Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 55.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rojer Bekon nominalistik ta’limoti

Купить
“Falsafa tarixi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Rojer Bekon nominalistik ta’limoti MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. ROJER BEKON TARIXI VA ILMIY MEROSI 1.1. Rojer Bekon biografiyasi.....................................................................................5 1.2. Rojer bekon ilmiy merosi ....................................................................................8 II BOB. ROJER BEKON NOMINALISTIK TA’LIMOTI 2.1. Nominalistik dunyoqarash tushunchasi.............................................................12 2.2. Rojer Bekon nominalistik ta’limoti ...................................................................15 XULOSA................................................................................................................22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................23 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishini ushbu davrda ishlagan mashhur olimlar orasida Rojer Bekon siymosi alohida ajralib turadi, chunki u G arbiy Yevropa alkimyogarlari orasida birinchi bo libʻ ʻ o zining alkimyoviy nazariyasini yaratgan, shuningdek, o z tadqiqotlarida ʻ ʻ eksperimental usullardan foydalangan va uni targ ib qilgan. bilish usuli nafaqat ʻ tafakkur, balki tajriba orqali ham. Uning asarlaridan keng ensiklopedik bilimga ega bo lgan va o z davrida mavjud bo lgan deyarli barcha bilimlarga ega bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ olimning ilmiy qiziqishlari qanchalik keng va ko p qirrali ekanligini baholash ʻ mumkin. Uning asarlaridagi ko plab mulohazalar boshqa din va xalqlar haqidagi ʻ bilimlarni, ularning ilm-fandagi o sha davr uchun erishgan yutuqlarini ochib ʻ beradi. 1 Rojer Bekonga moyillik bilan bog langan juda ko p asarlar mavjud. Biroq, ʻ ʻ muallifligi bahsli bo lmagan asarlarning ham ko pi nashr etilmagan yoki chuqur ʻ ʻ o rganilmagan. Asosan, uning eng mashhur asarlari Bekon ishini o rganish uchun ʻ ʻ ob’ektlar sifatida olingan - “Buyuk ish” (Opus Majus), “Kichik ish” (Opus Minus) va “Uchinchi ish” (Opus Tertium). Rim papasi uchun yozilgan bu so nggi asarlar ʻ Bekonning butun ilmiy ishlarining jamlanmasi bo lib, ularning yozilish maqsadi va ʻ shartlaridan xulosa chiqarish mumkin bo lgan ma’lum bir buzilishlarga ega. Ularda ʻ biz olimning asarlari aslida nima ekanligini emas, balki ularni cherkovga qanday taqdim etishni xohlayotganini ko rishimiz mumkin.Aynan shu jihatlar kurs ishimiz ʻ dolzarbligir. Kurs ishing obyekti. Kurs ishi obyektiga kelsak ilmiy ishimiz sifatida Rojer Bekonning asarlari, shuningdek, uning alkimyoviy qarashlari va tadqiqotlari tashkil etilgan. Kurs ishining predmeti. Rojer Bekonning falsafa va mantiq an anasining ʼ asosiy yo nalishlarini aynan nominalistik ta’limoti jihati o rganishidir. ʻ ʻ Kurs ishi ning maqsadi va vazifalari. Kurs ishini maqsadi: 1 Brem, Edmund A. “Rojer Bekonning alkimyo tarixidagi o rni”. 1982 y. 561 bet. ʻ 3 - Rojer Bekon ta’limotidagi asosiy muammolarni aniqlash; - Rojer Bekon tomonidan bu masalalarning talqini va yechish usullari; - Rojer Bekon ta’limotiga nisbatan olimning diniy-falsafiy qarashlari; Uning vazifasi esa quyidagilar: - Rojer Bekon va uning boshqa zamondoshlarining falsafiy qarashlari o rtasidagi o xshashlik va farqlarni va bu farqlarning sabablariniʻ ʻ aniqlash; - Rojer Bekon merosining mantiqning keyingi rivojlanishiga ta’sirini kuzatish. Kurs ishining o rganilganlik darajasi. ʻ Jahon tarixiy merosini tahlil etish, uning ochilmagan qirralarini kashf etish, tarixiy merosimiz bilan birlashgan holda noyob shaxslarni o rganish menimcha ko p jihatdan tahlil etilmagan, shu o rinda ʻ ʻ ʻ biz bilmagan haqiqatlar anchaginaga o xshaydi. Shunday bo lsada ushbu jihat ʻ ʻ atroflicha olim, professor – mutaxassislar tomonidan o rganilgan. Rojer bekonning ʻ tarixiy merosi va noyob bizga qoldirgan ilmlari bo yicha ko plab tadqiqotlaridan ʻ ʻ foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishimiz kirish qism, asosiy qism, 2 ta bob va 4 ta bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. ROJER BEKON TARIXI VA ILMIY MEROSI 1.1. Rojer Bekon biografiyasi XIII asr - sxolastikaning “oltin davri” bir qator falsafiy maktablar va oqimlarning gullab-yashnagan davri bo lib, o rta asrlarning ko plab taniqliʻ ʻ ʻ mutafakkirlari yashagan va ijod qilgan davr, shu jumladan mashhurlarning eng mashhurlari - Albertus Magnus, Bonaventure, Foma Aquinas, Duns Scotus. Ammo bu yorqin va rang-barang fonda ham, o z zamondoshlari Doktor mirabilis - ʻ “Ajoyib doktor” laqabini olgan Rojer Bekon bugungi tadqiqotchilarni hayratda qoldirishda davom etmoqda. 2 Uning asarlari bir-biriga qarama-qarshi talqin va baholarni uyg otadi. ʻ Zamonaviy davrda, bugungi kunda ham keng tarqalgan Rojer Bekon obrazi birinchi zamonaviy olim - matematik va eksperimental tabiatshunos sifatida paydo bo ldi, u sxolastik bo sh gaplarni tanqid qildi va buning uchun “qora ruhoniylar” ʻ ʻ dan aziyat chekdi. Pozitivizm asoschisi, insoniyat uchun yangi dinni va xususan, oylar va kunlar avvalgidek xudolar va avliyolarning nomlari bilan emas, balki taqvim loyihasini taklif qilgan Avgust Kont taniqli madaniyat arboblari, “Dekart” oyining birinchi seshanbasini R. Bekonga bag ishlagan “(ya’ni noyabr). ʻ R.Bekonning pozitivistik qiyofasiga ma’lum bir munosabat ba’zi neotomist falsafa tarixchilarining asarlarida uni o zining ilmiy xizmatlari bilan emas, balki ʻ ziddiyatli tabiati bilan mashhur bo lgan g ayrioddiy va shuhratparast mutafakkir ʻ ʻ sifatida baholash edi. va zamondoshlari bilan umumiy til topa olmaslik. Ikkala baho ham, albatta, adekvat emas va ko p jihatdan oldindan o ylangan ʻ ʻ tushunchalarga bog liq: birinchisi - o rta asrlarni madaniyatning “qorong u asrlari” ʻ ʻ ʻ sifatida inkor etish, ikkinchisi - Foma Akvinskiy falsafasini idrok etish. O rta asrlar ʻ tafakkurining cho qqisi, Rojer Bekon esa ko p jihatdan u bilan ajralib turadi. ʻ ʻ Ammo bunday haddan tashqari hukmlardan tashqari, ochiq fikrli tadqiqotchini “Ajoyib tabib” asaridagi qarama-qarshi xususiyatlarning kombinatsiyasi hayratda qoldiradi. Bekon, haqiqatan ham, o z davrini keskin ʻ 2 O Konnor, Jon J.Robertson, Edmund.F. “Rodjer Bekon”, MakTutorning matematika tarixi arxivi, Sent- ʻ Endryus universiteti. 2011-yil. 283 bet. 5 tanqid qilgan: shu bilan birga, u butunlay unga, shu jumladan keng tarqalgan noto g ri qarashlarga asoslangan edi. Bekon tomonidan bildirilgan ko plabʻ ʻ ʻ samarali g oyalar ko pincha unchalik o ziga xos emas edi - sinchkovlik bilan ʻ ʻ ʻ o rganish shuni ko rsatadiki, ularning ba’zilari o zidan oldingi Robert ʻ ʻ ʻ Grossetestega, boshqalari arab faylasuflariga borib taqaladi, boshqalari aristotelizmda odatiy holdir. Bekon e’lon qilgan uslubiy iboralar, masalan, yolg on ʻ hokimiyatlarni tanqid qilish, ko pincha o z asarlarida qo llanilmaydi, bu ko pincha ʻ ʻ ʻ ʻ hozirgi nuqtai nazardan, o ta shubhali manbalarga nisbatan hayratlanarli ishonchni ʻ ko rsatadi. ʻ Bekon keng ko lamli islohotlarni taklif qildi, ularning tafsilotlari ʻ madaniyatning kelajakdagi rivojlanishining konturlarini ochib beradi, xususan, tajriba va matematikadan foydalanishga asoslangan Yangi asrning tabiiy fanlari va texnikasini rivojlantirish. Ammo shu bilan birga, uning “tajriba” va “matematika” so zlari haqidagi tushunchasi ularning zamonaviy tushunchasidan tubdan farq ʻ qiladi va o zi bashorat qilgan ajoyib ixtirolarini johil olomondan yashirin bo lsa ʻ ʻ ham, uzoq vaqtdan beri amalga oshirilgan deb hisoblardi. Bekon, agar u ilmiy va texnologik taraqqiyot haqida biron bir tasavvurga ega bo lsa, u faqat go daklik ʻ ʻ davrida. Qanday bo lmasin, u, o rta asrlar va uyg onish davrining ko plab ʻ ʻ ʻ ʻ mualliflari singari, inson kuchining eng yuqori cho qqisini o tmishdagidek emas, ʻ ʻ balki kelajakda ko rdi va yangisini yaratishga intilmadi, faqat qayta tiklashga ʻ harakat qildi, qaysiki hech bo lmaganda ma’lum darajada eski kuch. Bekonning ʻ yangi asrning emas, balki o rta asrlarning tipik mutafakkiri sifatidagi asosiy ʻ xususiyati shundaki, uning barcha falsafiy pozitsiyalari diniy xarakterdagi fikrlardan aniq ilhomlangan. Biroq, Bekon o rta asrlar dunyoqarashida qanchalik chuqur ildiz otgan ʻ bo lmasin va uning ishi odatda zamonaviy fan deb ataladigan fandan qanchalik ʻ farq qilmasin, Bekonni o qiyotganda uning ulug vor rejasi asosidagi g oyalarning ʻ ʻ ʻ o ziga xosligini his qilishdan qutulib bo lmaydi. va ularning rivojlanib, o zgarib, ʻ ʻ ʻ pirovardida hozirgi zamon madaniyatining ajralmas qismiga aylangan tushunchalarning rivojlanishi bilan chambarchas bog liqligi. Bekon Evropa ʻ 6 tarixida ilohiyot bilan uzviy bog langan va amaliy (diniy) maqsadlarga erishishgaʻ yo naltirilgan keng qamrovli bilim ensiklopediyasini yaratishga harakat qilgan ʻ birinchi mutafakkir bo ldi. U bu vazifani to liq bajara olmadi. Shunga qaramay, ʻ ʻ Bekon loyihasining o zi qisman Opus maius, Opus minus, Opus tertium, ʻ Compendium studii philosophiae, Compendium studii theologiae, shuningdek, bir qator ixtisoslashgan asarlarda uning Yevropa madaniyati tarixiga qo shgan asl ʻ hissasi bo lib qoldi. O rta asrlar va zamonaviy dunyoni bog laydigan aloqa. ʻ ʻ ʻ Rojer Bekonning entsiklopedik loyihasini baholash Opus maius, Opus minus va Opus tertium kabi asarlarning ayrim xususiyatlari tufayli qiyin bo lishi mumkin, ʻ agar har xil qismlarning ko zga ko rinadigan heterojenligi, kompozitsion ʻ ʻ bo shashmasligi, takrorlanishi, ichki tuzilishi hisobga olinmasa. qarama- ʻ qarshiliklar, etarli darajada ishlab chiqilmagan. Ko p mavzular Bekon bu ishlarni ʻ imkon qadar tezroq bajarilishini so ragan Papa Klement IV uchun tayyorlagan ʻ shoshqaloqlik bilan bog liq. Darhaqiqat, bu asarlarning barchasi Bekonning ʻ tugallanishning turli bosqichlarida bo lgan bir qator oldingi asarlari ʻ jamlanmasidir. 3 3 Gerbermann, Charlz, (1913), “Rodjer Bekon”, Katolik entsiklopediyasi, Nyu-York: Robert Appleton kompaniyasi. 1998 y. 714 bet. 7 1.2. Rojer bekon ilmiy merosi Aristotel singari Bekon ham nazariy va amaliy (axloqiy) falsafani ajratdi. Ingliz faylasufi uchun bu farq quyidagicha ko rinadi: nazariy falsafa yaratilishʻ orqali Yaratuvchini bilishga intiladi, axloqiy falsafa esa axloqning pokligini, adolatli qonunlarni va ilohiy kultni o rnatadi, shuningdek, ulug vor va foydali ʻ ʻ tarzda [insonga intilishga] nasihat qiladi. kelajak hayotining baxti. Ammo Aristotel tafakkurli hayot tarzini eng yaxshi turmush tarzi deb hisoblagan va shunga muvofiq nazariy falsafaning ahamiyatini ta’kidlagan bo lsa, Bekon axloq ʻ falsafasini afzal ko rgan. Uning fikricha, barcha bilimlar najot, abadiy hayotga ʻ erishish maqsadiga ega bo lib, uning vositasi cherkov va nasroniy davlatidir: ʻ Donolik nuri bilan Xudoning cherkovi qurilgan, sodiqlarning davlati. qurilgan, kofirlarning dinini qabul qilish amalga oshiriladi va yovuzlikda davom etayotganlarni xristian qonini to kish bilan emas, balki donolik kuchi bilan ʻ jilovlash va cherkov chegaralaridan chetga surish mumkin. Demak, hikmatning hidoyat kuchi talab qilinadigan har bir narsa mana shu to rt narsaga to g ri keladi ʻ ʻ ʻ va boshqa hech narsa bilan bilan bog lanib bo lmaydi”. Yaxshilik va yomonlik ʻ ʻ bilan bog liq harakatlarni ko rib chiqadigan axloq falsafasi, birinchi navbatda, ʻ ʻ amaliy deb ataladi, lekin boshqa fanlar unga bo ysunadi. Biroq, amaliyot keng ʻ tushuniladi, har qanday samarali fanga o xshaydi va keyin boshqa ko plab fanlar ʻ ʻ amaliydir. Bekonning fikricha, haqiqiy bilim bitta; Bu yagona Xudo tomonidan yagona dunyoga berilgan yagona to g ri najot yo li haqidagi bilimdir: Muqaddas Bitikda ʻ ʻ ʻ to liq o z ichiga olgan bitta mukammal donolik bor va u qonun va qonunlar ʻ ʻ yordamida tushuntirilishi kerak. falsafa va shu ilmlar tufayli Ilohiy haqiqatning talqini yuzaga keladi. Bekonning Muqaddas Yozuv inson uchun zarur bo lgan barcha ʻ haqiqatlarning manbai ekanligiga ishonchi zamonaviy davr uchun (lekin O rta ʻ asrlar uchun emas) Bibliyadan ilmiy ma’lumotlar manbai sifatida, shu jumladan fizika masalalarida foydalanish juda g alatiligini tushuntiradi. Masalan, Bekon ʻ kamalakning tabiatini na qadimgi yunon, na arab olimlari bilishi mumkin 8 emasligini ta’kidlaydi, chunki uni faqat Bibliyada kamalak haqida aytilganlar asosida tushunish mumkin: Men osmon bulutlaridagi kamalak Yer yuzida boshqa suv toshqini bo lmasligi uchun (Ibtido 9:13), ya’ni kamalakning maqsadi suvningʻ bug lanishidir, shuning uchun kamalak paydo bo lganda, har doim shunday ʻ ʻ bo ladi. suvning son-sanoqsiz tomchilarga tarqalishi va ularning quyosh nurlari ʻ tufayli bug lanishi, turli xil aks ettirish va sinishi natijasida to plangan, buning ʻ ʻ natijasida kamalak paydo bo ladi. ʻ Bekonning Injil kitobining (aslida apokrifik) obro sidan foydalanishining ʻ yana bir qiziqarli va tarixiy muhim misoli geografiyaga tegishli: “Hindistonning Sharqdagi ekstremal qismi bizdan va Ispaniyadan juda uzoqda. Ammo Ispaniyaning Yerning narigi tomonidagi uchidan dengiz uchun juda kam joy borki, u Yerning to rtdan uch qismini qoplay olmaydi. Shunday qilib, Ezra IV kitobda ʻ Yerning olti qismida aholi yashaydi, ettinchisi esa suv bilan qoplanganligini aytadi. Aynan mana shu joy Ispaniyaning Osiyoning sharqiy chekkasiga nisbatan yaqin joylashgani, Xristofor Kolumbning Hindistonga g arbiy yo l ochishga qiziqishiga ʻ ʻ sabab bo lgan. Ma’lumki, bu yo nalishda Kolumb Osiyo o rniga o sha paytda ʻ ʻ ʻ ʻ noma’lum qit’a - Amerikaga suzib ketgan, garchi u hayotining oxirigacha bu haqda hech qachon bilmagan. Haqiqiy falsafa, Bekonning fikriga ko ra, nasroniylik, najotkorlik maqsadiga ʻ qaratilgan, hatto uning qoidalari xristian bo lmagan faylasuflarda bo lsa ham, ʻ ʻ Rojer Bekon ularni chuqur hurmat qiladi: birinchi navbatda, bu Aristotel, shuningdek, Seneka, Platon, Suqrot, shuningdek, arab sharhlovchilari va Aristotelning davomchilari - Avitsenna, Averro va boshqalar. Rojer Bekonning fikricha, nasroniy mutafakkirlari nasroniy bo lmagan ʻ falsafani uzoq vaqt davomida quyidagi sabablarga ko ra rad etishgan: Cherkov ʻ otalari - chunki u o rnatilgan nasroniylik e’tiqodi bilan raqobatlashgan va ʻ ko pincha yolg on g oyalar, ayniqsa sehrli g oyalar bilan aralashib ketgan; 12-asr ʻ ʻ ʻ ʻ mutafakkirlari - cherkov otalarining ishlariga havolalar asosida, ularning fikrlari sabablarini tushunmasdan; Bekonning zamondoshlari - chunki “ular ahamiyatsiz va bo sh narsadan zavqlanishadi”. Biroq, falsafa nasroniylikka mutlaqo zid emas. ʻ 9 Rojer Bekon Avgustinning so zlaridan iqtibos keltiradi: Xristianlar o zlariningʻ ʻ kitoblarida mavjud bo lgan foydali narsalarni faylasuflardan, noqonuniy egalaridan ʻ o rganishlari kerak, chunki faylasuflarning oltin va kumushlari o z-o zidan ʻ ʻ ʻ yaratilgan emas, go yoki hamma joyda to kilib ketgan ilohiy providensiyaning ʻ ʻ universal konlaridan olingan. Bekon nasroniy bo lmagan faylasuflar orasida ilohiy donolik ʻ elementlarining mavjudligini barcha haqiqiy bilimlar ilohiy ma’rifatning (illuminatio) natijasi ekanligi bilan izohlaydi . Bu kontseptsiya Aristotelning “Ruh haqida” risoladagi “faol” va “potentsial” intellekt haqidagi bayonotlarini talqin qilish bilan bog liq. Bekonning fikricha (undan oldingi ko plab sharhlovchilar ʻ ʻ kabi) “haqiqiy” aql Xudoga yoki farishtalarga, “mumkin” aql esa Xudodan ma’lum haqiqatlar bilimini oladigan individual inson qalbiga tegishlidir. (Boshqa talqinlar ham bor edi: masalan, Foma Akvinskiy har ikkala intellekt insonning individual ruhiga tegishli, Averro esa - ularning hech biri unga tegishli emas, ikkalasi ham butun insoniyat uchun umumiydir, deb hisoblagan). Tomas Akvinskiydan farqli o laroq, Rojer Bekon “tabiiy aql”ga haqiqatan ʻ ham ishonmaydi va inson chuqur falsafiy haqiqatlarga mustaqil ravishda erisha olishiga ishonmaydi: falsafada inson qobiliyatlari cheklanganligiga misol sifatida Bekon sxolastikaning cheksiz bahslarini keltiradi. universallarning mashhur muammosi. Shu sababli, Bekon nasroniy bo lmaganlarning falsafiy haqiqatlari ʻ Eski Ahd patriarxlari va Ilohiy Vahiyni olgan payg ambarlarga borib taqaladi, deb ʻ hisoblaydi, ya’ni Xudo tomonidan maxsus yoritilgan. Shunday qilib, nasroniy dini falsafaning tugallanishini ifodalaydi, unda nasroniy bo lmaganlar ham ishtirok ʻ etadilar: “kofir faylasuflar hozir ham ilohiylik bilan bog liq bo lgan narsalarni ʻ ʻ bilishmaydi; va agar bu ularga to liq falsafa tamoyillari (ya’ni kofirlar falsafasidan ʻ kelib chiqadigan hayotiy dalillar orqali, garchi ular Masihning imoni orqali o z ʻ kamolotini olgan bo lsalar ham) va qarama-qarshiliksiz isbotlangan holda taqdim ʻ etilgan bo lsa, unda ular ular taklif qilgan haqiqatdan xursand bo lishadi, chunki ʻ ʻ ular donolikka ochko z va nasroniylardan ko ra ko proq bilimdondirlar. Biroq, men ʻ ʻ ʻ ular nasroniylik dinining ma’naviy qoidalaridan biron bir narsani isbotlashlari 10 mumkin deb da’vo qilmayman, lekin [ya’ni] ko plab umumiy mantiqiy haqiqatlarʻ borki, har qanday donishmand buni o zi bilmagan holda boshqasidan osongina ʻ idrok etadi. “Zamonaviy til bilan aytganda, xristianlar va xristian bo lmaganlar ʻ o rtasida umumiy falsafiy haqiqatlarning mavjudligi, Bekonning fikriga ko ra, ʻ ʻ dinlararo muloqot uchun asos bo lib, uning maqsadi butun dunyoda yagona ʻ xristian dinini o rnatish deb hisoblagan.” ʻ 4 Opus maius teologik kitob emas, balki falsafiy kitobdir: Bekonning so zlariga ko ra, u faqat nasroniylar va nasroniy bo lmaganlar uchun umumiy ʻ ʻ ʻ bo lgan yoki nasroniy bo lmagan faylasuflar tomonidan osongina qabul qilinishi ʻ ʻ mumkin bo lgan mavzularga bag ishlangan. Opus maius yetti qismdan iborat ʻ ʻ bo lib, oxirgi qism go yo butun falsafa binosini toj kiygandek, axloqiy falsafaga ʻ ʻ bag ishlangan, ammo bu axloqiy falsafa to g ridan-to g ri Vahiyga asoslangan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ilohiyotga kirishni tashkil qiladi. Bekonning so zlariga ko ra, falsafa shuni ʻ ʻ ko rsatadiki, falsafa chegarasidan tashqarida boshqa fan bo lishi kerak falsafa oliy ʻ ʻ fanni kashf qilish uchun keladi va uni Ilohiy ilm deb da’vo qiladi. 4 Gerbermann, Charlz, (1913), “Rodjer Bekon”, Katolik entsiklopediyasi, Nyu-York: Robert Appleton kompaniyasi 2005-yil, 386 bet 11 II BOB. ROJER BEKON NOMINALISTIK TA’LIMOTI 2.1. Nominalistik dunyoqarash tushunchasi Nominalizm (lot. nominalis - nomlar bilan bog liq, nominal, nomdan -ʻ nom) universallar muammosini hal qilishning asosiy falsafiy yo nalishlaridan ʻ biri va tarixan materializmning birinchi shaklidir. Uslubiy jihatdan so nggi o rta ʻ ʻ asrlardan boshlab nominalizm fanni uyg otishning o ziga xos empirik falsafasiga ʻ ʻ aylandi. Nominalizmga ko ra, tafakkur va ongdan tashqaridagi ob’ektiv dunyo ʻ butunlay empirik dunyodir. Shuning uchun, hissiy tajribadan tashqarida ob’ektiv haqiqat yo q. ʻ So zning jismoniy ma’nosida faqat konkret narsalar - individlar ʻ mavjud. Shuning uchun nominalizm ontologiyasi faqat jins-tur tartibining minimal sinflariga (infima turlari), faqat bitta “haqiqat darajasi” - fazoviy-vaqtinchalik ob’ektlar darajasiga (“faktlar”, “o ziga xosliklar”, “atomlar” va boshqalar) imkon ʻ beradi) ular faqat “o zlarida” mavjud bo lib, ular o rtasidagi barcha mumkin ʻ ʻ ʻ bo lgan munosabatlar va hatto ularning ba’zi xususiyatlari biz ularni qanday ko rib ʻ ʻ chiqishimizga bog liq. ʻ Hissiy tajribada berilmagan mavhum ob’ektlarga (mavhum mohiyatlar, universallar) kelsak, ular “o z-o zidan” (tafakkur va nutqdan tashqari) ʻ ʻ mavjud emas. Ular o zlarining haqiqiy mavjudligi va ma’nosi uchun moddiy ʻ tashuvchisi - tilga qarzdorlar. Va mavhum ob’ektlarning mavjudligi sof og zaki ʻ bo lganligi sababli, ularni ontologiyaga kiritish qabul qilinishi mumkin emas. ʻ 5 Nominalizmning bu umumiy munosabati falsafa va fanning rivojlanishi bilan xususiy rivojlanishlar bilan to ldirildi va boyidi. ʻ Zamonaviy nominalizm mavhum ob’ektlarni ontologiyadan chiqarib yuborar ekan, ular mavhumlikdan to g ri foydalansa va foydali abstraksiyalarni keraksizlaridan ajrata olsa, ularni ʻ ʻ nazariy yoki ilmiy amaliyotda qo llashni taqiqlamaydi va buning uchun, birinchi ʻ navbatda, zarur, kiritilgan abstraksiyalarning izchilligini isbotlay olish, xususan, mos empirik modelni izlash orqali ularni istisno qila olish. Masalan, “yaxshi” va “go zallik” mavhumliklaridan foydalanish gnoseologik jihatdan mehribon odamlar ʻ va go zal ayollarning mavjudligi kabi aniq empirik fakt bilan oqlanadi. ʻ 5 O Konnor, Jon J.Robertson, Edmund.F. “Rodjer Bekon”, MakTutorning matematika tarixi arxivi, Sent- ʻ Endryus universiteti. 2008-yil, 304 bet 12 Nominalizm ularning kontekstual ta’riflari amaliyotini mavhum ob’ektlarni kiritishning oddiy maqbul usuli deb hisoblaydi. Bunda mavhum predmetlar nazariyaga façon de parler yoki ramziy fantastika sifatida kiritiladi. Ushbu ramziy uydirmalarning “ichki” ma’nosi yo q, lekin ulardan foydalanish haqiqiy ob’ektlarʻ haqida juda mazmunli bayonotlarni shakllantirish uchun “yorliq” bo lib xizmat ʻ qiladi, ayniqsa bu ob’ektlar soni juda katta yoki cheksiz bo lgan hollarda. ʻ Shunday qilib, ular “bu qizil” va “bu qizil” va “bu” deyish o rniga “hamma narsa qizil” ʻ deyishadi, ya’ni. barcha qizil narsalarni ro yxatga olish o rniga. ʻ ʻ Tegishli kontekstli ta’rifga ko ra, bu sinfni ob’ektiv ob’ekt sifatida qabul qilmasdan, barcha natural ʻ sonlar sinfining mavhumligini shakllantirish mumkin. 6 Haqiqiy sonlar arifmetikasida xuddi shu turdagi abstraktsiya “log x ” kontekstida ma’noga ega bo lgan “logarifm” dir, ʻ bu erda x haqiqiy va bundan tashqari, musbat sondir. Ko rinib turibdiki, bunday ramziy uydirmalar kognitiv ʻ ahamiyatga ega emas, chunki ular muayyan faktlarni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, “log x ” kontekstini tegishli raqam bilan almashtirish orqali yo q ʻ qilish mumkin: musbat, salbiy yoki nol, qo g irchoq emas. Va shunga qaramay, ʻ ʻ nominalizmning dasturiy talabining aniqligiga qaramay, ushbu talabni amalga oshirish, ayniqsa, mavhum ob’ektlarni ilmiy nazariyalar ontologiyasidan, xususan, matematika ontologiyasidan chiqarib tashlash haqida gap ketganda, doimo qiyinchiliklarga duch keldi. Bu qiyinchiliklar “istisno”g oyasining shubhali ʻ ekanligini ko rsatadi. ʻ To plamlar nazariyasining nominalistik versiyasini qurishda ʻ zarur bo lgan semantik aniqlanish tushunchasi, potentsial realizatsiya ʻ va identifikatsiya mavhumligini hisobga olmaganda, cheksiz bo lmagan ʻ abstraktsiyalardan foydalanishni nazarda tutadi. Nazariyaga kiritilgan ob’ektlarning mutlaq konkretligi va individualligi ( individualizatsiya ) talabi bilan vaziyat eng yaxshi emas, chunki “biz nominalistik tezisni til ob’ekti bilan cheklagan paytdan boshlab, metatilda sezgidan erkin foydalanishga imkon beradi. bu tezis mavjud bo lish huquqini yo qotadi. Tahlil ʻ ʻ bizni “konkret narsa” tushunchasining o zi nominalistik postulatni ʻ 6 Rojer Bekon konvergentsiyadan iqtiboslar. 2016-yil, 480 bet. 13 qanoatlantirmasligiga ishontiradi. Biz amalda duch keladigan narsa doimo ko proqʻ yoki kamroq konkretdir. Har qanday qat’iy muqobil faqat abstraksiya orqali mumkin”. Nominalizmning kelib chiqishi antik davrga borib taqaladi. Ilk antik davrda uning birinchi vakillari Platonning “g oyalar olami” ning muxoliflari bo lgan ʻ ʻ Antisfen (kinik) va Sinoplik Diogen bo lib, ular nominalistik nuqtai nazarni ʻ axloqiy asos sifatida qo yganlar va so nggi antik davrda mantiqni nominalistik ʻ ʻ tarzda taqdim etgan Mars Kapellalari edi. Ba’zi ilohiyot dogmalarining nominalistik talqini (Tours Berengar va Roscellinus tomonidan) cherkovda norozilikni keltirib chiqardi - nominalizm Suissons kengashida qoralangan (1092). Biroq, bu so nggi o rta asrlarda falsafiy antropologiya (Gentlik Genrix), ʻ ʻ psixologiya (A. de Serechal) va mantiq (Ispaniyalik Pyotr, Uilyam Okham, Jan Buridan) sohasida taqdim etilgan nominalistik g oyalarning tarqalishini to xtata ʻ ʻ olmadi). Ayni vaqtda nominalizm sxolastikadan ajralgan eksperimental fan falsafasi sifatida shakllana boshladi (Nikolay Xotrlik, Nikolay Orezm, Rojer Bekon). Uyg onish davrida nominalizm mafkurasi ham ko plab tarafdorlarini topdi ʻ ʻ (L. Valla, X. Vives, Nizoliy). Hozirgi zamonda nominalizm sensatsionizm shaklini oladi: T.Gobbs, J.Lokk va fransuz materialistlari, bir tomondan, J.Berkli va D.Yyum, ikkinchi tomondan. Aynan shu davrda F.Brentanoning keyingi falsafiy asarlarida qayta tiklangan zamonaviy nominalizmga xos semiotik ta’limotning asoslari yaratildi. Ammo mustaqil ravishda nominalizm matematikaning nazariy asoslari inqirozi (Frantsiya va Rossiyada samaradorlik va konstruktivizm) va rasmiy mantiq (Polsha mantiqiy maktabining sa’y-harakatlari), shuningdek nazariyani isbotlash bilan bog liq holda o zini namoyon qiladi. ʻ ʻ (finitizm). Bunga parallel ravishda nominalizm B.Rassel va Vena doirasi mafkurachilarining asarlarida neopozitivizm doirasida mustaqil harakat sifatida shakllanib, yangi nazariy asoslanadi. 7 7 Rodjer Bekonning yuzining klassik yog och naqshlari Munson va Teylorning Jeynning Aviatsiya ʻ tarixida 1972 yilda paydo bo lgan. 172 bet ʻ 14 2.2. Rojer Bekon nominalistik ta’limoti Bekonning fikriga ko ra, axloq falsafasi o z navbatida to rt qismgaʻ ʻ ʻ bo linadi: birinchisi - Xudo va farishtalarga nisbatan insonning to g ri xatti- ʻ ʻ ʻ harakatlarini asoslaydi, ikkinchisi - boshqa odamlarga nisbatan, uchinchisi - o ziga ʻ nisbatan va to rtinchisi, nasroniylik e’tiqodi foydasiga dalillarni o z ichiga ʻ ʻ oladi. Birinchi qism, Bekon fikricha, Xudoning borligi, Uning qudratliligi, cheksizligi, yagonaligi, uchligi, dunyoni Xudo tomonidan yaratganligi, farishtalar va inson ruhlarining mavjudligi, ruhning o lmasligi, Ilohiy inoyat, o limdan ʻ ʻ keyingi mukofot, Xudoga sig inish va axloqiy me’yorlarga bo lgan ehtiyoj, Vahiy ʻ ʻ zarurligi, Masihning Xudo odamligi. Axloqiy falsafaning ikkinchi qismi, Bekonning fikricha, asosan oila tuzilishiga tegishli va davlat, uning nazariyasida u asosan Avitsennaga ergashadi. Uchinchi qism shaxsiy fazilatlarga bag ishlangan; ʻ Bekonning taqdimoti asosan qadimgi mualliflardan, birinchi navbatda Aristoteldan iqtiboslarni o z ichiga oladi. ʻ Nihoyat, to rtinchi qismda (birinchi qism bilan ma’no jihatdan bir-biriga ʻ to g ri keladi) Bekon nasroniylik foydasiga mantiqiy dalillarni ko rsatadi, ular ʻ ʻ ʻ ma’lum bir dinga e’tiqod qiluvchi “dono” xristian bo lmaganlarni ishontirishi ʻ mumkin (“Men oddiy va qo pol” falsafa, kofirlarni usullari, ularning asosiy ʻ qismiga to g ri keladi, lekin bu ma nosizdir. Chunki olomon juda nomukammal, ʻ ʻ ʼ shuning uchun olomon uchun mo ljallangan imon foydasiga dalillar qo pol, ʻ ʻ ibtidoiy va noloyiqdir. Shuning uchun men uzoq davom etmoqchiman va donishmandlar hukm qilishlari mumkin bo lgan dalillarni keltirmoqchiman). ʻ Shunga qaramay, Bekon ta’kidlaganidek, nasroniy e’tiqodi faqat mantiqiy dalillarga asoslanishi mumkin emas: birinchi navbatda, cherkovga, Muqaddas Bitikga, azizlarga va katolik o qituvchilariga ishonish kerak. ʻ Biroq, u xristian bo lmaganlar tomonidan ham qabul qilinishi mumkin bo lgan ushbu ishonchning ʻ ʻ oqilona asoslari bilan qiziqadi. Bunday dalillarni izlash davrning o ziga xos ʻ xususiyati edi: Foma Akvinskiyning butparastlariga qarshi Summa ham, Lullning Buyuk San’ati ham ushbu muammoga bag ishlangan. Bekon beshta ʻ 15 asosiy nasroniy bo lmagan diniy va etnik jamoalarni (butparastlar; butparastlar)ʻ ko rib chiqdi ʻ . Uning ko pgina fikrlari XIII asr uchun ajoyibdir. ʻ boshqa dinlar va xalqlar haqida bilim. Biroq, zamonaviy nuqtai nazardan, Bekon, ehtimol, haddan tashqari shoshqaloqlik bilan taqdim etgan oqilona dalillarga asoslangan murojaat qilish qulayligini biroz oshirib yuborganga o xshaydi. ʻ Masalan, Bekon musulmonlarning imon keltirishining sabablaridan birini “sarasen faylasuflari o zlarining diniy ʻ ta’limotlarini rad etishlari”da ko rdi, ehtimol arab aristotelchilari (birinchi ʻ navbatda, Avitsenna va Averrolar) va bir qator olimlarning xulosalari o rtasidagi ʻ qarama-qarshiliklarni nazarda tutgan. Islom aqidalari. Shuni ta’kidlash kerakki, birinchidan, bu mutafakkirlar tomonidan inkor etilgan doktrinal pozitsiyalar (masalan, dunyoning abadiyligi va o liklarning tana tirilishi) islom va nasroniylik ʻ o rtasida umumiy bo lsa, ikkinchidan, tarixiy nuqtai nazardan, bundaylarning ʻ ʻ mavjudligi. qarama-qarshiliklar islom va arab aristotelizmining inqiroziga olib keldi. Rojer Bekon barcha fanlarning haqiqiy diniy maqsadi bilan bir qatorda, ularning moddiy mevalari, texnologiya, tibbiyot va hayotning boshqa jabhalariga ta’siri, ya’ni so zning zamonaviy ma’nosida “amaliy qo llanilishi” bilan ham ʻ ʻ qiziqdi; O zining buyuk vatandoshi va familiyasi Frensis Bekon kabi uch asr ʻ o tgach, fransisk faylasufi ham shunday deyishi mumkin edi: “Bilim – bu ʻ kuch”. Rojer Bekon tomonidan bashorat qilingan mashhur texnologik ixtirolar ro yxatini keltirish o rinlidir: “navigatsiya asboblari shunday yaratilishi mumkinki, ʻ ʻ eshkakchilarsiz katta kemalar daryolar va dengizlarni bir kishi boshqaradigan va ular eshkakchilar bilan to ldirilganidan ko ra tezroq o tishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Qizig i ʻ shundaki, Bekon bu ixtirolarning barchasini kelajakning emas, balki o tmishning ʻ ishi deb hisoblagan: Va bularning barchasi qadimgi zamonlarda yaratilgan va, albatta, bizning davrimizda yaratilgan, faqat parvoz uchun asbobdan tashqari, Men uni ko rgan odamni ko rmagan va tanimaganman. ʻ ʻ Ammo men buni qanday qilishni o ylab topgan bir donishmandni bilaman. ʻ Bekon ilm-fan oldiga qo ygan ʻ yana bir qiziqarli vazifa inson umrini hech bo lmaganda, Injilga ko ra, birinchi ʻ ʻ 16 odamlar yiqilishdan keyin (ya’ni, ming yilga yaqin) yashagan davrgacha uzaytirish edi. Rojer Bekon ilm-fanning rivojlanishi kelajakda oltin asr boshlanishiga olib keladi degan g oya bilan sug orilgan edi.ʻ ʻ O zining deyarli shubhasiz ateizmiga ʻ qaramay, u yaqinlashib kelayotgan buyuk kashfiyotlar haqida diniy payg ambarning yuqori ishtiyoqi bilan yozgan va ilm-fan taqdiriga o ziga xos ʻ ʻ ziyoratgoh sifatida qaragan. Bekon o zining tugallanmagan “Yangi Atlantida” ʻ falsafiy utopiyasida ilgari qilingan barcha kashfiyotlarni “Sulaymon uyidagi” yangi ixtirolarga muntazam ravishda qo llaydigan dono, kichik orol xalqining baxtli va ʻ farovon hayotini tasvirlaydi. “ Yangi Atlantis” aholisi bug ‘dvigateliga, issiq havo shariga, mikrofonga, telefonga va hatto doimiy harakat mashinasiga ega. Eng yorqin ranglarda Bekon bularning barchasi inson hayotini qanday yaxshilashini, go zalligini va uzaytirishini tasvirlaydi. ʻ “Taraqqiyot” ning mumkin bo lgan zararli ʻ oqibatlari haqidagi fikr uning xayoliga ham kelmaydi. Frensis Bekonning barcha asosiy kitoblari “Fanlarning buyuk tiklanishi” (yoki “Fanlarning buyuk tiklanishi”) deb nomlangan ulkan asarga birlashtirilgan. Muallif unda o z oldiga uchta vazifani qo yadi: 1) barcha fanlarni ʻ ʻ ko rib chiqish (falsafaning alohida rolini belgilash bilan), 2) tabiiy fanning yangi ʻ usulini ishlab chiqish va 3) uni yagona tadqiqotga qo llash. ʻ Bekonning “Bilim taraqqiyoti to g risida” va Fanlarning qadr-qimmati va ʻ ʻ ko payishi to g risida” insholari birinchi muammoni hal qilishga ʻ ʻ ʻ bag ishlangan. ʻ ”Ilmlarning qadr-qimmati va yuksalishi haqida kitobi “Buyuk tiklanish”ning birinchi qismini tashkil etadi. Bekon unda inson bilimlari haqida umumiy ma’lumot beradi (globus intellectualis). Ruhning uchta asosiy qobiliyatiga (xotira, tasavvur va aql) ko ra, u barcha fanlarni uchta tarmoqqa ajratadi: “tarix” ʻ (umuman, gumanitar va tabiiy tajriba), she’riyat va falsafa. Falsafaning uchta ob’ekti bor: Xudo, inson va tabiat. Biroq, Xudo haqidagi bilim, Frensis Bekonning so zlariga ko ra, inson ongi uchun mavjud emas va faqat ʻ ʻ vahiydan olinishi kerak. Inson va tabiatni o rganadigan fanlar antropologiya va ʻ fizikadir. Bekon tajribali fizikani “barcha fanlarning onasi” deb hisoblaydi. U 17 metafizikani (narsalarning asosiy sabablari haqidagi ta’limotni) fanlar qatoriga kiritadi, lekin unga keraksiz spekulyatsiya sifatida qarashga moyil. Fanlarning buyuk qayta tiklanishining ikkinchi qismi yangi organon bo lib,ʻ u erda Bekon o zining yangi ilmiy usulini belgilaydi. ʻ U “Buyuk tiklanish”ning yana to rt qismini yozish niyatida edi, lekin bunga ulgurmadi. ʻ Uchinchi qismda Bekon “Tabiiy va eksperimental tarix” ni taqdim etmoqchi edi. To rtinchi qism ʻ “Aql zinapoyasi” deb nomlanishi kerak edi. Unda faylasuf yanada ilg or ʻ kashfiyotlarga tayyorgarlik ko rish maqsadida uchinchi qismda to plangan fakt va ʻ ʻ hodisalarning sabab va oqibatlarini ko rsatmoqchi edi. ʻ “Fanlarning buyuk tiklanishi” ning beshinchi qismida (“Falsafaning dastlabki asoslari to g risida”) ʻ ʻ Bekon eng keng tarqalgan va tasdiqlangan umumiy falsafiy fikrlarni to plash ʻ haqida o ylagan, oltinchisida (“Ikkinchi falsafa”) – xulosalar. bu fikrlar induktiv ʻ metodlar yordamida tuzilgan. 8 “Buyuk fanlar Uyg onish davri”ning ikkinchi qismi “Yangi organon” (1620) ʻ asaridir. Falsafa tarixidagi “Organon” Aristotelning mantiqqa oid asarlarining umumiy to plamini anglatadi. ʻ Aristotel ta’limotida mantiq asosiy metod rolini o ynadi. ʻ Yangi organon sarlavhasidan ko rinib turibdiki, Bekon Aristotelning eski ʻ metodologiyasini yangisiga qarama-qarshi qo ymoqchi. ʻ Ushbu kitobda u Aristotelga qarama-qarshi bo lgan tabiatni tushunish usulini ʻ shakllantiradi. Ushbu uslubning asosi mavhum mantiqiy xulosalar emas, balki empirizm va tajribadir. Tajribaning qadr-qimmati antik davrda allaqachon tan olingan. O rta asrlarda Buyuk Albert, shuningdek Frensis Bekonning vatandoshi va ʻ faylasuf Rojer Bekonbunga e’tibor berishgan. Ammo Frensis Bekonning o tmishdoshlari tasodifiy tajribadan foydalanganlar va u Yangi Organonni ʻ rejalashtirilgan eksperiment, uslubiy tadqiqot bilan almashtirishga chaqiradi. Bekonning fikriga ko ra, bilimlarning rivojlanishi tasodifiy kashfiyotlarga ʻ asoslanmasligi kerak, balki oldindan o ylangan ʻ jarayonsifatida davom etishi kerak. U o z falsafasining asosiy maqsadini ʻ to g ri ʻ ʻ ixtiro usulini shakllantirishda 8 Gerbermann, Charlz, (1913), “Rodjer Bekon”, Katolik entsiklopediyasi, Nyu-York: Robert Appleton kompaniyasi. 2021-yil. 389 bet. 18 ko radi.ʻ Bunday usulsiz, Bekon ishonadi, hatto kuchli aqllar ham behuda harakat qiladi. To g ri yo lda yurgan cho loq, to g ri yo lda yugurmayotgan bo lsa, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shogirddan o zib ketishi mumkin; ʻ undan ham ko proq, pachoq qanchalik tez ʻ yugursa, yo ldan adashgan bo lsa, cho loq uni ortidan shunchalik uzoqroqqa ʻ ʻ ʻ qoldiradi. Bekon o z falsafasida yangi fan tajribadan kelib chiqishi kerak, deb ʻ hisoblaydi, lekin u hech qanday holatda uni oddiy, kundalik, o rtacha odamning ʻ tanqidiy g oyalari bilan tenglashtirmaydi. ʻ Aksincha, keng tarqalgan qarashlar juda ko p yolg onni o z ichiga oladi, chunki inson ongini tekis bo lmagan sirtli oynaga ʻ ʻ ʻ ʻ o xshatish mumkin, uning ustiga narsalardan nurlar tushadi va o z xususiyatlarini ʻ ʻ bilan aralashtirib, buziladi. Aristotel mantiqiy xulosalardagi xatolarga ishora qilganidek , Bekon ham empirik in’ikoslardagi xatolarni ko rsatib, haqiqiy ʻ tajribani zararli nopoklardan tozalashni xohlaydi. U buni butlar haqidagi mashhur ta’limotida - yolg on odatlar va noto g ri ʻ ʻ ʻ qarashlarda qiladi, ular xayoliy xudolarga sig inish kabi odamlarni jiddiy xatolarga ʻ olib keladi. Bekon to rt turdagi butlarni nomlaydi. ʻ G orning butlari (idola specus) – bu shaxsning his-tuyg ularining o ziga ʻ ʻ ʻ xosligi va noto g ri hayotiy taassurotlaridan kelib chiqadigan aldashlar. ʻ ʻ Bir nechta odamlarning tajribasini taqqoslash orqali ulardan xalos bo lish nisbatan oson. ʻ Hokimiyatga ishonish natijasida yaratilgan teatr butlari (idola theatri) yanada jiddiyroqdir (falsafada, Bekonning so zlariga ko ra, eng xavfli narsa bu ʻ ʻ “metafizik” Aristotelga qullik bilan hayratlanishdir). Biz hamma narsaga o z ʻ ko zimiz bilan qarashga odatlanib, bu ikkinchi turdagi butlarga qarshi ʻ kurashishimiz kerak. Butlarning uchinchi turi – maydon yoki bozor butlari (idola fori) – odamlarning muloqot jarayonida bir-biridan idrok etadigan umumbashariy, azaliy insoniy qarashlari. Bekon butlarining to rtinchi, eng zararli turi bu ʻ butlar (idola tribus) bo lib, ʻ ular shaxsiy yoki jamoaviy xatolarda emas, balki insonning o zi, uning his- ʻ tuyg ulari va ongining nomukammalligidan kelib chiqadi. ʻ Bu nomukammallikning eng xavfli ko rinishi teleologik ʻ qarashga intilish, alohida narsalar va butun borliq 19 taqdirida qandaydir oliy maqsadni ko rish istagi, boshqacha aytganda,ʻ dindorlikdir. Frensis Bekon dunyoda teleologiya yo q deb hisoblaydi. ʻ Narsalarning chinakam bog lanishi sof mexanik sababiy bog liqlik bo lib, teleologiya nafaqat ʻ ʻ ʻ tabiiy fanlarda, balki gumanitar fanlarda ham bilish jarayonidan butunlay chiqarib yuborilishi kerak. Ushbu yondashuv bizga Bekonni pozitivizm falsafasining otasi sifatida tan olishga imkon beradi. Frensis Bekon butlar haqidagi o zining “tanqidiy”, “salbiy” munozaralarini ʻ o zining ilmiy bilish usulining “ijobiy” taqdimoti bilan to ldiradi. ʻ ʻ U buni tizimli tajribaga asoslaydi. Bekon bilish jarayonida tasodifiy tajribadan qochishga chaqiradi, chunki uning umumlashmalari barcha holatlarda qo llanilmaydigan ʻ alohida holatlarga, ba’zan esa butunlay noto g ri natijalarga olib kelishi mumkin. ʻ ʻ Tajribalarning qasddan, uslubiy tizimiga asoslangan xulosalar induksiya yordamida umumlashtirilishi kerak - ya’ni xususiydan umumiyga, aksincha emas, balki umumiydan xususiyga deduksiya yo lidan bormasdan. teleologik falsafa ʻ ko pincha shunday qiladi. ʻ Muayyan hodisaning “sabablarini” induktiv ravishda bilish uchun, Bekonning fikriga ko ra, fan eksperimental ma’lumotlarni ʻ “sanoqlash” va “yo q qilish” dan foydalanishi kerak. O rganilayotgan mulk yoki ʻ ʻ hodisa qayerda mavjud va u yo qligini izlashda empirik faktlarni solishtirish va ʻ turli hollarda uning namoyon bo lish darajasini hisobga olish kerak. ʻ Induktiv usuldan foydalanganda Bekon juda ehtiyot bo lishni maslahat ʻ beradi - empirik ma’lumotlarni juda asta-sekin umumlashtirish, birinchi navbatda alohida faktlardan kichik umumiylikning ilmiy takliflariga va ulardan tobora yuqoriroq bo lganlarga o tish. ʻ ʻ Ilmiy bilimda uzluksiz va bosqichma- bosqich yuksalish yo lidan borish kerak. ʻ Inson psixologiyasiga juda xos bo lgan va ʻ son-sanoqsiz xatolarga olib keladigan toshma umumlashmalardan ehtiyot bo lish ʻ kerak. Inson ruhiga shu munosabat bilan, nafaqat qanot berish kerak, balki, aksincha, qo rg oshin bilan osilgan bo lishi kerak. ʻ ʻ ʻ Ateist yozuvchilar Bekon falsafasini zamonaviy ilm-fan davrining jarchisi sifatida ulug laydilar, bu falsafa “bunday tadqiqotlar olib borilishi boshlanishidan ʻ oldin ham eksperimental tadqiqotlar uchun ko rsatmalarni belgilab bergan”. ʻ 20 Biroq, idealistik ta’limotlarning ko plab tarafdorlari Bekonning deyarliʻ barcha ta’limotlari “e’lon qilish” unchalik qiyin bo lmagan yarim ibtidoiy ʻ ma’nodagi oddiy maslahatlar va dahshatli aforizmlarga to g ri keladi, deb ʻ ʻ ta’kidlaydilar. Falsafada u siyosatdagi kabi bir xil charlatan edi, degan fikr bor. Bekon plagiatga keng murojaat qildi. U o zining “Opus majus” asarida ilmiy ʻ tajribani targ ib qilgan o rta asrlardagi mashhur “butlar haqidagi ta’limot” ni ʻ ʻ deyarli butunlay o zlashtirgan va o z xatolarining sabablarini to rt toifaga ajratgan: ʻ ʻ ʻ hokimiyat, odat, noto g ri fikr va yolg on bilim. ʻ ʻ ʻ Frensis Bekon o z falsafasida bir ʻ xil fikrlarni deyarli so zma-so z takrorlaydi. ʻ ʻ Bekonning “ilmiy tajribalari” deyarli samarasiz bo lganligi bejiz ʻ emas. Uning hayoti davomida ko plab bilimdon asarlari (“Intellektual dunyo ʻ tavsifi”, “Osmon tizimi”, “Asosiy va tamoyillar haqida”, “Tarixi Genrix VII”, “Shamollar tarixi”, “Hayot tarixi”. va o lim”, “ ʻ Kondensatsiya va siyraklanish tarixi ”, “Og irlik va yengillik tarixiga kirish”, “Narsalarning yoqtirishlari va ʻ yoqtirmasliklari tarixiga kirish” va “Oltingugurt, simob va tuz tarixiga kirish”) . Keyin ular butun Yevropada mashhur edilar, ammo hozir tadqiqot qiymati jihatidan ahamiyatsiz deb tan olingan. Frensis Bekon ham fanda juda muhim bo lgan, lekin deduksiya bilan asosli ʻ aloqasi bo lmagan holda, o z-o zidan ko p narsani bera olmaydigan induksiyaga ʻ ʻ ʻ ʻ bir tomonlama urg u bergani uchun ham tanqid qilinadi. ʻ Bekon matematikaning ma’nosini butunlay e’tibordan chetda qoldirdi - u hatto tajriba ruxsatisiz matematik isbotlar ham to liq va qat’iy ishonchni keltirib chiqarmaydi, deb kulgili ta’kidladi. ʻ 9 9 Rojer Bekonning LibriVoxdagi asarlari, 2017-yil, 201 bet. 21 XULOSA Rojer Bekon, albatta, “birinchi zamonaviy olim” emas edi. O ziningʻ intellektual faoliyati uslubiga ko ra, u ko proq tipik o rta asr olimi bo lib, uning ʻ ʻ ʻ ʻ natijalarini asoslashning asosiy va odatiy usullari dialektik fikrlash va hokimiyatga havolalar bo lib, bu hokimiyatning ishonchliligini tekshirishni o z ichiga olmaydi. ʻ ʻ Biroq, Bekonda yana bir narsa bor edi: bundan chuqur norozilik - ko p ʻ jihatdan o ziga xos - ilmiy uslub va ikki-uch asrdan keyin amalga oshirilgan ʻ madaniy rivojlanishning keyingi yo llarini haqiqiy kutish. ʻ Har qanday berilgan madaniyat u yoki bu darajada bir tomonlama bo ladi: unda ba’zi jihatlar yuqori ʻ darajada rivojlangan, boshqalari esa etarli darajada rivojlanmagan. Bekonning sezgi unga o zining zamonaviy ilmiy madaniyati XIII asrdagi universitet ʻ sxolastikasining bir tomonlamaligi nima ekanligini tushunishga va keyin qayerga o tish kerakligini ko proq yoki kamroq aniqlik bilan ko rsatishga imkon berdi. ʻ ʻ ʻ Eng ajablanarlisi shundaki, madaniyat keyinchalik, garchi darhol bo lmasa ham, Rojer ʻ Bekon tomonidan aniq belgilangan yo nalishlarga muvofiq o zini o zgartira ʻ ʻ ʻ boshladi. Bunday ikkita yo nalish mavjud edi – gumanitar va tabiiy- ʻ matematik. Birinchi bo lib XIV-XVII asrlardagi odatda gumanizm deb ataladigan ʻ filologik oqim paydo bo ldi. ʻ Bekon singari gumanistlar ham nufuzli matnlarni matnli tanqid qilish usullarini ishlab chiqdilar; yunon va ba’zan Sharq adabiyotining deyarli noma’lum dunyosini, shuningdek, antik falsafani, hatto sxolastikalar tomonidan talqin qilinishidan oldin ham kashf etdi; ular inson ongi va qalbiga qaratilgan ritorika va poetikani “hayotdan ajralgan” mantiqiy nozikliklardan ustun qo yganlar. ʻ 22 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Falsafa yo‘nalishi “Falsafa va mantiq” kafedrasi 3-kurs talabasi Boboqulov Elyor “ Rojer Bekon nominalistik ta’limoti ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishi falsafa tarixida dolzarb bo’lgan mavzularidan biri hind faylasufi Rojer Bekonning shaxsiyatiga bag'ishlangan bo'lib kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi, kurs ishining obyekti va predmedi, kurs ishining maqsadi va vazifalari, kurs ishining o'rganilganlik darajasi yoritilgan. Asosiy qism ikki bobda o'z ifodasini topgan bo'lib, birinchi bobida “ Rojer Bekon tarixi va ilmiy merosi ” yoritilgan. Ikkinchi bob esa “ Rojer Bekon nominalistik ta’limoti ” deb nomlanib, unda Rojer Bekonning g’oyalari haqida batafsil to’xtalib o’tilgan. Kurs ishi ilmiy tilda yozilgan va tugatilgan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ko'rsatilgan, kurs ishiga qo'yilgan talablarga javob beradi. Shu bilan birga ma'lum mulohazali o'rinlar mavjud: 1. Ba'zi o'rinlarda so'zlarga misollar keltirilmagan. 2. Iqtiboslarda kamchiliklarga yo'l qo'yilgan. 3. Shuning bilan birgalikda, texnik, imloviy, orfografik va uslubiy kamchiliklarga yo ‘l qo‘yilgan. Ushbu ko'rsatilgan kamchiliklar tuzatiladigan xatolar bo'lib, ishning sifatiga jiddiy ta'sir ko'rsatmaydi. Kurs ishi tugallangan va talaba o'z oldiga qo'ygan maqsadiga erishgan. Boboqulov Elyorning ishini ijobiy baholash mumkin. Taqrizchi : 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. “Rojer Bekon” – “Bizning davrimizda” nahsriyoti, 2017 yil , 389 bet 2. “Rodjer Bekon til haqida” . Internet falsafa ensiklopediyasi . 3. Gerbermann, Charlz, (1913), “Rodjer Bekon” , Katolik entsiklopediyasi , Nyu- York: Robert Appleton kompaniyasi 4. 1901–1906 yillar Yahudiy entsiklopediyasi: Bekon, Rojer 5. Rojer Bekon konvergentsiyadan iqtiboslar 6. Rojer Bekon: Eksperimental fan bo yicha, 1268ʻ bet 7. Rodjer Bekonning yuzining klassik yog och naqshlari Munson va Teylorning ʻ Jeynning Aviatsiya tarixida 1972 bet. 8. Rojer Bekonning LibriVoxdagi asarlari 840 bet 24

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Rojer Bekon tarixi va ilmiy merosi

1.1. Rojer Bekon biografiyasi

1.2. Rojer Bekon ilmiy merosi

II bob. Rojer Bekon nominalistik ta’limoti

2.1. Nominalistik dunyoqarash tushunchasi

2.2. Rojer Bekon nominalistik ta’limoti

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить