Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Saylov huquqi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SAYLOV HUQUQI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………………3 I BOB. O ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AKTIV VA PASSIV SAYLOVʻ HUQUQI TUSHUNCHASI ……………………………………………………..5 1.1 Saylov tizimi va saylov huquqi………………………………………………...5 1.2 Fuqarolarning saylov huquqi, saylov huquqi prinsiplari……………………...10 II BOB. SAYLOV JARAYONI VA UNDAGI SUBYEKTLAR ………………17 2.1 Saylov jarayoni va unda ishtirok etuvchi subyektlar………………………….17 2.2 Saylovlarni tashkil qilish va o’tkazish………………………………………...24 XULOSA …………………………………………………………………………38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..40 KIRISH 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq fuqarolar jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o`z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirok etish o`zini o`zi boshqarish, referendumlar o`tkazish va davlat organlarini demokratik tarzda tashkil etish yo`li bilan amalga oshiriladi. Fuqarolarning davlat organlarini demokratik tarzda tashkil etishdagi ishtiroki asosan saylovlarda namoyon bo`ladi. Erkin va bevosita saylovlar orqali fuqarolar o`zi munosib bilgan shaxslarni hokimiyat organlariga saylaydi, ularga nisbatan o`z munosabatini bildiradi hamda davlat boshqaruvini amalga oshirishda ishtirok etadi. Aktiv ovoz berish huquqi: Aktiv saylov huquqi deganda fuqarolarning davlat organlarida o‘z vakillarini tanlash uchun ovoz berish orqali saylovda qatnashish imkoniyati tushuniladi. O‘zbekistonda bu huquq saylovda qatnashish uchun ro‘yxatga olingan, odatda, 18 yoshdan oshgan fuqarolarga beriladi. Fuqarolar o‘zlarining faol saylov huquqini amalga oshirish orqali siyosiy jarayonga bevosita ta’sir ko‘rsatish, qarorlar qabul qilinishiga ta’sir ko‘rsatish, saylangan mansabdor shaxslarni o‘z harakatlari uchun javobgarlikka tortish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Passiv ovoz berish huquqi: O'z navbatida, passiv ovoz berish huquqi fuqarolarga saylovga nomzod sifatida qatnashish va davlat lavozimlarini egallash imkonini beradi. O‘zbekistonda yoshi, yashash joyi va fuqaroligi bo‘yicha ma’lum mezonlarga javob beradigan shaxslar turli darajadagi davlat hokimiyati organlarida saylangan lavozimlarga nomzod bo‘lish uchun passiv huquqqa ega. . Mavzuning o rganilish darajasi.ʻ O‘zbekistonda aktiv va passiv saylov huquqlari mavzusi mamlakatda amalga oshirilayotgan siyosiy islohotlar va demokratlashtirish borasidagi sa’y-harakatlar sharoitida juda dolzarbdir. O‘zbekiston yanada ochiq va inklyuziv siyosiy tizimga o‘tayotgan bir paytda, bu saylov huquqlari himoyasini ta’minlash jonli 3 demokratiyani rivojlantirish, siyosiy ishtirokni kuchaytirish, hukumat va fuqarolar o‘rtasida ishonchni mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston akyiv va passiv saylov huquqlarini tan olish va qo‘llabquvvatlash orqali o‘z saylov jarayonlarida oshkoralik, hisobdorlik va qonuniylikni oshirishga yordam berishi mumkin. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti aktiv va passiv saylov huquqining dolzarbligini yoritish. Kursh ishi mavzusining pretmeti. Ushbu kurs ishining predmeti O zbekiston Respublikasidagi saylov huquqining muhumligini yoritiah.ʻ Kurs ishining maqsad va vazifalari. O‘zbekistonda aktiv va passiv ovoz berish huquqlari demokratik qadriyatlar va tamoyillarni ilgari surish uchun zarurdir. Fuqarolarga o'z vakillarini saylashda ishtirok etishiga ruxsat berish va shaxslarga saylovda qatnashish imkoniyatini berish orqali mamlakat yanada kengroq va ishtirokchi siyosiy tizimni rivojlantirishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasida saylovning aktiv va passiv huquqlari demokratiyani rivojlantirish, siyosiy vakillikni ta’minlash, fuqarolar faolligini rag‘batlantirish, erkin va adolatli saylovlar o‘tkazilishiga ko‘maklashish, saylov huquqlarini himoya qilish, siyosiy javobgarlikni rag‘batlantirish, shuningdek, fuqarolar faolligini oshirishga xizmat qiladi. siyosiy ishtirokini kuchaytirish. Bu huquqlar mamlakatning demokratik rivojlanishi va siyosiy taraqqiyoti uchun zarurdir. 4 I BOB. O ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AKTIV VA PASSIV SAYLOVʻ HUQUQI. 1.1 Saylov tizimi va saylov huquqi. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi davlat hokimiyatining tashkil etilishi bo’limida avval qonunchilik hokimiyati, Prezident, hukumat faoliyati berilib, saylov tizimi keyingi boblarda berilsa-da, aksariyat davlat organlari saylov orqali tashkil qilinishi sababli darslikda saylov tizimini dastlab ochib berish maqsadga muvofiq bo’ladi, degan xulosaga keldik. Saylovlar demokratik davlatlar taraqqiyotida va fuqarolarning siyosiy huquqlari tizimida muhim konstitutsiyaviy-huquqiy institut sifatida markaziy o’rin egallab kelgan. Aynan mazkur institut orqali fuqarolar bevosita yoki o’zlari saylagan vakillari timsolida davlat va jamiyatni boshqarish imkoniga ega. Saylov demokratiyaning yorqin ifodasidir: «Demokratiya va saylov tushunchalari doimo yonma-yon yuradi, ular o’zaro birlashib ketgan. Saylov - demokratiya degani. Demokratiya - bu saylov degani». O’zbekistonning Birinchi Prezidenti saylovlarga oid masalaga alohida to’xtalib: «Hayotda adolat o’rnatish, albatta, ijtimoiy taraqqiyotning ko’pdan-ko’p omillariga bog’liq. Ammo eng muhim, hal qiluvchi omillardan biri - bu erkin, odil saylov tizimidir. Ya’ni har qaysi pog’onada jamoami, mahallami, korxonami, tumanmi, shaharmi, viloyatmi, davlatmi, uning rivoji va taqdiri ko’p jihatdan munosib yoki nomunosib shaxslarni, vakolatlarga ega bo’lgan rahbarlarni, shu jumladan, hayotimiz - kelajagimizni ishonib topshirgan noib-deputatlarni saylab olishimizga bog’liqdir», - deb ta’kidlagan edi. Odatda, davlat hokimiyati organlari ikki uslubda: saylash va tayinlash yo’li bilan shakllantiriladi. Umume’tirof etilgan tamoyillarga muvofiq, ijro etuvchi hokimiyat va sudlov hokimiyati organlarining shakllantirilishi saylanadigan organlar tomonidan amalga oshiriladi. Shu asosda, saylovlar davlat hokimiyati organlarining butun tuzilmasiga oliy boshlang’ich legitimlikni ta’minlaydi. Davlatimizda bevosita saylov usuli bilan davlat boshlig’i - O’zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda Oliy Majlisning quyi - Qonunchilik palatasi 5 deputatlari saylanadilar. Shuningdek, saylash uslubi bilan Qoraqalpog’iston Jo’qorg’i Kengesi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari shakllantiriladi. Saylovlar referendum kabi xalq irodasi to’g’ridan-to’g’ri namoyon etilishining qonunlashtirilgan shaklini bildiradi. Boshqacha qilib aytganda, fuqarolar davlat hokimiyati organlarining shakllanishiga ta’sir ko’rsatadilar va shu tufayli ularning davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etish huquqlari amalga oshadi. Shuningdek, demokratik saylovlar - hokimiyat to’g’risidagi masalani kuch bilan hal etilishining aksidir. «Demokratiya sharoitlarida esa, davlat ijtimoiy qarama-qarshiliklarni zo’rlik va bostirish yo’li bilan emas, balki ijtimoiy kelishuv, xalq ta’biri bilan aytganda, murosai-madora bilan bartaraf etish vositasiga aylanadi», - degan so’zlar saylovlarni nazarda tutgan. Mamlakatimizning bosh maqsadi - demokratik huquqiy davlat qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish bo’lib, uning asosiy shartlaridan biri xalq hokimiyatchiligini ta’minlash masalasidir. Jumladan, «Demokratiya hamma joyda bir xil. Uning umumiy tamoyillari hamma uchun tushunarli: bu - demokratiyaning ajralmas qismi bo’lgan xalq hokimiyati, xalqning xohish-irodasi va ochiq, erkin saylovlardir. Bu oxir-oqibatda har qanday demokratiyaning eng yuqori pog’onasi bo’lgan fuqarolik jamiyatidir». Aslida, o’zining tashkil etilishi, tuzilishi jihatidan va faoliyatida xalqning irodasiga tayangan, barcha umume’tirof etilgan inson va fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashga intilgan davlat deganda, tom ma’nodagi demokratik davlat tushuniladi. Bunda, demokratik davlat fuqarolarning erkinligi va hurfikrliligiga asoslangan fuqarolik jamiyatining muhim ajralmas qismidir. Mazkur davlatning legitimliligi asosini xalq suvereniteti tashkil etadi. O’z navbatida, xalq suverenitetining amalda namoyon bo’lishining asosini saylovlar orqali tashkil etilgan davlat hokimiyati ifoda etadi. Har qanday davlatni demokratik davlat deb e’lon qilishning o’zi kifoya emas, muhimi, uning tashkil etilishi va faoliyatini tegishli huquqiy institutlar, huquqiy kafolatlar bilan ta’minlashdan iborat. Bunda - konstitutsiyaviy-huquqiy 6 institutlarning tizimida saylov huquqi instituti muhim rol o’ynaydi. Ana shu nuqtai nazardan qaraganda, yuqorida ko’rsatilgan maqsadlarga erishishda saylovlar bir vaqtning o’zida ikkita yirik vazifani yechishga xizmat qiladi: - birinchidan, saylovlar demokratiyani amalga oshirishning bevosita shakli bo’lib, fuqarolarni uyushgan holda o’zlari yashab turgan davlat va jamiyatni boshqarish jarayonlariga safarbar etadi. Saylov xalq hokimiyatining bevosita oliy ifodasini tashkil etadi. Bunda fuqarolar har qanday jarayonning ishtirokchisi bo’lganidek, saylov jarayonida ishtirok etib, siyosiy tajriba orttiradilar. Ular, avvalambor, o’zlarining siyosiy ongini charxlab, siyosiy-huquqiy madaniyatini oshiradi va bu jarayonda ishtirok etishning tashkiliy-huquqiy jihatlarini takomillashtirib boradilar. Shuningdek, fuqarolar uyushqoqlik, hamjihatlik bilan, o’z harakatlarini kelishuv asosida namoyon qilishlarida siyosiy tajriba va ko’nikmalarni orttirib boradilar; - ikkinchidan, demokratik davlatning muhim belgilaridan birini vakillik demokratiyasi tashkil etadi. Vakillik demokratiyasi fuqarolarning manfaatlarini birlashtirib, qonunlar va qarorlar qabul qilishga mutlaq huquq berilgan saylanadigan muassasalar orqali xalq hokimiyatini amalga oshirishidir. Bundan kelib chiqadiki, vakillik demokratiyasining haqiqatan amalga oshishi, asosan, saylov jarayonining demokratik tamoyillarga amal qilishiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq. Bundan xulosa qilish mumkinki, demokratiya va saylovlar bir-biri bilan uzviy bog’liq tushunchalardir. Saylov qonunchiligini takomillashtirish doimiy jarayon bo’lib, u saylovlarni yanada demokratlashtirishga olib keladi. Shuning uchun bu masalaga O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 22-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida alohida to’xtalib, «Bu borada qabul qilingan 6 ta qonun va bir qator qonunosti hujjatlari, afsuski, haligacha yaxlit bir hujjat shakliga keltirilmagan. Shu sababli xalqaro norma va standartlarga javob beradigan yagona saylov kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish lozim» - deb ta’kidladi. Jamiyat rivojlanib, demokratlashib borishi har bir o’tayotgan saylovlarni takomillashuviga olib 7 kelganidek, saylovlarni demokratlashuvi ham jamiyat rivojiga bevosita ta’sir qilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida saylov tizimi maxsus bobda (XXII bob) mustahkamlangan. Hamma mamlakatlarning Konstitutsiyalarida saylov tizimi uchun maxsus bob ajratilmagan, masalan, Rossiya Konstitutsiyasida. O’zbekiston Konstitutsiyasida saylov tizimining konstitutsiyaviy asosda belgilanishi bu huquqiy institutning ahamiyati yuqori ekanligini ko’rsatadi. Konstitutsiyaning saylov tizimi bobi ikkita, ya’ni 128-129-moddalardan iborat bo’lib, fuqarolarning saylov huquqini, saylov huquqi prinsiplari, qaysi organlar saylov yo’li bilan tashkil qilinishi, saylov o’tkazishning muddatlari, Oliy Majlis Senati a’zolarini saylash tartibini, kimlar saylovda qatnashmasligini va Markaziy saylov komissiyasini tashkil qilish hamda vakolatlarini belgilovchi qoidalardan iborat. Agar Konstitutsiyamiz nuqtai nazaridan qarasak, unda qayd qilingan shu masalalar yig’indisi saylov tizimi hisoblanadi. Haqiqatan ham shunday. Lekin, ilmiy nuqtai nazardan qaralsa, saylov tizimi Konstitutsiyada belgilangan qoidalar yig’indisidan ancha keng. Chunki saylov munosabatlari ancha keng bo’lib, ularning hammasini Konstitutsiya bilan tartibga solish imkoniyati yo’q. Saylov munosabati ko’plab qonun va boshqa normativ hujjatlar bilan ham tartibga solinadi. Saylov tizimi barcha saylov o’tkazilishi bilan bog’liq tartiblar va barcha tartiblarni mustahkamlovchi, o’rnatuvchi huquqiy normalar yig’indisidir. Saylov huquqi normalari fuqarolarning saylov huquqlarini, saylovni tashkil qilish va o’tkazish, ovoz berish natijalarini aniqlash masalalarini tartibga soladi. Saylov tizimi - bu saylov o’tkazilishi tartibi va shu tartiblarni mustahkamlovchi huquqiy normalar yig’indisidir. Saylov o’tkazish tartiblari huquqiy normalar bilan belgilanadi va ular birgalikda saylov tizimini tashkil etadi. Ba’zida saylov tizimi tor ma’noda saylovning ba’zi jihatlari, xususiyatlariga ham tatbiq qilinadi, masalan, ovoz berish natijasini aniqlashga qo’llanilganda «proporsional» va «majoritar saylov tizimi» degan tushunchalar kelib chiqadi. Aslida, majoritar va proporsional saylov deputatlikka nomzodlar ko’rsatish va ularga ovoz berish hamda natijalarini 8 aniqlashdagi alohida tartibdir. Proporsional tizimda ovozlar partiya ro’yxati bo’yicha berilib, deputatlik o’rni olingan ovozlarga nisbatan taqsimlanadi. Bu tizim Rossiyada parlament saylovlarida qo’llaniladi. Majoritar tizimda saylovchi aniq bir nomzodga ovoz beradi va saylovchilarning yarmidan ko’pchilik ovozini olgan nomzodlar saylangan hisoblanadi. O’zbekistonda majoritar saylov tizimi qo’llaniladi. Keng ma’noda saylov tizimi faqat ovoz berish, uning natijalarini aniqlash tartibi bilan cheklanmay, saylov tizimi saylov huquqi prinsiplari, qoidalari, saylov o’tkazish tartibi yig’indisi hisoblanadi. Unda fuqarolarning saylash va saylanish huquqlari; saylov huquqining asosiy prinsiplari; turli darajadagi hokimiyat organlariga saylov o’tkazish; saylov belgilash; saylov ishtirokchilari (subyektlari), kimlar saylovda ishtirok eta olmasligi kabi masalalar belgilanadi. «Saylov huquqi» atamasi bir necha ma’noda ishlatiladi. Saylov huquqi deganda, birinchidan, mamlakatda saylovlarni tashkil etuvchi huquq normalari tushunilsa; ikkinchidan, fuqarolarni saylash va saylanishga bo’lgan huquqlari tushuniladi (aktiv va passiv saylov huquqi). Saylov bilan bog’liq munosabatlar, masalalar faqat Konstitutsiya normalari bilan tartibga solish bilan chegaralanmaydi, boshqa maxsus qonunlar bilan ham tartibga solinadi. Masalan, 2019-yilgacha «Markaziy saylov komissiyasi to’g’risida», «Fuqarolar saylov huquqlarini kafolatlash to’g’risida»gi qonunlar bilan saylovlar o’tkazib kelingan. 1 2019-yil 25-iyunda O’zbekiston Respublikasining Saylov kodeksini qabul qilish orqali barcha saylov haqidagi normalar yagona hujjatga jamlandi. Bu g’oyani O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 22-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida «...xalqaro norma va standartlarga javob beradigan yagona Saylov kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish lozim» deb bayon etgan edi. O’zbekiston mustaqillikka erishgach, saylov tizimini demokratik mamlakatlar saylov tizimiga mos ravishda tashkil qilish imkoniyati tug’ildi. Natijada, saylovlar xalqaro andozalarga mos o’tkaziladigan bo’ldi. Saylovlarning ko’ppartiyaviylik asosida o’tishi, nomzodlar sonini saylanadigan deputatlar soniga nisbatan ko’p 1 O zbekiato Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasi 22dekabr 2017 yil. Xalq so ziʻ ʻ gazetasining 2017-yil 23-dekabr Nº 258 (6952) soni. 9 bo’lishi demokratiya tantanasi bo’ldi. Saylovlar siyosiy jarayon bo’lib, uni tashkil qilish va o’tkazishga qarab, jahon hamjamiyati, xalqaro tashkilotlar mamlakatda demokratiya qanday ekanligiga baho beradi. Shu davrgacha O’zbekistonda bo’lib o’tgan barcha saylovlar demokratiya tamoyillariga, xalqaro andozalarga mos ravishda o’tkazilganini saylovlarda ishtirok etgan xalqaro tashkilotlar va xorijiy mamlakatlarning kuzatuvchilari tomonidan e’tirof etilgan. O’zbekistonda amalga oshirilayotgan siyosiy hayotdagi islohotlar, jamiyat va davlat hayotidagi erkinlashtirishlar saylov tizimiga ham ta’sir qildi. Bu o’zgarishlar Konstitutsiya va qonunlarda o’z ifodasini topdi. Konstitutsiyaga kiritilgan o’zgartirishlar natijasida vakillik organlari va Prezident saylovi kuni aniq belgilab qo’yildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda - oktyabr oyi uchinchi o‘n kunligining birinchi yakshanbasida o‘tkaziladi (Konstitutsiyaning 128-moddasi ikkinchi xatboshisi). Saylovlarda (Senat a’zolarini saylashda) pog’onali saylov prinsipi qo’llaniladigan bo’ldi (Konstitutsiyaning 128-moddasi to’rtinchi xatboshisi). 10 1.2 Fuqarolarning saylov huquqi, saylov huquqi prinsiplari. «Erkin saylov va o’z xohish-irodasini erkin bildirish prinsiplari, birinchi navbatda har bir shaxsning davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish bo’yicha konstitutsiyaviy huquqi milliy davlatchiligimiz modelining asosini tashkil etadi». Bu bilan erkin saylov huquqi fuqarolarning siyosiy huquqi tizimida, davlatchiligimizda muhim rol o’ynashi e’tirof etildi va saylov huquqi ahamiyatiga oqilona baho berildi. Saylov huquqi bilan fuqarolarni ta’minlash faqat milliy qonunchiligimizda belgilangan bolibgina qolmay, saylov huquqining ahamiyati xalqaro hujjatlarda ham qayd qilingan, jumladan, «Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi»ning 21-moddasida: «Har bir inson bevosita yoki erkinlik bilan saylangan vakillari vositasida o’z mamlakatini boshqarishda ishtirok etish huquqiga egadir», - deb belgilab qo’yilgan. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 128-moddasida: «O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar», deb belgilangan. 2 Fuqarolarning saylov huquqi - saylash va saylanish huquqidan iborat. Shu ikkala huquqqa to’la ega bo’lgandagina saylov huquqi amalga oshgan hisoblanadi. Yuridik adabiyotlarda fuqarolarning saylash huquqini aktiv saylov huquqi, saylanish huquqi esa, passiv saylov huquqi deb yuritiladi. Ularga ega bo’lishda ba’zi talablar qo’yiladi. Saylash huquqiga ma’lum yoshga yetgan mamlakatning barcha fuqarolari ega bo’ladi. Konstitutsiyaga Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar sodir etganlik uchun sudning hukmiga ko‘ra ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslar saylovda ishtirok etish huquqidan faqat qonunga muvofiq hamda sudning qarori asosida mahrum etilishi mumkin. Chunki muomalaga layoqatsizlar aqliy tomondan ojiz, ongsiz kishilar bo’lib, ular o’z xatti-harakatining oqibatini anglay olmaydi, tushunmaydi. O’ta og’ir jinoyat sodir etishda ayblanib, ozodlikdan mahrum qilish joylarida saqlanayotganlarning saylash huquqi ma’lum 2 www.search.uz/uzbekistan/constitution/constitutionlaw_one.php. 11 davrga cheklangan, chunki u joylarda alohida rejimda yashashga to’g’ri keladi. Ozodlikdan mahrum qilish joylaridan ozodlikka chiqqandan so’ng, ular yana saylov huquqidan to’la foydalanadi. Fuqarolarning saylanish huquqiga ega bo’lishi uchun ham ayrim shartlar, chegaralar o’rnatiladi: - sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek, og’ir va o’ta og’ir jinoyatlar sodir etganligi uchun sudning hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslar saylovlarda ishtirok etmaydi; I- saylash huquqiga ega bo’lish uchun yosh chegarasi ham yuqoriroq o’rnatiladi. Masalan, O’zbekistonda Prezident bo’lib saylanish uchun 35 yoshga, Oliy Majlisga saylanish uchun 25 yoshga, mahalliy vakillik organlariga saylanish uchun 21 yoshga to’lgan bo’lish kerak. Xuddi shuningdek, saylanish huquqiga ega bo’lish uchun boshqa talablar ham o’rnatiladi. Masalan, mamlakat hududida ma’lum yil yashagan bo’lishi, til bilishi va hokazo. Bu masalalarga keyingi mavzularda kengroq to’xtalib o’tiladi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining saylov huquqida qo’llaniladigan shartlar, chegaralar boshqa demokratik mamlakatlar qonunlarida ham belgilangan. Fuqarolar saylov huquqlarini amalga oshirish jarayonida faqat saylash va saylanish huquqidangina emas, boshqa huquqlardan ham foydalanadi. Masalan, saylov komissiyalari tarkibida ishtirok etish, nomzodlar to’g’risida ma’lumotlar olish, kuzatuvchilar tarkibida ishtirok etish ishonchli va vakolatli vakil sifatida ishtirok etish va boshqalar. Fuqarolarning saylov huquqlari qo’shimcha ravishda «Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to’g’risida»gi Qonun bilan ta’minlanadi. Bunday maxsus qonunning borligi mamlakatimizda fuqarolarning saylov huquqlari himoyasiga alohida e’tibor qaratilganligini ko’rsatadi. Fuqarolarning saylov huquqlarini amalga oshirishiga turli yo’llar bilan to’sqinlik qilganlik uchun javobgarlik mavjudligi Saylov kodeksida belgilab qo’yilgan. Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida saylov qonunlarini buzganlik uchun alohida moddalarda jinoiy javobgarlik belgilangan. Jinoyat kodeksining 146-147- 12 moddalarida fuqarolar saylov huquqlarining har qanday buzilishiga olib keluvchi holatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Saylovlar ma’lum prinsiplarda o’tkazilib, ular demokratik talablarga, xalqaro hujjat normalariga mos bo’ladi. Konstitutsiyada saylov umumiy, teng va to’g’ridan to’g’ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo’li bilan o’tkazilishi, har bir saylovchi bitta ovozga ega ekanligi, ovoz berishda fuqaro o’z xohish-irodasini erkin bildirishi ko’rsatib qo’yilgan (128-modda). Ana shular saylov huquqining asosiy prinsiplari bo’lib, saylov to’g’risidagi qonunlarda har biri alohida moddalarda berilgan. Umumiy saylov prinsipi mamlakatdagi barcha fuqarolarga kimligidan qat’iy nazar (ya’ni, millati, dini, irqi, jinsi, ijtimoiy kelib chiqishi, partiyaviyligidan qat’iy nazar), saylov huquqidan foydalanish imkoniyatini beradi. Umumiy saylov huquqi yosh chegarasining bo’lishi, sud yo’li bilan saylov huquqidan cheklash mumkinligiga yo’l qo’yadi. Boshqacha har qanday cheklashlar umumiy saylov huquqi prinsiplariga ziddir. Avvalroq saylov qonunchiligimizga sudgacha qamoqda saqlanayotgan fuqarolarning ham saylovda ishtirok etishining o’rnatilishi umumiy saylov prinsipini kengaytirgan bo’lsa, Konstitutsiyaga kiritilgan o’zgartirish umumiy saylov prinsipini yanada kengaytiradi. Unga asosan, Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek, og’ir va o’ta og’ir jinoyatlar sodir etilganligi uchun sudning hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslargina saylovda ishtirok etmaydi ya’ni saylanmaydi. Boshqa har qanday hollarda fuqarolarning saylov huquqlarini to’g’ridan-to’g’ri yoki bilvosita cheklashga yo’l qo’yilmaydi. Teng saylov huquqi prinsipi - har bir saylovchining bir ovozga ega ekanligi, fuqarolar faqat bir saylov uchastkasida ro’yxatga olinib, ovoz berishda ishtirok etishi, saylovda ishtirok etuvchi partiyalarga bir xil imkoniyatlar yaratilganligini bildiradi. To’g’ridan-to’g’ri saylov huquqi - har bir fuqaro mahalliy vakillik organlari, Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga deputatlarni, shuningdek, Prezidentni 13 saylashda bevosita o’zi shaxsan ovoz berish orqali saylovda ishtirok etishini bildiradi. To’g’ridan-to’g’ri saylov orqali fuqarolar yashab turgan joylarining o’zida ovoz beradi va ularning bergan ovozi deputatlar, Prezident saylanishiga ta’sir ko’rsatadi. Yashirin ovoz berish - bunda fuqarolarning ovoz berishiga hech kim ta’sir qila olmaydi. Fuqarolar hech kimning ta’sirisiz ovoz bersagina o’zi xohlagancha ovoz berishi mumkin bo’ladi. Yashirin ovoz berishda ovoz berish natijasi ham ma’lum bo’lmaydi, shuning uchun fuqarolar qo’rqmasdan, ikkilanmasdan, shubhalanmasdan o’zi xohlagan nomzodga ovoz beradi. Saylovda ishtirok etishning erkinligi - fuqarolar saylovlarning hamma jarayonlarida, shuningdek, ovoz berishda ham erkin ishtirok etishini bildiradi. Ularning saylov jarayonlarida ishtirok etishiga to’sqinlik qilinmaydi, ishtirok etishga, ovoz berishga ham. majbur qilinmaydi. Fuqarolar ovoz berishda ixtiyoriy ravishda ishtirok etib, xohlagan nomzodga ovoz beradi yoki umuman ishtirok etmaydi. Buning uchun ular majburlanmaydi, hech qanday tazyiqlarga uchramaydi, quvg’in qilinmaydi. Faqat fuqarolar o’z siyosiy qarashlari, ongi, madaniyatiga qarab ovoz berishda ishtirok etish yoki etmaslik masalasini o’zi hal qiladi. Ovoz berishga majburlash ham, to’sqinlik qilish ham javobgarlikni keltirib chiqaradi. Oshkoralik ham saylov huquqining muhim prinsiplaridan. Saylovlarning barcha jarayonlari oshkora o’tadi. Ommaviy axborot vositalari orqali saylov jarayonlari bo’yicha muntazam ma’lumotlar berib boriladi. Saylovlarda kuzatuvchilarning ishtiroki (xalqaro va milliy kuzatuvchilar) ta’minlanadi. Demokratiyaning kuchayishi, saylov qonunchiligining takomillashib borishi bilan saylov huquqi prinsiplarini qo’llash kengayib boradi va prinsiplarning o’zi ham takomillashtiriladi. Amaldagi saylov to’g’risidagi qonunlardan vakillik organlarini deputatlikka nomzod ko’rsatish huquqining chiqarib tashlanishi teng saylov huquqini ta’minlashni yanada kuchaytirdi. 14 Saylovlarda turli senzlar o’rnatilishi (senz cheklash ma’nosini beradi) mumkin. Hozirgi kunda butun dunyoda saylov huquqida mavjud bo’lgan senz - bu yosh senzidir. Yosh senzi fuqaroning voyaga yetgan bo’lishi, uning natijasida esa, o’z harakatiga javob bera olishni nazarda tutadi. 3 Aktiv va passiv saylovda yosh senzi har xil o’rnatilgan, masalan, O’zbekistonda aktiv saylov huquqiga (saylash huquqiga) 18 yoshdan ega bo’linadi. Hamma organlarga saylash huquqi 18 yoshdan vujudga keladi. Passiv saylov huquqi (saylanish huquqi) turli organlarga turlicha o’rnatilgan. Xalq deputatlari mahalliy Kengashlarida deputatlik uchun - 21 yosh, Qonunchilik palatasi deputatlari, Senat a’zolari uchun - 25 yosh, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti etib saylanish uchun - 35 yosh belgilangan. Shu yoshga yetmaganlar tegishli organlarga saylana olmaydi. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida boshqa - milliy, jinsiy, irqiy, mulkiy cheklashlar nazarda tutilmagan. Shu bilan birga aytish mumkinki, turli organlarga passiv saylov huquqida - saylanishda saylanuvchilar (nomzodlar) oldiga ma’lum talablar qo’yiladi. Bu talablar qonuniy asosga ega, chunki ular tegishli qonunlarda belgilab qo’yilgan. Bunday shartlar, talablar Prezidentlikka saylanuvchilar va vakillik organiga saylanuvchilar uchun alohida-alohida bo’ladi. Konstitutsiyaning 106-moddasiga binoan, Prezident etib saylanish uchun fuqaro o’ttiz besh yoshdan kichik bo’lmasligi, davlat tilini yaxshi bilishi, saylovgacha O’zbekiston hududida kamida 10 yil muqim (doimiy) yashagan bo’lishi kerak. Shu shartlar mavjud bo’lsa, fuqaroning nomzodi tegishli tartibda Prezidentlikka nomzod sifatida qo’yiladi va saylovda ishtirok etadi. O’zbekiston Respublikasi Saylov kodeksida O’zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod etib ro’yxatga olinmaydigan shaxslar doirasi belgilangan. Ular quyidagilar: - qasddan sodir etilgan jinoyatlari uchun ilgari sudlangan fuqarolar; 3 Saidov A.X. Qiyosiy konstitutsiyashunoslik. T., 1993, 52-b е t. 15 - diniy tashkilotlar va birlashmalarning professional xizmatchilari kiradi (kodeksning 61-moddasi). Konstitutsiya Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati va Senati a’zosi bo’lib saylanadiganlar oldiga ayrim talablarni qo’ygan, fuqaro deputat va senator bo’lib saylanish uchun yigirma besh yoshga to’lgan va kamida besh yil O’zbekistonda muqim yashagan bo’lishi kerak. O’zbekiston Respublikasi Saylov kodeksida Qonunchilik palatasi deputati bo’lib saylanuvchilarga ba’zi talablar qo’yilgan: - sodir etilgan og’ir yoki o’ta og’ir jinoyati uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yohud sudlanganligi olib tashlanmagan fuqarolar; - saylov kuniga qadar so’nggi besh yil mobaynida O’zbekiston hududida muqim yashamagan fuqarolar; - O’zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harbiy xizmatchilari, Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiya, Ichki ishlar vazirligi, O’zbekiston Respublikasi Davlat bojxona qo’mitasi va boshqa harbiylashtirilgan bo’linmalarning xodimlari; - diniy tashkilotlar va birlashmalarning professional xizmatchilari deputatlikka nomzod qilib ro’yxatga olinmaydi (Kodeksning 71-moddasi). Senat a’zoligiga saylanish uchun talablar qo’yilgan bo’lib, senatorlikka yigirma besh yoshga to’lgan, kamida besh yil O’zbekistonda muqim yashagan, Qoraqalpog’iston Respublikasi Jo’qorg’i Kengesi va mahalliy Kengashlar deputatlari saylanadi. Saylov kodeksining 90-moddasida xalq deputatlari Kengashi deputatligiga nomzodlar oldiga ma’lum talablar qo’yilgan. Quyidagilar: - sodir etgan og’ir yoki o’ta og’ir jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yohud sudlanganligi olib tashlanmagan fuqarolar; - saylov kuniga qadar so’nggi besh yil mobaynida O’zbekiston Respublikasi hududida muqim yashamagan shaxslar; -O’zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harbiy xizmatchilari, O’zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatining, Milliy gvardiya, Ichki ishlar vazirligining, Davlat bojxona qo’mitasining, boshqa harbiylashtirilgan bo’linmalarning xodimlari; 16 - diniy tashkilotlar va birlashmalaming professional xizmatchilari deputatlikka nomzod etib ro’yxatga olinmaydi. Sudyalar, prokuratura organlari va hokimiyat ijroiya organlariningmansabdor shaxslari (hokimlar bundan mustasno) deputat etib saylansa, egallab turgan lavozimlaridan bo’shash to’g’risida ariza berganidagina deputatlikka nomzod etib ro’yxatga olinadi. Saylov to’g’risidagi qonunlarda boshqa har qanday hollarda fuqarolarning saylash, saylanish huquqlarini cheklash taqiqlanishi qayd qilingan. Saylov o’tkazishning qonunda nazarda tutilgan qoidalari hamda tartibini buzuvchi, fuqaroning saylash va saylanish huquqini erkin ravishda amalga oshirishga zo’ravonlik, aldash, tahdid qilish yoki boshqa yo’l bilan to’sqinlik qiluvchi shaxslar, shuningdek, hujjatlarni soxtalashtirish, ovozlarni bila turib noto’g’ri sanab chiqishni sodir etgan, ovoz berish sirini buzgan yoki Qonunni boshqacha tarzda buzilishiga yo’l qo’ygan komissiyalar a’zolari, davlat va jamoat birlashmalarining mansabdor shaxslari qonunda belgilangan javobgarlikka tortiladi. Cheklashlar bo’lgan paytda aybdorlar qonunlar bilan tegishli tartibda javobgarlikka tortiladi. Saylov cheklashlari saylov erkinligi bilan bog’liq masala. Cheklashlar qanchalik kam bo’lsa, saylovlar erkin o’tadi. Saylov huquqi fuqarolarning siyosiy huquqi bo’lib, ularning jamiyat va davlat ishlarida ishtirokini ta’minlovchi muhim vositadir. Shunday ekan, saylov huquqidan foydalanish erkinlik, ixtiyoriylik prinsipiga asoslanadi. Konstitutsiyaning 128-moddasida: «Ovoz berish huquqi, o‘z xohish-irodasini bildirish tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanadi», - deyilgan. Ko’rinib turibdiki, ovoz berish erkinligi, umuman, saylovda qatnashish erkinligi qonun bilan kafolatlanadi. Bular Saylov kodeksida ham o’z tasdig’ini topgan. 17 II BOB. SAYLOV JARAYONI VA UNDAGI SUBYEKTLAR. 