Rim huquqida shaxslar tushunchasi - Юриспруденция - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	334.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Май 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Юриспруденция

Rim huquqida shaxslar tushunchasi

Купить

RIM HUQUQIDA SHAXSLAR TUSHUNCHASI

REJA: • “ Persona” tushunchasi • Rim huquqi bo‘yicha huquq layoqati tushunchasi (status libertatis, status civitatis status familia) • Rim fuqarolarining muomala layoqati tushunchasi • Muomalaga layoqatsizlar va muomalaga layoqatni cheklash • Qullar (servi) • Erkinlikka chiqarilganlar (liberti) • Ajnabiylar (peregrini) • Lotinlar • Kolonat. Homiylik (tutela) va vasiylik (cura) • Huquqiy layoqatning kamaytirilishi (capitus deminitio) • Yuridik shaxslar. Fondlar va korporatsiyalar • Vakillik va uning turlari

“ PERSONA” TUSHUNCHASI Shaxslar – huquqiy munosabatlarni amalga oshiruvchi, ularni amaliyotga tatbiq etuvchi subyektlar Shaxslar huquqiy munosabatlarning subyekti sifatida quyidagi turlarga bo’lingan: jismoniy va yuridik shaxslar Jismoniy shaxslarning xususiyatlari: 1) asosiy huquq subyektlari, ommaviy va xususiy huquq asosida berilgan vakolatlarni va majburiyatlarni amalga oshiruvchi individlar; 2) har qanday individning qonunlar tomonidan berilgan huquq bo’yicha o’z daxlsizligini, yashash huquqini, sha’nini, or-nomusini, qadr-qimmatini, ularda mustahkamlangan huquqlari va erkinliklarini amalga oshira oladigan va uni kafolatlaydigan huquq va burchlarga ega bo’lgan shaxs; 3) mulkka egalik qilish huquqi bo’lishi, shartnomaviy munosabatlarga kirisha olishi, o’zining xatti-harakatlari bilan o

RIM HUQUQI BO‘YICHA HUQUQ LAYOQATI TUSHUNCHASI (STATUS LIBERTATIS, STATUS CIVITATIS STATUS FAMILIA) Jismoniy shaxslar huquq layoqatiga (caput)ga ega bo’lishlari lozimligi, huquq layoqati – har bir insonning tug’ilishi bilan vujudga keladigan va uning o’limi bilan tugaydigan huquq va burchlarga ega bo’lish layoqati Muomala layoqatiga, ya’ni o’z harakati asosida o’zi uchun huquq va burchlarni vujudga keltirish qobiliyatiga ega bo’lishi lozimligi Farzand tug’ilmasdan oldin ham, ona qornida shakllanib qolishining o’zi va farzand tug’ilmasdan oldin otasi vafot etgan taqdirda, u otasining qolgan merosidan o’z hissasini, ulushini olish huquqiga egaligi Hatto tug’ilmagan farzandning otasi ozod bo’lgan Rim fuqarosi hisoblangan bo’lsa, hatto onasi qul bo’lgan taqdirda ham tug’ilishi lozim bo’lgan fa

RIM HUQUQI BO‘YICHA HUQUQ LAYOQATI TUSHUNCHASI (STATUS LIBERTATIS, STATUS CIVITATIS STATUS FAMILIA) Rim davlatining fuqarosi fuqarolik huquqining hamda siyosiy, oilaviy, mulkiy munosabatlarning to’liq huquq layoqatiga ega bo’lgan subyekti bo’lishi uchun quyidagi talabga javob berishi lozim bo’lgan: 1) ozodlik holatlari (Status Libertatis), ozod bo’lgan shaxslar bo’lishi lozimligi 2) fuqarolik holatlari (Status Civitatis), chet el fuqarolari bo’lmasdan, Rim davlatining fuqarolariga ega bo’lgan shaxslar bo’lishi 3) oilaviy holati (Status familiael) – oila boshlig’iga qaram (patria potestas) bo’lmagan shaxslar bo’lishi lozimligi Rim xususiy huquqining subyekti to’liq huquqiy layoqatga ega bo’lishi uchun quyidagi elementning vujudga kelishi taqozo etilgan: 1) Rim huquqi bo’yicha nikohga kirish

“ PERSONA” TUSHUNCHASI To’liq huquqiy layoqatga ega bo’lgan insonlar – ozod bo’lgan, ozod bo’lib tug’ilgan shaxslar Qullar huquqiy munosabatning subyekti emas, balki ular obyekt sifatida “gapiruvchi qurol” sifatida e’tirof etilgan, qullarning huquqiy holati ashyolarni huquqiy holati bilan tenglashtirilganligi, hatto Rim huquqshunoslari qullik bu qadimgi Rim davlatining yoki quldorlik tizimini boshdan kechirgan barcha davlatlarga taalluqli bo’lgan institutidir Ozod bo’lgan shaxslarning hammasi ham to’liq huquq layoqatiga ega bo’lmaganligi, ba’zi ozod bo’lgan shaxslar hech qanday huquq layoqatiga ega bo’lmaganligi Ozod bo’lgan fuqarolar Rim davlatining siyosiy, oilaviy va mulkiy munosabatlarida to’liq qatnashishi uchun Rim davlatida yashab turgan, uning fuqaroligiga ega bo’lgan (civis romani

AJNABIYLAR (PEREGRINI) 212-yildagi imperator Karakalli tomonidan imperiyada yashab turgan barcha fuqarolarga Rim davlatining fuqaroligi berilishi va ular barcha fuqarolarga rimliklar kabi teng huquq va burchlarga ega ekanligi ta’minlangani Peregrinlar – siyosiy huquqlardan hamda “Rim nikohi”ga kirishish huquqlaridan mahrum bo’lsa ham, ular o’ziga xos bo’lgan oilaviy hamda mulkiy munosabatlarga kirishish bilan Rim fuqarosining huquqiy layoqatiga qaraganda, bir muncha chegaralangan huquq layoqatiga ega bo’lganligi Imperator Yustinian qonunlari bilan peregrinlar Rim fuqarolari deb tanib, teng huquq va burchlarga ega bo’lish imkoniyatini yaratib berishi

“ PERSONA” TUSHUNCHASI Rimda to’liq huquq layoqatiga ega bo’lgan oila – oila a’zolarining “ota hukmronligi” institutiga bo’ysunmaydigan, mustaqil hayotni, faoliyatni amalga oshiruvchi ittifoqi Ota hukmronligi institutida yashovchi barcha shaxslar uy boshqaruvchisiga, ya’ni otaga bo’ysungan va shartnomaviy munosabatlarga kirishganda o’zlari uchun huquq va majburiyatlar vujudga keltirmasdan, ota uchun vujudga keltirgan, lekin ota majburiyatlarni bajarishdan xalos bo’lgan Ota hukmronligi ostidagi shaxslarning shartnoma munosabatlariga kirishishini sharoit taqozo etib, ularni bu munosabatlarda qatnashishini ta’minlagan, chunki ular harbiy urushlar natijasida ma’lum boyliklarga ega bo’lish, fuqarolik huquqiy munosabatlardan foydalar olish kabi mulkiy huquqlarga ega bo’lishi Yustinian kodifikats

“ PERSONA” TUSHUNCHASI Qadimgi Rim quldorlik davlatida Rim fuqarolariga ega bo’lish asoslari: 1) Rim nikohi asosida tug’ilgan farzand otaning huquqiy holati bilan belgilanishi, nikohda turmagan xotindan tug’ilgan farzand onaning huquqiy holati bilan bog’liqligi a) Rim fuqarolariga ega bo’lgan ota va onadan tug’ilgan farzand, Rim fuqarosi deb atalganligi, ammo otasi Rim fuqarosi bo’lgan, lekin onasi nikohsiz, Rim davlatiga mansub bo’lmagan shaxsdan tug’ilgan bo’lib hisoblansa, undan farzand Rim fuqarosi deb hisoblanmasligi b) Rim fuqarolik huquqi hali tug’ilmagan, lekin ona homilador bo’lgan holatida otasi Rim fuqarosi bo’lib hisoblangan bo’lsa, u vafot etgandan keyin, tug’ilgan chaqaloq ozod bo’lgan Rim fuqarosi sifatida e’tirof etilganligi c) Nikohda turmasdan farzand ko’rgan bo’lsa va on

“ PERSONA” TUSHUNCHASI 2) Rim davlatida qulning o’z xo’jayini tomonidan ozod etilishi 3) fuqarolikka ega bo’lmagan shaxsning Rim fuqarosi tomonidan farzandlikka olinishi oqibatida 4) davlat tomonidan qabul qilingan hujjatlar, normativ aktlar asosida hamda provinsiya va obshinalar (jamoalar) qarorlari asosida fuqarolar ozod bo’lib, ularga Rim fuqarolik huquqi layoqati yoki huquqiy holatni berilganligi asosida Rim fuqarolarining xususiy huquq va oilaviy huquqlarga ega bo’lishida ularning huquqlari bir- biridan biroz farq qilganligi yoki ularning qisman huquqlari chegaralanganligi

ERKINLIKKA CHIQARILGANLAR (LIBERTI) Rim fuqarolari o’zining huquqiy holati nuqtayi nazaridan quyidagi guruhga bo’lingan: ozod bo’lib tug’ilganlar – Rim fuqarolari siyosiy, oilaviy, mulkiy huquqlarga ega bo’lib, ular Rim doimiy armiyasi safida xizmat qilish, xalq majlislarida ovoz berish huquqiga hamda magistrate bo’lib saylanish huquqlariga, ya’ni siyosiy huquqlarga ega bo’lganligi xotin-qizlar siyosiy huquqlarga ega bo’lmaganligi uchun rasmiy ismga ham ega bo’lmaganligi, ularga hayot asosida turmushdan kelib chiqqan holda ism qo’yilganligi, Pomponiyning qizi yoki Modestinning xotini deb ataganligi mulkiy munosabatlar, fuqarolik xususiy huquqi bo’yicha mulkka ega bo’lish, shartnomalarni tuzish, majburiyatlarda qatnashish, o’zi uchun huquq va burchlarni keltirib chiqarish, vasiyatnoma tuzis

“ PERSONA” TUSHUNCHASI Qadimgi Rim xususiy huquqida Rim fuqaroligini yo’qotish eng og’ir bo’lgan munosabatlardan iboratligi, hatto og’ir jazoli jinoyatlarni ham keltirib chiqarganligi Fuqarolikni yo’qotish asoslari: Ozodlikni yo’qotish, ya’ni asirga tushishQullikka sotish Og’ir jinoyatlarni sodir qilganligi uchun muddatsiz surgun qilish Fuqaroning o’zi tomonidan ixtiyoriy asosda yer olish uchun lotinlar holatiga o’tish Imperator farmoyishiga asosan Rim davlatining mustamlakalarida yashovchi lotinlar uchun yer ajratib berilganligi, bu yerda yerni olish uchun fuqaro o’z fuqaroligidan voz kechib, yer olganligi va lotinlar holatiga o’tganligi

LOTINLAR Lotinlarning huquqiy holati ikki qismga bo’lingan: Quldorlarning o’zi tomonidan qullikdan lotinlarning ozod qilinishi bilan bog’liq bo’lgan Rim fuqarosi tomonidan alohida shartlar asosida ozod qilingan lotinlar Lotinlarning huquqiy holatiga ega bo’lish asoslari quyidagilar: Tug’ilishi bilan otasi lotin bo’lsa, otaning huquqiy holati belgilanganligi, nikohsiz onadan tug’ilgan shaxs onaning huquqi bilan bog’liq bo’lganligi Davlat hujjatlari asosida lotinlik huquqiy holatiga taqdim etilgan bo’lsa Rim fuqaroligidan ixtiyoriy asosda yer olish nuqtayi nazaridan kelib chiqib, lotinlikka o’tishi Davlat qonunlarida ko’rsatilgan asosda lotin-quldor yoki Rim fuqaroligiga ega bo’lgan shaxslar tomonidan qullikdan ozod qilinishi asosida Lotinlarning ommaviy huquq va xususiy huquqlar asosida huq

LOTINLAR Ommaviy huquq asosida barcha lotinlar Rim armiyasi safida xizmat qilishlari man etilganligi, ammo Rim shahriga kelgan paytda Rim xalq majlislarida ovoz berish huquqlariga ega bo’lganligi Fuqarolik huquqi asosida savdo, ashyoviy, shartnomaviy huquqlarga ega bo’lganligi, o’zlari uchun huquq va majburiyatlarni keltirib chiqarganligi va javobgarlikka ham o’taganligi Lotinlar tarkibida liniani lotinlari bo’lib, ularning huquqlari chegaralanib, ularga vasiyatnoma tuzish, qonun bo’yicha meros olish huquqining man qilinganligi va uning o’limi bilan barcha mulklarining o’z xo’jayiniga to’liq o’tkazilishi bilan chegaralanganligi Imperator Yustinian davriga kelib, “lotinlar liniani” degan alohida xalqlar guruhi to’liq asosda lotinlar millatiga qo’shilib ketishi, bulardan tashqari lotinlar qa

“ PERSONA” TUSHUNCHASI Peregrinlar – Rim davlati tomonidan bosib olingan mustamlakalarning aholisi bo’lib, bular Gretsiya, Misr, Galliya (Fransiya), Iberiya (Ispaniya) va boshqa mamlakatlardan kelgan shaxslar Peregrinlarni ko’pincha Rim davlati tomonidan tayinlangan mahalliy organlar, prokonsullar, properatorlar, prokuratorlar va legatlar iqtisodiy, siyosiy, harbiy va sud munosabatlari bilan bog’liq bo’lgan faoliyatlarini tartibga solgan va boshqargan Peregrinlarning huquqiy holati Rim davlati tomonidan ishg’ol qilinganligi, bosib olingan yerlar Rim davlati hududiga kiritilgan bo’lsada, lekin xalqlarini qullikka o’tkazmasdan hamda Rim fuqaroligini bermasdan qolib ketgan fuqarolar peregrinlar deb atalganligi Peregrinlarning vujudga kelishi, otasi peregrin bo’lib, farzand tug’ilgan bo’lsa, o

QULLAR (SERVI) Qullarning egalari har xil shaxslar, ba’zi holatlarda davlatga oid bo’lgan qullarning ham bo’lganligi Qullarning huquqiy holati asosan ular huquqiy munosabatlarni amalga oshiruvchi subyektlar hamda ular shu munosabatlarning obyektlari bo’lib hisoblanganligi Qullar ashyo sifatida ularning hech qanday huquqlarga ega emasligi, uning xo’jayini esa ularga nisbatan istagan harakatlarni amalga oshirish, chegarasiz, mutlaq bo’lgan huquqlarni amalga oshiruvchi shaxs bo’lib hisoblanganligi Rim davlatining boshlang’ich davrlarida qulni asir qilib olgan shaxs, ertaga o’sha qulning otasi yoki ukalari yoki bolalari tomonidan uning ham asir qilib olinishi ehtimolidan kelib chiqib, o’zining ham xuddi shunday qulga aylantirilishini sezgan holda qullar bilan bo’lgan munosabatlarni bir muncha

QULLAR (SERVI) Qullarning shaxsiy huquqiy holati – qullar ashyolar, ularning Rim armiyasi safida xizmat qilishi man etilgan hamda davlat xazinasiga soliq to’lamagan, ya’ni ularni inson yoki fuqaro sifatida tan olmaganligi Oilaviy-huquqiy holati – oila qura olmagan va qulning xotin kishi bilan aloqasi nikoh deb hisoblanmagan Mulkiy munosabatlar bo’yicha qullar individual, umumiy, ashyoviy obyekt, uzufrukt, garov, ya’ni majburiyatlarning bajarilishini ta’minlovchi usul, oldi-sotdi, qarz, mulk ijarasi shartnomalarining obyekti bo’lib hisoblanganligi Qullarning o’zlariga tegishli ashyolari bo’lmagan, qullardagi mulklarning barcha mulklarning egasi qulning xo’jayini hisoblanganligi Rim quldorlik jamiyatining rivojlanishi, ayniqsa ishlab chiqarish munosabatlarining taraqqiy etishi, xalqaro savdo

QULLAR (SERVI) Qullar tomonidan tuzilgan bitimlar yuzasidan kelib chiqqan moddiy javobgarlik uchinchi shaxslar oldida, dastlabki paytlarda xo’jayin javob bermagan bo’lsa, keyinchalik qulning xo’jayini to’liq asosda javob bergan , bu mulklarning barchasi qulning xo’jayiniga taalluqli bo’lsa ham, undan qullar ham foydalanganligi Qullikdan ozod bo’lish doimo qulning xo’jayinini erki bilan bog’liqligi , ayniqsa vasiyatnomalarda qaysi vaqtda, qanday holatda qulni ozod qilish, o’zini o’zi sotib olish uchun kimga qancha summa to’lash lozimligi kabi masalalar ko’rsatilganligi Qullarni ozod qilishning quyidagi usullari mavjud bo’lgan: Meros qoldiruvchi tomonidan vasiyatnomada qaysi vaqtdan boshlab qulning ozodlikka chiqishi mumkinligi ko’rsatilgan holatda Meros qoldiruvchi o’z merosxo’rlariga qacho

QULLAR (SERVI) Respublika davrida qullarni qullikdan ozod qilish uchun quldor guvohlar ishtirokida, qulni qo’yib yuborish, ya’ni ozod qilish to’g’risidagi xatni tuzish asosida ham amalga oshirilgan Prinsipat davrida qul o’z xo’jayinini kim o’ldirganligini aniqlasa hamda 20 yil davomida ozod bo’lib yashab kelgan bo’lsa, qul ushbu muddat o’tishi bilan qullikdan ozod bo’lgan Quldorlik davlatining o’ziga xos xususiyatlardan biri qullarni ozod qilmaslik tamoyilini amalga oshirish, I asrga kelib, davlat tomonidan bir necha qonunlar qabul qilinganligi va bu qonunlarning qullarni ozodlikka chiqarishga qarshi bo’lgan me’yorlarni o’rnatishdan iborat bo’lganligi Xususan, 20 yoshli xo’jayin tomonidan 30 yoshli qulni ozod qilish to’g’risidagi harakatlarni alohida komissiya tekshirib ko’rishi lozimligi

ERKINLIKKA CHIQARILGANLAR (LIBERTI) Rim quldorlik davlatining sinfiy davrida ozod etilgan shaxslarning huquqiy holatlari kim va qaysi mulkdor tomonidan ruxsat etilganligiga qarab belgilanganligi Kviritlar huquqi bo’yicha kvirit mulkining egasi tomonidan bu shaxs ozod etilgan bo’lsa, Rim fuqaroligiga ega bo’lardi, ammo pretorlar edikti bilan ham bog’liq bo’lgan va imperator Yustinian tomonidan bu farqlar yo’qotilib, to’liq asosda Rim davlatining fuqarosi degan huquqiy holat beriladigan bo’lishi Ozod etilganlar va libertinlar huquqiy holati bo’yicha barcha shaxslar bilan teng bo’lib hisoblansa ham, ular ozod bo’lib tug’ilgan shaxslar bilan tenglasha olmasligi Ozod etilgan shaxslarning fuqarolik- huquqiy munosabatlarga kirishishida cheklanishlar mavjudligi, ya’ni ular ozod bo’lib tug’ilgan sh

KOLONAT. HOMIYLIK (TUTELA) VA VASIYLIK (CURA) Kolonlar – Rim davlatining imperiya davrida vujudga kelgan shaxslar, Feodosiya kodeksida birinchi marotaba kolonlarning huquqiy holati haqida fikrlar yuritilgan Kolonlar – ijarachilar, yerni ijaraga beruvchi quldorlar ma’lum haq to’lab turish evaziga shartnoma asosida ijaraga oluvchilarga, ya’ni kolonlarga yerni topshirishi, kolonlar quldorlardan yerni olib, mustaqil harakat qilishi, hatto ulardan yerni ishlash, urug’lar sotib olish maqsadida pul ham qarz olishi va xo’jayiniga iqtisodiy tomondan qaram bo’lib qolishi Kolonlarni yerga bog’lab qo’yish maqsadida 322- yilda qabul qilingan konstitutsiya bo’yicha kolonlar tomonidan yer o’zboshimchalik bilan tashlab ketilgan bo’lsa, ularni o;z yeriga majburiy qaytarish ni tikladi 357-yildagi qonunga ko

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Rim huquqida “yuridik shaxslar” atamasi bo’lmaganligi Mulkiy munosabatlarda jismoniy shaxslar bilan bir qatorda ma’lum darajadagi mashhur mulk mablag’iga ega bo’lgan ayrim birlashmalar ishtirok etganligi Rimda xususiy korporatsiyalar mavjudligi, ular diniy maqsaddagi uyushmalar (sodalitates, sollegia sodalicia), mohir duradgorlar uyushmasi (fabrorum, pistorum) dan iboratligi Rim huquqshunoslaridan Gayning guvohlik berishicha, XII jadval qonunlari diniy maqsaddagi uyushmaga o’zlari uchun qonunga xilof bo’lmagan holda nizom yaratishilari uchun huquq berganligi Rim Respublika davrida korporatsiyalar: collegia apparitorum – (magistrlar xizmatchilari korporatsiyasi), turli o’zaro yordam ko’rsatuvchi birlashmalar, collegia funeratucia (dafn etish maro

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Ayrim tarixchilar (Mommzen fikriga tayangan Jirar kabi) Rim davlati azaldan huquqqa asoslangan davlat deydilar Rus tarixchisi I.A.Pokrovskiyning taxminiga ko’ra, Rim davlati respublikaning ikkinchi yarmiga qadar qator yurishlarda qatnashib, katta miqdordagi turli mol-mulkni qo’lga kiritgan bo’lib, (ex iure Quiritium) o’zining mulkiy munosabatiga nisbatan va boshqa xususiy huquqni qo’llamagan holda alohida huquqiy me’yorlardan foydalangan Davlat mulki to’g’risidagi magistratlar tomonidan tuzilgan bitimlar qadimgi davr qoidalariga, shu jumladan, xususiy huquq talablariga javob berganligi noma’lumligi, bunday bitimlar to’g’risidagi tortishuvlar odatdagi sud hukmi bilan emas, balki alohida ma’muriy tartibda hal qilinganligiKorporatsiya mulkiga o’z u

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Xo’jalik mustaqilligining huquqiy ifodasi sifatida munitsipiyalarning o’z mulkiy munosabatlarida xususiy huquqqa bo’ysunishi namoyon bo’lishi: pretor munitsipiyalar sudda o’z huquqlarini o’zlarining maxsus vakillari “actors”lar orqali himoya qilishlari va javob berishlari zarur deb topib, har bir munitsipal kengash dekret ishiga shunday vakillarni belgilashi, shu sababli munitsipiyalar ham “privatae personal” singari mulkiy huquqlar subyekti sifatida tan olinishi, bundan tashqari “ad exemplum rei publikal” xususiy korporatsiyalarning ham protsessual huquqqa ega ekanligi tan olinishi Munitsipiyalar keyinchalik “actors”lar orqali nafaqat fuqarolik protsessida, balki biror bitimni tuzishda ham harakat qildilarki, buning natijasida bitimlarning huqu

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Bunday g’oyalar ko’p sonli “priveligia fisci” azaldan qo’lga kiritilmagan davlat g’aznasining mulki kuchini unchalik mustahkamlamaganligi, davlat g’aznasining majburiy talablari sifatida qarzdorning barcha mulkini garov huquqi bilan ta’minlanishi, qolgan kreditorlar va boshqalarning ham talablari qondirilishi belgilanib, bunday imtiyozlar imperator va uning rafiqasiga tegishli bo’lgan shaxsiy mulkka nisbatan qo’llanganligi va o’z navbatida ular davlat mulkining huquqiy holatiga xilof hisoblanmaganligi Yuridik shaxslar – jismoniy shaxslarning birlashib, ularga o’z huquqlarini, vakolatlarini o’tkazish asosida tuzilgan birlashmalar, korporatsiyalar, diniy ittifoqlar, hunarmandlarning kasaba uyushmalari, non yopuvchi tashkilotlar, sudyalarning yig’i

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Muassasalar bundan ikki yarim ming yil avval qadimgi Rim davlatida vujudga kelganligi, rim huquqiga oid manbalarda yuridik shaxs maqomiga ega bo’lgan ko’pgina xayriya muassasalar qayd qilinganligi, bunday muassasalarga cherkovlar, kasalxonalar, maktablar, mehribonlik uylari, harbiylar uchun maxsus kasalxonalar kabi tashkilotlar kirganligi, mil.avv. II asrda imperatorlarning xayrixohligi natijasida muassasalarning soni ham, turlari ham ko’payganligi Qadimgi Rimda xayriya muassasalari orasida yetim qolgan bolalar va judayam qashshoq hayot kechiruvchi oilalardagi farzandlarni o’z bag’riga olgan va ularga har tomonlama yordam ko’rsatgan “alimenta” deb atalgan muassasalar mavjud bo’lganligi, ushbu muassasalar mil.avv. I asrda Rim imperatori Nerva (mi

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Dafn marosimlarini o’tkazuvchi kollegiyalar (collegia tenuiorum, collegia funeraticia) bo’lib, ular I asrning ikkinchi yarmida tashkil topganligi, qadimgi rimliklar o’z tanalarining nafaqat tiriklik paytidagi holatiga, balki uning vafot etganlaridan keyin qanday ahvolda bo’lishi haqida ham qayg’urganligi, I-IV asrlarga oid manbalarda ko’rsatilishicha, o’sha davrdagi jamiyatning boy odamlari shahar tashqarisidan o’zlari va o’z yaqinlari uchun oilaviy mozor uchun yerlar sotib olganligi Bundan farqli ravishda aholining qashshoq qatlami bunday imkoniyatga ega bo’lmaganligi va dafn marosimini o’tkazuvchi kollegiya (collegia teniorium)ga a’zo bo’lganligi, bu kollegiyaning a’zolari har oyda uning hisobiga ma’lum miqdorda pul o’tkazib turishlari natijas

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR “ Ad pia causa” deb atalgan xayriya muassasalari ham mavjud bo’lib, ular imperator Konstantin (306-337) hukmronligi davrida vujudga kelganligi, ushbu muassasalar tarkibiga kasalxonalar (nosocomial), qariyalar uylari (gerontocomia), yangi tug’ilgan chaqaloqlarni boquvchi uylar (brephotrophia), yetim qolganlar uchun yashash joylari (orphanotrophia), qashshoqlar uchun yashash joylari (ptochotrophia), uysiz bechoralar va musofirlar uchun yashash joylari (xenodochia yoki xenones) hamda beva ayollar uchun yashash joylari kirganligi, xayriya muassasalaridagi bunday xilma-xillik ularning turli xil yo’nalishlarda rivoj topganidan dalolat berishi “ Ad pia causa”ning o’ziga xos xususiyati shundaki, ularning faoliyati ma’lum bir belgilab qo’yilgan maqsadni

YURIDIK SHAXSLAR. FONDLAR VA KORPORATSIYALAR Yuqoridagi huquqlarga vaqt o’tishi bilan cherkov nazorati ostida bo’lgan boshqa muassasalar ham ega bo’la boshlaganligi, mustaqil yuridik shaxs hisoblangan mazkur xayriya muassasalari umumiy nom bilan “piae causae”, “piae corpora”, “venerabiles domus” deb atalganligi, bu muassalarning faoliyatini yuritib turuvchi va nazorat qilib turuvchi shaxslar “oeconomus” deb atalishi, lekin Rim huquqi barcha yuridik shaxslar singari jamiyatda mavjud bo’lgan mazkur muassasalarning ham huquqiy maqomi to’g’risida mufassil bir ta’rif qoldirmaganligi Ilk muassasalar (alimenta, sollegia tenuiorum) Rim imperiyasining G’arbiy qismida – G’arbiy Yevropada vujudga kelganligi va bir xil yo’nalishda rivojlanib borganligi, ular IV asrga kelib, Sharqiy Rim imperiyasi – Vi

HUQUQIY LAYOQATNING KAMAYTIRILISHI (CAPITUS DEMINITIO) Rim fuqarolarida muomala layoqatining cheklanishi: Muomala layoqatiga ega bo’lmaganlar: 1) 7 yoshgacha bo’lgan shaxslar; 2) ruhiy kasallar va aqli ojizlar, ularga vasiylar tayinlangan Muomala layoqati cheklanganlar: 1) 7 yoshdan 14 yoshgacha bo’lgan shaxslar; 2) isrofgarlar; 3) vijdonsiz nomini olganlar; 4) ayollar Muomala layoqatiga ega bo’lganlar: 1) 14 yoshdan 25 yoshgacha bo’lgan shaxslar; 2) pretor ushbu shaxslarning iltimosi bo’yicha ularga restitutsiya berishi mumkin bo’lganligi; 3) II asrdan boshlab bu shaxslar ayrim bitimlar haqiqiy deb tan olinishi uchun o’zlariga vasiy tayinlashlarini talab qilishlari mumkinligi

E ’T I B O R I N G I Z U C H U N T A S H A K K U R !!!

Купить