Sharq falsafasining mohiyati va ijtimoiy taraqqiyotdagi roli - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Август 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Sharq falsafasining mohiyati va ijtimoiy taraqqiyotdagi roli

Купить

Sharq falsafasining mohiyati va ijtimoiy taraqqiyotdagi roli

REJA Sharq-jahon sivilizatsiyasining markazlaridan biri. Qadimgi Misr va Bobilda falsafiy fikrlar. Markaziy osiyoda falsafiy fukrlar rivoji. Qadimgi Hindistonda falsafiy maktablar. Qadimgi Xitoy falsafasi . Arab-musulmon sivilizatsiyasi va islom falsafasining vujudga kelishi. Islom tamaddunida diniy va dunyoviy ilmlarning o‘zaro uyg‘unlikdagi taraqqiyoti

Sharq-jahon sivilizatsiyasining markazlaridan biri.Sharq madaniyati taraqqiyotining ilk davrlari deganda ko’pgina mutaxassisslar bizning Vatanimiz o’tmishini Misr, Bobil va insoniyat tarixining eng qadimgi sivilizatsiyalaridan biri bo’lgan Shumer davrlarini esga oladi.Sharq qadimiy madaniyat o’chog’i va jahon sivilizatsiyasining beshigi deya bejiz ta’riflanmagan.

Qadimgi Misr va Bobil falsafasi. Eramizdan avvalgi IV ming yillikning oxiri va III ming yillik boshlarida qadimgi Misr va Bobil hududida dastlabki diniy-falsafiy fikrlar, olam haqidagi fanlar, ya'ni astronomiya, kosmologiya, matematika, mifologiyaga oid qarashlar birmuncha rivoj topgan. Qadimgi Misr va Bobilda falsafiy fikrlar

1- yo'nalish olam haqidagi tasavvurlarning astronomiya, kosmologiya, riyoziyot fanlari rivoji bilan bog’liq ekanini 2- yo'nalish esa, bu tasavvurlarning mifologiya bilan bog’liq bo'lganini ko'rsatadi. Eng muhim ilmiy yutuqlar (hisobning oltmishtalik tizimi, yilning uzunligi, geometrik shakllar hajmining hisoblab chiqilishi va boshqalar) amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, xo‘jalik yuritishda qo‘llanilar edi. Qadimgi Bobil va Misr olimlari oy va kun tutilishi davriligini aniqlashga muvofiq bo‘ldilarki, bu ularga bu hodisani oldindan aytish imkonini berdi. Misr uchun eng muhim hodisa bo‘lgan – Nil daryosining har yilgi ko‘tarilishi vaqtini aniqlagani bo’ldi. Tabiiy-ilmiy, diniy-falsafiy fikrlarning yuzaga kelishi 2 yo'nalishda borgan. 1- yo'nalish olam haqidagi tasavvurlarn

Erishilgan yutuqlar Aynan ana shu hol tabiiy bilimlar rivojiga sabab bo'lgan.har biri 30 kundan iborat bo‘lgan, 12 oydan tashkil topgan taqvim suv va Quyosh soatlari Bu - o'sha davr uchun tabiiy hol edi, ya'ni u - davrning inson ongida aks etishi, kundalik turmush hodisalarining oddiy bir tarzda ifodalanishi edi. papirus qog‘ozlari (tropik qamishdan qilingan) suv va Quyosh soatlari 1- holatda, asosan, tabiiy bilimlarga tayanilgan, kundalik hayotda duch kelinadigan voqea-hodisalar aniq dalillar asosida tahlil etilgan, o'rganilgan, ulardan tegishli xulosalar chiqarilgan.

Qadimgi bobilliklar va misrliklarda ilm-fan bilan kohinlar shug‘ullanar edilar. Shunday asarlar paydo bo‘la boshlaydiki, ularda afsonalar ni falsafiy talqin qilishga urinishlar ko‘zga tashlanadi. («Arfa chaluvchining qo‘shig‘i» • «Dunyodan xafsalasi pir bo‘lgan kishining o‘z ruhi bilan suhbati» «Hayot ma’nosi haqida xoja va qulning savol- javoblari»

Qadimgi Sharq va G‘arb falsafasi vujudga kelishi, rivojlanishining umumiy qonuniyatlari va farqlari. ikkinchi tomondan, afsona va rivoyatlar tarzda bo’lsada dunyoviy bilimlar ilmiy qarashlar ham asta-sekin shakllana boshlagan. Umuman bunday xususiyatni qadim zamondagi barcha sivilizatsiyalarga xos deyish mumkin..Qadimgi Misr va Bobilda shakllangan falsafaning eng asosiy xususiyati shundan iborat ediki , ularda bir tomondan, xudolarga ishonch, ilohiy kuchlarning tabiat va jamiyatga ko’rsatadigan ta’sirini mutloqlashtirish xususiyati ustuvor bo’lgan bo’lsaEramizdan oldingi I ming yillik o‘rtalarida fir’avnlar yunoncha turmush tarziga rioya etar edilar, ularning ko‘plari yunonistonliklar bilan qarindoshchilik iplari bilan bog‘langan edilar.

Markaziy osiyoda falsafiy fikrlar rivoji.Eramizdan oldingi I-ming yillikda Markaziy Osiyo hududida saklar va masmaget qabilalari yashar edilar. Eramizdan oldingi VI asr oxiri V asr boshlarida saklar forslar davlati tarkibiga kirdilar, eramizdan oldingi IV asrda esa, Markaziy Osiyoga makedoniyalik Iskandar Zulqarnayn qo‘shinlari hujum qildi.

Markaziy Osiyoga aramey alifbosi kirib keladiki, uning asosida xorazmiy va sug‘d yozuvlari vujudga keladiyu ana shu davrda Markaziy Osiyo xalqlarining adabiy va og‘zaki ijodi shakllanadiBu davrda hunarmandchilik, madaniyat va san’at rivojlandi. Markaziy osiyoda madaniy hayot Markaziy Osiyoga aramey alifbosi kirib keladiki, uning asosida xorazmiy va sug‘d yozuvlari vujudga keladiyu ana shu davrda Markaziy Osiyo xalqlarining adabiy va og‘zaki ijodi shakllanadi Bu davrda hunarmandchilik, madaniyat va san’at rivojlandi.

Markaziy osiyodagi ilk falsafiy qarashlar Zardushtiylik Xorazm va sug’d yozuvlari Avesto Xalq og’zaki ijodi: zarina, Shiroq, to’maris

Qadimgi Hindistonda falsafiy maktablarUnda hindularning qadimgi tarixi,iqtisodiyoti,dini,falsafasi,axloq va nafosatiga oid fikrlari aks etgan.Hindular “Veda’’ni oliy tangri Braxma tomonidan aytilgan so’zlar deb biladi.” Veda”lar eramizdan 1,5 ming yil oldin yozilgan bo’lib,mutassib dindor hindu uchun oliy muqaddas ilm va bashorat kitobidir. Unga xos dastlabki ta’limotlar yozma manba “Veda”larda o’z aksini topgan.Hindustan falsafasi . Qadimgi Hindiston ham insoniyat madaniyatining beshiklaridan biridir.

Bular quydagilar:“ veda”lar hozirgacha 4 ta to’plam shaklida yetib kelgan. «Rigveda» «Yajurveda» «Adxarvaved a» «Samaveda»

Hind falsafasi asoslari «Upanishadalar» nomi bilan mashhur bo'lgan manbalarda ham o'z aksini topgan. «Upanishadalar» sirli bilim degan ma'noni anglatib, «Veda»larning falsafiy qismini tashkil etadi. «Upanishadalar» yaxlit kitob yoki falsafiy risola bo'lmay, balki turli vaqtda turli mavzuda ijod etgan noma'lum mualliflarning matnlaridan iboratdir. Ularning mazmuni va uslubi har xil va turlicha falsafiy qarashlar mahsulidir. «Upanishadalar»dagi falsafiy mavzular, asosan, insonni o'rab turgan borliq, uning hayotdagi o'rni va vazifasi, tashqi olam va inson tabiati, uning hayoti va ruhiyatining mohiyati, bilish imkoniyatining chegaralari, axloq me'yorlari haqidadir. Falsafiy muammolar asosan diniy-mifologik nuqtai nazardan bayon etilgan. Hind falsafasi

Vedanta, sankxya, yoga, vaysheshika, nyaya va mimansa- astika guruhiga kiruvchi falsafiy maktablar. Ushbu maktablarning tarafdorlari “Veda”ning muqaddasligini tan olib,birdan-bir haqiqat undagina ifodalangan deyishgan. Chorvaka-Lokayata, buddizm va jaynizm- nastika guruhiga kiradi. Chorvaka-lokayata tarafdorlari materialistik ta’limotini ilgari surganlari uchun “Veda”ning muqaddasligini tan olishmaydi, bilim ”Veda” haqiqiy bilim bera olmaydi, deyishadi. Hind falsfasi vedalarni tan olishiga ko’ra ikki guruhga bo’linadi:

Biz yashab turgan olam undagi tartib osmon hukmdori tomonidan yuborilgan.Uningcha shaxs faqat o’zi uchun emas balki jamiyat uchun ham yashashi kerak.wfafwa Eramizning boshida konfutsiychilikka diniy g’oyalar kiritildi va u diniy ta’limot sifatida talqin qilina boshlandi. Konfutsiy-uning fikricha olamni osmon boshqaradi. Osmon irodasi-taqdirdir. As Konfutsiychilikda kishilaming yuqori va quyi tabaqalarga ajratishda ularning boyligi yoki ijtimoiy kelib chiqishi asosiy rol o’ynamaydi, bunda yuksak ahloqiy fazilatning xizmati katta, deyiladi. Biroq bu hukmron va qaram tabaqalarga ajratisb butunlay inkor etiladi, degan gap emas. Konfutsiyning fikricha tabaqalarga ajratish tartibi eski an’analarga asoslanishi va u davlat tomonidan boshqarilishi lozim. Konfutsiychilik qadimgi Xitoyda eramizdan av

Konfutsiychilikning hamma asosiy qonunlari 13 ta kitobda, sharhi esa 40 jildda bayon qilingan. Tartib , Konfutsiy nuqtai nazariga ko'ra, ilohiy mazmunga ega va uning mohiyatini «Li» tushunchasi belgilaydi. u, ya'ni tartib dunyoning mohiyatini aks ettiradi. Konfutsiyning «Hikmatlari», ya'ni aforizmlari juda mashhur. Konfutsiy ta'limotida umuminsoniy qadriyatlarning xitoy xalqi turmush tarzida o'ziga xos tarzda namoyon bo'lishi, bu xalqqa xos ma'naviy mezonlar aks etgan. Konfutsiylik ta’limotida ijtimoiy-axloqiy masalalar. Konfutsiychilikning hamma asosiy qonunlari 13 ta kitobda, sharhi esa 40 jildda bayon qilingan.

Konfutsiylik ta’limotida ijtimoiy-axloqiy masalalar. Konfutsiychilikda ijtimoiy-axloqiy masala alohida o‘rin egallaydi. Shu ma’noda Konfutsiy ta’limotini inson xatti-harakati hayoti me’yorlari haqidagi ta’limot deyishi ham mumkin edi. Insonlar o‘rtasidagi hayot tarzi an’anaviy besh munosabatdan iboratligi qayd etilgan: davlat boshlig‘i bilan amaldorlar o‘rtasidagi munosabat; ota-onalar bilan farzandlar o‘rtasidagi munosabat; er bilan xotin o‘rtasidagi munosabat; katta va kichik aka-ukalar o‘rtasidagi munosabat; do‘st-birodarlar o‘rtasidagi munosabat.

Daochilik – falsafiy ta’limot. Lao Tszi-uning ta’limotiga ko’ra olam, jamiyat, va inson hayoti Dao qonuniga bo’ysunmog’i lozim. Daotsizm ta’limoti shu tariqa tarqalgan. Dao qonuni-tabiatning yashash qonunidir. Bu qonunga ko’ra olamning asosini tashkil etuvchi “Tsi” ya’ni 5ta unsur-olov, suv, havo, yer va yog’och yoki metall olamdagi barcha jismlar asosini tashkil etadi hamda ularning yuzaga kelishini ta’minlaydi. Daotsizmga binoan dunyodagi hamma narsa bir holatdan ikkinchi holtga o’tib turadi. Qarama-qarshi kuchlar o’rtasidagi kurash ya’ni In va Yan orasidagi munosabat bizni o’rab turgan olamni harakatga keltiruvchi kuchlar manbaidir.

01 Bo'lmasa, Dao qonuni buziladi va bunday joyda baxtsizlik, fojia yuz beradi. Lao-Szi bu o'rinda ekologik falokatni nazarda tutgan. «Kishilar Dao qonunini buzmasliklari kerak, aks holda tabiat ulardan albatta o'ch oladi», degan edi Lao-Szi. “ Dao” tushunchasi tahlili. In va Yan o'rtasidagi kurash daoni anglatadi. Odamzod bu kurash jarayonida doimo yaxshilik tomonida turishi, o'zini qurshab turgan tabiat va atrofdagi olamga mehr ko'rsatishi lozim. Buni ekologik falokatlar avj olib borayotgan bugungi kun voqeligi ham tasdiqlaydi.

YURTIMIZ MUTAFAKKIRLARINING JAHON ILM-FAN RIVOJIGA QO‘SHGAN HISSASI Buyuk allomalarimiz Beruniy va Forobiy, Moturidiy, Farg‘oniy, Abu Ali ibn Sino, Xorazmiy, Zamaxshariy, Buxoriy, Imom Abu Iso Termiziy, Hakim Termiziy, Navoiy va Ulug‘bek kabi yuzlab ulug‘ zotlar ilm fanga katta hissa qo’shgan.

Zamonaviy matematika, trigonometriya va geografiya fanlari taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan mashhur alloma Muhammad ibn Muso Xorazmiy dir. U o‘nlik pozitsion hisoblash tizimini, nol belgisi va qutblar koordinatalarini birinchilardan bo‘lib asoslab berdi .Muhammad ibn Muso Xorazmiy dir

IX asrda Ahmad Farg‘oniy Astronomiya asoslari asarida olamning tuzilishi, yerning o‘lchovi haqidagi dastlabki ma’lumotlar, sayyoramizning sharsimon ko‘rinishga ega ekanligiga dalillar keltiriladi. Ahmad Farg‘oniy o‘rta asrlardagi asosiy astronomik asbob — usturlob nazariyasini ishlab chiqqan. Nil daryosida nilometr — suv sathini o‘lchaydigan asosiy vosita sifatida qo‘llaniladigan mashhur inshootni yaratgan.Ahmad Farg‘oniy

Abu Nasr ibn Iroq — «Ikkinchi Ptolomey» deb nom olgan buyuk alloma. Ibn Iroq fazoviy trigonometriyaning asoschisidir. U matematika va astronomiya sohasidagi kashfiyotlari bilan shuhrat qozongan. Abu Nasr ibn Iroq

Abu Rayhon Beruniyning 150 dan ziyod ilmiy ishlaridan bizgacha faqat 31 tasi yetib kelgan. Beruniy dunyo ilm-fanida birinchilardan bo‘lib dengizlar nazariyasi va yerning sharsimon globusini yaratish yuzasidan o‘ziga xos yangi g‘oyalarni taklif etdi.Abu Rayhon Beruniy

Abu Ali ibn Sino — «Islom olamining eng mashhur faylasufi va qomusiy allomasi hamda insoniyatning eng buyuk mutafakkirlaridan biri» degan unvonga sazovor bo‘lgan. U ilmiy tadqiqot ishlarini 16 yoshida boshlagan. Umri davomida 450 dan ortiq asar yaratgan. Abu Ali ibn Sino

Yana bir yurtdoshimiz, yirik muhaddis Imom Dorimiy (798– 869) Samarqandda tavallud topgan. Allomaning eng mashhur asari «al-Musnad» bo‘lib, bu asar «Sunan ad-Dorimiy» nomi bilan mashhur. Imom Dorimiy

Imom Ismoil al-Buxoriy (810-870) Imom al-Buxoriy (asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy) (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘i) — islom olamining yirik mutafakkiri, buyuk muhaddis. Muhaddislar imomi, hadis ilmining sultoni deb ham yuritiladi.

Otasi Ismoil o‘z davrining yetuk muhaddislaridan, Molik ibn Anasning shogirdi va yaqinlaridan biri bo‘lib, tijorat ishlari bilan shug‘ullangan. Onasi taqvodor, diyonatli, oqila ayol edi. Otasi vafot etgach, uning tarbiyasi volidasi zimmasiga tushgan. U 5—6 yoshidan islomiy ilmlarni, Muhammad (sav)ning hadislarini o‘rganishga va yodlashga kirishadi.

Buxoriy 20 dan ortiq kitob tasnif etgan. Ulardan ayrimlari bizgacha yetib kelgan. Buxoriyning «Al-Jomi’ as-sahih» («Ishonchli to‘plam») deb nomlangan 4 jild (juz) dan iborat hadislar to‘plami islom olamidagi boshqa muhaddislar tuzgan hadis to‘plamlari orasida eng ishonarli va mukammalidir. Asar bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shu jumladan o‘zbek tiliga ham tarjima qilinib, 1991—96 ylarda 4 jildda nashr etildi.

Abu Iso at- Termiz iy Uning to‘liq ismi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn az-Zahhoq Abu Iso as- Sullamiy az-Zariyr al-Bug‘iy at-Termiziy bo‘lib, hijriy 209 (melodiy 824) yili Termiz yaqinidagi Bug‘ (hozirgi Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududida joylashgan) qishlog‘ida o‘rta hol bir oilada tavallud topgan. Markaziy Osiyolik mashhur tarixchi Abu Saad Abdulkarim as-Sam'oniy (1113-1167) at- Termiziy Bug‘ qishlog‘ida vafot etganligi uchun al-Bug‘iy taxallusi bilan ham atalganini, olimning ko‘p yig‘laganidan umrining oxirlarida ko‘zi ojiz bo‘lib qolganligidan az- Zariyr (ko‘zi ojiz) taxallusini olganligini ham qayd qiladi. AT-TERMIZIY ASARLARI O'z ijodiy faoliyati davrida at-Termiziy o‘ndan ortiq asarlar yaratdi. Uning madaniy merosida, shubhasiz, «Al-Jomi'» asari k

Mahmud Zamaxshariy (1075- 1144)Zamaxshariy (nisbasi; to‘liq ism- sharifi Abulqosim Mahmud ibn Umar ibn Ahmad) (1075.18.3, Xorazm, Zamaxshar qishlog‘i — 1144, hoz. Ko‘hna Urganch) — tilshunos, adib, tafsir va hadis olimi. Oilasi islomning mutazila ta’limotiga e’tiqod qo‘ygan bo‘lib, Zamaxshariy dunyoqarashi dindor, taqvodor otasining ta’sirida shakllangan, dastlabki bilimini ham o‘z otasidan olgan.Zamaxshariy ko‘p asarlarini Makkada yozadi. Shu boisdan u Jorulloh («Allohning qo‘shnisi») degan sharafli laqabga muyassar bo‘lgan. Zamaxshariy arab grammatikasi, lug‘atshunoslik, adabiyot, aruz ilmi, geografiya, tafsir, hadis va fiqhga oid 50 dan ortiq asarlar yaratgan. Ularning aksariyati bizgacha yetib kelgan.Zamaxshariyning «Al-Mufassal» («Grammatika bo‘yicha mufassal kitob», 1121) asari arab

Abu Mansur al- Moturidiy To‘liq ismi shariflari —Muhammad ibn Mahmud al- Moturidiy as-Samarqandiy. Moturid — Samarqand yaqinidagi qishloqlardan birining nomi. U hozirda buzilgan shaklda Matrit deya ataladi. Aslida esa, manbalarda aytilishicha, qishloqning nomi arabcha «Mo turid?» so‘zidan olingan. Ma’nosi «Nima demoqchisan?»dir. Aytishlaricha, Shayx Abu Mansur kalom ilmiga ruju qilgan paytlarida shogirdlari ko‘payib ketgan va ular o‘zaro bahs qilganlarida bir- birlariga arab tilida ko‘pincha «Mo turid?» deb murojaat qilganlar. Shu so‘z ko‘pchilik qulog‘iga tez- tez chalinavergach, Shayx shogirdlarini moturidiylar, qishloq nomini esa Moturid deb atay boshlaganlar

— Ash-Shayx al-Imom va hokazo.— Al-Imom az-Zohid (Dunyoni tark etgan imom);— Rabibu Ahlis-sunna (Ahli Sunna val-Jamoa tarbiyasini olgan); — Imomul-mutakallimin (Kalom ilmi olimlarining peshvosi);— Musahhihu aqoidil-muslimin (Musulmonlar aqoidini isloh etuvchisi); — Quvvatu Ahlis-sunna (Ahli Sunnat peshvosi);— Imomul-hudo (Hidoyatga eltuvchi imom); Ilmiy unvonlari:

ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING ASARLARI «Ta’vilotu ahlis-Sunna» yoki «Ta’vilotul-Qur’on». «Kitobut-tavhid». Kalom ilmiga oid eng muhim asar. «Sharhul-fiqhil akbar». Abu Hanifa an-No‘‘mon (Imom A’zam) qalamiga mansub aqida bobida bitilgan ilk asar «Al-Fiqhul-akbar»ning sharhi. 4. «Risola fil-aqida». 1953 yilda Anqarada chop etilgan. 5. «Risola fil-imon». 6. «Al-maqolot». 7. «Bayonu vahmil-mo‘‘tazila». 8. «Raddu tahzibil-jadal». 9. «Raddu vaidil-fussoq». 10. «Raddu avoilil-adilla». 11. «Raddul-usulul-xamsa». 12. «Arraddu alal-qaromita». 13. «Raddul-imoma». 14 «Ma’xazush-shari’a». 15. «Kitobul-jadal».

Burhoniddin Marg‘inoniy (1123-1197) Movarounnahrdan chiqqan buyuk allomalar islom shariati – “fiqh” sohasida ham peshqadamlardan bo‘lishgan. Mana shunday buyuk faqihlardan biri Burhoniddin Marg‘inoniy (1123-1197) hisoblanadi. Uning “Hidoya” nomli fiqhiy asari yaratilgan davridan to hozirgacha Sharq va G‘arbning o‘quv yurtlarida islom shariatini o‘rganishda asosiy asarlardan biri sifatida foydalaniladi.

E’TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT !

Купить