2.1 Saylov jarayoni va unda ishtirok etuvchi subyektlar Saylov, ya’ni hokimiyatining vakillik organlarini shakllantirish tartibi siyosiyhuquqiy mexanizm shaklida namoyon bo’lib, bunday mexanizmni bir vaqtda saylov huquqi va saylov jarayoni tashkil etadi. Bunda saylov huquqi, bir tomondan, saylangan vakillarning hokimiyat vakolatlariga ega bo’lishlariga tegishli bo’lib, jamiyat va davlat faoliyatining ayrim jihatlarini batafsil ifoda etsa; ikkinchi 4 tomondan, saylov jarayoni unda subyektiv siyosiy huquqni amalga oshirishning shakli sifatida saylovchilarning hokimiyatni amalga oshirishdagi ishtiroki texnologiyasini aks ettiradi. Demokratik saylov jarayoni - bu mamlakatda o’rnatilgan siyosiy jarayon va rejimning bir qismi bo’lib, u fuqarolar saylov huquqlari amalga oshirilishining ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-madaniy infratuzilmasini tashkil etuvchi demokratik institutlar rivojlanishining umumiy shartlari bilan bevosita bog’liqdir. Bundan tashqari, saylov kampaniyasini boshlashdan oldin bir qancha muhim harakat va protseduralar amalga oshirilishi talab etiladi. Ularga ko’ra, saylov jarayoni nafaqat ovoz berishni tashkillashtirishning yuridik texnikasi bo’lib, balki u hokimiyatning siyosiy barqarorligi va uzluksizligi, xalqchilligi va qonuniyligini ta’minlovchi muhim huquqiy institut sifatida namoyon bo’ladi. O’zbekiston Respublikasida saylov jarayoni har qanday mamlakatlardagi kabi bir-birini to’ldirib va almashtirib boruvchi bir qancha bosqichlardan iborat. Bunda saylov jarayonining bosqichlari deganda, saylovlarni tashkil etish va o’tkazish uchun belgilangan davrlar tushuniladi. Ular doirasida qonunlarda ko’zda tutilgan saylov harakatlari, shuningdek, saylovchilar va saylovning boshqa ishtirokchilari 4 Chuliyev A.B. “Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini tashkil etish” fanidan ma`ruza matnlari. - TDYU Kutubxonasi, 2006.- 246 b. 18 huquqlari amalga oshirilishini ta’minlovchi saylov tartibtaomillari amalga oshirib boriladi. Odatda, har qanday saylov jarayoni quyidagi asosiy bosqichlardan tashkil topadi: birinchi, saylov kampaniyasi boshlanganligini e’lon qilish yoki saylovlarni tayinlash; ikkinchi, saylov okruglari va saylov uchastkalarini tuzish; uchinchi, saylov komissiyalarini tuzish; to’rtinchisi, nomzodlar ko’rsatish va ularni ro’yxatga olish; beshinchi, saylovoldi tashviqoti; oltinchi, saylovchilar ro’yxatini tuzish; yettinchi, ovoz berishni tashkil etish va saylov natijalarini aniqlash; sakkizinchi, saylov yakunlarini e’lon qilish va deputatlarni, senatorlarni, Prezidentni ro’yxatga olish. Zarurat tug’ilsa, takroriy ovoz berish hamda takroriy saylov o’tkaziladi. Bular qo’shimcha bosqichlardir. Bo’shab qolgan o’rinlarga deputatlar saylovlarini, navbatdan tashqari yangi saylovlarni o’tkazish 5 kabi jarayonlar har qanday mamlakatlarning saylov tizimida mavjud bo’ladi. Saylov jarayoniga oid bosqichlarning funksional vazifasi xilma-xil saylov harakatlari va tadbirlarni amalga oshirishda vaqt jihatdan ketma-ketlik va mantiqan bosqichma-bosqichlikni ta’minlashdan iborat. Ular saylovlarni va tegishli saylanuvchi shaxslarning saylanishida legitimlik jihatlarini belgilashga ko’maklashadi. Saylov jarayonida jarayon ishtirokchilari - subyektlarni aniqlash zarur. Saylov jarayoni subyektlari bu saylovni turli bosqich va tadbirlarida ishtirok etadigan va o’zlarining alohida vazifasi va o’rni mavjud ishtirokchilardir. Saylov jarayoni subyektlari quyidagilardan iborat. 1. Fuqarolar. Fuqarolar saylovlar jarayonining deyarli barcha bosqichlarida ishtirok etadi. Ular saylov jarayonida bevosita o’zlari yoki tegishli tuzilmalar, organlar faoliyati orqali ishtirok etadi. Boshqa barcha saylov jarayonining subyektlari faoliyatida fuqarolar ishtirok etadi. Faqat u yerda fuqaro sifatida emas, tegishli tuzilma a’zosi, xizmatchi sifatida. Fuqarolar saylov jarayonining tashviqottarg’ibot ishlarida, saylovoldi yig’ilishlarida, siyosiy 5 Allan Ides Christopher N. May Constitutional Law - Individual Rights. Fifth Edition 2012. 19 partiyalar, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari faoliyatida, turli saylov komissiyalari tarkibida a’zo bo’lib, ishonchli vakillar bo’lib, kuzatuvchilar tarkibida qatnashib, vakolatli vakil sifatida qatnashib, ovoz berishda ishtirok etib, saylov jarayonining subyekti sifatida bevosita ishtirok etadi. Ommaviy axborot vositalarida, turli davlat organlarida ishtirok etish fuqarolarning saylov jarayonida bilvosita ishtirokini ko’rsatadi. 2. Saylov komissiyalari. Vakillik organlariga saylov, Prezidentlikka saylov jarayonida saylov komissiyalari alohida rol o’ynaydi. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi va Prezidentlikka saylovda Markaziy saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyalari tuzilsa, xalq deputatlari Kengashlariga saylovda tegishli Kengashga (viloyatga, shaharga, tumanga) saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyasi tuziladi. Saylov jarayoni subyektlari tizimida Markaziy saylov komissiyasi alohida o’ringa ega. Konstitutsiyaning 129-moddasiga binoan: “O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovini, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylovlarni, shuningdek O‘zbekiston Respublikasining referendumini tashkil etish va o‘tkazish uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan faoliyatining asosiy prinsiplari mustaqillik, qonuniylik, kollegiallik, oshkoralik va adolatlilikdan iborat bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi tuziladi”. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi saylov komissiyalari tizimiga boshchilik qiladi, o‘z faoliyatini doimiy asosda amalga oshiradi hamda o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga va qonunlariga amal qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasining a’zolari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining tavsiyasi bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati tomonidan saylanadi. 20 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasining raisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining taqdimiga binoan komissiya a’zolari orasidan besh yillik muddatga komissiya majlisida saylanadi. Ayni bir shaxs surunkasiga ikki muddatdan ortiq O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasining raisi etib saylanishi mumkin emas. (Konstitutsiyaning 129-moddasi). Okrug saylov komissiyasi Markaziy saylov komissiyasi tomonidan, uchastka saylov komissiyasi okrug saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Okrug va uchastka saylov komissiyalari saylov natijalari e’lon qilinib, deputatlar ro’yxatga olingach faoliyatini tugatadi. Mahalliy Kengashlarga saylovlarda viloyat, tuman, shahar Kengashiga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi tegishli Kengash tomonidan tuzilib, keyingi saylov kampaniyasi e’lon qilingunga qadar faoliyat ko’rsatadi. Okrug saylov komissiyasi tegishli Kengashga saylov o’tkazuvchi komissiya tomonidan, uchastka saylov komissiyasi esa, okrug saylov komissiyasi tomonidan tuzilib, saylov natijalari e’lon qilinib, deputatlar ro’yxatga olingach, o’z faoliyatlarini tugatadi. Markaziy saylov komissiyasining faoliyati O’zbekiston Konstitutsiyasi va Saylov kodeksi bilan tartibga solinadi. 3. Siyosiy partiyalar va harakatlar. Siyosiy partiyalar vakillik organlariga saylovda nomzod ko’rsatish huquqiga ega subyektdir. Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod va Prezidentlikka nomzod ko’rsatish huquqi faqat siyosiy partiyalarga berilgan. Siyosiy partiyalar nomzod ko’rsatishdan tashqari, saylov jarayonida tashviqot-targ’ibot ishlarida, ovoz berish jarayoni va ovoz berish natijalarini aniqlashda o’z vakillari orqali nazorat ishlarida ishtirok etadi. 4. Ommaviy axborot vositalari. Saylov to’g’risidagi qonunlarga asosan OAV saylovga tayyorgarlikning borishi va saylov qanday o’tayotganligini yoritib boradi. OAV saylov jarayonidagi har bir tadbirni, saylov kampaniyasi boshlanganligi e’lon qilingandan boshlab, saylov natijalari e’lon qilingungacha yoritadi, ma’lumotlar beradi. Saylovlarda tashviqot-targ’ibot ishlarini yo’lga 21 qo’yadi, saylovning barcha ishtirokchilari uchun teng imkoniyatlar yaratadi va saylovlarning oshkora o’tishini ta’minlaydi. 5. Kuzatuvchilar. Saylovlarning qonunga asosan, adolatli o’tishini ta’minlashda kuzatuvchilar instituti muhim rol o’ynaydi. Kuzatuvchilar milliy, ya’ni, mamlakat ichidagi tuzilmalardan hamda xalqaro kuzatuvchilar, xalqaro tashkilotlar va xorijiy davlatlar vakillaridan iborat tarkibda tuzilishi mumkin. Kuzatuvchilar barcha saylov tadbirlarida, shuningdek, ovoz berish natijalarini aniqlashda ishtirok etishi mumkin. Manfaatdor tashkilotlar o’z kuzatuvchilari to’g’risida okrug saylov komissiyalariga saylovga kamida o’n besh kun qolganda ma’lum qiladi. Okrug saylov komissiyasi belgilangan namunadagi mandatni ariza tushgandan so’ng besh kun ichida kuzatuvchilarga beradi. Xalqaro kuzatuvchilarga mandatni Markaziy saylov komissiyasi beradi. Kuzatuvchilarning huquq va burchlari saylov to’g’risidagi qonunda belgilangan. 6. Vakillar. Saylov jarayonida deputatlikka, Prezidentlikka nomzodlarning ishonchli vakillari, siyosiy partiyalarning vakolatli vakillari ishtirok etadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod 15 tagacha, Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar o’n nafargacha, Xalq deputatlari viloyat (Toshkent shahar) Kengashi deputatligiga nomzodlar 5 nafargacha, tuman, shahar Kengashi deputatligiga nomzodlar 3 nafargacha ishonchli vakilga ega bo’ladi. Ishonchli vakillar nomzodlarga saylov kampaniyasini o’tkazishda yordam beradi, targ’ibot-tashviqot ishlarini olib boradi, saylov kampaniyalari, davlat va jamoat tashkilotlari bilan munosabatlarda nomzodlarning manfaatini ifoda etadi. Prezidentlikka nomzodning ishonchli vakillari nomzod taqdimiga ko’ra Markaziy saylov komissiyasida ro’yxatga olinib, ularga guvohnoma beriladi. Deputatlikka nomzodlar ishonchli vakillarini o’zi belgilaydi va okrug saylov komissiyalarida ular ro’yxatga olinib, ularga tegishli guvohnoma beriladi. Qonunlarda siyosiy partiyalarning vakolatli vakili bo’lish belgilangan. Qonunchilik palatasi va mahalliy Kengash deputatligiga nomzod ko’rsatgan siyosiy partiyalar ovozlarni sanab chiqishda ishtirok etish uchun Markaziy saylov komissiyasi tomonidan 22 belgilanadigan tartibda o’z a’zolari orasidan vakolatli vakil tayinlashga haqli. Vakillar faoliyati, huquq va burchlari, vazifasi saylov to’g’risidagi qonunlarda belgilangan. 7. Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari. Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari saylovni o’tkazishda faol ishtirok etadi. Ular tashviqottarg’ibot ishlarida, nomzodlar bilan uchrashuvlar tashkil qilishda, saylovchilarning ro’yxatini tuzishda, saylov kuni, vaqti, joyi haqida saylovchilarga ma’lumotlar berishda tegishli organlarga yordam beradi. 8. Davlat organlari. Turli davlat organlari saylov jarayonlarida ishtirok etadi. Ular turli vazifalarni bajaradi. Mahalliy davlat hokimiyati organlari saylov o’tadigan joylar bilan ta’minlash, saylov uchastkalarini tegishli holatga keltirish, moddiy ta’minotiga yordam berish, saylov komissiyalari a’zoligiga nomzodlar taqdim qilish, tegishli Kengashlarga saylov o4kazuvchi komissiyalarni tuzish bilan saylov jarayonida ishtirok etadi. 9. O’zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-dekabrda qabul qilingan «Volontyorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunida volontyorlar ijtimoiy ahamiyatga ega tadbirlarda ularni tashkil etuvchilarining roziligi bilan ishtirok etadi, deb belgilab qo’yilgan. Shuning uchun ularni alohida saylov ishtirokchisi sifatida emas, balki ishtirokchilarga yordam beruvchi subyekt deb qarash mumkin. Saylovlarning adolatli, qonun asosida o’tishini, fuqarolar saylov huquqlarining buzilishiga yo’l qo’ymaslik maqsadida saylov jarayonida sud va prokuratura organlarining, ijro organlarining (Ichki ishlar, Tashqi ishlar vazirliklari) ishtiroki ham nazarda tutilgan. Ularning vazifa va vakolatlari saylov to’g’risidagi qonunlarda belgilangan. O’zbekiston Respublikasining vakillik organlariga, Prezidentlikka saylov o’tkazish muddatlari Konstitutsiya va qonunlarda belgilab qo’yilgan. Saylovlar muddatli, zarurat tufayli yoki navbatdan tashqari bo’lishi mumkin. Muddatli saylovlar Prezident va vakillik organlari (vakillik organlari deganda, Qonunchilik palatasi va mahalliy Kengashlarning barcha bo’g’inlari nazarda tutiladi) vakolat 23 muddati tugashi bilan o’tkaziladi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining vakolat muddati, 2023-yil 30-aprelda qabul qilingan Konstitutsiyaga asosan, yetti yil qilib belgilandi. Vakillik organlarining vakolat muddati besh yil qilib belgilangan. Shu muddatning o’tishi yangi saylov o’tkazishga sabab bo’ladi. Konstitutsiyaning 128moddasida: «O’zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda Qoraqalpog’iston Respublikasi Jo’qorg’i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda - oktabr oyi uchinchi o’n kunligining birinchi yakshanbasida o’tkaziladi», - deb belgilangan. Bunday saylov o’tkazish muddatining avvaldan aniq belgilanishi saylovlarning har doim bir vaqtda, oldinga, orqaga surish imkoniyatini cheklab, barqaror o’tishini ta’minlaydi, bunday tartib dunyodagi ko’plab mamlakatlar tajribasida uchraydi. Zaruratga qarab o’tkaziladigan saylovlar deputatlik o’rni bo’shab qolgan vaqtlarda o’tkaziladigan saylovlardir. Ular besh yil mobaynida har qanday vaqtda o’tkazilishi mumkin, faqat vakillik organining vakolat muddati tugashiga olti oy qolganda, bo’shab qolgan joylarga saylov o’tkazilmasligi mumkin. Navbatdan tashqari saylovlar Konstitutsiyaning 112-moddasida ko’zda tutilgan, ya’ni, Prezident betobligi tufayli o’z vazifasini bajara olmagan taqdirda, Konstitutsiyaning 111-moddasidagi holatlar mavjud bo’lib, Oliy Majlis palatalari tarqatib yuborilganda o’tkaziladi. Bunday saylovlar uch oy mobaynida o’tkazilishi belgilangan. O’zbekistonning Birinchi Prezidenti I. Karimov vafoti munosabati bilan 2016-yil 4-dekabrda va yangi tahrirda Konstitutsiya qabul qilinganligi sabab 2023-yil 9-iyulda navbatdan tashqari Prezident saylovi o’tkazildi. Konstitutsiyamizda Oliy Majlis palatalarini muddatdan avval tarqatib yuborish ko’zda tutilgan bo’lib, shunday holatda ham navbatdan tashqari saylov o’tkazish mumkin. 24 «Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to’g’risida»gi Konstitutsiyaviy Qonunning 6-moddasiga asosan, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari lavozimi ko’rsatilgan nomzodlarni tegishli Kengashlar uch marta rad etsa, Prezident Kengashni tarqatib yuborish huquqiga ega. Bunda ham saylov uch oy muddat ichida navbatdan tashqari saylov o’tkaziladi. Prezident saylovi, vakillik organlariga saylov, saylov kampaniyasi boshlanganligini e’lon qilish orqali boshlanadi. «Markaziy saylov komissiyasi to’g’risida»gi hamda vakillik organlariga saylov to’g’risidagi qonunlarda saylov kampaniyasining boshlanganligini e’lon qilish vakolati Markaziy saylov komissiyasiga berilgan. Saylov kampaniyasi boshlanganligi tegishli organlarning vakolat muddati tugashidan kamida uch oy oldin e’lon qilinadi. Bu saylov jarayonlarining boshlanishi hisoblanadi. Shuningdek, saylov 6 tayinlash yo’li bilan ham o’tkaziladi, jumladan, takroriy ovoz berish, takroriy saylov yoki o’rni bo’shab qolgan okruglarda saylov o’tkazish, uning kuni, vaqti haqida qaror qabul qilinadi. Qonunchilik palatasiga takroriy ovoz berish haqida okrug saylov komissiyasi Markaziy saylov komissiyasini xabardor qiladi va ikki haftalik muddatda takroriy ovoz berish o’tkaziladi. Takroriy saylov bir oy muddatda Markaziy saylov komissiyasi topshirig’iga binoan okrug saylov komissiyasi tomonidan o’tkaziladi. Bo’shab qolgan o’rinlarga saylov Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylov o’tkazishga bir oy qolganda tayinlanadi. Mahalliy Kengashlarga takroriy ovoz berish, takroriy saylov yuqoridagi muddatlarda okrug saylov komissiyasi tomonidan o’tkaziladi. Bo’shab qolgan o’rinlarga saylov esa, tegishli xalq deputatlari Kengashlari tomonidan saylov o’tkazilishiga kechi bilan bir oy qolganda tayinlanadi. Aslida, bu ish tegishli kengashlarga saylov o’tkazuvchi komissiya zimmasiga yuklansa, to’g’ri bo’lar edi. 6 Husanov O.T. O`zbekiston Respublikasining davlat hokimiyati vakillik va ijroiya hokimiyati organlari (O`quv qo`llanma).-T.:Universitet, 1994.-147 b. 25 2.2 Saylovlarni tashkil qilish va o’tkazish. Saylovlarni tashkil qilish va o’tkazish mantiqiy ketma-ketlikka asoslangan, qonunlarda aniq muddatlari ko’rsatilgan tadbirlar tizimidan iborat. Bu saylov jarayoni deb ham ataladi. Birinchi tadbir bu saylov jarayonining boshlanishiga asos soluvchi harakat, ya’ni, saylov kampaniyasining boshlanganligini e’lon qilish (bo’shab qolgan o’rinlarga saylov tayinlash) hisoblanadi. O’zbekistonda barcha saylovlarda saylov kampaniyasining boshlanganligini e’lon qilish Markaziy saylov komissiyasining vakolatiga kiradi va u tegishli organlarning vakolat muddati tugashidan kamida uch oy oldin e’lon qilinadi. Ikkinchi. Saylov okruglari va saylov uchastkalarini tuzish. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga saylovda mamlakat bo’yicha 150 ta okrug tuziladi, unda saylovchilarning soni teng bo’lishiga erishiladi. Mahalliy Kengashlarga saylovda viloyatlar va Toshkent shahri uchun 60 tagacha okrug, tuman va shahar Kengashlari uchun saylovda 30 tagacha okrug tuziladi. Saylov okruglari saylovga kamida yetmish besh kun qolganda tuziladi. Qonunchilik palatasiga va Prezident saylovida okruglar, viloyatlar, Toshkent shahri hokimlari va Qoraqalpog’iston Jo’qorg’i Kengesi taqdimiga muvofiq Markaziy saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Viloyat, tuman, shahar Kengashlariga saylov o’tkazishda okruglar shu Kengashga saylov o’tkazuvchi komissiya tomonidan saylovga kamida yetmish besh kun qolganda e’lon qilinadi. Saylov uchastkalari saylovchilarga qulay sharoit yaratish uchun saylovga kamida oltmish kun qolganda, qoida tariqasida, kamida yigirma nafar, ko’pi bilan uch ming saylovchiga tuziladi. Istisno tariqasida, saylov uchastkalari olis joylarda, xorijdagi vakolatxonalarda saylovga kamida besh kun qolganda ham tuzilishi mumkin. Saylov uchastkalari okrug saylov komissiyalari tomonidan (Qonunchilik palatasi va Prezident saylovida) tuziladi. Mahalliy Kengashlarga saylovlarda saylov uchastkalari tegishli Kengashga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Saylov uchastkalari 26 hokimliklar, harbiy qism qo’mondonlari taqdimnomasi asosida tuziladi. Qonunchilik palatasi, Prezident saylovida xorijiy mamlakatlardagi vakolatxonalarda Tashqi ishlar vazirligining taqdimnomasiga asosan Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylov uchastkalari tuziladi va ularni qaysi okruglar tartibiga kiritish masalasini Markaziy saylov komissiyasi hal qiladi. Uchinchi. Saylov komissiyalarini tuzish. Qonunchilik palatasi va Prezident saylovida uch turdagi saylov komissiyalari ishtirok etadi, bular: Markaziy saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyasi. Markaziy saylov komissiyasi doimiy ishlovchi organ bo’lib, Oliy Majlis palatalari tomonidan tuziladi. Uning raisi Prezident taqdimiga binoan komissiya a’zolari orasidagi komissiya majlisida saylanadi. Rais o’rinbosari, kotibi komissiya a’zolari orasidan komissiya majlisida saylanadi. Markaziy saylov komissiyasi saylovning barcha jarayonlariga rahbarlikni amalga oshiradi, majburiy xarakterdagi hujjatlar qabul qiladi. Qonunchilik palatasiga saylovda okrug saylov komissiyasi Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylovga kamida yetmish kun qolganda rais, rais o’rinbosari, kotib va kamida olti nafar boshqa a’zolardan iborat tarkibda tuziladi. Qonunchilik palatasiga saylovda uchastka saylov komissiyalari okrug saylov komissiyalari tomonidan saylovga kamida qirq kun qolganda besh-o’n to’qqiz nafar a’zodan, shu jumladan rais, rais o’rinbosari, kotibdan iborat tarkibda tuziladi. Agar komissiya yetti nafargacha a’zodan iborat bo’lsa, rais va kotib saylanadi. Mahalliy Kengashlarga saylovda, viloyat Kengashiga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi, tuman Kengashiga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi, shahar Kengashiga saylov o’tkazuvchi komissiya va okrug saylov komissiyalari, uchastka saylov komissiyalari tuziladi. Saylov kodeksiga kiritilgan oxirgi o’zgartirishlarga ko’ra, tuman (shahar) kengashlariga saylovda okrug saylov komissiyasi tashkil qilinmaydi, uning vazifasini tuman (shahar) kengashlariga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasi amalga oshiradi. 27 Viloyat, tuman va shahar saylov komissiyalari (alohida-alohida) tegishli xalq deputatlari Kengashlari tomonidan saylovga kamida sakson kun qolganida komissiya raisi va olti-o’n to’rt nafar boshqa a’zolardan iborat tarkibda tuziladi, ular o’z vakolatlarini keyingi navbatdagi saylovlar e’lon qilinguncha davom ettiradi. Komissiya raisi o’rinbosari va kotibi komissiya majlisida uning a’zolari orasidan saylanadi. Okrug saylov komissiyasi tegishli Kengashlarga saylov o’tkazuvchi komissiya tomonidan saylovga kamida yetmish kun qolganda komissiya raisi, rais o’rinbosari kotibi va olti-sakkiz nafar a’zolardan iborat tarkibda tuziladi. Uchastka saylov komissiyasi tuman, shahar saylov komissiyasi tomonidan saylovga kamida qirq kun qolganida besh-o’n to’qqiz a’zodan, shu jumladan rais, rais o’rinbosari va kotibdan iborat tarkibda tuziladi. Agar komissiya tarkibi yetti nafargacha a’zodan iborat tartibda tuzilsa, rais va kotib saylanadi. Uchastka saylov komissiyasi a’zolari (hamma saylovlarda ham) ko’paytirilishi yoki kamaytirilishi mumkin. Saylov komissiyalarining vazifalari, vakolatlarining tashkil bo’lish tartibi Saylov kodeksida belgilangan. To’rtinchi. Deputatlikka nomzod ko’rsatish. Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod ko’rsatish huquqiga faqat siyosiy partiyalar ega. Ular Adliya vazirligida saylov kampaniyasi boshlanganligi e’lon qilingan kundan kamida to’rt oy oldin ro’yxatga olingan va o’zining saylovda ishtirok etishini qo’llab-quvvatlovchi kamida qirq ming saylovchining imzosini to’plagan taqdirdagina deputatlikka nomzodlar ko’rsatishi mumkin. Bitta ma’muriy-hududiy tuzilmada siyosiy partiya qirq ming saylovchining ko’pi bilan sakkiz foiz imzosini to’plashi mumkin. Deputatlikka nomzod ko’rsatish saylovga oltmish besh kun qolganda boshlanadi va qirq besh kun qolganda tugallanadi. Prezidentlikka nomzod ko’rsatish ham shunday. Siyosiy partiyalar nomzod ko’rsatishda ishtirok etish uchun qonunda belgilangan hujjatlarni Markaziy saylov komissiyasiga belgilangan muddatlarda topshirishi shart. Bu hujjatlarning orasida nomzodlarni qo’llabquvvatlovchi imzo varaqalari uchun talablar qo’yilgan. Mahalliy Kengashga saylovda siyosiy partiyalardan imzo to’plash talab etilmaydi. Chunki ularning 28 Qonunchilik palatasi saylovi uchun to’plagan imzosi mahalliy saylov uchun ham yetarli hisoblanadi. Siyosiy partiyalardan Qonunchilik palatasiga va mahalliy Kengashlarga saylovda har bir okrugda bittadan nomzod ko’rsatish mumkin. Nomzod ko’rsatish tartibi, ularni ro’yxatga olish, zarur hujjatlar, nomzodlarga qo’yiladigan talablar qonunlarda belgilangan. Nomzod ko’rsatish masalalari Saylov kodeksida belgilangan. Beshinchi. Saylovoldi tashviqoti. Deputatlikka nomzodlar faoliyatining 7 kafolatlari. Saylovoldi tashviqot va targ’ibot ishlari saylov qonunlari bilan tartibga solingan va saylov jarayonining alohida tadbirlaridan hisoblanadi. «Saylov Kodeksi»da Saylovoldi tashviqoti qoidalari mustahkamlangan. Qonunda «saylovoldi tashviqoti» tushunchasiga rasmiy ta’rif berildi. Unga ko’ra, saylovoldi tashviqoti - saylov kampaniyasi davrida amalga oshiriladigan va saylovchilarni deputatlikka nomzodni yoki siyosiy partiyani yoqlab ovoz berishga undashga qaratilgan faoliyat. Amaldagi saylov qonunchiligida, Saylovoldi tashviqotini o’tkazish; tashviqot olib borish turlari, shakllari va usullari; tashviqotni ommaviy axborot vositalari orqali olib borish; tashviqotni bosma, ko’rgazmali, audiovizual va boshqa tarqatma materiallarni chiqarish hamda tarqatish orqali olib borish; saylovchilar bilan uchrashuvlar o’tkazish orqali tashviqot olib borish masalalari belgilab qo’yilgan. Saylovoldi tashviqoti Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi tomonidan, mahalliy Kengashning tegishli Kengashlari deputatligiga nomzodlar tegishli Kengashlarga saylov o’tkazuvchi saylov komissiyalari tomonidan ro’yxatga olingan kundan boshlanadi. Saylovoldi tashviqoti deputatlikka nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi yoki tegishli viloyat, tuman, shahar saylov komissiyasi tomonidan ro’yxatga olingan kundan e’tiboran boshlanadi. Saylov kuni va ovoz berish boshlanishiga bir kun qolganida saylovoldi tashviqotiga yo’l qo’yilmaydi. Vakillik organlari deputatligiga 7 To`laganov A.T. Davlat hokimiyatining vakillik va o`zini o`zi boshqarish organlari faoliyatini tashkil etish. (Darslik). 29 nomzodlar uchun ommaviy axborot vositalaridan teng foydalanish imkoniyati yuklatiladi. Saylovchilar bilan uchrashuv uchun yig’ilishlarni siyosiy partiyalar mustaqil o’tkazadilar. Mahalliy davlat hokimiyati organlari, jamoat birlashmalari yig’ilishlar o’tkaziladigan joylarni talab darajasida jihozlashga ko’maklashadi. Yig’ilishlar ish vaqtidan boshqa vaqtlarda o’tkaziladi. Prezident tomonidan ilgari surilgan Konsepsiyada saylovlarda tenglikni ta’minlash maqsadida saylovoldi tashviqotining shakl, usullarini kuchaytirish, qonunlarda «saylovoldi tashviqoti» tushunchasiga aniq ta’rif berish, uning turlarini aniqlashtirish, ularni qonunlarda aks ettirish alohida ko’rsatildil. 2012-yil 19-dekabrda O’zbekiston Respublikasining Saylov erkinligi yanada ta’minlanishi va saylov qonunchiligi yanada rivojlantirilishi munosabati bilan Saylov qonunlarga tegishli o’zgartish va qo’shimchalar kiritildi. Saylov jarayonida, ayniqsa, tashviqot va targ’ibot bosqichida nomzodlar o’z faoliyatini erkin olib borishi uchun ularning mehnat huquqlari, transportdan foydalanish huquqlari alohida muhofaza qilinadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod O’zbekiston Respublikasi Bosh Prokurorining roziligisiz Jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan ma’muriy jazoga tortilishi mumkin emas. Nomzodni majburiy yuborish, uning shaxsiy buyumlari, yukini, transportini, turar-joy va xizmat binolarini ko’zdan kechirishga yo’l qo’yilmaydi. Saylovoldi tashviqotida nomzodlarning huquqlari Saylov kodeksida belgilangan bo’lib, saylovoldi tashviqotini ommaviy axborot vositalari orqali, bosma, ko’rgazmali, audiovizual va boshqa tashviqot materiallarini chiqarish hamda tarqatish orqali olib borish va saylovchilar bilan uchrashuvlar o’tkazish orqali saylovoldi tashviqotini olib borish mumkin. Nomzodlarga saylov tadbirlarida ishtirok etish vaqtida saylovlarga ajratilgan mablag’lar hisobidan o’rtacha oylik maoshi to’lanadi va xizmat vazifasidan ozod qilinadi. Ularni xizmat safari va boshqa xarajatlari ham saylovga ajratilgan mablag’ 30 hisobidan to’lanadi. Nomzodlar O’zbekiston Bosh prokurori (tegishli prokurorlar) roziligi bilangina jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi va ularga nisbatan sud tartibida boshqa ma’muriy jazolar qo’llanilishi mumkin. Oltinchi. Saylovchilar ro’yxatini tuzish va saylov byulletenlarini rasmiylashtirish. Saylovchilar ro’yxati - uni tuzish, ro’yxat bilan saylovchilarni tanishtirish, ro’yxat yuzasidan kelishmovchiliklarni hal qilish munosabatlarini keltirib chiqaradi. Saylovchilar ro’yxati - ovoz berish imkoniyatini beruvchi hujjat. Saylovchilar ro’yxati saylov uchastkalarida uchastka saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Tuman, shahar hokimlari saylovchilarni hisobga olishni ta’minlaydi, ro’yxat tuzishga jamoatchilik vakillari jalb qilinishi mumkin. Harbiy qismlarda saylovchilarning ro’yxati qism qo’mondonligi taqdimi bilan, xorijdagi vakolatxonalarda, sog’liqni saqlash, dam olish muassasalarida, ozodlikdan mahrum qilish joylarida jazo o’tayotgan saylovchilar ro’yxati tashkilot rahbarlari taqdim etgan ma’lumotlar bo’yicha tuziladi. Saylov kodeksida saylovchilarni yagona elektron ro’yxati kiritilishi belgilab qo’yildi. (28-modda) Saylov kuniga qadar o’n sakkiz yoshga to’lgan, ro’yxat tuzilayotgan vaqtda mazkur saylov uchastkasida doimiy yoki vaqtincha istiqomat qilayotgan fuqarolar ro’yxatga kiritiladi. Ro’yxat uchastka saylov komissiyasi raisi va kotibi tomonidan imzolanadi. Ro’yxatda har bir saylovchining familiyasi, ismi, otasining ismi, tug’ilgan sanasi va manzili aks ettiriladi. Ro’yxat saylovga o’n besh kun qolganda, kasalxona, dam olish uylari va boshqa uzoq joylarda o’n kun qolganda tanishish uchun saylov uchastkasida osib qo’yiladi. Saylovchilar ro’yxat bilan Markaziy saylov komissiyasining rasmiy vebsayti orqali ham tanishishi mumkin. Ro’yxat xususida shikoyat uchastka saylov komissiyasiga beriladi, shikoyat 24 soat ichida ko’rib chiqilishi kerak. Komissiya xatti-harakati ustidan sudga shikoyat qilish ko’rsatilgan. Prezident saylovi to’g’risidagi qonunda sudga saylovdan kechi bilan uch kun oldin shikoyat qilinishi, sud shikoyati ikki kunlik muddatda ko’rib chiqilishi belgilangan. Saylovchilar ro’yxatiga o’zgartirish kiritish saylovga o’n kun qolganda to’xtatiladi. Saylov 31 jarayonida saylov byulletenlarini tayyorlash, yetkazib berish va rasmiylashtirish alohida bir tadbir deb qaraladi. Saylov byulleteniga nomzodlar familiyasi, otasining ismi alifbo tartibida kiritilib, uning tug’ilgan yili, egallab turgan lavozimi, nomzodlikka ko’rsatgan siyosiy partiya ko’rsatiladi. Saylov byulletenida uni to’ldirish tartibi ham ko’rsatiladi. Byulletenlar davlat tili, okrug saylov komissiyasining, viloyat, tuman, shahar kengashiga saylovda shu hududlar uchun saylov o’tkazuvchi saylov komissiyasining qarori bilan okrugining ko’pchilik aholisi so’zlaydigan tilda nashr qilinadi. Saylov byulletenlari saylovga kamida uch kun qolganda uchastka saylov komissiyasiga yetkazib beriladi. Olingan byulletenlar soni ro’yxatga kiritilgan saylovchilar sonidan yarim foizdan ko’p bo’lmasligi kerak. Byulletenning o’ng tomoni yuqori burchagiga uchastka saylov komissiyasining ikki a’zosi imzo qo’yadi, imzolar komissiya muhri bilan tasdiqlanadi. Shunday usulda rasmiylashtirilmagan byulletenlar sanab chiqishda hisobga olinmaydi. Yettinchi. Ovoz berish va saylov natijalarini aniqlash - har qanday saylov jarayonining muhim bosqichi. Ovoz berish alohida jihozlangan, saylovchilar uchun qulay, yashirin ovoz berishni ta’minlaydigan darajada shakllantirilgan binolarda o’tkaziladi. Ularda yetarli miqdorda yashirin ovoz berish kabinalari bo’lib, ovoz berishga ulardan o’tib boradigan qilib joylashtiriladi. Ovoz berish belgilangan kunda soat 8 dan 20 gacha o’tkaziladi. Ovoz berish joyi, vaqti to’g’risida uchastka saylov komissiyasi saylovga kamida o’n kun qolganda saylovchilarni ogohlantiradi. Xorijiy davlatlardagi vakolatxonalarda, harbiy qismlarda, sanatoriya va dam olish uylarida, kasalxonalarda, borish qiyin bo’lgan yerlarda tuzilgan saylov uchastkalarida ro’yxatga kiritilgan saylovchilar ovoz berib bo’lgan bo’lsa, uchastka saylov komissiyasi istalgan vaqtda ovoz berish tugaganligini e’lon qilishi mumkin. Saylov kuni ovoz berish binosida uchastka saylov komissiyasi a’zolarining uchdan ikki qismi hozir bo’lganda ochiladi. Komissiya raisi a’zolar hozirligida saylov qutisini muhrlaydi, saylov byulletenlari va saylovchilar ro’yxatini komissiya a’zolari o’rtasida taqsimlaydi va ovoz berish boshlanganligini e’lon qiladi. Ovoz 32 beruvchi shaxs binoga kelib, shaxsni tasdiqlovchi hujjat ko’rsatib, saylov byulletenini oladi va ro’yxatga u haqda imzo qo’yadi. Biror bir sabab bilan saylovchi ro’yxatga kiritilmagan bo’lsa, u hujjati asosida ro’yxat ilovasiga kiritiladi. 8 Saylovchi byulletenni yashirin ovoz berish kabinasida to’ldiradi. Saylov byulleteni to’ldirilayotgan vaqtda uning oldida hech kim bo’lmasligi kerak. Saylovchi o’zi xohlagan nomzod familiyasi ro’parasiga «+», «V» yoki « х » belgisini qo’yish bilan ovoz beradi va byulletenni qutiga tashlaydi. Saylov kuni yashash joyida bo’lmagan saylovchi, sababi ko’rsatilgan ariza bilan muddatdan avval ovoz berish saylovdan o’n kun oldin boshlanib, o’n kun qolganda to’xtatiladi. Saylovchi shu muddatda ro’yxat asosida byulliten olib, uni to’ldirib konvertga solib saylov komissiyasiga keltiradi. Saylovchi uzrli sabab bilan (kasallik) uchastkaga kela olmasa, uning turar joyida ovoz berish tashkil qilinadi. Sakkizinchi. Saylov natijalarini aniqlash. Saylov natijasini aniqlash uchastkalarida ovozlarni sanab chiqish bilan boshlanadi. U uchastka saylov komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Ovoz berish tugaganligi e’lon qilingach, saylov komissiyasi a’zolari hozirligida varaqalar solingan konvertlar qutilarga tashlanadi, foydalanilmagan byulletenlar sanab chiqilib bekor qilinadi va quti ochiladi. Komissiya saylovchilarning umumiy soni va byulleten olganlar sonini aniqlab, har bir nomzodga berilgan ovozlarni alohida-alohida sanab chiqadi. Uchastka saylov komissiyasi: - ovoz berishda ishtirok etganlarning umumiy sonini; - har bir nomzodga yoqlab berilgan ovozlar sonini; - haqiqiy emas deb topilgan byulleten va varaqalar sonini aniqlaydi. Ovozlarni sanab chiqishda siyosiy partiyaning vakolatli vakili, kuzatuvchilar ishtirok etishi mumkin. Okrugda saylov natijalari uchastka saylov komissiyasi taqdim etgan bayonnoma asosida aniqlanadi. Okrug saylov komissiyasi: - okrugdagi saylovchilarning umumiy sonini; 8 Husanov O.T. O`zbekiston Respublikasining davlat hokimiyati vakillik va ijroiya hokimiyati organlari (O`quv qo`llanma).-T.:Universitet, 1994.-147 b. 33 - saylov byulleteni va varaqalarni olganlar sonini; - ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilar sonini; - har bir nomzodga yoqlab berilgan ovozlar sonini; - haqiqiy emas deb topilgan byulleten va varaqalar sonini aniqlaydi. Bular bayonnomada ko’rsatiladi va u rais, o’rinbosar, kotib hamda barcha a’zolar tomonidan imzolanadi hamda tegishlicha, Markaziy saylov komissiyasiga yoki viloyat, tuman, shahar saylov komissiyalariga yuboriladi. Qonunchilik palatasiga saylovlarda ham Markaziy saylov komissiyasi okrug saylov komissiyasi bayonnomasi asosida Prezident saylovidagi kabi ishlarni bajaradi, faqat u yerda deputatning saylanishiga bir okrugdagi natija ta’sir qiladi. Okrug bo’yicha ovoz berishda ishtirok etganlarning yarmidan ko’pining ovozini olgan nomzod saylangan hisoblanadi. Saylov okruglari yoki ayrim uchastkalarda saylov natijalariga ta’sir qiluvchi qonun buzilish holiari uchrasa, Markaziy saylov komissiyasi shu joyda saylovni haqiqiy emas deb topishi mumkin. Bunday qaror chiqqan kundan e’tiboran o’n kun ichida Prezidentlikka nomzod, deputatlikka nomzod Respublika Oliy sudiga shikoyat qilishi mumkin. Markaziy saylov komissiyasi saylov yakunlari bo’yicha bayonnoma tuzadi. Mahalliy Kengashga saylovning yashirin natijalari tegishlicha viloyat, tuman va shahar saylov komissiyalarida aniqlanadi. Mazkur komissiyalar okrug saylov komissiyalarining bayonnomasi asosida Markaziy saylov komissiyasi qilgan ishlarni amalga oshiradi va bayonnoma tuziladi. Barcha saylovlarda ham saylovni o’tgan deb topish, haqiqiy deb topish uchun ro’yxatga olingan saylovchilarning kamida o’ttiz uch foizi ishtirok etgan bo’lishi kerak. Saylov jarayonida takroriy ovoz berish yoki takroriy saylov o’tkazilishi mumkinligi e’tiborga olingan. Takroriy ovoz berish saylovda nomzodlar ikkitadan ortiq bo’lib, ularning birortasi ham ovoz berishda ishtirok etganlarning yarmidan ko’pining ovozini ololmagan bo’lsa, eng ko’p ovoz olgan ikki nomzod bo’yicha ikki hafta ichida o’tkaziladi. Takroriy saylovda ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilarning nisbatan ko’proq ovozini olgan nomzod saylangan hisoblanadi va 34 bu saylovda saylovchilarning ishtirok etish foizi hisobga olinmaydi. Takroriy saylov quyidagi hollarda o’tkaziladi: - saylov o’tmagan yoki haqiqiy emas deb topilsa; - nomzodlar bitta bo’lib, u zarur miqdordagi ovozni to’play olmagan bo’lsa; - deputat saylovida saylov okrugida saylov o’tmagan yoki haqiqiy emas deb topilgan bo’lsa, agar takroriy ovoz berish deputat saylanganligini aniqlash imkoniyatini bermasa; okrug bo’yicha ikki nomzod ovozga qo’yilib, ulardan birortasi ham yetarli ovoz ololmagan bo’lsa. Qonunchilik palatasiga va mahalliy Kengashlarga saylovda takroriy ovoz berish va takroriy saylov tegishli okruglarda o’tkaziladi. Takroriy saylov o’tkazish avvalgi saylov komissiyalariga topshirilishi yoki yangi komissiya tuzib o’tkazilishi mumkin. Takroriy saylov kechi bilan bir oy ichida o’tkaziladi. Bunda barcha saylov jarayonidagi tadbirlar qayta o’tkaziladi. Umumiy saylov jarayonining yana bir bosqichi (tadbiri) – deputatlarni ro’yxatga olish hamda saylov yakunlarini e’lon qilishdir. Saylov jarayonining oxirgi bosqichi - saylov yakunlarini e’lon qilish hisoblanadi. Qonunchilik palatasi deputatlarini Markaziy saylov komissiyasi ro’yxatga olib, bu haqida deputatlarni xabardor qiladi. Deputatlar Markaziy saylov komissiyasi tomonidan ro’yxatga olinishi bilan deputatlik maqomiga ega bo’ladi. Markaziy saylov komissiyasi saylov yakunlari to’g’risidagi axborotni, deputatlar ro’yxati va ular haqidagi ma’lumotni o’n kundan kechiktirmay matbuotda e’lon qiladi. Viloyat, tuman, shahar Kengashlari deputatlari tegishli viloyat, tuman va shahar saylov komissiyalari tomonidan ro’yxatga olinib, ma’lumot ommaviy axborot vositalarida shu komissiyalar tomonidan e’lon qilinadi. Nomzod ko’rsatgan siyosiy partiyalar organlari-, nomzodlar, ishonchli vakillar, kuzatuvchilar va saylovchilar saylov komissiyalarining qarorlari ustidan ushbu qarorlar qabul qilinganidan keyin besh kun ichida sudga shikoyat qilishi mumkin. 35 O’zbekiston saylov tizimi va saylov jarayonida o’z o’rniga ega, lekin umumiy saylov jarayoni doirasidan chetga chiqadigan saylov munosabatlari ham mavjud. Masalan, saylovlarni moliyalashtirish yoki bo’shab 9 qolgan o’rinlarga saylov o’tkazish. Saylovlarni moliyalashtirish Saylov kodeksida belgilab qo’yilgan, unga asosan, saylov bilan bog’liq barcha xarajatlar davlat mablag’i hisobidan o’tkaziladi. Nomzodlarni boshqa mablag’lar hisobidan moliyaviy ta’minlash va o’zga tarzda moddiy jihatdan qo’llab-quvvatlash taqiqlanadi. Respublikaning siyosiy partiyalari, jamoat birlashmalari, korxona, tashkilot, muassasa va fuqarolari o’z mablag’larini saylov uchun ixtiyoriy ravishda berishlari mumkin. Bu mablag’larni Markaziy saylov komissiyasi saylov kampaniyasi davrida foydalanish uchun qabul qiladi. Bu normalarni mazmunidan kelib chiqilsa, birinchi, saylovning xarajatlari davlat hisobidan, uning budjetidan qoplanadi; ikkinchi, nomzodlarni boshqacha tarzda qo’llab-quvvatlash mumkin emas; uchinchi, saylov o’tkazish uchun ixtiyoriy mablag’ o’tkazish mumkin, lekin bu biror partiya yoki nomzod uchun emas, umuman, saylov uchun bo’ladi, undan Markaziy saylov komissiyasi teng foydalanishni belgilaydi. Bunday tartibning o’rnatilishi saylanadigan Prezident va deputatlar hech qanday kuchlarga, tashkilotlarga qaram bo’lib qolmasligini ta’minlaydi. Siyosiy partiyalarning vakillik organlariga saylovda ishtirok etishini moliyalashtirish tartibi «Partiyalarni moliyalashtirish to’g’risida»gi Qonunning 8-moddasida va Kodeksning 100-moddasida belgilangan. Yuqoridagilarga qo’shimcha sifatida mazkur moddada siyosiy partiyalarning Qonunchilik palatasiga saylovda ishtirok etishini moliyalashtirish uchun ajratiladigan davlat mablag’larining bir deputatlikka nomzod hisobiga to’g’ri keladigan miqdori Markaziy saylov komissiyasi tomonidan belgilanadi. Davlat mablag’lari shu partiyadan Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar ko’rsatilgach, ro’yxatga olingan nomzodlar soniga 9 Chuliyev A.B. “Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini tashkil etish” fanidan ma`ruza matnlari. - TDYU Kutubxonasi, 2006.- 246 b. 36 muvofiq hammada siyosiy partiyaning hisob-kitob varag’iga belgilangan tartibda o’tkaziladi. Qonunning shu moddasida ajratilgan mablag’lardan siyosiy partiyalar qanday va nima uchun foydalanishi ham ko’rsatib qo’yilgan. Saylov yakunlari bo’yicha siyosiy partiya Qonunchilik palatasida partiya fraksiyasi tuzish uchun zarur miqdorda (9 kishi) deputatlik o’rnini ololmasa, shu siyosiy partiyaga saylovda ajratilgan davlat mablag’lari partiyaning boshqa mablag’lari hisobidan davlat budjetiga qaytarilishi kerak. Saylov tizimida saylov jarayoniga bog’liq, lekin o’zi alohida vaqtlarda vujudga keladigan hamda o’zining tegishli bosqichlardan iborat jarayoni mavjud bo’lgan voqea - saylov instituti bo’shab qolgan o’rinlarga deputatlar saylovini o’tkazishdir. Vakillik organlarining vakolat muddati besh yil. Shu muddat davomida turli sabablar bilan deputatlik o’rinlari bo’shab qolishi mumkin, masalan: - deputat vafot etsa; - deputatning vakolati haqiqiy emas deb topilsa; - deputat chaqirib olinsa; - boshqa mamlakat fuqaroligini olsa yoki yashash uchun boshqa mamlakatga ketsa; - deputatlikni istisno qiladigan boshqa ishga o’tsa, Qonunchilik palatasi deputati boshqa haq to’lanadigan ishlarga tayinlansa, saylansa, deputat vakolati muddatidan oldin to’xtagan hisoblanadi. Prezidentning vakolati Konstitutsiyaning 112-moddasida ko’zda tutilgan holatda muddatidan avval to’xtatilishi mumkin. Yuqoridagi holatlar yuzaga kelsa, Markaziy saylov komissiyasi Prezident saylovini va alohida okruglar bo’yicha Qonunchilik palatasi deputatlari saylovini tayinlaydi. Mahalliy Kengash deputatlari saylovi esa, tegishlicha viloyat, tuman, shahar Kengashi tomonidan saylov o’tkazilishiga bir oy qolganda tayinlaydi. Prezident saylovi uch oy ichida o’tkaziladi. Saylovlar saylov qonunlarining barcha talablariga rioya etilgan holda 37 o’tkaziladi. Deputatlar saylovi bir oy ichida o’tkazilishi munosabati bilan, saylov tadbirlari qisqartirilgan muddatda o’tkaziladi. Bunda okrug saylov komissiyasi saylovga yigirma besh kun, uchastka saylov komissiyalari esa, o’n besh kun qolganda tuziladi. Deputatlikka nomzodlarni ro’yxatga olish saylovga o’n besh kun qolganda tugallanadi. Deputatlarning vakolat muddati tugashiga olti oy qolganda o’rin bo’shab qolsa, shu o’ringa yangi deputat saylovi o’tkazilmasligi ham mumkin. O’rni bo’shab qolgan okruglarda saylov tashkil qilish va o’tkazish, nomzodlar ko’rsatish, tashviqot-targ’ibot ishlari ro’yxatini tuzish, saylovchilarni ogohlantirish, ovoz berishni tashkil etish, saylov natijalarini aniqlash saylov qonunchiligida belgilangan tartiblar asosida o’tkaziladi. Xalq deputatlari mahalliy Kengashlari deputatlari, Qonunchilik palatasi deputatlari va Senat a’zolarining vakolatini muddatidan avval tugatish yo’llaridan biri, ularni muddatdan avval chaqirib olishdir. D eputat va senatorlarni muddatdan avval chaqirib olish masalasi 2004-yil 2-dekabrdagi «Xalq deputatlari mahalliy Kengashi deputatini, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatini va Senati a’zosini chaqirib olish to’g’risida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Qonunga asosan, deputatni, senatorni chaqirib olishga quyidagilar sabab bo’ladi: - deputatning, senatorning O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarini jinoiy, fuqaroviy, ma’muriy hamda qonunda nazarda tutilgan boshqa turdagi javobgarlikka olib kelishi mumkin bo’lgan tarzda buzganligi; - deputatning, senatorning axloq, deputatlik odobining umume’tirof etilgan normalarini qo’pol ravishda buzuvchi va deputat, senator nomiga dog’ tushiruvchi hamda davlat hokimiyati vakillik organlarining obro’siga putur yetkazuvchi harakatlar, nojo’ya ishlar sodir etilganligi; - deputatning, senatorning qonun hujjatlarida nazarda tutilgan o’z vazifalarini muntazam ravishda uzrli sabablarsiz bajarmaganligi, shu jumladan, tegishli xalq deputatlari Kengashlarining, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining majlislarida, 38 ularning organlari ishida ishtirok etmaganligi, ularning topshiriqlarini bajarmaganligi. Qonun hujjatlarini, axloq va deputatlik odobi normalarini buzgan, o’z vazifalarini muntazam ravishda bajarmayotgan deputatni, senatorni chaqirib olish zarurligi to’g’risidagi qaror tegishlicha xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi, Qonunchilik palatasi yoki Senat (Senat Kengashi) tomonidan qabul qilinadi. Deputatni, senatorni chaqirib olish masalasini ko’rish uchun huquqni muhofaza qiluvchi organlar va prokuratura tomonidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda berilgan so’rov ham asos bo’lishi mumkin. Deputatning, senatorning qonun hujjatlarini buzganligi dalillariga oid materiallar xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi, Qonunchilik palatasi yoki Senat (Senat Kengashi) tomonidan tegishlicha viloyat, tuman, shahar prokuroriga yoki O’zbekiston 10 Respublikasi Bosh prokuroriga dastlabki tarzda ko’rib chiqish va ushbu masala yuzasidan xalq deputatlari Kengashining, Qonunchilik palatasining yoki Senatining deputatlik odobi qo’mitasiga (komissiyasiga) xulosa taqdim etish uchun topshiriladi. Xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi, Qonunchilik palatasi yoki Senat (Senat Kengashi) deputatlik odobi qo’mitasining (komissiyasining) va prokurorning xulosalarini eshitish yakunlari bo’yicha deputatni, senatorni chaqirib olish haqidagi masalaning qo’yilishi asosliligi yoxud asossizligi to’g’risida qaror chiqaradi. Chaqirib olish to’g’risidagi masalasi qo’yilgan deputatning, senatorning hamda mazkur masalaga doir materiallarni o’rgangan va tayyorlagan prokurorning fikri xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashining, Qonunchilik palatasining yoki Senatning (Senat Kengashining) majlisida eshitilishi mumkin. Chaqirib olish to’g’risidagi taklif asosli deb e’tirof etilgan taqdirda, davlat hokimiyati vakillik organining tegishli qarori deputatni, senatorni chaqirib olish 10 .Husanov O.T.Mustaqillik va mahalliy hokimiyat (huquqiy, tashkiliy masalalar va muammolar).T.: Sharq, 1996. – 158 b. 39 bo’yicha ovoz berishni tashkil etish uchun O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasiga yuboriladi. 40 XULOSA Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda aktiv va passiv saylov huquqlari mamlakatni demokratik rivojlantirish va siyosiy modernizatsiya qilishning muhim tarkibiy qismidir. Bu huquqlarni ta’minlash fuqarolar faolligini oshirish, adolatli va shaffof saylovlarni ta’minlash, o‘zbek xalqining irodasi va intilishlarini aks ettiruvchi yanada keng qamrovli va ishtirokchi siyosiy tizimni barpo etishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasida aktiv va passiv saylov huquqlari mamlakatdagi demokratik jarayonlarda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Bu huquqlar konstitutsiyada mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, xalq irodasini aks ettiruvchi vakillik hokimiyati faoliyati uchun zarurdir. Mavzuning maqsadi: 1. Demokratiyani targ‘ib qilish: O‘zbekistonda faol va passiv ovoz berish huquqlari demokratik qadriyatlar va tamoyillarni ilgari surish uchun zarurdir. Fuqarolarga o'z vakillarini saylashda ishtirok etishiga ruxsat berish va shaxslarga saylovda qatnashish imkoniyatini berish orqali mamlakat yanada kengroq va ishtirokchi siyosiy tizimni rivojlantirishi mumkin. 2. Siyosiy vakillikni ta’minlash: Faol va passiv saylov huquqlarining maqsadi barcha fuqarolarning mamlakat qarorlarini qabul qilish jarayonlarida o‘z ovoziga ega bo‘lishini ta’minlashdan iborat. Saylov huquqiga ega shaxslarga ovoz berish va saylanishga ruxsat berish orqali O‘zbekiston o‘z hukumat institutlarida siyosiy vakillik va xilma-xillikni rag‘batlantirishni maqsad qilgan. 3. Fuqarolarning faolligini rag‘batlantirish: Ovoz berish huquqi, faol yoki passiv, fuqarolik faolligini va siyosiy jarayonda ishtirokini rag‘batlantiradi. Fuqarolarning saylovlarda va boshqaruvda faol ishtirok etishini ta’minlash orqali O‘zbekiston o‘z aholisida siyosiy onglilik, mas’uliyat va daxldorlik madaniyatini tarbiyalashni maqsad qilgan. Mavzuning vazifalari: 1. Erkin va adolatli saylovlarga ko‘maklashish: O‘zbekistonda faol va passiv saylov huquqlarining asosiy vazifalaridan biri saylovlarning erkin, adolatli 41 va oshkora o‘tkazilishini ta’minlashdan iborat. Bu huquqlarni himoya qilish orqali mamlakat saylov daxlsizligi va qonuniyligini ta’minlashi, shu orqali o‘z siyosiy tizimining demokratik asoslarini mustahkamlashi mumkin. 2. Saylov huquqlarini himoya qilish: Mavzuga oid yana bir muhim vazifa fuqarolarning saylov huquqlarini himoya qilish va himoya qilishdan iborat. Bunga barcha huquqlarga ega bo'lgan shaxslarning kamsitishlarsiz yoki ortiqcha cheklovlarsiz ovoz berish va saylovda qatnashish uchun teng huquqliligini ta'minlash kiradi. 3. Siyosiy javobgarlikni rag‘batlantirish: Faol va passiv ovoz berish huquqlari fuqarolarga saylov qutisi orqali o‘zlari saylagan vakillarini javobgarlikka tortish imkonini berish orqali siyosiy javobgarlikni oshirishga xizmat qiladi. Shaxslarning siyosiy jarayonlarda ishtirok etish imkoniyatlarini kengaytirish orqali O‘zbekiston saylangan mansabdor shaxslar aholi ehtiyojlari va manfaatlariga mos keladigan tizimni yaratishni maqsad qilgan. 4. Siyosiy ishtirokni kuchaytirish: Mavzu, shuningdek, boshqaruvda siyosiy ishtirok va jamoatchilik ishtirokini oshirishga qaratilgan vazifalarni ham o‘z ichiga oladi. Fuqarolarni saylov huquqidan foydalanishga rag‘batlantirish va saylov huquqiga ega bo‘lgan shaxslarga saylovda qatnashish imkonini berish orqali O‘zbekiston qarorlar qabul qilish jarayonlarida ifodalanadigan ovozlar va istiqbollarni kengaytirishi mumkin. 42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 1. RAHBARIY ADABIYOTLAR 1. O zbekiato Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasi ʻ 22dekabr 2017 yil. Xalq so zi gazetasining 2017-yil 23-dekabr ʻ Nº 258 (6952) soni 2. O zbekiato Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasi ʻ 28dekabr 2018 yil. Xalq so zi gazetasi 2018 yil 29 dekabr. ʻ 3. Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasi. 24yanvar 2020 yil 25 O zbekiato ʻ yanvar. 2. ASOSIY ADABIYOTLAR. 4. Saidov A.X. Qiyosiy konstitutsiyashunoslik. T., 1993, 52-bеt. 5. To`laganov A.T. Davlat hokimiyatining vakillik va o`zini o`zi boshqarish organlari faoliyatini tashkil etish. (Darslik). 6. To`laganov A.T. Davlat hokimiyatining vakillik va o`zini o`zi boshqarish organlari faoliyatini tashkil etish (O`quv qo`llanma).- T.: 7. Husanov O.T. O`zbekiston Respublikasining davlat hokimiyati vakillik va ijroiya hokimiyati organlari (O`quv qo`llanma).-T.:Universitet, 1994.-147 b. 8. c 9. Jalilov SH. Davlat hokimiyati mahalliy organlari islohoti, tajriba va muammolar.- T.: O`zbekiston, 1994.-197 b. 10. O`zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy huquqi faniga sxemali o`quv-metodik qo`llanmaG` So`z boshi A.A.Azizxo`jayev; Tuzuvchilar: O.Xusanov, X.Azizov va boshq. – T.:Sharq, 2001. – 128 b. 11. Chuliyev A.B. “Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini tashkil etish” fanidan ma`ruza matnlari. - TDYU Kutubxonasi, 2006.- 246 b. 12.. Chuliyev A.B. O`zbekiston Respublikasining vakillik va o`zini o`zi boshqarish organlari faoliyatini tashkil etish(o`quv uslubiy ko`rsatma).- T.: TDYU, 2003.- 45 b. 43 2. XORIJIY ADABIYOTLAR 13. Constitutional and administrative law / A. W. Bradley and K. D Ewing. 13th ed. 2003. 14. Erwin Chemerinsky. Constitutional Law: Principles and Policies. 4th Edition, May 25, 2011. 15. Christopher N. May, Allan Ides. Constitutional Law: National Power & Federalism. 5th Edition, 2012. 16. Allan Ides Christopher N. May Constitutional Law - Individual Rights. Fifth Edition 2012. 4. INTERNET MANBALARI 17. www.superbaza.ru 18. www.search.uz/uzbekistan/constitution/constitutionlaw_one.php 19. http://search.j5.ru/tov/osnovi-konstitutsionnogo-prava-rf-uchebnoe-posobie 20. http://2004.press-service.uz/rus/documents/documents.htm 21. http://2004.press-service.uz/rus/konstitutsiya/konstitutsiya.htm 22. 6.http://2004.press-service.uz/rus/pressa/p12032001.htm 44

MUNDARIJA

KIRISH

BOB. OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AKTIV VA PASSIV SAYLOV HUQUQI TUSHUNCHASI

Saylov tizimi va saylov huquqi

Fuqarolarning saylov huquqi, saylov huquqi prinsiplari

BOB. SAYLOV JARAYONI VA UNDAGI SUBYEKTLAR

2.1 Saylov jarayoni va unda ishtirok etuvchi subyektlar

2.2 Saylovlarni tashkil qilish va o’tkazish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить