Sharq falsafasi (Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo) - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	10.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Sharq falsafasi (Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo)

Купить

SHARQ FALSAFASI ( HINDISTON, XITOY, MARKAZIY OSIYO )

1. Qadimgi Sharq va G‘arb falsafasi vujudga kelishi, rivojlanishining umumiy qonuniyatlari va farqlari. . 2. Qadimgi janubiy Sharq (Hindiston) va Shimoliy sharq (Xitoy) falsafasining mohiyati, axloqiy g`oyalarining yoshlar tarbiyasidagi o‘rni. 3. Avesto muqaddas manbasida olamning tuzilishi, shaxs tarbiyasiga oid g‘oyalarning hozirgi davrdagi ahamiyati 4. Tasavvuf falsafasida olam va odam haqidagi qarashlarning mohiyati. 5. XIX-XX asrda jadidizmning rivojlanishidagi ijtimoiy tarixiy sharoitlar. Mavzu rejasi:

3Qadimgi Sharq va G`arb falsafasi vujudga kelishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari Falsafiy tafakkur Sharqda ham, G`arbda ham ijtimoiy ongning maxsus shakli sifatida mifologiya negizida vujudga kelgan Sharq va G‘arb falsafasi rivojlanishining umumiy qonuniyati falsafiy bilimning dunyoqarash xarakteriga ega ekanligidadir.Sharq va G`arb falsafasi sinfiy jamiyat va davlat paydo bo`lishi bilan ijtimoiy ong sifatida shakllangan Sharq va G`arb falsafasi rivojlanishining umumiy qonuniyati, uning metodologik ahamiyat kasb etuvchi haqiqiy bilimga erishish yo`lida ilmiy izlanishlar olib borilishidir Qadimgi Sharq falsafasi ham, G`arb falsafasi ham yaxshilik va yomonlik, go`zallik va xunuklik, adolat va adolatsizlik, baxt va baxtsizlik muammolari yechimini izlagan Sharq va G`arb falsafasida i

Qadimgi Sharq sivilizatsiyasining beshiklaridan bo`lgan Misr Bobilda eramizdan avvalgi to`rt ming yillikning oxiri va uch ming yillikning boshlarida dastlabki diniy – falsafiy fikrlar olam haqidagi fanlar, ya’ni astronomiya, kosmologiya, matematika, mifologiyaga oid qarashlar bir muncha rivoj topgan. Bu yerda shakllangan falsafaning eng asosiy xususiyati shundan iboratki, ularda, bir tomondan xudolarga ishonch, iloxiy kuchlarning tabiat va jamiyatga ko`rsatadigan ta`sirini mutloqlashtirish xususiyati ustivor bo`lgan bo`lsa, ikkinchi tomondan afsona va rivoyatlar tarzida bo`lsada, dunyoviy bilimlar, ilmiy qarashlar ham asta-sekin shakllana boshlagan. Bu – o‘sha davrlardan qolgan yozma manbalarda, xususan, «X o‘ jayinning o`z quli bilan xayotning mazmuni haqida suhbati», «Arfisit q o‘ shigi

Qadimgi Hind falsafasini o‘rganishda «Ramayana», «Maxobxarot», «Kalila va Dimna» kabi mashhur asarlar ilk manbalar bo‘lib xizmat qiladi. Hind madaniyati va falsafasining ana shu bebaho yodgorliklarining har birida aql- idrok, adolat, insof-diyonat, halollik, poklik, mehnatsevarlik, milliy totuvlik, to‘g‘ri so‘zlilik to‘g‘risida va yomon illatlarga qarshi kurashish zarurligi haqida juda muhim falsafiy g‘oyalar xikmatlar, rivoyatlar, maqollar bayon etilgan. Falsafiy qarashlarning kurtaklari hind madaniyatining eng qadimgi yozma yodgorliklari «Vedalar» («Ved»lar – xudolar, tabiatning ilohiy kuchlariga qaratilib aytiladigan gimnlar, duolar to‘plami)da uchraydi. «Veda» kitobi Rigveda, Samaveda, Yashurveda va Atxarda deb ataladigan 4 katta bo‘limdan iborat. Ularda borliqning bosh manbai moddiy i

Hind falsafasi asoslari «Upanishadalar» nomi bilan mashxur bo`lgan manbalarda xam o‘z aksini topgan. «Upanishadalar» sirli bilim degan ma`noni anglatib «Veda» larning falsafiy qismini tashkil etadi. «Upanishadalar» yaxlit kitob yoki falsafiy risola bo‘lmay, balki turli vaqtda turli mavzuda ijod etgan noma`lum mualliflarning matnlaridan iboratdir. Ularda turlicha falsafiy qarashlar, tashqi olam va inson tabiati, uning hayoti va ruhiyatining mohiyati, bilish imkoniyatining chegaralari, axloq me’yorlari haqidadir. Falsafiy muammolar asosan diniy, mifologik nuqtai nazardan bayon etilgan. Eramizgacha bo`lgan 8-7 asrlarda Hindistonda Lokayati (bu dunyo (loka) ni tan oluvchi) falsafiy ta’limot shakllana boshladi. Bu ta`limotning asosi Brixaspati va uning izdoshlari vedalarda bayon etilgan diniy q

7А stika guruhiga kiruvchi falsafiy maktablar Vedanta, Sankxya, Yoga, Vaysheshika, N ь yaya va Mimansa maktablari "Veda“ning ilohiyligini tan olishadi va bu yozma yodgorlikni haqiqatning yagona manbasi deb bilishadi. Qadimgi Hind falsafiy maktablari ikki guruhga bo‘linib, ular А stika va Nastika deb ataladi. Nastika guruhiga kiruvchi maktablar sifatida Chorvaka, Lokayata, buddizm, jaynizm maktablari qayd qilinadi.

Qadimgi Xitoyda falsafiy ta`limotlar Xitoydagi dastlabki falsafiy ta`limotlarda dunyo abadiy va 5 unsur – olov, suv, yer, daraxt va metallar dan tashkil topgan, deb uqtiriladi. Eramizdan oldingi 7-6 Xitoy mutaffakirlarining fikricha tabiat hodisalar degan moddiy zarralardan tarkib topgan dao - degan ob’ektiv tabiiy qonuniyatga buy sunadi. Xitoyliklarning tabiat hodisalari qonuniyatli asosda taraqqiy qiladi, degan tasavvurlari, Dunyo moddiydir, degan ta’limotga bog‘liqdir. Dao haqidagi ta’limot falsafadagi qonun tushunchasini xosil qilishdagi dastlabki urinishdir. “ Daosizm” so`zini uzi “Dao” so`zidan kelib chiqqan bo‘lib, “yo‘l”, “taraqqiyot”, “dunyo negizi” degan ma’noni bildiradi. Daosizmning asoschisi Lao – tszi bo‘lib, u dunyoda abadiy harakat va qarama-qarshiliklarning bir-biriga bog‘

9Qadimgi Xitoy mifologiyasi va falsafasining inson hamda olamning vujudga kelishini tushuntirishi O`ZIGA XOSLIGI XITOY MADANIYATIDA INSON VA OLAMNING VUJUDGA KELISH BOSQICHALRI Qadimgi Xitoy madaniayti Yerda hayotning, jonli va va jonsiz tabiatning vujudga kelishining mifologik- falsafiy talqinini beradi, bu jarayon o`z ichiga bir necha etaplarni oladi. . Qadimgi falsafiy asar “I-Szin” olamning besh elementdan paydobo`lishini tushuntirib beradi- yer, daraxt, metal, olov va suv dan, bular doimiy aylanishda bo`lishadi. Qadimgi Xitoy mifologiyasi va falsafasi olam, inson va tabiatning vujudga kelishining birinchi tushuntirishini berdi, insonni anglash, tabiat hodisalarini tushuntirishini berdi, insonni anglash, tabiat hodisalarini talqin qilinishi Xitoyning olamga mashhur falsafa maktablari –

Konfutsiychilik ta’limoti Eramizdan oldingi 5-3 asrlarda Xitoyda Konfutsiychilik kabi falsafiy oqim xam bo‘lgan. Bu oqimning asoschisi Xitoy mutafakkiri Konfutsiy bo‘lgan. (er.oldingi 551-479 yillarda yashagan). Konfutsiy insonparvarlik g‘oyalarini qadimgi Xitoyda birinchi bo‘lib olg‘a surdi. Konfutsiy o‘zining falsafiy qarashlarida tarbiya masalalariga katta e’tibor qaratgan. Odamlar o‘z tabiatiga ko‘ra bir-birlariga o‘hshaydilar, faqat tarbiyaga ko‘ra ular bir-birlaridan farqlanadilar, deydi u. Konfutsiy fikricha insonlar o‘rtasida o‘zaro muhabbat, xurmat tamoillari hukmron bo‘lishi kerak.

11 Markaziy Osiyoda shakllangan falsafiy qarashlar: 1. Ilk falsafiy qarashlar m.a. I mingyillikdan VI-VIIasrlargacha olam dastlab xalq og’zaki ijodida O’rxun-Enasoy yozuvlari, bitik toshlarda Mahmud Koshg’ariyning “Devonu lug’atit turk”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilik”, Kaykovusning “Qobusnoma”, Firdavsiyning “Shoxnoma” asarlarida o’z ifodasini topgan. 2. Zardushtiylik diniy falsafiy qarashalari m.a. VI-IIIasrlar “Avesto” yodgorligi. 3. Islom dini ta’sirida shakllangan falsafiy qarashlar. Mutakallimlik, Mu’tazilalik, Tasavvuf ( so’fiylik). 4. Markaziy Osiyo ilk uyg’onish davri buyuk allomalarining falsafiy qarashlari. Muhammad al-Xorazmiy, Axmad Yugnakiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino. 5. Amir Temur davri falsafiy go’yalari, XIV-XV asrlar

Moniy ta’limotlari Qadimgi Sharq jamiyati asoslari milodning 2-3 - asrlariga kelib asta- sekin yemirila boshlaydi. Uning zaminida feodal munosabatlar rivoj topadi. Bu jarayonning murakkab va ziddiyatli kechishi o‘sha davrdagi falsafiy qarashlarda ham aks etadi. Shuning oqibatida zardushtiylikdan yangi oqim-moniychilik kelib chiqadi. Bu ta`limotning asoschisi Moniy degan kishi bo`lib, uning ta`limoticha, olamda nur dunyosini – yaxshiik va zulmat dunyosi – yovuzlik mavjud. Ular o`rtasida abadiy kurash boradi. Lekin pirovard natijada yaxshilik tantana qilishi, inson o‘z xulki va butun hayoti bilan yorug‘likning zulmat bilan kurashiga yordam berishi va yaxshilikning tantanasi uchun xizmat qilishi kerak. Moniy ta`limoti quldorlik davlatiga, shuningdek, hukmron dinga qarshi qaratilganligi uchun

Mazdak ta’limoti Mazdakiylik Eronda va unga qo’shni mamlakatlarda ilk o’rta asrlarda tarqalgan. Ta’limot asoschisi – Mazdak (470-529). Uning ta’limotiga ko’ra, yorqin va ezgu ibtido bilan, ayqash- uyqash tarzda namoyon bo’ladigan nursiz yovuz ibtido o’rtasida murosasiz kurash boradi. Bu kurash pirovard natijada ezgulik foydasiga hal bo’ladi. Mazdakiylik jamiyat a’zolarini o’zaro yordamga, adolat va tenglikka chaqirgan . U o’zining demokratik xususiyatlari bilan ajralib turgan. Boylikka ruju qo‘yishni, shaxsiyat manfaatlari uchun kurashni inkor etgan. Xudo oldida har qanday inson teng, jamiyat boyliklari hamma uchun barobar deb targ‘ib qilgan. Mazdakiylik ijtimoiy tengsizlikni yo‘qotish uchun kurashgan. Ushbu tengsizlikni yovuzlik alomati deb hisoblagan. Odamlarning ijtimoiy-iqtisodiy teng

Markaziy Osiyoda falsafiy fikrlar rivoji Markaziy Osiyo jahonning ilm fan, falsafa, din, adabiyot va san’at qadimdan rivojlangan, tarixi nihoyatda boy mintaqalardan iborat. Miloddan ilgari 10-8 asrlarda O`rta Osiyoda quldorlik munosabatlari ravnaq topdi. Shu davrda O`rta Osiyoda yashagan xalqlar Yunon tarixchilari tomonidan skiflar deb atalsa Eron manbalarida saklar deb nomlaganlar. Qadimgi O`rta Osiyo xalqlari xayotida dexqonchilik va chorvachilik muxim axamiyat kasb etgan. Bu xududda dexkonchilik sunhiy sugorishga asoslangan bo`lib, u sugorish inshoatlarining rivojlanishiga olib kelgan. SHunday qilib dastlabki madaniy markazlar vujudga kela boshlaydi. Mana shu davrda O`rta Osiyoda oramiylar alifbosi keng tarqalgan. Uning asosida esa Xorazmliklar, Sug‘diyonaliklar alifbosi vujudga keladi.

Zardushtiylik ta’limoti Miloddan avv. 6-asrdan to milodning 3-asrigacha O`rta Osiyoda Zardushtiylik va u bilan bog‘liq dunyoqarash hukmronlik qilgan. Zardushtiylik faqat din bo`lib qolmay, balki o‘sha davrning hukmron mafkurasi ham edi. Zardushtiylikni muqaddas kitobi Avestoning ko‘p qismi (12000 qora mol terisiga yozilgan) Iskandar Zulqaynarning bosqinchilik davrida yo‘qolgan. Arshakiylar davrida uning qolgan qismi Avesto sifatida tartibga solingan. Unda O`rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, axloqiy qarashlari va umuman dunyoqarashi o‘z ifodasini topgan. «Avesto»da o`tmish ajdodlarimizning diniy tasavvurlari, koinot va yerdagi dunyoning yaratilishi bilan bog‘liq afsona va rivoyatlar, ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy hayoti geografiyasi, tabiati, nobototi, ilm-fani o‘z aksini t

Tasavvuf ta’limoti Tasavvufda Ollox rahmatiga yetishning, inson ma’naviy kamolot yo‘lining 4 bosqichi mavjudligi tasdiq etiladi. Bular shariat, tariqat, shuningdek ma`rifat va haqiqat dan iborat Shariat – diniy qonun-qoidalar va marosimlarni, Qur’oni karim va Hadisi sharifdagi axloqiy, iloxiy kursatmalarni puxta o‘zlashtirish, aynan, izchil suratda bajarish, Xudoga ibodat qilishdir. Shariat xudoni idrok bilan tanishni ko‘zda tutadi. Shariat talablari, qoidalarini bajarmasdan tariqatga o‘tish mumkin emas. Tariqat – yer yuzidagi lazzatlardan voz kechib, nafsni tiyib, xilvatda yashab, faqat xudo haqida o‘ylash, xayol surish, eslash, uni kalbdan sevishdir. Ma`rifat – hamma narsaning butun borliqning asosi xudo ekanini bilish, aniqlash vash u tariqa xudoga yetish demakdir. Ma`rifatda olam, yuld

Mutakallimlar va mutaziylar 8-asrda Islomda turli mazxablar paydo bo‘la boshlaydi. Bu davrda qarama-qarshi mazhablar bilan kurash ehtiyoji hamda mo‘tadil islomning asoslarini himoya qilish zaruriyati tufayli ilohiyot, kalom paydo bo‘ldi. Kalom tarafdorlari mutakallimlar deyiladi. Kalomning asoschisi al-Ashhoriy (874-941 y) va Mansur Muxammad ibn Maxmud al-Moturidiydir . Mutakallimlar Qur`on oyatlarini erkin tahlil etishga mutlaqo qarshi bo`lsalar, mutazaliylar u aqidalardagi mazmunni aql yordamida mantiq kuchi bilan anglash tarafdori edilar. ( «Mu’tazila» - ajralib chiqqan degan ma`noni bildiradi). Ummaviylar davridayoq paydo bo`lgan va abbosiylar davrida keng tarqalgan. Mutazalizm Xamoka Ma’mun (813-830) davrida qo‘llab-quvvatlanib, ularning g‘oyalarini o‘z davlatining mafkurasi asosiga q

XX asr boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat g'oyat og'ir bo'lib, mahalliy aholining huquqsizligi, tahqirlanishi haddan oshgan, Vodiy mustamlakachilar uchun arzon ish kuchi va xom ashyo bazasiga aylanib qolgan edi. Ilg'or ziyolilar Turkiston metropoliyaning xom-ashyo bazasiga aylanishi bilan birga, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jabhalarda jahon taraqqiyotidan ortda qolayotganligini sezdilar. Vatan taqdiri haqidagi bunday o'ylar oxir-oqibatda mustaqillik uchun kurashning o'ziga xos yo'llarini izlab topishni taqozo etdi. Mavjud vaziyatda, ya'ni, kuchli siyosiy-harbiy tayanchga ega bo'lgan mustamlakachi hukumat bilan millat kelajagi yo'lida bellashishning yagona yo'li, xalqni dunyoviy ilm-fan bilan qurollantirish, xalqaro talablar doira

Jadidchilik harakati dastlab haqli ravishda ma'rifatparvarlikdan boshlandi. Turkistonda Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvar qori Abdura shid xon o'g'li, Fayzulla Xo'jayev, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Asadulla xo'jayev, A. Zohiriy, O. Mahmudov, I. Ibrat, Hamza, Cho'lpon, A. Ibodiy, Dadamirza qori va boshqalar edi.Jadidchilik harakati dastlab haqli ravishda ma'rifatparvarlikdan boshlandi. Turkistonda Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvar qori Abdura shid xon o'g'li, Fayzulla Xo'jayev, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Asadulla xo'jayev, A. Zohiriy, O. Mahmudov, I. Ibrat, Hamza, Cho'lpon, A. Ibodiy, Dadamirza qori va boshqalar edi. Rus mustamlakachiligiga qarshi kurash turli ko'rinishlarda bo'lsa-da, davom etdi. Bu kurash boshida millatning ilg'

Jadidlar halqni ilm - ma'rifatda, haq-huquqda dunyoning taraqqiy qilgan millatlari bilan teng, baqamti ko'rmoqni orzu qildilar. Butun ahli-vujudini mana shu muqaddas ishga-millatning ravnaqi va muhofazasi yo'liga sarf etdilar. Bu shunchaki mutaassibona bir orzu emas, zamonasining baland- pastidan xabardor, tarix va taqdirni teran anglagan, Sharqni ham G'arbni ham bab-baravar bilgan va ko'rgan kishilarning aniq va rejali hatti-harakati edi. Jadidlarning yangi sharoitlardagi faoliyatlari bir necha yo'nalishlarda kechdi. Avvalo ma'rifatparvarlik ustuvor yo'nalishlaridan biri sifatida qoldi. Jumladan, ular chor tuzumning zulmi nisbatan yumshagan sharoitda yangi usuldagi maktablarni tashkil etish bo'yicha kuch-g'ayratlarini sezilarli darajada kuchaytirish

Jadidchilik dastlab madaniy - ma'rifiy oqim sifatida paydo bo'lganligi tabiiydir, albatta. Chunki, ilg'or musulmon ziyolilari ijtimoiy va mustamlakachilik zulmining asosiy sabablarini zamonaviy ilm-fan yutuqlaridan bexabarlikdan va maorif ishlaridagi qoloqlikdan izladilar. Shu sababli, ular mavjud ijtimoiy muammolarni hal etishning yagona yo'li ta'lim islohoti deb qaradilar va ma'rifatparvarlikka asosiy e'tibor berdilar. Yangi usul maktablari, kutubxonalar ochdilar, darslik, o'quv qo'llanmalari yozdilar va nashr ettirdilar. Ayni paytda ular inson huquqlari, milliy, diniy, iqtisodiy erkinliklar kafolatlangan, huquqiy-demokratik milliy davlatchilikning nazariy asoslarini yaratishga harakat qildilar. www.arxiv.uz

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati 1. Ibrohim Karimov.Falsafa fanidan leksiya matnlari.—T.:2014.(18--36 betlar). 2. Q.Nazarov tahriri ostida. G‘arb falsafasi T:Sharq 2004 3. Shermuxamedova N.A. Falsafaga kirish. (o‘quv qo‘llanma). - Toshkent: 2017. 4. G`arb falsafasi tarixi. D. Po`latova, G. Ro`ziyeva.Toshkent. 2018. 5. A.Hotamov. Hozirgi davr g‘arb falsafasi.Ma’ruzalar matni.—T.:”Yangi nashr”nashriyoti.2011.(99-104 betlar). 6. Narzulla Jo‘raev. Avesto. . – T. : G‘. G‘ulom nomidagi” nashriyot (4-32 betlar). 7. Komilov N.Tasavvuf.2-kitob. G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at hamda “o‘zbekiston”nashriyotlari.T.,1999. (149 bet) 8. Виктор Алимасов. Фалсафа ёхуд фикрлаш санъати. Мақолалар, эсселар,битиклар. —Т.: “Ношир”нашриёти. 2008.(5-47 бетлар).

Купить