San’atning vujudga kelishi, uning turlari va o’zaro aloqadorligi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	50.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

San’atning vujudga kelishi, uning turlari va o’zaro aloqadorligi

Купить

San’atning vujudga kelishi, uning turlari va o’zaro aloqadorligi Reja : 1.San’atning predmeti, maqsadi va vazifalari. 2. San’atning turlari va ularda mafkura tamoyillarining in’ikosi. 3.Estetik tarbiyaning asosiy yo’nalishlari va vositalari. 4.Estetikaning zamonaviy muammolari.

San’atning predmeti, maqsadi va vazifalari. San’atning turlari. San’at – estetik faoliyatning о ’ziga xos turi, sehrli ma’naviy k о ’zgu. Sehri shundaki, san’at asarini idrok etayotgan odam unda ham shu asarni yaratgan inson dunyosini, ham о ’z dunyosini qadriyatlar prizmasi orqali k о ’radi; о ’zining qandayligini va qayerdaligini, yutuqlarini va nuqsonlarini, aqlini va hissiyotlarini aniqlashtirib oladi. Uning estetik mohiyati makon va zamondagi voqelik vositasida g о ’zallik, ulug’vorlik, fojeaviylik, kulgililik, xunuklik, tubanlik v.b. estetik xususiyatlarni in’ikos ettirishi hamda ularni baholashi bilan belgilanadi. San’at qadriyatlarning qadrlanishini va qadrsizlangan qadriyatlarni k о ’rsatib beradi, bir odam yoki bir necha odam timsolida odam bilan olamning yaxlit, umumlashgan qiy

eng avvalo о ’yinda namoyon qiladi. О ’yinsiz insonning yashashi mumkin emas, usiz inson hayoti jahannam. Bu о ’rinda yana bir bor Shillerning mashhur fikrini keltirish о ’rinli: «Inson faqat tom ma’noda inson b о ’lgandagina о ’ynaydi va о ’ynayotgan paytdagina t о ’liq insonga aylanadi. 1 Bundan tashqari, о ’yinning inson uchun yana bir zaruriy jihati, unda odam real hayotda topolmagan narsasini topadi, bir muddat b о ’lsa-da tasavvurdagi о ’zi uchun о ’ylab topgan yangi reallikdagidan g о ’zalroq, ulug’vorroq hayotda yashaydi. Ana shunday о ’yin – badiiy asarning shaklida ham, mazmunida ham erkin va beg’araz ifoda topadi. Ijodkor о ’yin qoidalariga – badiiy asar talablariga b о ’ysunishi shart, uning biror-bir narsani meyoridan ortiq asar hujayrasiga tiqishtirishi о ’yinni – asarni buza

erkinligi v.b. ijodiy erkinliklar tizimiga ega b о ’lsagina, ulardan о ’z о ’rnida foydalana olsagina, uning asarini san’at namunasi deb atash mumkin. Ijodkorga, siyosiy- mafkuraviy z о ’ravonlik qilish, uni majburlash, q о ’rqitish orqali ta’sir k о ’rsatish kabi hodisalar san’at uchun о ’lim demakdir. Faqat ijod emas, badiiy asarni estetik idrok etish jarayoni ham erkin b о ’lishi kerak, bunda ham majburiylik, z о ’ravonlik mumkin emas. Zero, har qanday san’at asari erkin xohish-ixtiyor bilan idrok etilgandagina, u yashab qolish imkoniga ega b о ’ladi. Bu masalaning bir tomoni, ikkinchi tomoni - san’atni yaratuvchilar orasidagi demokratiya bilan bog’liq. Ijtimoiylik xususiyati. Ijtimoiylik ham san’atning muhim xususiyatlaridan hisoblanadi. Har bir san’at asari о ’z davrning dolzarb muamm

milliy qadriyatga aylangan badiiy asargina asl umuminsoniylikni va aksincha, haqiqiy umumbashariy qadriyatga aylangan asargina tom ma’nodagi milliylikni о ’zida mujassam etadi. Chunki inson ravnaq topib, taraqqiy qilishi uchun milliylikdan umuminsoniylikka qarab borishi kerak, tarixda ham doimo shunday b о ’lib kelgan. Inson esa san’atning badiiy tadqiqot obyekti. Shu sababli milliy mahdudlikni targ’ib etgan yoki hech qanday milliy ildizga ega b о ’lmagan «umuman» insonni, milliy-mintaqaviy hududlardan tashqaridagi «muallaq» odamni tasvirlagan badiiy asar hech qachon san’at darajasiga k о ’tarila olmaydi. Originallik (yangilik)-ijodiylik tamoyili. Har bir ma’naviy hodisada b о ’lganidek, san’atda ham uning asosini tashkil etadigan, tamal toshi vazifasini о ’taydigan tamoyillar mavjud. Ular

afkor, tinglay olish, tomosha qila bilish va о ’qish qobiliyatiga ega qismi. Asardagi xalqchillik ana shu k о ’pchilikning shodligu qayg’usini, dardlarini, intilishlarini, muammolarini qay darajada tushunarli tarzda ifodalay olishi bilan belgilanadi. Xaqiqiy san’at asari «qoralar» (omma) uchun ham, «saralar» (elita) uchun ham yaratilmaydi, tabaqaviylik, mahalliychilik, millatchilik singari salbiy y о ’nalmalardan yiroq b о ’ladi, boshqacha qilib aytganda, podsholar haqidagi asarni – fuqarolar, fuqarolar haqidagi asarni - podsholar tushunganida, unday asarni xalqchil deyish mumkin. Masalan, Navoiyning «Farhod va Shirin», «Sab’ai sayyor» dostonlari podsholaru malikalar haqida, lekin xalqqa tushunarli. Chunki ular xalqning vakillari sifatida badiiy qiyofaga ega qahramonlardir. Yoki Sulaymon Y

tasvirlanmagan esa-da, asar hujayrasiga singdirilgan inson ruhi uni ichdan nurlantirib, ranginlantirib turadi. San’atning insoniylashtirish vazifasi bu bilan cheklanmaydi. U yana о ’z badiiy qiyofalari, manzaralari, rangi, ohangi v.h. bilan idrok etuvchi qalbini yumshatadi, uni muruvvatli, shafqatli, diyonatli b о ’lishga da’vat etadi. Ya’ni о ’zining forig’lashtirish qudrati bilan odamdagi hayvoniy xislatlarni y о ’qotishga va uni insoniylashtirishga xizmat qiladi. 2 Forig’lantirish - san’atning asosiy vazifasi. Forig’lantirish nima ekanini, uni dastlab Arastu san’atga nisbatan q о ’llaganini biz avvalgi boblar orqali yaxshi bilamiz. Q о ’shimcha qilib shuni aytish mumkinki, san’atning bu vazifasi muayyan badiiy asarni idrok etish mobaynida r о ’y beradi. Uni shartli ravishda uch qismga a

Jyul Vernning asosiy asarlarining barchasini о ’qib chiqsangiz, siz har qanday geograf olim bilan bahslasha olasiz. Umrida biror-bir mamlakatga sayohat qilmagan bu yozuvchining badiiy asarlari uning k о ’pgina mamlakatlar geografiya jamiyatlari faxriy a’zosi etib saylanishiga, hatto о ’zining ham geografiyadan ilmiy ishlar qilishiga sabab b о ’ldi, k о ’pdan-k о ’p olimlarning ilmiy kashfiyotlariga turtki berdi. 3 Tarbiyaviylik - san’at uchun ustuvor vazifa. Tarbiyachi sifatida san’at inson hissiyotlariga ta’sir qiladi, estetik kechinmalar uyg’otadi va shu orqali bizda ezgulikdan yovuzlikni farqlay bilish k о ’nikmasini shakllantiradi. Bu jarayon ikki yoqlama ta’sir tufayli r о ’y beradi. Birinchisi – bevosita, ikkinchisi– bilvosita. Birinchisi – t о ’g’ridan-t о ’g’ri didaktik usul orqali

berilib, huzur olish uchun kerak. San’atda ham, u ilk bor bunyodga kelgan paytidan boshlaboq, huzurbaxshlik asosiy vazifa hisoblangan. Biroq, taraqqiyot davomida insonning, q о ’polroq b о ’lsa ham, Arastu ta’biri bilan aytganda, «ijtimoiy hayvon»ligi ustuvorlik kasb etib borgani sayin, bu vazifaga juda k о ’p hollarda yetarli e’tibor berilmaydi: g’oyaviylik, mafkuraviylik, zamonaviylik, dolzarblik kabi ijtimoiy «yuk»lar «san’at yelkasiga» meyoridan ortiq yuklanadi. Natijada sa’at bunday og’ir yuk ostida ezilib qoladi va huzurbaxshlik vazifasini kerakli darajada bajara olmaydi. Bundan na zamon, na mafkura, na g’oya, na san’atkor, na san’at asari foyda k о ’radi. Chunki bularning hammasi asarni idrok etuvchiga xuzurbaxshlik orqali yetib boradi. Huzurbaxshlik y о ’qolgan joyda san’atning о ’

“Drama” (yunonchada-harakat degani) sahnada ijro etishga mо’ljallangan, matni qatnashuvchilarning dialog va monologlari asosiga qurilgan, voqelikdagi hayotiy qarama-qarshiliklarni zididiyat holati (konflikt) orqali ifodalaydigan, san’atning nisbatan «sof» adabiy xili. Dramada lirikadagi subyektivlashish hodisasi yо’q, eposdagi voqeanavislikni ham uchratmaymiz: hamma narsani ishtirok etuvchilarning xatti-harakatlari va nutqlari hal qiladi. Shuningdek, unda eposdagi «og’ir karvonlikni», lirikadagi «oniy kayfiyatni» ham kо’rmaymiz: qahramonlar taqdiri dinamik tarzda rivojlanib boradigan fojeaviy azob-uqubatlar, og’ir kо’rgiliklar yoki tanqidiy kulgi vositasidagi yechim bilan nihoya topadi. Yuqoridagi fikrlarimiz san’atni xillash bilan bog’liq qarashlar edi. Endigi mulohazalarimiz san’at turla

Ushbu tasnifga k о ’ra, arxaik san’at turlari –an’anaviy san’at turlari – badiiy adabiyot, baxshilik, me’morlik, k о ’rgazmali amaliy san’at, haykaltaroshlik, rangtasvir, grafika, musiqa, teatr, raqs, q о ’shiqchilik, estrada, sirk va askiyani; zamonaviy san’at turlari – fotosan’at (badiiy suratkashlik), kino, televideniyeni о ’z ichiga oladi. Mazkur ikki y о ’nalishdagi turkumlashtirish ma’lum ma’noda san’at turlarini tasniflashtirishni estetik boshqotirmaga aylanib ketishdan saqlashga xizmat qiladi, deb о ’ylaymiz. Arxaik san’at turlari. Bu san’at turlariga asosan badihag о ’ylik va xattotlikni kiritish mumkin. Badihag о ’ylik. Bu san’at turi asosan lirik yoki didaktik she’rlarni о ’z ichiga oladi. Badihag о ’ylarni ba’zan maddohlar deb ham atashgan. U asosan Sharqda vujudga kelgan va ta

maqbaralarga tadbiq etilgan. Undan s о ’ng hukumdorlar saroyilari, devonxonalar turli rasmiy va norasmiy xizmat binolari, ibodatxonalar ham ana shu g о ’zallik qonuniga binoan qurilgan. Ispaniyadagi Al-Humro masjidi, Olmoniyadagi Kyoln K о ’rgazmali-amaliy san’at . K о ’rgazmali-amaliy san’at qadimdan, mehnat qurollari, hunarmandchilikning rivojlanib borishi bilan kundalik turmush ehtiyoji uchun q о ’llaniladigan ashyolarni bezash, me’morlik inshootlarini turli naqshlar va koshinlar vositasida g о ’zallashtirish orqali estetik telablarga javob berib keladi. Aynan ana shu san’at turida hunarmandchilikning san’atga aylanishi r о ’y beradi. M., aytib о ’tganimizdek, XVIII-XIX asrlardagi Buxoro-Q о ’qon uslubida naqshlangan g о ’zal mis qumg’onlar dastlab faqat о ’zining muayyan maqsadga xizma

monumentini, Motamsaro ona haykalini, Termiz shahrida Alpomish, Qarshi shahrida esa «El-yurt tayanchi» va boshqa о ’nlab monumental san’at asarlari barpo etildi. Baxshilik san’ati . Odatda baxshilikni estetikada san’at turiga kiritish qabul qilinmagan va xalq og’zaki adabiy ijodi sifatida badiiy adabiyotning xili deb hisoblab kelinadi. Aslida “bunday kamsitish”ning sababi о ’zbek estetikasida shu paytgacha ovr о ’paga, t о ’g’rirog’i, ruslarga taqlidning nihoyatda kuchli b о ’lganida. Shunday qilib, biz uni t о ’laqonli san’at turi deb bilamiz va buni isbotlashga harakat qilamiz. Baxshilik san’ati asosan Sharq xalqlarida mavjud, kelib chiqishi qadimgi Hindiston bilan bog’liq, sanskritchadagi “bhikshu” (qalandar, darvesh) s о ’ziga borib taqaladi. Keyinchalik,”baxshi”, “baxsha”, “baxshi”, v

ta’sir k о ’rsatish, uning ruhini qisqa vaqt ichida о ’zgartirish qudratiga ega. Bu jihatdan unga teng keladigan san’at turi y о ’q. Shu sababli musiqadagi “musiqiylik” tushunchasi barcha san’at turlari uchun yuksak mahorat ma’nosini anglatadi. M., she’riyatdagi musiqiylik, nasrdagi musiqiylik, me’morlik – qotib qolgan musiqa, ranglar musiqasi v.h. Raqs san’ati. Bu san’at turi Ovr о ’pada xoreografiya deb ataladi va raqsning barcha turlarini о ’z ichiga oladi. Raqs q о ’l va oyoq harakatlariga asoslanadi, lekin bu harakatlar ritm, muqom va badanning plastik egiluvchanligi vositasida shiorona xayolot parvozini ifodalaydi. Bu vositalarning hammasi musiqa yordamida (juda b о ’lmaganda bir musiqiy asbob ishtirokida) umumiy bir uyg’unlikni tashkil etadi, ana shu uyg’unlik raqsning san’at sifati

orasida shuhrat qozongan. Unda dorda langar bilan yurishdan tashqari, dorboz havo gimnastikachisi (chig’iriqda) vazifasini ham bajargan. Pastda albatta nog’ora dorbozning harakatlariga mos ohangda yangrab turgan. Ayni paytda pastda qiziqchi, k о ’zboylog’ich, akrobat (besuyak), ayiq о ’ynatuvchi ishtirok etgan, ba’zan askiyadan ham foydalanilgan. Estrada san’ati . San’at turi sifatida estrada omuxtalik tabiatiga ega, unda teatr, musiqa, sirk, askiya unsurlari yaqqol k о ’zga tashlanadi. Masalan, drama va komediyaning kichik shakllari, intermediyalar, akrobotika, pontomima, janglyorlik, q о ’shiq, badiiy о ’qish v.b. janrlar muvaffaqiyatli ijro etiladi. Unda zamonaviy muammolarning k о ’ngil ochish usullari va kulgi vositasida ifodasini, xilma-xil tanqid y о ’llarini k о ’rish mumkin. Falsa

san’at asari yaratish boshlandi. Ayni paytda, endi rangtasvirning kuni bitdi, degan, shoshib aytilgan fikrlar ham о ’rtaga tashlandi. Kino. Eng miqyosli zamonaviy san’at turi hisoblanadi. Bugungi kunda u hamma yerda «hoziru nozir». Uni kinoteatrlarda jamoaviy, televideniye va videomagnitafon orqali esa oilaviy yoki individual tomosha qilish mumkin. Hozirgi paytda kino о ’zining dastlabki «harakatdagi fotografiya» holatidan shu qadar uzoqlashib ketganki, endi uning ovozsiz davridagi montaj dramaturgiyasiga suyanib qolgan san’at sifatida tasavvur ham qilish qiyin. Hozir aktyorlar yaratgan, murakkab psixologizmga asoslangan badiiy qiyofalar, adabiy ssenariy zaminida ekranlashtirilgan real hayotni badiiy aks ettiradigan davomli, k о ’pchiziqli syujet birinchi о ’rinda turadi. Kinoda teatrdagid

Bu k о ’rsatuvlarning deyarli har biri о ’ziga xos film, shunday filmki, oldiga oddiy «hujjatli» degan sifatlashni q о ’yish nohaqlik. Xulosa qilib aytganda, mazkur bob mobaynida san’at xillari, turlari va janrlarini tasniflashtirishdek murakkab masalalarni baholi qudrat k о ’rib о ’tdik. Bizning ba’zi mulohazalarimiz, ilmiy xulosalarimiz umumjahoniy ildizga ega b о ’lgan milliy estetikamizda bu boradagi dastlabki nazariy yondashuvlardir. Biroq ularni mutlaqlashtirishdan yiroqmiz, asosiy maqsad talabalar va domlalarda mustaqil fikrlash malakasini yuksaltirishdan iborat. 3.Estetik tarbiyaning asosiy yo’nalishlari va vositalari. Estetik tarbiya o’z–o’zidan paydo bo’lib, rivojlanadigan «mikroorganizm» emas va ayni paytda birdan to’xtab qoladigan «mexanizm» ham emas. U sekin–asta inson tomonid

tafakkur ishtirok etmasa. SHunday ekan, odamlarning tafakkuri va dunyoqarashining voqelikka ko’rsatadigan ta’siri bugungi kunning eng dolzarb masalasi bo’lib turgan milliy g’oya va milliy mafkurani shakllantirishning sharti sifatida alohida e’tirof etilishi bejiz emas. Bu jarayonlarda estetika amaliy jihatdan o’zini estetik tarbiya orqali namoyon qiladi. Zero, avval boshda uqtirib o’tganimizdek, nafosat tarbiyasi insonda hayot va san’atdagi go’zalliklardan bahramand bo’lish, ularni baholay bilish hamda o’zi ham go’zalliklar yaratish tuyg’ularini shakllantirishga ko’mak beradi. Ammo, bu jarayon o’z-o’zicha emas, balki bir qator omillar va vositalar ishtirokida amalga oshiriladi. Estetik tarbiya mohiyatan insoniy ideal bilan bog’liq bo’lib, estetik ideal egasi nafis didga, pokiza tuyg’ularga

yaratishga undabgina qolmay, ayni paytda uni nafosat tamoyillari, go’zallik talablari asosida rivojlantirishga o’rgatadi ham. Negaki, inson dunyoga estetik qarashi boy, tuyg’ular va didi tarbiyalangan xolda kelmaydi. Aksincha, bu ko’nikmalarni voqelikni kuzatishi, o’rganishi va ulardan tegishli xulosalar olishi natijasida shakllantiradi. Inson ana shu tuyg’ular ta’sirida o’zi uchun mutlaqo yangi bo’lgan olamni kashf etadi. SHunday ekan, o’z–o’zidan ma’lumki, mazkur zaruriyatni teran anglagan inson jamiyatning ijtimoiy taraqqiyotiga qo’shilmaslikka, unga beparvo munosabatda bo’lishga ma’nan haqqi yo’q. Hozirda estetik tarbiyaning ko’lami tobora kengaymoqda. SHunga ko’ra, u o’z oldiga talaygina muhim vazifalarni qo’ygan. Bular: - kishilarda san’at asarlari, badiiy ijod namunalarini nafaqat f

berishi bilan diqqatga sazovordir. SHunga ko’ra, estetik tarbiyaning asosiy vositalari tarkibiga - san’at, informatsion texnologiyalar, tabiat, mehnat, sport kabi sohalarni kiritish mumkin. San’at - estetik tarbiyaning muhim vositasi. Bugungi kunda jamiyatimizda inson faoliyatini boshqarib borishdan ko’ra, ushbu jarayonni insonning o’zi tashkil etishi kerakligi bot-bot uqtirilmoqda. Bu jarayonda san’at mohiyatan shaxsning xis- tuyg’ulariga ta’sir ko’rsatishga qodir bo’lgan muhim vosita sifatida insonni doimo o’ziga jalb etib kelgan. San’at insonning ehtiroslar va tuyg’ular olamiga singib borib ularni yig’latadi, kuldiradi, o’ylashga majbur qiladi. SHuning uchun bo’lsa kerak san’at barcha davrlarda insonga hamroh bo’lib kelgan. Ma’lumki, ehtiroslar, tuyg’ular, kechinmalar insonning tiriklig

San’at o’zining estetik bisotini to’laligicha namoyon qilishi uchun ham tarbiya jarayoni bilan chambarchas bog’lanadi. CHunonchi, inson tafakkurini go’zallashtirish estetikaning tadqiqot obekti hisoblansa, estetik tarbiyaning predmeti esa ma’naviy dunyoni inson tomonidan estetik anglash bilan belgilanadi. Ma’lumki, fuqarolarda yuksak did va idealni shakllantirish estetik tarbiyaning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Bu vazifaning zalvorli yukini avval ham, hozir ham va bundan keyin ham chinakam san’at, adabiyot va ma’rifat ko’tarishiga shubha yo’q. Shuni aytish lozimki, so’nggi yillarga kelib san’at va madaniyatga jamiyat hayotini o’zgartiruvchi, unga xizmat qiluvchi, fikrlar almashinuvini ta’minlovchi hamda estetik ahamiyat kasb etuvchi murakkab ijtimoiy jarayon sifatida munosabat bildiri

Biroq, endilikda estetik tarbiyaning shunday vositalari mavjudki, uning ma’naviy jarayonlarga ko’rsatayotgan global ta’siriga befarq bo’lish aslo mumkin emas. Ana shunday ta’sirlardan biri - bu elektron axborot vositalardir. Bu borada “YUksak ma’naviyat – engilmas kuch” asarida qayd etib o’tilganidek, “Bugungi kunda ular bir vaqtning o’zida ham axborot maydoni, ham ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy minbar, shu bilan birga, insonga madaniy, badiiy-estetik oziq beradigan va hordiq chiqaradigan makon vazifasini bajarmoqda.” 8 Aytish mumkinki, axborot va kommunikatsiya texnologiyasi bugungi kunda insoniy va iqtisodiy taraqqiyotning muhim vositasiga aylanishi natijasida odamlarning turmush tarzini, o’zaro aloqasini xatto tashqi ko’rinishini ham tubdan o’zgarishiga olib keldi. Statistik ma’lum

Mahalla - estetik tarbiyaning muhim vositasi. M ahallaning shaxs estetik tarbiyasiga ta’siri nihoyatda katta. Modomiki, mahalla jamiyat ichidagi kichkina jamiyat bo’lib, u bugun shaxsning ijtimoiy–siyosiy faolligini oshirishga, uning ijtimoiy–huquqiy madaniyatini shakllantirishga ko’mak beruvchi makon sifatida ham yuksak ahamiyat kasb etadi. SHuningdek, mahalla shaxs nafosatli tarbiyasiga yaqindan ta’sir ko’rsata olishi bilan boshqa omillardan ajralib turadi. SHu jihatdan mahalla o’z navbatida o’z oldigan qo’ygan ezgu maqsadlarni bajarishi bilan zamonaviy insonni nafosatli jihatdan tarbiyalaydi. CHunonchi mahalla; - o’ziga qarashli hududning tozaligi, obodligi, ko’rkamligini hamda fuqarolarning hamjihatligini ta’minlashi bilan; - turmush nafosati va muomala estetikani shakllantirib, insonl

yillik jahon maamlakatlarining atrof muhit sohasidagi harakatlarini tanqidiy taxlil etish davri bo’ldi. Sanoatlashtirish inqilobi inson bilan tabiat o’rtasidagi munosabatni abadul abad buzib qo’yganini insonicht tobora anglab bormoqda. XXI asr o’rtalariga kelib inson faoliyati erdagi yashash imkoniyatlarining asosiy shartlarini buzib yuborishi xavfi yana ham aniqroq namoyon bo’lmoqda. Bugunga kelib eng jiddiy o’zgarish er atmosferasida yuz berayotganligi barchamizga ayon. Bu ayniqsa, karbonat angidrid va azot okisi singari “parnik” gazlariga taalluqlidir... Bu xolning insoniyatga qanday ta’sir ko’rsatishini ilgaridan aytib berish qiyin, chunki global iqlim g’oyatda murakkab tizimdir. Masalan, yuz minglab yillar barqaror bo’lib kelgan va millionlab odamlarning taqdirini xal etgan shamollar

Tashabbuskorlik va tadbirkorlikni rag’batlantirish, odamlarda mulkka egalik xissiyotini tarbiyalash o’z navbatida mehnatga bo’lgan munosabat orqali rivojlanib boradi. Negaki, odamlarda ko’p ukladli, turli mulk tizimlarini barpo etishga bo’lgan rag’bat tarbiyasi insonni bir tomonlama fikrlashdan, boqimandachilik kayfiyatlaridan halos qilib, tashabbuskorlik va tadbirkorlikni, odamning o’z kuchi va salohiyatiga suyanishini kuchaytiradi, mehnatga hurmat, sadoqat va fidoiylik tuyg’ularini shakllantiradi. Bu pirovardida xalq turmush darajasining o’sishiga olib keladi. Mehnatga bo’lgan yangicha munosabat o’zining ana shunday hususiyatlariga ega ekanligi bilan nafosatli tarbiyaning muhim vositasi bo’lib sanaladi. Shuningdek, ommaviy axborot vositalari inson estetik tarbiyasiga yaqindan ta’sir qilu

Estetik tarbiya juda keng ko’lamga ega bo’lib, insonni bir butun shaxs sifatida namoyon qiladi. Shuning uchun har qaysi davr, tuzum, jamiyat estetik tarbiyaga ehtiyoj sezadi. Biroq, bu jarayon pedagoglar zimmasiga juda katta vazifa yuklaydi. Ayniqsa, bugungi kunda oliy ta’lim muassasasida katta ehtiyojga aylanmoqda. Biroq, ko’pgina oliy ta’lim muassasalarida bu fanga nihoyatda jo’n va primitiv yondoshuv mavjudligini alohida e’tirof etish zurur. Fanning maqsadini noto’g’ri tushunish mavjud. Estetik tarbiya ma’naviy tarbiyaning ajralmas qismi sifatida inson ma’naviy va jismoniy olamining uyg’un tarzda rivojlanishiga ulkan xissa qo’shadi. Estetik tarbiyada insonning tashqi ko’rinishi, uning jamoat orasida o’zini tutishi, jismoniy baquvvat bo’lishi ham katta ahamiyatga ega. Shubhasiz, yuksak d

Bunday tahdidlarga qarshi go’zal qadriyatlarni dunyoga tanitish, xalqimizning boy va betakror estetik dunyosini aks ettiradigan personajlarni yaratish orqali kurashishni zamon talab etmoqdaki, bu yoshlarni ma’naviy jihatdan yuksaltirishda estetik tarbiyaga zaruriyat mavjudligidan dalolat beradi. Bu estetik tarbiyaga nisbatan tahdidlarning birinchi jihati. Estetik tarbiyaga tahdidning ikkinchi jihati insonning tashqi va ichki ko’rinishidagi bog’liqlikni o’rganishga bo’lgan zaruriyat bilan belgilanadi. Bu ilm bugungi kunda biologiya va tibbiyotda fizionomiya nomi bilan mashhur. Vaholangki, o’tmishda bu sohaga jiddiy e’tibor berilib, qator risolalar yaratilgan. Jumladan, olmon mumtoz faylasufi I.Kant bu ilmga “ichki olamni o’rganuvchi ilm” 10 deb ta’rif bergan bo’lsa, sharq allomalari bu bora

Bir paytlar AQSHda kishilarning ijtimoiy xolati bilan jinoyatchilik o’rtasidagi bog’liqlik o’rganilgan. Evropada esa kishi tug’ilganida vujudida jinoyatga moyil xarakter yoki belgilar bo’ladimi? - degan mavzuda izlanishlar bo’lgan. Hozirda ham hunuk ko’rinishli insonlar yomon bo’ladi, deb ishonuvchilar uchrab turadi. Farosat ilmining bu nazariyasiga ishonish 1920 yillarda Germaniyada haddan tashqari kuchayib ketadi. Misol uchun 1929 yil Dusseldorf shahrida amalga oshirilgan jinoyatlar aholini dahshatga soladi. Politsiya gumon qilgan kishini e’lon qilganida, hech kim ajablanmaydi ham: 21 yoshli aqli zaif Xans Shtausberg. Lekin xuddi shunday bir jinoyat yana qaytarilgandan keyin “Dusseldorfning haqiqiy qonxo’ri” qo’lga olinadi. U ochiq yuzli, juda beozor ko’ringan, hech kimda shubha uyg’otma

3. Tashviqot. Ongosti tashviqotga tabiiy xolda eshitilmaydigan ovozlar orqali ta’sir qilishni kiritish mumkin. Supermarket, kafe-bar, bozor hamda ko’ngilochar maskanlarda qo’yiladigan musiqalarda ham haridorlarni chorlash maqsadi ko’zlanadi. 4. YAshirin kadr orqali ta’sir qilish. Insonning ong osti xislariga yashirin ta’sir qilish xususan 25-kadr ko’pchilik davlatlar tomonidan ta’qib ostiga olingan. Mutaxassislarning fikricha bu turdagi tashviqot har doim ham yaxshi yo’lda ishlatilavermasdan, aksar shum niyatli insonlarga qo’l kelishi mumkin. Misol uchun kino yoki seriallarda, “Agar bir insonga davomli ravishda “Qo’shningni o’ldir!” shaklidagi yashirin kadr bilan ta’sir qilinsa, u hech ikkilanmasdan qotillikka qo’l urishi mumkin ekanligini tibbiyot psixologiyasi isbotlab berdi. YUqorida ko

anashunaqa filmlar va bayram sahnalarida qarsillatib aytiladigan yangroq ashulalar esga tushadi. XXI asr ommaviy madaniyati zamonaviy qiyofada go’yo rivojlangan madaniy dunyoga integratsiyalashish niqoblari ostida namoyon bo’lmoqda. Bu niqoblar ostidagi salbiy xolatlar va ular shakllantirish mumkin bo’lgan illatlar bilan umuminsoniy qadriyatlar orasidagi keskin tafovutni anglay bilish zamon talabidir. Ommaviy madaniyat eng avvalo, milliy axloqqa zarba berib, jamiyatning g’oyaviy tizimini izdan chiqarishi bilan hatarli ekanligini ham to’g’ri tushunish kerak. Bu havf- xatarga qarshi qatiy tura oladigan shaxsni shakllantirishda tarbiyaning barcha ko’rinishlarini uyg’un xolda olib borish shart. Estetik tarbiya aynan shu maqsad yo’lida yosh avlodni milliylikka zid bo’lmagan estetik ideal timsol

muloqotning “kurakda turmaydigan so’zlar”ga tayanilishi orqali ko’rib guvohi bo’lmoqdamiz. Ommaviy madaniyat xoh G’arb hox Sharq bo’lsin uning ma’naviy hayotiga sezilarli ta’sir ko’rsatmoqda. U yildan yilga inson shaxsiga, uning estetik tafakkuriga juda katta kuch bilan daxl qiluvchi hodisaga aylanib bormoqda. Bu ayniqsa, estetik tarbiyaning eng muhim vositasi bo’lgan san’at orqali jamoatchilikka ta’sir etmoqda. Bu hodisa san’atda behayo filmlar, shahvoniy romanlar, tuturuqsiz musiqalar ko’rinishida namoyon bo’lib, ularning asosida fahsh, zo’ravonlik, shafqatsizlik hamda zo’ravonlik kabi axloqiy illatlar yotishini bugungi kunda jamiyatimizning ziyoli qatlami tushunib etmoqda. Bu borada XX-asrning 70 yillarida amerikalik bir qator sotsiologlar, faylasuflar, san’atshunoslar “ommaviy madaniya

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О’zbekistonim!” – О’zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag’ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. M

Купить