Rivojlangan o‘rta asrlarda markaziy Osiyo falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	53.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Rivojlangan o‘rta asrlarda markaziy Osiyo falsafasi

Купить

Rivojlangan o'rta asrlarda markaziy Osiyo falsafasi
Reja:
1. Markaziy Osiyodagi eng qadimgi falsafiy qarashlar.
3. Tasavvuf falsafasi.So’fizm.
4. IX –XII asr o’ygonish davri falsafasi vf uning jahon madaniyatida tutgan o’rni.

Tarixni bilish, undan tug’ri va holis hulosalar chiqara olish inson ma`naviy
kamoloti uchun nihoyatda muhim. Tarix — buyuk muallim, o’tmishdan saboq
beradigan tarbiyachidir. Gap eng qadimgi davr falsafasi haqida borar ekan, bu
haqiqat yanada katta ahamiyat kasb etadi. Ayrimlar «Bizga ming yillar qa`rida
yotgan madaniyat va falsafadan nima foyda, yahshisi, bugunning gapidan
gapiring?", «O’tmish qa`ridan tashbeh izlagandan ko’ra, bugungi muammolar
ustida bosh qotirgan ma`qul emasmi?» degan hayollarga borishi mumkin. Bir
qarashda ularning gapida ham jon borga o’xshaydi. Ammo bir narsa aniq:
o’tmishni bilmasdan turib, kelajakni tug’ri tasavvur etish mumkin emas. Zero,
o’tmishsiz kelajak yo’q.
Shu ma`noda, biz falsafa tarixini azbaroyi o’tmishga qiziqqanimiz uchun
o’rganmayapmiz. Biz uni turli zamonlarda ro’y bergan hilma-hil voqea va
hodisalarning falsafiy fikr va ongida qanday aks etgani, ularni qanday
G’oyalarning tug`ilishiga sabab bo’lgani, qaysi ta`limotlar insoniyat taraqqiyotiga
qanday ta`sir ko’rsatgani, qaysi mafkura odamzodni ko’proq rivojlanish yoki
tanazzul tomon etaklagani kabi haqiqatlarni bilib olish uchun o’rganamiz. Tarixni
o’rganmoq va undan saboq olmoq har bir inson uchun zarurdir. Bu — falsafa
bilan shug`ullanayotgan mutahassis uchun ham, uni o’rganayotgan talaba uchun
ham birdek muhim ahamiyatga ega. Tarihni falsafasiz tug’ri tushunib bo’lmagani
kabi, falsafani ham tarih haqiqatisiz tug’ri anglab bo’lmaydi.
Shularni nazarda tutib, quyida biz mamlakatimiz tarixida muayyan iz qoldirgan
ayrim falsafiy qarashlar va ta`limotlar haqida qisqacha to’htalib o’tamiz
Zardo’shtiylik ta`limoti. Eramizdan avvalgi X asrdan eramizning VII asrlarigacha
bo’lgan davr mahsuli bo’lgan diniy-falsafiy ta`limotlardan biri zardo’shtiylikdir.
Bu ta`limotga kim asos solgan?
Bu ta`limotga Zardo’sht asos solgan bo’lib, Sharq va g’arbda Zaratushtra,
Zaroastr nomlari bilan mashhurdir. Manbalarga ko’ra, Zardo’sht eramizdan

avvalgi VI asrning birinchi yarmida yashagan. Lekin uning tarixiy yoki afsonaviy
shahs ekanli haqida aniq bir to’htamga kelingani yo’q. U o’zini payg’ambar deb
e`lon qilgan. Lekin uning payg’ambarligi ilohiy asosga ega emas. Ya`ni bu
haqiqat ilohiy kitoblarda o’z tasdig’ini topmagan.
Keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatmoqdaki, bu ta`limot
Vatanimiz hududida, hususan, Horazm zaminida paydo bo’lgan. U o’z davrida
halqni ezgulik va adolat G’oyalariga da`vat etish, hayotbahsh an`analarni
shakllantirish, dehqonchilik va shahar madaniyatini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega bo’lgan, uning G’oyalari bilan bog’liq qadriyatlar bugungi
kungacha yashab kelmoqda va halqimiz turmush tarzining o’ziga hos
hususiyatlarini belgilashda ulkan qimmat kasb etmoqda.
Zardo’shtiylikning bosh kitobi «Avesto»dir. Unda qadimgi halqlarning dunyo
tug’risidagi tasavvurlari, o’ziga hos qadriyat va urf-odatlari aks etgan. Unda
olamning azaliy qarama-qarshi kuchlari- yahshilik va yomonlik, yorug’lik va
zulmat, issiqlik va sovuqlik, hayot va o’lim borasidagi qarashlar o’z ifodasini
topgan. «Avesto»da, shuningdek, tabiat falsafasi, tarih, etika, tibbiyotga oid
ma`lumotlar ham berilgan.
Falsafa tarixida makedoniyalik Aleksandr (eski o’zbek tilida Iskandar deyilgan)
istilosi va Grek-Baqtriya davri falsafasi ham halqimizning taraqqiyot tarixida
muhim o’rin tutgan. Manbalarda Aleksandr qo’shini mahalliy halqlarning qattiq
qarshiligiga uchragani, u «Avesto»ning ko’pgina qismini yondirib yuborgani
haqida ma`lumotlar bor. Bugungi kungacha ham ayrim tarihchilar Aleksandr
«Avesto»ning tilini bilmagani, uni o’qiy olmagani sababli bu kitobning qadr-
qimmatini tushunmagan va uni yoqish tug’risida ko’rsatma bergan, degan fikrlarni
bayon etadilar. Aslida unday emas. Bu — tarixiy haqiqatni, garchand u kimlar
uchundir achchiq va kimlar uchundir ibratli bo’lsa-da, haspo’shlashga urinishdan
boshqa narsa emas. Negaki, Aleksandr o’z zamonida fanlarning otasi deb nom

olgan falsafani fan darajasiga ko’targan, buyuk donishmand sifatida yetti iqlimda
tan olingan Arastudan 20 yil mobaynida muttasil ta`lim olgan edi.
Binobarin, Shoh Filippning o’g’li Aleksandrni savodsiz, kitobning qadrini
tushunmaydigan bir kimsa deb ta`riflash tarih haqiqatiga tug’ri kelmaydi.
Tug’ri, u «Avesto»ni o’tda kuydirgan bo’lishi mumkin. Lekin buni kitobning
qadrini tushunmagani uchunmas, balki erli halqlarni birlashishga da`vat etib
turuvchi, ular e`tiqod qo’ygan milliy g’oyalar timsoli bo’lgan va o’z saltanatiga
qarshi muttasil kurash olib boruvchi vatanparvarlarni tarbiyalaydigan manba
ekanini nazarda tutib, shu ishni amalga oshirgan. Qolaversa, o’zini dunyodagi eng
rivojlangan hudud madaniyatini jahonga yoyish uchun mas`ul deb bilgan,
tug’rirog’i, o’sha madaniyatdan boshqasini tan olmagan mashhur jahongir uchun
zabt etilgan halqning «Avesto»dek buyuk kitobi bo’lishi kutilmagan hol edi. U,
yuqorida ta`kidlanganidek, mazkur kitob omon tursa, u ushbu zamin farzandlari
uchun o’zlikni anglash, binobarin, kuch-qudrat manbai bo’lib qolaverishini
nihoyatda yahshi tushungan. Aleksandrdan keyin yashagan Rim imperatorlari
ham Misr va Vizantiyaga qarshi urush qilib, yahudiylarning erini bosib olganida
tub aholining madaniy boyliklarini yo’q qilgani, «Zabur» va «Tavrot»ning
qadimgi nusxalarini kuydirib yuborgani yuqoridagi misolning tasodifiy
emasligidan dalolat beradi.
Umuman, har qanday sharoitda ham istilochilarning birinchi ishi halq va
millatlarni zo’rlik bilan bosib olish, boyliklarini talash bo’lsa, keyingi asosiy
faoliyat bui — millatni o’z tarixi va an`analaridan uzib qo’yish, madaniy merosini
talon-taroj qilish, uning ma`naviyatini yo’qotishdan iborat bo’ladi. Tarihning bu
achchiq sabog’i mustamlakadan ozod bo’lgan, o’z mustaqilligini saqlab qolish va
mustahkamlashga intiladigan har qanday halq taraqqiyoti uchun eng muhim
hulosa bo’lib hizmat qiladi.

Iskandarga qarshi kurashda halqimizning milliy qahramoni Spetamen beqiyos
mardlik va jasorat ko’rsatadi. U Iskandarga qarshi ayovsiz qarshilik ko’rsatgan
vatanparvar lashkarboshilardan biridir. Aslida, uning qahramonligi millatimizning
o’sha davrdagi o’z davlatchiligini, o’zi yashaydigan hudud dahlsizligini saqlab
qolish uchun olib borilgan kurashning yaqqol timsolidir. Albatta, bu lashkarboshi
ortidan halq ergashsa, elning ozodlik va mustaqillikka intilish tuyg’usi kuchli
bo’lmasa, Spetamenning nomi bu qadar mashhur bo’lib ketmas edi. Negaki, inson
naqadar kuchli, tadbirkor va omadli bo’lmasin, agar halq bilan birga bo’lib, uning
dardlariga darmon izlamasa, hurriyat G’oyalarini bayroq qilib ko’tarmasa, haqiqiy
milliy qahramon bo’lolmaydi. Spetamen esa o’sha halqimizning ruhi, orzu-
umidlari, mustamlakachilarga qarshi matonati ramzi sifatida tariximiz qatiga
mangu muhrlanib qolgan.
Markaziy Osiyoda buddaviylik ham o’z o’rniga ega. U diniy-falsafiy ta`limot
sifatida qadimgi Hindistonda eramizdan avvalgi VI asrning ohiri va V asr
boshlarida vujudga kelgan. U jahonda keng tarqalgan dinlardan biridir. Bu
ta`limotga asos solgan donishmand Sidharta urug’idan chiqqan Gautama
hisoblanadi. Keyinchalik u «Budda», ya`ni nurlangan degan laqabga ega bo’lgan.
Buddaviylik islomga qadar O’rta Osiyoda tarqalgan qadimgi dinlar orasida mavqe
jihatidan juda katta o’rin tutadi. Bu ta`limot O’rta Osiyoga eramizdan avvalgi II-I
asrlarda kirib kelgan. Tarixiy manbalarga ko’ra, uni Toharistonga balhlik
savdogarlar olib kelishgan. Kushonlar davrida buddaviylik dini hukmron dinga
aylangan edi. «Halqchil bo’lganligi uchun O’rta Osiyoga keng yoyilgan.
Buddaviylikning O’rta Osiyoga yoyilishi quyidagi to’rt bosqichdan iborat.
Birinchi bosqich. Kushonlardan oldingi davr. Bu eramizdan avvalgi I asrga tug’ri
keladi. Bu davrga oid yozma manbalar bizgacha etib kelmagan.
Ikkinchi bosqich. Kushonlar davri (eramizning II-IV asrlari) Bu davrda
buddaviylik O’rta Osiyoga keng tarqalgan edi. Ayniqsa, uning ahloqqa oid

masalalar, halq ommasini sabr-qanoat va bardoshga da`vat etuvchi G’oyalarni
ilgari surganligi muhim ahamiyat kasb etgan.
Uchinchi bosqich. Bu davrda O’rta Osiyoda buddaviylik ta`limotining manbalari
yoyilgan.
To’rtinchi bosqich. (IX-XIV asrlar) islom O’rta Osiyoda hukmron dinga aylanishi
bilan bu din siqib chiqarilgan va juda zaiflashib ketgan.
Buddaviylikning O’zbekiston va Hindiston halqi o’rtasida o’z davrida ma`naviy
ko’prik bo’lib hizmat qilganligi aniq. Halqlarimiz orasidagi do’stlik va
birodarlikning ildizlari ham o’sha davrga borib taqaladi va bugungi kunda
aksariyat kishilar, ayniqsa, yoshlarimizning hind halqi, uning madaniyati va
san`atiga qiziqishi tasodifiy emas.
Moniy ta`limoti yurtimizda buddaviylikdan keyin keng tarqalgan edi. u
zardo’shtiylik va xristianlikning sintezlashuvi natijasida vujudga kelgan. Moniy
fors va arab tillarida bir necha risolalar yozgan. Lekin ular bizgacha etib
kelmagan. Moniy hatto «Moniylik yozuvi» nomli alifbo ham tuzgan. uning
ta`limoticha, hayotda dastavval nur dunyosi – yahshilik va zulmat dunyosi-
yovuzlik bo’lgan. Ular o’rtasida abadiy kurash boradi, inson ikki unsurdan (ruh —
nur farzandi, jism — zulmat mahsuli) iborat. Moniylik halq ommasi manfaatlarini
himoya qiluvchi ta`limot bo’lgani sababli hukmron mafkura qarshiligiga duch
kelgan.
Moniylik ta`limoti asosida Mazdak ta`limoti yuzaga kelgan. U eramizning V-VI
asrlarida keng tarqalgan edi. Uning asoschisi Mazdak (470-529 yillar) bo’lgan.
Mazdak va uning maslakdoshlari o’z qarashlarida halq ommasiga suyangan.
Halqning ozodlik, erkinlik, hurlik yo’lida olib borgan harakatlariga rahnamolik
qilgani uchun tez fursatda ularning maslakdoshlari, izdoshlari ko’payib ketgan.
Mazdakiylik ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etish yo’lida kurashga da`vat etuvchi
mafkura sifatida hizmat qilgan. Unda asosiy yovuzlik-boylikka hirs qo’yish va

o’ta kambag’allik qoralanadi. Bu insonparvar harakatdan cho’chigan shoh
Mazdakni turli hiylalar bilan o’limga mahkum etadi. Mazdakiylar harakati,
eramizning VI asrida bostirilganiga qaramay, turli mamlakatlarda muayyan
darajada davom etgan. O’rta Osiyoda Muqanna, Ozarbayjonda Bobak boshliq
dehqonlar va shahar kambag’ allarining zulmga qarshi kurashlari bunga misol
bo’ladi.
Markaziy Osiyoda vujudga kelgan qadimgi falsafiy ta`limotlar, ular ilgari surgan
G’oyalar bugungi kunda ham muhim ahamiyatiga ega. Sanab o’tilgan qadimgi
diniy-falsafiy ta`limotlar, ya`ni zardo’shtiylik, uning bosh kitobi — «Avesto»,
Moniy ta`limoti, «Moniy yozuvi», mazdakiylik harakati jamiyatda adolat,
erkinlik, teng huquqlilik tamoyillarini qaror toptirishiga da`vat etgan. Vatan
ozodligi yo’lida jon fido etgan Muqanna boshchiligidagi harakat nafaqat O’rta
Osiyoda, balki jahonning boshqa o’lkalarida ham aks-sado bergan. Vatanimizning
o’sha davrda shakllangan va rivojlangan boy madaniyati, milliy ma`naviyatimiz,
falsafamiz jahon sivilizasiyasiga katta ta`sir ko’rsatgan.
Sirasini aytganda, mamlakatimiz tarixi islom dini yurtimizga kirib kelgan davrdan
boshlanmaydi. U islomga qadar ham ming yillar mobaynida rivojlanib kelgan
shonli tarixiga ega. Lekin, afsuski, Vatanimizning ana shu davr tarixi nihoyatda
kam o’rganilgan. Bu davrga oid manbalarning aksariyati esa yo’q qilib
yuborilgan. Bu vayronkorlikning boshida miloddan avval makedoniyalik
Aleksandr turgan bo’lsa, mamlakatimizni zabt etgan keyingi bosqinchilar ham ana
shu yo’ldan borgan. Ular halq ongidan mustaqillik va erkin hayot tug’risidagi
maqsad-muddaolarni butunlay yo’qotib yuborishga urinishgan. Buning natijasida
ma`naviy qashshoq va tarixiy hotirasiz kishilar tarbiyalanishi lozim edi.
Bosqinchilar Movarounnahrda nihoyatda boy madaniyat shakllanganini e`tirof
etgan. Ammo uning bosqinchilik G’oyalariga mos kelmaydigan juda ko’p
namunalarini ayovsiz yo’q qilishgan. Ayniqsa, ma`naviy qadriyat va madaniy
boyliklarni shafqatsizlarcha Qorat qilish asosiy o’rinda turgan. Yurtimizda arablar

istilosiga qadar ustuvor bo’lgan ma`naviy va madaniy durdonalar qadrini yahshi
anglaydigan va ularning ahamiyatini tug’ri tushunadigan kishilar birinchi
navbatda yo’q qilib yuborilgan. Bu tug’rida Abu Rayhon Beruniy «Qadimgi
halqlardan qolgan yodgorliklar» asarida quyidagilarni yozgan: «Qutayba Horazm
hatini yahshi biladigan, ularning habar va rivoyatlarini o’rgangan va bilimini
boshqalarga o’rgatadigan kishilarni halok etib va butkul yo’q qilib yuborgan edi.
Shuning uchun u (habar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib
bo’lmaydigan darajada yashirin qoldi» . Ushbu asarning boshqa sahifasida uluQ
vatanparvar olim yuqoridagiga o’xshash yana bir fikrni quyidagicha ifoda etgan:
«Qutayba horazmliklarning kotiblarini halok etib, bilimdonlarini o’ldirib, kitob va
daftarlarini kuydirgani sababli ular savodsiz bo’lib, o’z ehtiyojlarida yodlash
quvvatiga suyanadigan bo’ldilar» .
Beruniy zamonida islom yagona hukmron diniy mafkura bo’lib turganini
e`tiborga olsak, zikr etilgan asar va undagi teran fikrlarni bunday o’ktamlik bilan
aytish G’oyat ulkan jasoratni talab etgani ayon bo’ladi. Istilochilarning bunday
vayronkor siyosati keyin ham davom etgan. Hususan, mustabid sho’rolar
mafkurasi hukmronlik qilgan davrda ham ana shunday hol ro’y bergan. Nihoyatda
boy qadriyatlarimiz, falsafiy ta`limotlarimiz, umuman o’z merosimizdan bebahra
bo’lib qoldik.
Istiqlol tufayli ajdodlarimiz yaratgan boy va o’lmas madaniy merosni o’rganish
imkoni tug’ildi. Tarixiy hotirani tiklash, halqimiz qalbida milliy qadriyatlarga
sodiqlik, vatanparvarlik tuyg’ularini shakllantirish hozirgi kunda ma`naviy
hayotning ustuvor yo’nalishiga aylandi.
Mazkur mavzuga asos bo’lgan davr falsafasi arab istilosi va mamlakatimizda
islom dinining taraqqiy etishi bilan uzviy bog’liqdir. Bu falsafa, ba`zi chet ellik
mutahassislar aytgani kabi, faqat arablar madaniyatining bir qismi emas. Balki
bizning Vatanimiz farzandlari ulug’ bobokalonlarimizning islom diniga, islom

falsafasiga, butun arab dunyosi va jahon sivilizasiyasiga katta ta`sir ko’rsatgan
ta`limotlari dunyoga kelgan davr falsafasi hamdir.
Shu bilan birga, bu ajdodlarimizning bosqinchilarga qarshi kurashini aks ettirgan,
halqimiz madaniyati va ma`naviyati nihoyat darajada rivojlanganini butun
jahonga yaqqol namoyon qilgan davr falsafasidir.
Bu Muqanna kabi milliy qahramonlarimiz keng halq ommasiga bosh bo’lib
ozodlik kurashi olib borgan paytlarda elning ruhini ko’tarib, ilhomlantiruvchi
ezgu g’oyalar shakllangan davr falsafasidir.
Bu Amu va Sirdaryo bo’ylarida yashagan halqning dahosi eng yuksak darajaga
ko’tarilgan, uning atoqli namoyandalari jahon madaniyati sahifalariga o’zlarining
o’chmas nomlarini muhrlab ketgan davr falsafasidir. Bu falsafaning hususiyatlari
o’sha davrda kechgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning o’ziga hosligi bilan
belgilanadi.
Mazkur mavzuni o’rganishdan maqsad, Prezidentimiz Islom Karimov ta`biri bilan
aytganda, yosh avlod qalbida mafkuraviy immunitetni shakllantrish,
«Yoshlarimizning iymon-e`tiqodini mustahkamlash, irodasini baquvvat qilish,
ularni o’z mustaqil fikriga ega bo’lgan barkamol insonlar etib tarbiyalash.
Ularning tafakkurida o’zligini unutmaslik, ota-bobolarning muqaddas
qadriyatlarini asrab-avaylash va hurmat qilish fazilatini qaror toptirish»dan
iborat .
Arab bosqini va islom dini. Movarounnahr arablar tomonidan zabt etilishi
arafasida Turk xoqonoti tizimiga kirar edi. U mayda amirliklardan iborat bo’lib,
ular o’rtasida tinimsiz to’qnashuvlar ro’y berib turar edi. Ayniqsa, Turk xoqonoti
bilan sosoniylar Eroni o’rtasidagi to’qnashuvlar o’ta shiddatli tusda yuz berar edi.
XII asrning ohiri va XIII asrning boshlarida bu hudud arab halifaligi tomonidan
bosib olindi. Bunga Movarounnahr hududida yashovchi halqlar, ijtimoiy kuchlar

orasida siyosiy hamjihatlikning yo’qligi, o’zaro qirg’in-barotlarning avj olishi
sabab bo’ldi.
Movarounnahrga arablar bosqini bilan birga islom dini ham kirib keldi. Islom
so’zi arabcha tangriga o’zini topshirish, itoat, bo’ysunish, tinchlik kabi ma`nolarni
anglatadi. Islom dini bayrog’i ostida keng hududda arab qabilalari birlashgan,
mavjud tarqoqlikka chek qo’yilgan, yagona markazlashgan arab halifaligi tashkil
topgan.
Qur`on va hadislarda islomiy ta`limotning asosi bayon qilingan. Qur`on —
muqaddas kitob. Unda islom qonun-qoidalari, iymon-e`tiqod talablari, huquqiy va
ahloqiy me`yorlar o’z ifodasini topgan. U 114 sura va ular tarkibidagi oyatlardan
tashkil topgan.
«Sunna» esa hadislar majmui bo’lib, Qur`ondan keyin turadi va uni to’ldiradi.
Unda Muhammad payg’ambarning so’zlari, hatti-harakatlari naqllar va hadis
shaklida jamlangan.
Tasavvufda kubraviya, yassaviya, naqshbandiya tariqat-suluklari keng tarqalgan.
Diniy bag’rikenglik va dunyoviy bilimlar takomili. Musulmon Sharqi, jumladan
islom joriy etilganidan keyin Vatanimiz hududidan etishib chiqqan buyuk
mutafakkirlar ijodida Olloh, inson va tabiat masalalari ilohiyot va dunyoviy
falsafaning muhim muammolaridan biri bo’lib kelgan. Bironta buyuk alloma va
mutafakkir islomiy qadriyatlar mavzuini chetlab o’tmagan.
Diniy ilmlar sohalarida imom Buhoriy, imom Termiziy, imom Abu Hanifa, imom
Moturidiy va imom Burhoniddin Marg’inoniylar peshqadamlik qilganlar.
Imom Buhoriy (810-870yillar) yirik ilohiyotchi, muhaddis sifatida 60 mingga
yaqin hadis to’plagan, ulardan ishonchli deb topganlirini mahsus to’plam holiga
keltirgan. Bu to’plam «Sahihi Buhoriy» nomi bilan mashhurdir.

Imom iso Termiziydan (824-892) «Payg’ambarning alohida fazilatlari»,
«Hadislardagi ihtilof va bahslar haqida risola», «Tarih» va boshqa asarlar meros
bo’lib qolgan. Imom Termiziy hadislarni muntazam ravishda to’plab, muayyan
tartibga solgan va yahlit bir kitob shakliga keltirgan.
Muhammad al-Horazmiy (783-850) va Ahmad al-Farg’oniy (tahm. 797-865)
butun musulmon Sharqi va jahonda tabiiy va aniq fanlar rivojiga salmoqli hissa
qo’shgan buyuk allomalardir. Muhammad al-Horazmiy arab halifaligining
poytaxti Bag’dodda «Donishmandlik maskani» («Bayt ul-hikma») ga rahbarlik
qilgan. Uning «Astronomiya jadvali», «Hind hisobi tug’risida risola», «Quyosh
soati tug’risida risola», «Musiqa haqida risola», «Tiklash va qarshi qo’yish
hisobiga oid muhtasar kitob» kabi asarlarida algebra sohasiga asos solindi.
Sharq xalqlari orasida «Buyuk matematik» unvoniga sazovor bo’lgan Ahmad al-
Farg’oniy (tahm. 798 y. da Quvada tug’ulgan) astronomiya va matematika
sohalarida nom taratdi. Uning «Samoviy jismlar harakati va yulduzlar fanining
majmuasi haqida kitob», «Astronomiya asoslari», asarlarida koinot haritasi
tuzildi. Er va fazoviy sayyoralar hajmi, iqlimlar, jo’g’rofiy kengliklar tug’risida
kuzatuvchilar orqali asoslangan yangi ma`lumotlar berilgan, ilm-fanning yangi
yo’nalishlariga asos solingan. Qo’lga kiritilgan ma`lumotlarni umumlashtirish,
tadqiqotda hissiy va aqliy mushohada mushtarakligi allomaga xos hususiyatlar
sifatida dunyoqarashni shakllantirishning muhim omillari bo’lib keldi va undan
keyin yashagan ilm ahliga ta`siri sezilib turdi.
Falsafa, tabiatshunoslik va tibbiyot tarixini Forobiy, Beruniy va Ibn Sinosiz
tasavvur qilib bo’lmaydi. Abu Nasr Forobiy (873-950) – musulmon Sharqida
Arastudan keyin «ikkinchi ustoz» unvoniga muyassar bo’lgan yirik mutafakkir va
alloma. Uning qalamiga 160 dan ziyod asar mansub bo’lib, ular asosan qadimgi
yunon olimlari asarlaridagi tabiiy-ilmiy va falsafiy muammolar sharhlash hamda
bu sohalarning dolzarb masalalarini tahlil qilishga bag’ishlangan. Mutafakkir

olamni ikki ko’rinishda: «Vujudu vojib» (olloh) va «vujudi mumkin» (barcha
moddiy va ruhiy narsalar) misolida talqin qiladi, barcha narsalar «vujudi vojib»
tufayli yashash huquqiga ega bo’ladi. Ular o’zaro bir-biri bilan sababiy tarzda
bog’lanadi. Sababsiz oqibat bo’lmaganidek, oqibatsiz sabab ham bo’lmaydi, deydi
Forobiy.
Abu Rayhon Beruniy (973 — 1048) deyarli barcha fan sohalarida ijod etgan
buyuk qomusiy alloma va mashhur mutafakkirdir. U yaratgan 152 ta asardan 28
tasi bizgacha etib kelgan. Uning tabiatni o’rganishdagi hizmati kattadir. Alloma
jismlarning o’zaro tortishuvi, Quyosh va Oyning tutilishi, zarra, inersiya va sun`iy
tanlanish, rivojlanish anomaliyasi, Er qa`rida ro’y beradigan geotektonik siljishlar,
Er qiyofasining tadrijiy tarzda o’zgarib turishi, hilma — hil olamlar tug’risida
ilmiy bashoratlarni ilgari surgan. Uning falsafiy qarashlari tabiiy-ilmiy qarashlari
ta`sirida shakllandi. U modda va zamon, qonuniyat, zaruriyat va tasodifiyat,
harakat va rivojlanish, ziddiyat, sabab va oqibat kabi falsafiy muammolarga katta
e`tibor bergan.
Beruniyning asarlarida bilish masalalari muhim maqomga egadir. Bilishga
bo’lgan qiziqishning ikkita sababi bor. Birinchidan, bu o’ziga hos lazzatdir.
Ikkinchidan, bilishdan maqsad odamlar ehtiyojlarini qondirishdir. Bilish sezgilar
etkazib bergan ma`lumotlardan boshlanadi. Ular bilishning yuqori bosqichi aqliy
bilish uchun o’ziga hos ko’makchi va asos bo’lib hizmat qiladi. Bilimning chinligi
kuzatuv va sinov — tajriba orqali belgilanadi. Ular tufayli ashyolarning muhim
jihatlari o’rganiladi, ularning miqdoriy tomonlari aniqlanadi, bilish jarayonining
samaradorligi oshib boradi.
Beruniyga ko’ra, inson qiyofasi tabiat ta`sirining natijasidir. Uning ichki
qiyofasiga kelsak, uni inson cheksiz sa`y-harakatlar oqibatida tubdan o’zgartirishi
mumkin. Har bir kishi o’z hulq-atvorining sohibidir. Jamiyat tadrijiy o’zgarishlar

orqali rivojlanib boradi. Adolat, fuqaro uchun g’amho’rlik, zulmni bartaraf etish,
jamiyatni aql va adolat tuQi ostida boshqarish mutafakkirning idealidir.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) buyuk alloma va mutafakkir. U Buhoro yaqinidagi
Afshona qishlog’ida tug’ilib, Hamadon shahrida vafot etgan. Ibn Sinodan qolgan
ma`naviy me`ros tahminan 280 nomdan ziyodroqdir. Ular tibbiyot, falsafa,
mantiq, psihologiya, ahloq, musiqa, farmakologiya va boshqa sohalarga
bag’ishlangan. Olimning «Shifo kitobi» «Tib qonunlari», «Bilimlar kitobi»,
«Tabiat durdonasi» kabi asarlari mashhurdir. Borliqni talqin etishda Ibn Sino
Forobiy izidan borib, uni «vujudi vojib» va «vujudi mumkin»dan iborat, deb
e`tirof etadi. «Vujudi vojib» birinchi sabab vazifasini bajaradi. «Vujudi mumkin»
esa uning oqibatidir. Yaratilishi doimiy bo’lganligi uchun yaratilgan «vujudi
mumkin» ham abadiydir. Olimning sababiyatga oid mulohazalari e`tiborga
molikdir. Unga ko’ra, sabablar moddiy (muayyan holatni keltirib chiqaruvchi
sabab), faol (muayyan holatni o’zgartiruvchi sabab), shakliy (turli hil quvvatlar
bilan bog’langan sabab) va tugallovchi (barcha sabablarning pirovard maqsadi)
sabablardan iboratdir.
Ibn Sino Zakariyo ar-Roziy va Beruniy kabi jahon falsafiy tafakkuri tarixida
birinchilardan bo’lib kuzatuv va tajribaga muhim e`tibor qaratdi. Masalan, alloma
ular ko’magida hastaning holati, kelajakda kutilayotgan kayfiyati, dori-darmonlar
tarkibi, inson va atrof-muhit o’zaro munosabati muammolarini hal etishga urinadi.
Mutafakkir o’z asarlarida ilm va ahloq-odob uyg’unligi, inson kamoloti, baht-
saodat, ijtimoiy adolat, kishilarning o’zaro hamkorligi, hukmdorning burchi
tug’risida qiziqarli G’oyalarni ilgari surgan. Uning ta`kidlashicha, barchani bir hil
ijtimoiy mavqega erishtirib bo’lmaydi. Aslida ular uchun muayyan sharoit yaratib
bermoq lozim. Barchaning boy va mansabdor bo’lishi yoki hammaning qashshoq
bo’lishi jamiyatning tanazzuli va inqirozidir. Lekin inson o’zgalarga mehr-

oqibatli, g’amho’r bo’lmog’i, kerak vaqtda sahovat va muruvvat qo’lini
nochorlarga uzatishi zarurdir.
Markaziy Osiyoda ilk o’rta asrlar davrida keng tarqalgan tasavvuf ta`limotidagi
komil inson maqomi, nafsni tiyish, bag’rikenglik, diniy donishmandlik, Muso al-
Horazmiy va Ahmad al-Farg’oniy tadqiqotlarida ilgari surilgan tabiiy-ilmiy
G’oyalar, Forobiy, Beruniy va Ibn Sinoning tabiiy-ilmiy va falsafiy qarashlari,
fandagi yangi yo’nalishlar birinchi galda musulmon Sharqi, qolaversa, butun
jahon tabiiy-ilmiy va falsafiy tafakkurining ravnaqiga hayotbahsh ta`sir o’tkazib
keldi.

Rivojlangan o‘rta asrlarda markaziy Osiyo falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)