kirib ular rezina materialining
tannarxini pasaytirish uchun xizmat qiladilar.
Bundan tashqari rezina materialiga eski rezina materiallarini qayta maydalab
yangi rezina materialiga kiritishadi – ularga reagentlar deb atashadi. Ular na faqat
materialninig tannarxini kamaytirishga balki mexanik xossalarini oshirish va
eskirishini kamaytirish xususiyatiga ham ega bo`ladilar.
5. Rangberuvchilar – ular rezina materialiga turli ranglarni berish maqsadida
qo`shiladi. Rang beruvchi moddalar odatda kelib chiqishiga ko`ra ikki sinfga
bo`linadi – organik meniralli va noorganik. Bu moddalar nafaqat rezina materialiga
chiroy berish uchun balki ular quyosh nurining ma’lum spektiridagi nurlarni yutib
ayrimlarini qaytarish xususiyatiga ega bo`lib rezina materialni eskirishini oldini
olishadi.
Rezina materialiga kiritiladigan oltingugurdining miqdorini o`zgartirish
orqali turli yacheyk strukturali rezina materiallari olinadi. Masalan 1 – 5% S ga ega
bo`lgan rezinaninig strukturasi kamtarmoqlangan yacheyka shakliga ega bo`lib u
yuqori elastik va yumshoq bo`ladi. Rezina tarkibida oltingugurdinig foizi ortishi
bilan uning strukturasidagi tur tarmoqlashib borgan sari materialning yumshoqligi
kamayib boradi va nihoyat eng ko`p 30% oltingugurtga ega bo`lgan rezina qattiq
bo`lib qoladi - bunday materialga « ebanit » deb nom berishgan.
Aralashmani vulkanlashtirish jarayonida undagi polimerning strukturasi
o`zgarishi natijasida materialning fizik-mexanik xossalari shakllanadi. Bunda
rezinaning cho`zilishga bo`lgan mustahkamligi va kauchukning elastikligi ortadi,
ammo uning plastikligi mutlaqo yo`q bo`lib ketadi. Masalan tabiiy kauchuk
vulkanlashdan oldingi σ v = 1,0 – 1,5 MPa mustahkamlikka ega bo`lgan bo`lsa
vulkanlashdan keyin uning mustahkamligi σ v = 35 MPa teng bo`ladi.
Vulkanlar, porimerlash, tabiy, sun’iy, antioksidantlar, ozonbardosh,
rentgenbardoshlik, butadiyen, butadiyenstirolli, izopren.
Rezina materiallarining xossalariga ko`ra qo`llanilashi.
24

Umumiy xossaga ega bo`lgan rezina materiallari.
Umumiy xossalarga ega bo`lgan rezina materiallariga asosan
vulkanlanuvchi qutubsiz kauchukdan – TK (NK), BSK (SKB), SSK (SKS), ISK
(SKI) ishlab chiqarilgan materiallar kiradi.
TK (NK) – tabiiy kauchuk bo`lib u quyidagi (S5N8)n – kimyoviy formulaga
ega bo`lgan polimerlar turkimiga kiradi. U yog`larda va aromatik erituvchilarda:
benzin, benzol, xloroform va oltingugurt vodorot moddalarida yelim xossasiga ega
bo`lgan suyuq eritmaga aylangan holda eriydi. Bu kauchuk 80 – 100 oS
haroratgacha qizdirilganda yuqori plastiklik holatga o`tadi va 200 oS gacha
qizdirilganda kimyoviy parchalana boshlaydi. Tabiy kauchuk – 70 oS sovuqda
juda
mo`rt bo`lib qoladi, odatda tabiiy kouchuk amorf jismlar safiga kiradi, ammo u
uzoq muddat saqlansa asta sekin kristallana boshlaydi. Materialning tarkibida
kristall faza u cho`zilganda ham hosil bo`lishi mumkin, bu esa uning
mustahkamligini keskin oshiradi. Tabiiy kauchugdan rezina olish uchun u
oltingugurt bilan birga vulkanlashtirish zarur. Tabiiy kauchuk o`zining yuqori
elastikligi, mustahkamligi, suv va gaz o`tkazmasligi hamda yuqori elektr
izolyatsiyalovchi xossalari bilan boshqa turdagi kauchuklardan ajralib turadi.
Uning solishtirma elektr qarshiligi ρ = 3·1014 - 23·1018 Om·sm ga teng.
BSK (SKB) – butadiyen sun’iy kauchuk – u (S4N6)n – kimyoviy formulaga
ega bo`lib kimyogar va materialshunos S.V. Lebedev usulida ishlab chiqariladi. Bu
material kristallanmaydigan kauchuk bo`lib uning cho`zilishdagi mustahkamligi
juda kichik bo`lgani uchun undan rezina ishlab chiqarishda material tarkibiga
kuchaytiruvchilar kiritilishi shart. Uning sovuqqa bardoshligi kichik va -45 oSni
tashkil etadi.
SSK (SKS) – butadiyenstirolli sun’iy kauchuk – bu kauchuk butadiyen
(S4N6) va stirolni (SN2 = SN – S6N5) birgalikda polimerlash natijasida olinadi.
Bu kauchuk ishlab chiqarishda keng tarqalgan umumiy xossalarga ega
bo`lgan material. Kauchukning tarkibidagi stirol miqdoriga ko`ra uning quyidagi:
SKS-10, SKS-30, SKS-50 markalari ishlab chiqariladi. Bunda materialning fizik-
25

mexanik xossalari uning tarkibidagi stirol miqdoriga qarab o`zgaradi. Masalan
stirolning foyizi ortgan sari materialning mustahkamligi orta boradi, ammo uning
sovuqqa chidamliligi pasaya boradi. Ishlab chiqarishda keng qo`llaniladigan
kauchukning markasi SKS-30 hisoblanadi chunki uning eskirishga qarshiligi va tez
deformasiyaga ishlashligi boshqa markalarnikidan ancha yuqori hisoblanadi. Gaz
singuvchanligi va diyelektrikligi bo`yicha u tabiiy kauchukka tenglasha oladi.
SKS-10 markali kauchukning sovuqqa bardoshligi yuqori -77 oS ni tashkil etadi.
Agarda bu materialga ma’lum xossalarga ega bo`lgan to`ldiruvchi qo`shilsa uning
mexanik xossalari sezilarli ravishda oshadi.
ISK (SKI) – izopren sun’iy kauchugi – S5N8 izoperenning
polimerlashuvidagi mahsuloti. Bu kauchuk maxsus katallizatorlar yaratilgandan
keyin olishga muvofoq bo`lindi. SKI - kauchugi o`zining kimyoviy va
fizikamexanik xossalariga ko`ra tabiiy kauchukka juda yaqin. Sanoat miqyosida
ishlab chiqariladigan markalaridan SKI-3 va SKI-3P bo`lib ularning xossalari
tabiiy kauchuk xossalari bilan deyarli bir xil. SKI-3D – elektrokabellar uchun
qoplama, SKI-3V – markasi esa vakuum texnikasi uchun rezina sifatida ishlab
chiqariladi.
Yuqorida ko`rib chiqilgan umumiy xossalarga ega bo`lgan rezina
materiallari suvda, havoda, kislota va ishqorlarda qo`llanilishi mumkin bo`lib
ularning qo`llanilishdagi harorati -35 dan 130 oS gacha. Bu rezinalardan asosan
avtomobil ь shinalari, turli maqsadlarda qo`llaniladigan tasmalar (remen ь ),
konveyrlar lentalari, elektr simlarning qoplamalari va har-xil radio-telvideniya
detallari tayyorlanadi.
2. Maxsus xossaga ega bo`lgan rezina materiallari.
Maxsus xossaga ega bo`lgan rezina materiallari qo`llanilishiga ko`ra
quyidagi turlarga: moy-yoqilg`i bardosh, issiqbardosh rezinalar, yorug`likozonga
bardosh rezinalar, yeyilishga bardosh rezinalar, elektrotexnik
rezinalar va gidravlik suyuqliklarga bardoshli rezinalarga bo`linadi.
Moy-yoqilg`i bardosh rezinalar - bu rezinalar maxsus SKN kauchugidan
26

ishlab chiqariladi. SKN – butadiyennitril kauchugi bo`lib u butadiyen va akril
kislota nitrilining birgalikdagi polimerlashuv mahsuloti:
– SN2 – SN = SN – SN2 – SN2 – SNSN –
Kauchukning tarkibiga ko`ra, quyidagi SKN-18, SKN-25, SKN-40 markali
turlari ishlab chiqariladi. Bu kauchuk molekulasining tarkibida CN – bo`lishligi
unga qutubli xossalarga ega bo`lishligini ta’minlaydi. Kauchukning qutublilik
darajasi ortgan sari uning kimyoviy va mexanik xossalari orta boradi va u bilan
birga uning sovuqqa bardoshligi kamaya boradi. Masalan SKN-18 ning sovuqqa
bardoshligi -50 dan -60 oS gacha, SKN-40 esa -26 dan -28 oS gacha. Bu kauchuk
ham oltingugurt bilan vulkanlashtiriladi. SKN – asosli rezina materiallari yuqori
mustahkamlik σ = 35 MPa, yaxshi yeyilishga bardosh bo`lsada elastiklik xossasiga
ko`ra tabiiy kauchukdan pastroq. Bu rezina benzin, kerasin, turli moylar ta’siriga
bardoshli bo`lib -30 dan 130 oS haroratlargacha qo`llash mumkin. Bu rezinadan
asosan turli tasmalar, konveyr lentalari, yoqilg`i quyish shoxobchalarida
ishlatiladigan turli shlanglar, proklatkalar, zichlagichlar ishlab chiqariladi.
Issiqbardosh, yorug`likga, ozonga, yeyilishga bardosh, elektrotexnik rezina
materiallari. Issiqbardosh rezinalar – SKT – kauchugi asosida ishlab chiqariladi.
SKT – sun’iy issiqbardosh kauchuk bo`lib kremniyorganik birikma, uning
kimyoviy formulasi quyidagidek:
… – Si (Ch3)2 – O – Si (Ch3)2 – …
Bu kauchuk perekslar yordamida vulkanlashtiriladi va unga oq saja – nitrid
bo`r qo`shilib kuchlantiriladi. Bu kauchukning molekulyar zanjiridagi siloksan
guruh mustahkam bog`i kauchukka yuqori issiqbardoshlikni ta’minlaydi. SKT –
kichik qutublanish darajasiga ega bo`lgani uchun u juda yaxshi diyelektrik
hisoblanadi. Uning ishlash harorati -60 dan 250 oS gacha. U erituvchilarda shishib
ularni shimib olishi natijasida mustahkamligi va yeyilishga bardoshligi keskin
yomonlashib qoladi. Ammo issiq va sovuq suvlarni uzatish uchun juda yaxshi
shlanglar ishlab chiqariladi.
27

2.3 Mebel jihozlari uchun dasta (uchlag`ich) yasash
Darsning maqsadi:
a) ta`limiy - o`quvchilarga mebel jihozlari uchun dasta ( ushlag`ich) yasashni
o`rgatish;
b) tarbiyaviy - o`quvchilarga uy jihozlaridan, jumladan mebellardan
joydalanishda ehtiyotkorona munasabatda bo`lishni o`rgatish;
v) rivojlantiruvchi- o`quvchilarning uy jihozlarni ta`mirlashga oid mehnat
ko`nikmalarini
kengaytirish.
28

Kasbga yo`naltiruchi maqsadi: o`quvchilarni duradgorlikka oid kasblar
to`g`risidagi bilim va
ko`nikmalarini rivojlantirish.
Darsning vazifalari;
- dasta yasash uchun texnologik xarita tayyorlash to`g`risida ma`lumot berish;
- dasta tayyorlashda bajariladigan ish usullari, foydalaniladigan asbobuskunalar
va moslamalar bilan tanishtirish;
- asbob-uskunalar va moslamalardan foydalanganda xavfsizlik texnikasi
qoidalariga amal qilishni uqtirish;
- sohaga oid kasblar bo`yicha ma`lumotlar berish:
Dars tipi: Yangi bilimlar berish.
Dars turi: amaliy
Darsda qo`llaniladigan o`qitish metodlari: Taqdimot, bahs- munozara,
savoljavob.
Fanlararo bog`lanish: chizmachilik, rasm, matematika, fizika, iqtisodiy bilim
asoslari va boshqa.
Dars jihozi: kampyuter, proyektor, ekran, slaydlar, dastaning texnologik xaritasi,
asbob-uskunalar va moslamalar, xavfsizlik texnikasi qoidalari, sohaga oid kasb
bo`yicha ko`rgazma materiallari.
Darsning borishi:
I.Tashkiliy qism.
II. So`rash. O`tgan dars mavzusi yuzasidan savol-javob o`tkazish, Yangi
pedogogik
va axborot texnologiyalarini qo`llgan holda o`quvchilar bilimini nazorat qilish.
O`quvchilarning bergan javoblarini umumlashtirib, yangi mavzu yuzasidan yo`l -
yo`riqlar berish.
III. Yangi mavzu bayoni.
Reja:
1.Mebellar uchun ishlatiladigan xamoshyo va boshqa materiallar.
2. Dastaning texnologik xaritasini tuzish va yasash.
29

1. Mebellar uchun xomashyo va boshqa materiallar. Har bir oilada turli xil
mebellar bo`lib, ulardan inson o`z ehtiyoji uchun doimiy ravishda foydalanadi.
Odatda bu mebellar yasalgan materialining turiga ko`ra farqlanadi, Sifatli
xomashyo materiallardan yasalgan mebellardan uzoq vaqt foydalanish imkoniyati
mavjud. Ikkinchi tomondan esa bu foydalanuvchining mebelni qanday ravishda
tutishiga ham bog`liq.
Mebellar yasashda asosan yog`och materiallaridan foydalaniladi. Bilamizki,
yog`och materiallari asosan ikki xil – ninabargli va yaproqli daraxt yog`chlaridan
iborat.
Ninabargli daraxtlardan qarag`ayning fizik-mexanik xossalari juda yuqori
bo`lib, qurilishda, ko`prik, kema, vagon, mashina va samalyotsozlikda hamda
mebel
sanoatida keng ishlatiladi. Tilog`och – qurilishda, yer osti inshoatlarida,
vagonsozlikda , mebel va parket ishlab chiqarishda ishlatiladi. Kedrning mehanik
xossalari qora va oq qarag`ay orasida bo`lsada, chirishga chidamliligi jihatidan
ulardan yuqori, rangi va teksturasi chiroyli. Qalam ishlab chiqarishda,
duradgorlikda
va mebelsozlikda ishlatiladi.
Yaproqli daraxtlardan eman yog`chining mustahkamligi va qattiqligi yuqori,
chirishga chidamli, egila oladigan, teksturasi chiroyli, duradgorlik va
mebelsozlikda,
faner va parket ishlab chiqarishda, vagon, kema va mashinasozlikda ishlatiladi.
Shumtol yog`ochining mustahkamligi va qayishqoqligi yuqori bo`lib, yaxshi
egiladi,
yorilmaydi va tabiiy guli emanga o`xshab ketadi. Mebelsozlikda faner (shpon)
ishlab
chiqarishda qo`llaniladi. Oq qayin daraxtining po`stlog`i oqish, yupqaroq
keksayganda qatlam-qatlam bo`lib yoriladi, shpon, faner, DSP, chang`i va mebel
ishlab chiqarishda ishlatiladi. Qoraqayin yog`ochining mustahkamligi yuqori,
tabiiy
30

guli chiroyli, lekin chirishga chidamsiz, yaxshi egiladi. Mebel, shpon, parket ishlab
chiqarishda, musiqa asboblari va sport anjomlari tayyorlashda ishlatiladi. Zarang
yog`ochining mexanik xossalari emandan yuqori, yaxshi pardozlanadi, tabiiy guli
juda chiroyli, randalangan faner, qimmatbaho mebel tayyorlashda va
mashinasozlikda ishlatiladi. Qandag`och yog`ochi yumshoq, yengil, oson
ishlanadi,
namga chidamli, bo`yoqni yaxshi oladi, ishlov berish oson, lekin tez qurt yeydi,
arzon mebellar, faner va taralar tayorlanadi. Tog` teragi yumshoq va yengil,
namga
chidamsiz, faner, gugurt, yashiq, tokorlik buyumlari, oddiy va arzon mebellar
tayyorlanadi. Chinor yog`ochi pishiq, puxta, qattiq, ishlov berish qiyin, tabiiy guli
chiroyli, yaxshi pardozlanadi, randalangan faner, parket va qimmatbaho mebel
tayyorlash mumkin. Nok yog`ochi mag`izsiz, qizg`ish-qo`ng`ir yoki pushti
ranglarda
bo`lib, qattiq va mo`rt, tabiiy guli juda chiroyli, faner va mebel tayyorlashda,
pardozlash ishlarida ishlatiladi.
Yog`och xomashyosi hamma vaqt yuqori navli, sifatli, ishlatish uchun yaroqli
bo`lavermaydi. Shuning uchun yog`och taxtalarga ishlov berishda ulardagi
nuqsonlar: butoqlar, chirigan joylari, hashoratlar bilin shikastlangan qismi yoriqlar,
kozlar, tabiiy rangini buzulishi, yog`ochning ustki qismining shikastlanishi, ichki
qatlamning shilastlanishi, yog`och qoplamining chuqur shikastlanishi, yog`och
qoplamining teshib chiqishi kabilar to`g`irlansa, yog`ochdan unumli foydalanish
mumkin.
2. Dastaning texnologik xaritasini tuzish va yasash.
Mebel jihozlari uchun dastaning turli ko`rinishlari mavjud bo`lib, ularni
yog`och va metal materiallardan tayyorlash mumkin. Quyida mebel jihozlari uchun
oddiy ko`rinishdagi ushlag`ichning texnologik xaritasi keltirilgan.
III. Dars yakuni:
1. Yangi mavzu yuzasidan o`quvchilar bilimini mustahkamlash:
1. Mebellar uchun dasta tayyorlashda qanday yog`ochlardan foydalaniladi?
31

2. Yog`och materiallar asosan necha xil bo`ladi?
3. Dastaning texnologik xaritasi tuzilishini tushuntirib bering.
4. Dastalardan qanday maqsadlarda foydalaniladi?
5. Asbob-uskuna, moslamalardan foydalanishda xavfsizlik texnikasi
qoidalari talablarini bilasizmi?
Mebellar uchun dasta tayyorlash texnologik xaritasi
(1-misol)
Mebellar uchun dasta tayyorlash texnologik xaritasi
(2-misol)
32

O’quvchilarni tezkor savol-javob, test, krasvordlar ishlashi orqali
baholandi.
2. Uyga vazifa berish. Mebellar uchun dasta yasash, uning texnologik
xaritasi tuzilishini o`rganish.
3. Ish o`rnini yig`ishtirish.
‘‘AQLIY HUJUM‘‘ METODI
33

1. Rezina deb nimaga aytiladi?
2. Dunyoda birinchi sintetik kauchuk kim
tomonidan ishlab chiqarilgan?
3.Rezina tayyorlashda yumshatuvchi qanday vazifani bajaradi?
4.Rezinalar xossalariga namalar kiradi?
5 Rezina turlariga nimalar kiradi?
6.Kauchukning vatani qayer?
“BAHS-MUNOZARA“ METODI
1. Sanoatda va xalq xo’jaligida rezina materiallaridan ko’p foydalanilmoqda.
Bunga sabab nima ?
2. Rezina materiallarining foydali hamda zararli hususiyatlari haqida qanday
fikrga egasiz ?
Xulosa
34

Agar o‘qituvchining tayyorgarligi, ya’ni uning bilimdonligi hamda pedagogik
mahorati doimo talab darajasida hamda o‘quvchining qiziqishi, diqqatini jamlashi
va eslab qolishi doimo yuqori darajada bo‘lganda edi, ta’lim-tarbiya jarayonida
istalgan usuldan foydalanganda ham yuqori natijaga erishish mumkin edi. Lekin bu
ko‘rsatkichlar tez o‘zgaruvchan bo‘lib, pedagogik jarayonni ana shu o‘zgarishlarni
hisobga olgan holda olib borish eng zarur shartlardan hisoblanadi. Aks holda
ta’limtarbiya jarayonidan ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi.
Fan-texnika taraqqiyoti natijasida iqtisodiyot va mashinasozlik sanonti jadal
rivojlanmoqda. Iqtisodiyot va sanoatning rivojlanishi mustahkamligi yuqori,
ishlatishga qulay, arzon, puxta materialla izlab topish va ulaming chidamliligini
oshirish ustida jiddiy izlanishlar olib borishni taqozo etadi.
Hоzirgi zamоn хalk хo’jaligida bunday хоssalik materiallarning ahamiyati
juda katta. Ulardan zarb kuchini so’ndiruvchi amartizatоrlar, tebranishni
pasaytiruvchi yoki yutuvchi mоslamalar (dempferlar) yasaladi.
Rezinadan avtоmоbil, samоlyot, velоsiped shinalari, o’tkazgichlarning
izоlyatsiyalari, suv оstida yuruvchilarning kоstyumlari, aerоstat balоnlari,
shlanglar, rezina qayiqlar, prоtivоgazlar, mashina va meхanizmlarning ko’plab
detallari, har хil qurilmalar va muхandislik mоslamalari tayyorlanadi.
Rezina aralashmasining 10-98%ini kauchuklar tashkil qiladi. Kauchuklar
tabiiy va sintetik pоlimerlar bo’lib, оddiy хarоratlarda yuqоri elastiklik хоssasiga
ega.
Tabiiy kauchuk asоsan hindlarning «kaоchоu» so’zidan оlingan bo’lib
«daraхt yig’isi» degan ibоrani anglatadi, ya’ni kauchukli daraхtlarni kesganda
undan suyuqlik ajralib chiqadi demakdir.
Shuning uchun hindlar juda qadim zamоnlardan оq yog’оch smоlasi
(kauchuk)dan fоydalanib kelganlar. Shunday qilib, natural (tabiiy) kauchuk
kauchuk tashuvchi (hоsil qiluvchi) o’simliklar (daraхtlar)dan оlinadi. U efirda,
benzinda va mineral mоylarda yaхshi eriydi, suvda esa erimaydi. Kauchuk 90 о
S
35

gacha qizdirilganda yumshab, juda yopishqоq bo’ladi, 0 о
Sdan past хarоratda esa
qattiq va mo’rt bo’lib qоladi.
Tabiiy kauchuk zahiralari hоzirgi zamоn teхnikasi talablarini qоndirmaganligi
uchun sintetik kauchuklardan fоydadaniladi.
Mеn o`zimning yozgan kurs ishimda rezinalar haqidagi
umumiy tushunchalarni bayon etdim, loyiha ishlash usullarini misollar kеltirish
bilan yoritdim. Shu bilan birga chizmalarga doir bir n е chta misollarni
ko`rsatdim. M е n o`z yozgan kurs ishimda oldimga qo`ygan maqsadimga
erishdim deb o'ylayman.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
36

1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: «O’zbekiston», 2001
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkatMirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi 24.01.2020 y. www.turkiston.uz
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkatMirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi 28.12.2018 y. www.turkiston.uz
4. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkatMirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi 22.12.2017 y. www.turkiston.uz
5. SH. Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz” «O’ZBEKISTON» NMIU, 2016
6. Z.X.Alimova “Transport vositalarida ishlatiladigon
ekspluatatsion materiallar”-Fan va texnologiya” - 2011y ,
7. Z.X.Alimova,J.R.Kulmuxamedov. Neft maxsulotlarini fizik va
kimyoviy taxlili-Toshkent- “noshr”-2013y“
8. Z.X.Alimova,J.R.Kulmuxamedov,Neft maxsulotlarini olinishi
ishlatilishi va sifatini taxlili. Toshkent –Fan va texnologiya”
Toshkent Fan va texnologifya 2016u
9. Xudoyberdiyev, U.Karimov, I.Mirzayev “Yonilg`i – moylash
materiallari va texnik suyuqliklar” Toshkent 2008
10. A Gureyev, I.G.Fuks, V.L.Lashxiy “Ximmotologiya” Moskva,
“Ximiya” 2001
11. A Gureyev , Azev V . S . “ A втомобильные бензинный
свойства и применения” Moskva « Neftgaz » 2003
37

12. A Gureyev , Azev V . S . « Топливо для дизелей свойства и
применение » Moskva , “ Ximiya ” 2004
13. Amatov X.M. «Avtomobillar» 2-qism “O`zbekiston” 2003
14. L.Kovalenko, A.L.Barxanadjyan “Aвтомобили економия
горючего” “O`zbekiston” 2004
15. V.Lebedov “Ximmotologiya” « Aвтотранспортных
смазочных материалов и специалных жид костей »
Toshkent «Fan» 2003
16. I . Manusadjyants « A втомобильные екасплуатационные
материалы». «Transport». 2002
INTERNET RESURSLAR
1. www.natlib.uz
2. www.ziyonet.uz
3. www.kitob.uz
4. www.tdpu.uz
5. www.referat.arxiv.uz
38

KURS ISHI TALABALAR UCHUN

Купить