Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash (tahlil etish) - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	196.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash (tahlil etish)

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI TARIX VA IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI MILLIY G‘OYA, MA’NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA’LIMI KAFEDRASI Mirzayeva Farangiz Shermatovnaning “5141500 - Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun “ Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash (tahlil etish) ” mavzusida yozgan Ilmiy rahbar: __________dots. A.Yoqubov “Himoyaga tavsiya etildi” Tarix fakulteti dekani dots.F.Rahmonov ___________ “_____”____________ 2015 yil

Qarshi – 2015 2

MUNDARIJA: Kirish ……………………………………………………………………………..3 I. SHAXSGA QARSHI JINOYATLAR 1.1. Shaxsga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi ……………….. 1.2. Qasddan va boshqa holatlarda odam o‘ldirish jinoyati haqida umumiy ma’lumot …… II. SOG‘LIQQA QARSHI JINOYATLAR 2.1. Hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar 2.2. Badanga shikast yetkazish tushunchasi, uning tahlili va turlari …… 2.3. Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish …………………….……….... …… III. SHAXSNING KONSTITUSIYAVIY HUQUQ VA ERKINLIKLARIGA QARSHI JINOYATLAR 3.1. Konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi …… Xulosa …………………………………………………………………………….73 Adabiyotlar rо‘yxati ……………………………………………………..………75 Ilovalar ……………………………………………………………………………77 3

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Davlatning bosh vazifalaridan biri inson haqida g‘amxо‘rlik qilishdir. Binobarin О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida inson omili, uning shaxsiy huquq va erkinliklari belgilangan. Konstitusiya normalarida, har qanday holatdan qati nazar, shaxsning qonuniy huquq va manfaatlari mustahkamlangan, kafolatlangan va himoya qilingan. Chunonchi Konstitusiyamizning 18-moddasida «О‘zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bо‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar», deb qayd etilgan bо‘lsa, uning 19-moddasida «Fuqarolarning Konstitusiya va qonunlarda mustahkamlab qо‘yilgan huquq va erkinliklari daxlsizdir, ulardan sud qarorisiz mahr

Shuni ta’kidlash kerakki, shaxsning huquq va erkinliklari turli huquq sohalarining normalari bilan himoya qilinadi, lekin jinoyat qonunlarida fuqarolarning huquq va erkinliklari buzilganligi uchun jinoiy javobgarlik belgilangan bо‘lib, huquqning bu sohasi ana shu javobgarlikni qо‘llash orqali fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiladi. Jinoyat kodeksining «Shaxsga qarshi jinoyatlar» bо‘limida hayotga, sog‘liqqa qarshi, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli, jinsiy erkinlikka, oilaga, yoshlarga va axloqqa, shaxsning ozodligi, sha’ni, qadr-qimmatiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi qaratilgan jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan bо‘lib, bu jinoyatlar jamiyat uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Fuqarolarning sog‘lig‘i va jismoniy daxlsizligini jinoyatkorona tajov

va tаshviqot ishlarida foydalanishg uchun hozirgi kunga qadar o'quv uslubiy qo'llanmalar mavjud emas. Shu sababdan ham Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan ko'rsatishni ishimizning alohida tadqiqot ob'ekti qilib tanlashimizga sabab bo'ldi. Mavzuning maqsad va vazifalari. Mazkur bitiruv malakaviy ishning maqsadi sifatida shaxsga qarshi jinoyatlarning yuridik tabiatini ochib berish, ushbu turdagi jinoyatlarning tushunchasi, jinoyat tarkiblarining belgilari, ularning turlari va kvalifikatsiya qilish qoidalarini kо‘rsatish, shuningdek ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi kurash sohasidagi davlat siyosati va uning bugungi kundagi imkoniyatlari tо‘g‘risidagi bilimlarni targ‘ibot qilish nazarda tutiladi. Mavzuning asosiy vazifasi shaxsga qarshi jino

Bitiruv-malakaviy i shning aprobatsiyasi. B itiruv-malakaviy ish Tarix va ijtimoiy fanlar fakulteti Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi kafedrasi qoshidagi ”Yosh huquqshunos” to’garagida ma’ruza qilingan va kafedra yig’ilishlarida muhokamadan o’tgan. Malakaviy ishning tuzulishi. ish kirish, uch bob, xulosa, adabiyotlar ro'yxati hamda ilovadan iborat. Malakaviy ishning umumiy hajmi ___varaqdan iborat. 7

I. SHAXSGA QARSHI JINOYATLAR 1.1. Shaxsga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi Inson hayotiga tajovuz qilish og‘ir va о‘ta xavfli jinoyatlardan biri hisoblanib, aynan bunday jinoyatlar sodir etilishi natijasida muhim ijtimoiy qimmatlik sanalgan inson hayotiga tuzatib bо‘lmas (tiklab bо‘lmaydigan) zarar yetkaziladi. Hayotga qarshi jinoyatlar deganda, qasd yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish natijasida boshqa shaxsning hayotiga tahdid (suiqasd) qilish yoki tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri uning о‘limiga sabab bо‘lish yoxud о‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkazish tushuniladi. 1 1997 yilda О‘zbekiston inson huquqlari va erkinliklarini о‘zida mustahkamlagan 21 ta xalqaro hujjatga qо‘shildi. Bu hujjatlar О‘zbekiston qonunchiligining shakllanishi, jumladan jinoyat hamda inson h

Jinoyat kodeksi Maxsus qismining birinchi bо‘limida shaxsga qarshi jinoyatlarning bir necha turi uchun javobg‘arlik kо‘zda tutil gan bо‘lib, ular bevosita obekti bо‘yicha quyidagi guruhlarga ajra tilgan: 1) shaxsga qarshi jinoyatlar; 1) sog‘liqqa qarshi jinoyatlar; 2) hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar; 4 ) jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar; 5) oilaga, yoshlarga va axloqqa qarshi jinoyatlar; 5) shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyat lar; 6) fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qar shi jinoyatlar. Shaxsga qarshi jinoyatlar Odam о‘ldirish jinoyatining tushunchasi, tahlili va turlari Shaxsga qarshi jinoyatlarni shartli ravishda 2 turkumga bо‘lish mumkin: 1) odam о‘ldirish; 1) о‘zini о‘zi uldirish darajasiga yetkazish. Odam о‘ldirish — qasddan, h

farqlashga imkon beradi. Masalan, zaruriy mudofaa chegarasida odam о‘ldirish jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi, shu bois mazkur holatni odam о‘ldirish tariqasida huquqiy baholash mumkin emas. Keyingi vaqtlarda yuridik adabiyotlarda evtanaziya, ya’ni shaxsni о‘zining roziligi bilan hayotidan mahrum etganlik uchun javobgar lik masalasi bо‘yicha munozaralar avj olmoqda. Evtanaziyani ma’qullovchi va uni qoralovchilar bо‘lishiga qara- masdan, uni qonuniylashtirishdan qochmoqzarur, chunki insonga hayot xudo tomonidan ato etiladi, uni qaytib olishga faqatgina uning о‘zi haqlidir, degan fikrlar ham mavjuddir. Bundan tashqari, dorishunoslik yutuqlaridan foydalanib, asta- sekin inson hayotiga chek qо‘yadigan vositalar yaratilishidan ham umid qilinmoqsa. Ammo, inson tabiati, uning a’zolari fa

kerak va bu qilmish Jinoyat kodeksining shaxs ning sog‘lig‘iga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni kо‘zda tutuvchi bobining tegishli moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak. Hayotning boshlanishi, chaqaloq tanasining biror qismi ona qor nidan tashqarida paydo bо‘lishi bilan bog‘liq, deb qisoblagan mual liflarning fikri ancha tо‘g‘ridir. Aynan shu vaqtdan boshlab bola atrofdagilar tomonidan homila emas, balki inson, shaxs sifatida qabul qilinadi. Shu munosabat bilan, chaqaloq tanasining biror qismi tо‘lg‘oq jarayonida ona qornidan tashqarida paydo bо‘lgan vaqtni hayotning boshlanishi, deb hisoblash ma’quldir. Bu muammo bо‘yicha fikrlarning xilma-xilligi ularning bahsli ekanligi, jismoniy va tibbiy mezonlarga asoslangan holda hayot boshlanishining obektiv belgilarini aniqlashga qarati

kvalifikatsiya qili nishi lozim. Jinoyat huquqi nazariyasida, shuningdek, tibbiyotda ham, miyaning tuzalmas halokati, ya’ni jismoniy о‘limining yuzaga kelish bilan ifodalanuvchi biologik о‘lim tan olinadi. Klinik о‘limning yuzaga kelishi (yurakningtо‘xtashi) bu hali, in sonning о‘limi haqida hech narsani bildirmaydi, chunki tibbiyot xo dimlari zamonaviy sharoitlarda yurakning ishlash faoliyatini qayta tiklash imkoniyatiga ega. О‘lgan odamni tirik deb, uning hayotiga tajovuz qilish, о‘ldirishga suiqasd sifatida baholanishi kerak. О‘ldirish faol harakatlar bilan, shuningdek, harakatsizlik tu fayli ham sodir etilishi mumkin. Kо‘pincha odam о‘ldirish faol harakatlar orqali sodir etiladi, ya’ni bunda aybdor jabrlanuvchiga muayyan tan jarohatlarmni yetkazishdek, о‘z xususiyatiga kо‘ra shaxsni о‘

tayyorgarlik yoki unga suiqasd deb, О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 25- moddasining tegishli qismi bо‘yi-cha aybdorning javobgarlikka tortish uchun asos bо‘ladi. Shaxsni odam о‘ldirganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortishda jinoyatning tugallaiganligi, jinoiy qilmishi bilan о‘lim orasida sababiy bog‘lanishning mavjudligini aniqlash zarurdir. Qilmish vaо‘lim о‘rtasida sababiy bog‘lanishningyо‘qligi shaxs-ni odam о‘ldirish uchun javobgarlikka tortishni istisno qiladi, mazkur qilmish jabrlanuvchining sog‘lig‘iga turli darajadagi shi- kast yetkazganlik uchun javobgarlik belgilangan moddalardan biri bilan kvalifikatsiya qilinadi. Aybdor о‘zi sodir etayotgan qilmishl natijasida qanday oqibat rо‘y berishini bilib harakat qilsa- yu, ammo uning irodasiga bog‘liq bо‘lmagan sabablarga kо‘ra

ulardan biri ikkinchisiga pichoqbilan jarohat yetkazsa-yu shu vaqtning о‘zida esini yig‘ib olib, jabrlanuvchiga tez yordam kо‘rsatgan, «tez yordam»ni chaqirgan, uni qutqa- rish uchun qon topshirgan va hokazo bо‘lsa-da, jabrlanuvchi yetkazil gan jarohatlar tufayli о‘lgan bо‘lsa, barcha holatlarni e’tiborga olgan holda aybdorning qilmishi JK 97-moddasida javobgarlik belgilangan qasddan odam о‘ldirish, deb emas, bapki JK 104-modda- si 3-qismi bilan, ya’ni jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish, deb kvalifikatsiya qilinadi. Odam о‘ldirish bо‘yicha jinoyat ishlari kо‘rilayotganida aybdor shaxsini, uning shaxsiga oid xususiyatlarini va jabrlanuvchining xulq-atvorini chuqur о‘rganish zarurdir. Bu hol jazo tayinlash uchun emas, balki jinoyatning sodir etili

sudlanuvchining jinoyatda ishtiroki xarakteri va darajasini tekshirishlari lozim. Shuning bilan birgalikda odam о‘ldirish maqsadi bilan birgalikda harakat qilgan va jabrlanuvchini hayotidan mahrum etishga bevosita qatnashgan shaxslar jinoyatning bajaruvchilari deb topilishi kerak. Ishtirokchilar tomonidan birgalikda jinoyat sodir etilganda sudlar xavfli retsidivist, alohida xavfli retsidivist yoki ilgari qasddan odam о‘ldirgan shaxslartomonidan odam о‘ldirishni kо‘rsa tuvchi alomatlar faqat shunday holatlar tegishli bо‘lgan jinoyat isht irokchilarning harakatlarini tavsiflashda e’tiborga olinishi kо‘zda tutmoqlari darkor 1 . Ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab О‘zbeki ston Respublikasi jinoyat qonunining bir nechta normalarida odam о‘ldirganlik uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Ammo od

1.2. Qasddan va boshqa holatlarda odam o‘ldirish jinoyati haqida umumiy ma’lumot Jinoyat kodeksining 97-moddasi ikki qismdan iborat bо‘lib, ushbu moddaning 1-qismida «oddiy» odam о‘ldirganlik uchun javobgarlik belgilangan. Albatta, odam о‘ldirish «Oddiy» bо‘lishi mumkin emas. Ishda, ya’ni sodir etilgan qil- mishda JK 97-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan odam о‘ldirganlik uchun javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlarning mavjudligi va JK 98-102-moddalaridagi yengillashtiruvchi holatlarning borligi aniq lanadi, agarda yuqorida aytilgan holatlar bо‘lmasa, aybdorning qil mishi JK 97-moddasi 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. О‘ch olish maqsadida, rashk tufayli, tuzalmaydigan kasalni azob- dan qutqarish maqsadida, jabrlanuvchining iltimosiga kо‘ra, musht lashish va о‘ldirish vaqtida, hasa

egoizm, qahr-hgazab unsurlarini jamlagan bо‘ladi. Kо‘pincha rashk tufayli odam о‘ldirishga er yoki xotinning xayoliy xiyonat qilganligi, jabrlanuvchining turmushga chiqishga yoki uylanishga rozilik bermaganligi, yoki jabrlanuvchining nikohsiz birga yashash tariqasidagi taklifni rad etganligi sabab bо‘ladi. Agar qilmishda JK 97-moddasi 2-qismi nazarda tutilgan og‘irlashtiruvchi holatlar bо‘lmasa, kimning aybi bilan boshlanganligidan qat’i-nazar urishish yoki mushtlashish vaqtida odam о‘lsa, aybdorning qilmishi JK 97-modda 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Urishish yoki mushtlashish vaqtida odam о‘ldirilganida qilmishni kuchli ruhiy hayajonlanish holatida yoki zaruriy mudofaa chegaralaridan chetga chiqqan holda yoxud ehtiyotsizlik oqibatida qasddan odam о‘ldirishdagidek javobgarlikni ye

og‘irlashtiruvchi о‘n yettita holat nazarda tutilgan bо‘lib, bu rо‘yxat о‘zgarmasdir, ya’ni JK 97-modda 2-qis mida kо‘rsatilgan og‘irlashtiruvchi holat bо‘lmasa, qilmish ushbu norma bilan kvalifikatsiya qilinmaydi. Ammo JK 97-modda 2-qismida kо‘rsatilgan og‘irlashtiruvchi holatlardan birortasi yoki bir vaqtning о‘zida bu holatlarning bir nechtasi mavjud ekanligi qilmishn i JK 97-modda 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun asos bо‘ladi. Jinoyat ushbu norma bilan kvalifikatsiya qilinganida, og‘ir lashtiruvchi holatning har biri kо‘rsatilmog‘i va u jazo tayinlana yotganida e’tiborga olinmog‘i lozim. Ikki yoki undan ortiq shaxsni qasddan о‘ldirish (JK 97-modda 2- qismi «a» bandi) Bir vaqtniig о‘zida ikki yoki undan ortiq shaxsni hayotidan maxrum qilishning ijtimoiy xavfliligi yuqoridir. Od

о‘ldirish) hisob- lanmaydi. Chunki aybdorning ikki yoki undan ortiq shaxsni о‘ldirishga qaratilgan qasdi uning о‘ziga bog‘liq bо‘lmagan sabablarga kо‘ra amalga oshmay qoldi. Bunday hollarda jinoyatni JK 97-modda 2-qismi tegish- li bandi yoki JK 97-modda 1-qismi va 25-modda, 97-modda 2-qismi «a» bandi bilan kvalifikatsiya qilish lozim. Agar aybdor bir kishini о‘ldirishga qasd qilgan bо‘lsa-yu, о‘zi- ning ehtiyotsizligi orqasida ikkinchi shaxsni hayotidan mahrum etsa, qilmish jinoyatlarning jami bо‘yicha, ya’ni qasddan odam о‘ldirish (JK 97-modda 1 yoki 2- qismi) va ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldi- rish (JK 102-moddasi) bilan kvalifikatsiya qilinadi. Qilmishda ikki yoki undan ortiq shaxsni о‘ldirish va JK 97- modda 2-qismida kо‘zda tutilgan boshqa holatlar ham mavjud bо‘lsa, aybdorning qil

Jinoyatni JK 97-moddasi 2-qismi «b» bandi bilan kvalifikats iya qilishda homiladorlik muddati ahamiyat kasb etmaydi. Agar odam о‘ldirish tamagirlik niyatida, bezorilik oqibatida yoki boshqa motivlar bilan sodir etilgan bо‘lsa, aybdor faqat JK 97-modda 2-qismi «b» bandi bilan emas, balki ushbu moddaning tegishli bandlari bilan xam javobgarlikka tortilishi kerak. Ojizligi aybdorga ayoi bо‘lgan shaxsni qasddan о‘ldirish (JK 97- moddasi 2-qismi «v» bandi) Aybdor ojizligi о‘ziga ayon bо‘lgan shaxsni qasddan о‘ldirsa, (ona ning о‘z chaqalog‘ini qasddan о‘ldirishdan tashqari) uning qilmishi JK 97-modda 2-qism «v» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lo zim. Ojizlik – jabrlanuvchining ruhiy yoki jismoniy tomondan no chorligi tufayli, aybdor tomonidan о‘zining hayotiga qilinayotgan tajovuzni qaytar

motivlar bilan sodir etilgan bо‘lsa, aybdorning qilmishi bu motivlar kо‘rsatilgan boshqa bandlar bilan ham kvali- fikatsiya qilinadi. О‘z xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan shaxsni yoki uning yaqin qarindoshlarini qasddan о‘ldirish (JK 97-modda 2- qismi «g» bandi) Odam о‘ldirishning bu turida jabrlanuvchining о‘limi uning xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishdek ijtimoiy foydali faoliyati bilan bog‘liq holda rо‘y beradi. О‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining avval zikr etilgan qarorida: «Jabrlanuvchining xizmat yoki fuqarolik burchi ni amalga oshirishdagi qonuniy faoliyatiga tо‘sqinlik qilish maq sadida, shuningdek, bunday faoliyatning bajarilishi munosabati bilan о‘ch olish niyatida sodir etilgan odam о‘ldirish harakatlari «g» bandi bilan kvalifikatsiya q

ya’ni huquqbuzarlikning oldini olish, jino-yat tо‘g‘risida xabar berish, guvohlik berish va hokazo harakatlar bо‘lishi mumkin. Qonunga binoan harakat qilgan shaxsni о‘ldirganlik JK 97-mod- da 2-qismi «g» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Jabr lanuvchining qonunga xilof harakatlari, ya’ni xizmat vazifasini suiiste’mol qilishi, odam о‘ldirgan shaxsga nisbatan xokimiyat va kolati doirasidan chetga chiqishi natijasida о‘ldirilgan bо‘lsa, ayb dor shaxsni JK 97-modda 2-qismi «g» bandi bilan javobgarlikka tortib bо‘lmaydi. Odam о‘ldirganlikni JK 97-modda 2-qismi «g» bandi bilan kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatning jabrlanuvchi xmzmat vazifasini bajarayotgan yoki boshqa vaqtda sodir etilganligining ahamiyati yо‘q. Bunda odam о‘ldirish aynan jabrlanuvchining xizmat yoki fuqarolik burch

qо‘llanilgan usuli boshqa shaxslarning hayotiga xavf tug‘dirishini anglaganini aniq lash lozim. Kо‘pincha ushbu turda odam о‘ldirish usuli jinoyat qurolining xususiyati bilan aniqlanadi. Odam о‘ldirishni JK 97-modda 2-qismi «d» bandi bilan kvalifi katsiya qilish uchun jinoyatning sodir etish usulini aniqlash zarur. Bunday usulga: kо‘pchilikka, turar-joyda, transportda yoki odamlar tо‘planib turgan joyda tartibsiz ravishda о‘quzish, portlatish, odam lar bor bо‘lgan uyni yoqib yuborish natijasida odam о‘ldirish, quduq dagi suvni zaharlash va hokazolar kiradi. Ammo odam о‘ldirish usuli- ning xavfliligini mavhum (abstrakt) emas, balki sodir etilgan jinoyatning aniq holatidan kelib chiqqan holda aniq baholamoq lo zim. Masalan, hech kim bо‘lmagan joyda shaxsni portlatish yoki transport vositasi

Ommaviy tartibsizliklar jarayonida odam о‘ldirish (JK 97-modda 2- qismi «ye» bandi) Ushbu turdagi odam о‘ldirishning ijtimoiy xavfliligi shundaki, aybdor ommaviy tartibsizliklar vaqtidagi tartibsizlik, olatovurdan foydalanib jinoyatni sodir etadi. Jinoyatchilar ommaviy tartibsizlik vaqtida odam о‘ldirishni sodir etayotgan vaqtda hayosizlarcha, surbetlarcha harakat qiladilar va о‘z qilmishlari tartibsizlik qilayotgan tо‘da tomonidan sodir etilgan deb hisoblanadi, deb о‘ylaydilar. Ommaviy tartib- sizliklar - bebosh tо‘daning qirg‘in qilish, о‘t qо‘yish, buzish, mulkni nobud qilish, shaxsga qarshi zо‘rlik ishlatishga qaratilgan xatti-hara kati. Ushbu jinoyatning subekti bir vaqtning о‘zida ommaviy tartibsizliklarning ham tashkilotchisi yoki faol ishtirokchisi bо‘lsa, uning qilmishlari jinoyat

bо‘lish odam о‘ldirishni juda rahmsizlik bilan tavsif qilish uchun asos bо‘ladigan holatlar sifatida qaralishi mumkin emas» 1 . Ma rhumning jasadida bir nechta jarohatlarning borligi uni shafqat sizlarcha azoblab о‘ldirilgan deb topish uchun asos bо‘la olmaydi, bunday holda jarohatlarning aybdor tomonidan qasddan о‘ldirish vaqtida yoki jabrlanuvchiga о‘lishidan avval azoblash, qiynash maq- sadida yetkazilganligini aniqlash zarur. Agar «jabrlanuvchi tomonidan qilingan noqonuniy zо‘rlik yoki og‘ir haqorat tufayli tо‘satdan yuz bergan kuchli ruhiy hayajonlanish yoki zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib sodir etilgan odam о‘ldirishni Jinoyat kodeksining 98 yoki 100-moddasi bilan tavsif qilinishi kerakligini e’tiborga olishlari lozim» 2 . Bolalarni ota-onasi yoki yaqin qarindoshlari oldid

modda 2-qismining «k» bandi va 97-moddaning tegishli bandi bilan kvalifikatsiya qilish zarur. Bezorilik oqibatida qasddan odam о‘ldirish (О‘zR JK 97-modda 2-qismi «l» bandi) О‘zR JK 97-modda 2-qismi «l» bandi bilan «Aybdorning atrofdagilarga о‘zini qarshi qо‘yish, ularga iltifotsizligini namoyish etish istagi bilan jamoat tartibini oshkora mensimagan holda jamiyatga nisbatan ochiqsan-ochiq hurmatsizlik qilish, jamoat tartibini va axloq qoidalarini qо‘pol ravishda buzish orqasida qasddan odam о‘ldirish harakatlarini... tavsif qilish kerak. Tashqaridan qaraganda bezorilik tuyg‘ulari bilan odam о‘ldirish kо‘pincha sababsiz yoki odam о‘ldirishga arzimas bahonani sabab qilib sodir etiladi». JK 97-modda 2-qismi «l» bandida bо‘yicha nazarda tutilgan qil-mishni sodir etganlik uchun javobgar deb to

ustun bо‘lganligini aniq lash muhimdir. Yuqoridagilarga asoslanib aybdorning qaysi band bi lan javobgarlikka tortilishi masalasi hal qilinadi. «Rashk orqali, о‘ch olish maqsadida va boshqa shaxsiy munosabatlar zamirida yuzaga kelgan qasddan odam о‘ldirish, ularning qayerda sodir etilishidan qat’i nazar «l» bandi bilan tavsif qilinmas ligi kerak». 1 Bezorilikni rashk va о‘ch olishdan farqlash uchun bu motivlarning tabiati turlicha ekanligi inobatga olinmog‘i lozim. Chunonchi, agar bezorilik niyati jamoat tartibiga qarshi qaratilgan va aybdorning jabrlanuvchini mensimasligida ifodalansa, rashk va о‘ch olish mo tivlari ayblanuvchi va jabrlanuvchi о‘rtasidagi jinoyat sodir etishd an avvalgi shaxsiy munosabatlar hisoblanadi. Agar bezorilik oqibatida odam о‘ldirish jarayonida aybdor jamo- at tar

berganligi jinoyatni JK 97-modda 2-qismi «n» bandi kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega emas. Boshqa biror jinoyatni yashirish yoki uning sodir etilishini osonlashtirish maqsadida qasddan odam о‘ldirish (О‘zR JK 97-modda 2- qismi «o» bandi) Odam о‘ldirishning bu turini tavsiflashda u faqat tо‘g‘ri qasd bi lan sodir etilishini ta’kidlash kerak. Aksariyat hollarda, odam о‘ldi rishning bu turi mol-mulkni egallab olishni yengillashtirish, sodir etilgan jinoyatni yashirish, guvohlarni yо‘qotish, ilgari sodir etil gan jinoyat uchun javobgarlikdan qutulish uchun sodir etiladi. Boshqa biror jinoyatni yashirish yoki uning sodir etilishini oson lashtirish maqsadidagi odam о‘ldirish jinoyatlarning jami bо‘yicha, ya’ni (JK 97-modda 2- qismi «o» bandi va jinoyat uchun javobgar- likni nazarda tutuvchi

biror jinoyatni yashirganligi yoki uning sodir etilishini osonlashtirgani talab qilinmaydi, shu maqsadda odam о‘ldi rish sodir etilganligining aniklanganligi kifoyadir. Aybdor biror jinoyatning sodir etilishini osonlashtirish maq- sadida boshqa jinoyatni sodir etishga ulgurmagan hollarda, u О‘zR JK 97-modda 2-qismi «o» bandi va boshqa jinoyatni sodir qilishga tayyorgarlik kо‘rganlik uchun javobgarlikka tortiladi. Zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirish (О‘zR JK 100-moddasi) Mazkur jinoyat obektiv tomondan zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirishdan iboratdir. «О‘zR JKning 37-moddasida ifoda qilingan zarurii mudofaa huquqi Fuqarolarning shaxsi, uy-joy va mulk daxlsizligi haqidagi konstitusiyaviy qoidalarni kafolatlaydi, fuqarolarningdavla

Tajovuzning oldi olingan yoki tugagandan sо‘ng va himoya vosita larini qо‘llash zaruriyati aniq yо‘qolganda himoyalanuvchining tajo vuz qiluvchiga zarar yetkazganlikdagi harakati zaruriy mudofaa hola tida sodir etilgan hisoblanmaydi. Bunday holatlarda javobgarlik umumiy asoslarda yuz beradi. Sudlanuvchining bunday harakatlariga tо‘g‘ri huquqiy baho berish maqsadida sudlar yuz bergan voqeaning barcha holatlarini hisobga olib, bu harakatlar ular tomonidan ijtimoiy xavfli tajovuz sa- babli kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan- etilmagan ligini aniqlashlari zarur. 1 Agar shaxs ziyon yetkazish (urishish, azob berish, о‘ch olish va boshq alar) niyatida hujumning kelib chiqishiga sababchi bо‘lsa, bunday harakatlarni zaruriy mudofaa yо‘sinida qilingan, deb topish mum kin emas. Bu hola

tajovuzdan himoyalanuvchining kuchlari nis batini, har ikkalasining yoshini, jismoniy quvvatini, quroli bor-yо‘qligini, tajovuz joyini, tajovuz sodir etilayotgan vaziyatni, ta jovuzning xususiyatini hisobga olish zarur. «Agar tajovuz bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan bо‘lsa, mudofaalanuvchi hujum qiluvchilarning har biriga nisbatan guruh dagi barcha tajovuzchilar harakatining xususiyati va xavflilik da rajasiga qarab tegishli himoya choralarini kо‘rishga hakli». 1 Biroq, bunda tajovuzning, xujumning kutilmaganligi tufayli vujudga kelgan ruhiy hayajonlanish xrlatida himoyalanuvchi hamma vaqt ham hujumning xavflilik darajasini anglab olmasligi va himo- yaning tajovuzga teng bо‘lgan usullarini tanlay olmasligiga e’tibor berish kerak. Bu jihatlarni har bir muayyan holda kо‘rib chiqish

Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida odam о‘ddirish sodir etilganda, aynan kuchli ruhiy hayajonlanish holati odam о‘ldirishning zaruriy belgisi hisoblanadi, zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqishda kuchli ruhiy hayajonlanish holatining mavjud bо‘lishi shart emas. Kuchli ruhiy hayajonlanish holati mavjud bо‘lgan holda zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, tajovuz qiluvchi о‘ldirilgan ayb- dorning qilmishi mazkur Kodeksning 100- moddasi bilan kvalifi- katsiya qilinishi kerak. Zaruriy mudofaa chegarasidan chiqib odam о‘ldirishda О‘zR JK 97- moddasi 2- qismida nazarda tutnlgan holatlar mavjud bо‘lgan hollarda ham qilmish О‘zRJK 100- moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Tajovuz qilinishi mumkin, degan taxminga kо‘ra, ya’ni haqiqat- dan ham ijtimoiy xavfli tajovuz mavjud bо‘lm

Mazkur jinoyat obektiv tomondan ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirishda ifodalanadi. Ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib, qasddan odam о‘ldirish- bu sodir etilgan jinoyat xavflilik darajasiga yoki uni ushlash vaziyatiga ochiq- oydin nomutanosib ravishda odam о‘ldirishdir. YA’ni jabrlanuvchi to monidan bо‘ladigan xavfga yoki uni ushlash vaziyatiga nomuvofiqligi ayon bо‘lib turgan holda hayotidan mahrum etiladi. Sodir etilgan jinoyatniО‘zR JK 101-moddasi bilan kvalifikats iya qilish uchun jinoyatchini ushlash paytida uning о‘limiga sabab bо‘lgan ushlash vositalarini qо‘llash vaqtida ushlovchining ixtiyori da boshqa chora bо‘lmaganligini anglab ye

g) ilmiy ma’lumotlarga va kasbiy qoidalarga zid harakatlar; d) yotoqxonadagi belgilangan ehtiyotkorlik qoidalarini buzadi- gan harakatlar; ye) mazkur shaxsning amalga oshirish yoki shug‘ullanish huquqiga ega bо‘lmagan harakatlari yoki kasb bilan shug‘ullanishi va hokazo. Jinoyatkorona о‘z-о‘ziga ishonish oqibatida ehtiyotsizlik bilan odam о‘ldirishni egri qasd bilan sodir etilgan odam о‘ldirishdan farqlash kerak bо‘ladi. Egri qasd bilan odam о‘ldirishda aybdor odamni о‘ldirib qо‘yishi mumkinligiga kо‘zi yeta turib, ongli ra vishda unga yо‘l qо‘yadi. О‘z-о‘ziga ishonishda esa, shaxs muayyan holatlarda о‘limning oldini olish mumkin, deb umidvor bо‘ladi va uning oldini olishni mо‘ljallab harakat qiladi. Jinoyatkorona beparvolik oqibatida ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirishni shaxsning baxts

joydan, issiqqlikdan, ovqatdan, suvdan, ti rikchilik vositalaridan mahrum qilish, ishdan asossiz bо‘shatish) hollari tushuniladi. 1 Jabrlanuvchiga nisbatan rahmsiz muomala qilgan bitta hodisasi ning aniklanganligi aybdorni о‘zini о‘zi о‘ldirish darajasiga yetkaz- ganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortish uchun yetarlidir. Shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini muttasil ravishda kamsi tish deganda, jabrlanuvchining sha’ni va qadr-qimmatini uzoq vaqt muntazam (uch va undan ortiq marta) kamsitish (masalan, tuhmat qilib aytilgan gaplar, haqorat qilish, ta’qib (quvg‘in) qilish va hoka zo) hollari tushuniladi. Sha’ni va qadr-qimmatini bir marta kam sitish jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos bо‘la olmaydi. Ayrim hollarda haqiqiy ma’lumotlarni hayosizlarcha, masxarao muz, haqoratomuz shaklda mutta

Agar jabrlanuvchi moddiy tomondan yoki boshqa jihatlardan ayb dorga qaram bо‘lmasa aybdor JK 103-moddasi 1-qismi bilan, bashar ti bunday qaramlik bо‘lsa, JK 103-moddasi 2-qismi bilan javob garlikka tortiladi. Jabrlanuvchini qasddan о‘zini о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldi rishga suiqasd qilish darajasiga yetkazishni xoxlagan aybdorning qilmishi jinoyatning sodir etilish motivlarini va О‘zR JK 97- moddasi tegishli qismini hisobga olgan holda, qasddan odam о‘ldi- rish sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim. Agar о‘zini о‘zi о‘ldirish yoki о‘zini о‘zi о‘ldirishga suiqasd qilish darajasiga yetkazish chog‘ida shaxs jabrlanuvchiga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir tan jaroxdgi yetkazsa, aybdorning qilmishi Jinoyat kodeksining‘ fuqarolar sog‘ligiga shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni na- zarda

Boshqa jihatdan qaram deganda, xizmat yuzasidan yoki boshqa qaram lik tushuniladi (masalan, xodimning boshliqqa, о‘quvchining о‘qituv chisiga, aspirantning ilmiy rahbarga tobeligi, qarindoshlarga qaram lik, vasiylik va homiylik amalga oshirilishi munosabati bilan qaramlik va hokazo) tushuniladi. 37

II. SOG‘LIQQA QARSHI JINOYATLAR 2.1. Hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar О‘ldirish yoki zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitish (О‘zR JK 112- moddasi) Ushbu jinoyatning bevosita obekti shaxsning hayoti yoki sog‘lig‘idir. Obektiv tomondan jinoyat о‘ldirish yoki zо‘rlik ishlatish bilan qо‘rqitishda, bu harakat amalga oshirilishidan xavfsirash uchun yetarli asoslar mavjud bо‘lishida ifodalanadi. Bunda qо‘rqitishning ikkita belgisi yaqqol kо‘rinadi: 1) qо‘rqitishning о‘zi; 1) qо‘rqitish amalga oshirilishidan xavfsirash uchun asos beruvchi muayyan holatlarning mavjudligi. О‘ldirish bilan qо‘rqitishning muqarrarlik darajasi turlicha bо‘lishi mumkin: aybdor о‘ldirish usuli, quroli haqida aytib о‘tmas ligi mumkin, balki jabrlanuvchida qо‘rquv tuyg‘usini kuchaytirishg a intilib, о‘ldirishning qay

daxlsizlikka har qanday zо‘ravonlik tajovuzini sodir etish yuzasidan bildiril gan niyatni ham qamrab oladi, chunonchi, dо‘pposlash yoki boshqacha harakatlar bilan qiynash bilan qо‘rqitishni qamrab oladi (JK 110- moddasi). Qо‘rqitish mustaqil jinoyat sifatida bir qator shartlarga javob berishi kerak: birinchidan, u haqiqatan mavjud bо‘lishi kerak, ya’ni umuman olganda yaqin vaqt ichida amalga oshirilishi mumkin bо‘la digan bо‘lishi lozim. Amalga oshirilishi mumkin bо‘lmagan yoki rо‘yob ga chiqarilishi faraz qilingan holatlar yuz berishini taqozo etadi gan qо‘rqitishni haqiqiy deb topish mumkin emas. Masalan, odamni uning borish niyatida bо‘lmagan u yoki bu shaharda, qishloqda paydo bо‘lsa о‘ldirish bilan qо‘rqitish. Shuningdek, hali umuman turmushga chiqish niyatida bо‘lmagan ayolning bо‘lg

qо‘rqitish haqiqiy deb topilmog‘i lozim. Jabrlanuvchida qо‘rqitishning amalga oshirilishi dan xavfsirash uchun asoslar bо‘lgan yoki yо‘qmidi degan masalani hal qilishda aybdor aytgan sо‘zlarning mazmunini, qо‘rqitishga sabab bо‘lgan mojaroning jiddiyligini, keskinligini, qо‘rqituvchi va qо‘rqitiluvchi о‘rtasida vujudga kelgan munosabatlar xususiyatini hisobga olish kerak bо‘ladi. Qо‘rqitishning jabrlanuvchi tomonidan idrok etilishiga vaziyat ham ta’sir kо‘rsatadi. Masalan, hech kimdan yordam olish mumkin bо‘lmagan xilvat joyda, subektning harakatla ri natijasida atrofdagilarning ochiq-oydin uni qо‘llab-quvvatla shi va boshqa shu singari holatlarda bо‘lishi mumkin. Qо‘rqitish, ya’ni tahdid qilish usullari har xil bо‘lishi mumkin. Kо‘pincha u kimga qaratilgan bо‘lsa, bevosita о‘shanga og‘zak

uni davolash mumkinligi yoki kasal lik tufayli yuz bergan oqibatlar jinoyatning kvalifikatsiyasiga ta’sir etmaydi. Bila turib shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirish о‘zida tanosil kasalligi borligini bilgan shaxs tomoni dan jabrlanuvchining shunday kasallikka chalinishi mumkin bо‘lgan turli harakatlar sodir etishidan iborat bо‘ladi. Yuqtirish xavfi ostida qoldirish aybdor tomonidan jabrlanuvchiga tegishli sharoit larda kasallikni yuqtirish mumkin bо‘lgan shunday harakatlar sodir etilishini nazardatutadiki, bunda kasallik faqat tasodifiy holat lar yoki jabrlanuvchi о‘ziga yuqtirmaslik uchun kо‘rgan choralar tu fayligina yuqmasligi mumkin. Bila turib deganda aybdorning о‘zida tanosil kasalligi borligi ni bilgani holda jabrlanuvchini kasallikni yuqtirish xavfi ostida qol

ishonib, jinsiy aloqa qiladi va natijada kasalini jabrlanuvchiga yuqtiradi. Bunday holda ham JK 113-moddasida belgilangan javobgarlik vujudga kelmaydi. JK 113-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan jinoyatning obek tiv tomoni о‘zida tanosil kasalligi borligini bilgan shaxs bu ka salini boshqa shaxsga yuqtirishida ifodalanadi. Agar jabrlanuvchiga tanosil kasalligi yuqtirilgan bо‘lsa, shaxs JK 113-moddasi 2-qismi bilan javobgarlikka tortiladi, agar bunday oqibatlar yuz bermagan bо‘lsa, aybdorning qilmishini JK 113-mod- dasi 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilish zarur bо‘ladi. JK 113-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan jinoyat jabrlanuv chiga tanosil kasalligi yuqtirilgan paytdan tamom bо‘lgan deb hisob lanadi. Biroq, barcha hollarda ham tanosil kasalligiga chalingan bemorning harakatlari bilan jabr

Jabrlanuvchi 18 yoshga tо‘lmagan hollardagina aybdorning harakatla ri: voyaga yetmagan shaxsni bila turib tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirishi yoki unga bu kasalni yuqtirishi JK 133- moddasi 3-qismi «b» bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak. Subektiv tomondan JK 113-moddasi 3-qismida nazarda tutilgan jinoyat tо‘g‘ri qasddan sodir etiladi. Aybdorni JK 113-moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilishda uiing bila turib 18 yoshga tо‘lmagan shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirganligi yoki kasallikni yuqtirganli gini yoki ongli ravishda bunga yо‘l qо‘yganligini aniqlash zarur. Aybdor voyaga yetmagan shaxsning yoshi xususida adashgan hollarda, uning qilmishini JK 113-moddasi 1 yoki 2-qismlari bilan kvalifikats iya qilish kerak bо‘ladi. JK 113-moddasi 3-q

Hozirgi vaqtda respublikamiz qonunlarida abort man etilmaydi. Biroq faqat davolash muassasalarida va tibbiy monelik bо‘lmasagina shunday operatsiyaning amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. Ushbu jinoyatning obekti homilador ayolning (homilaning emas) hayoti yoki sog‘lig‘idir. Obektiv tomondan jinoyat shifokor akusher yoki ginekolog to-monidan davolash muassasalaridan tashqari joylarda yoki tibbiy nuqtai nazardan mumkin bо‘lmagan xrlda sun’iy ravishda homila tushirishda ifodalanadi. Agar, sun’iy ravishda homila tushirish, abort: 1) dayulash muassasasidan tashqari joylarda amalga oshirilgan; 1) tibbiy nuqtai nazardan mumkin bо‘lmagan holda amalga oshirilgan bо‘lsa, jinoiy ravishda amalga oshirilgan deb topiladi. Quyidagi hollarda: a) og‘ir yoki о‘rtacha og‘ir kechadigan sо‘zak, jinsiy a’zola

Agar homilani tushirish ayol sog‘lig‘iga shikast yetkazgan bо‘lsa, aybdorning qilmishi JK 114-moddasi bilan emas, balki qasddan badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi JK 104-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Subektiv tomondan jinoyat faqat tо‘g‘ri qasddan sodir etiladi. Jinoyatning motivi va maqsadi uning kvalifikatsiyasiga ta’sir kо‘rsatmaydi. Agar jinoiy abort shifokor akusher yoki ginekolog tomonidan amalga oshirilgan bо‘lsa, aybdor JK 114-moddasi 1-qismi bilan javobgarlikka tortiladi. Bunday qilmish abort qilish huquqiga ega bо‘lmagan shaxs tomo nidan amalga oshirilgan bо‘lsa, jinoyat JK 114-moddasi 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Abortni amalga oshirish huquqiga ega bо‘lmaganlar jumlasiga: 1) shifokor akusherlar yoki ginekologlardan tashqar

bola tug‘ish qobiliyatini yо‘qotish, bacha donni kesibtashlash), ruhiy faoliyatning buzilishi kabilar kiradi. Aybdorning qilmishini JK 114-moddasi 3-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun sodir etilgan jinoiy ravishdagi abort va jabrla nuvchining о‘limi yoki boshqa og‘ir oqibatlarning yuz berishi о‘rtasida gi sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqlash lozim. Jinoyat subekti ning ana shu oqibatlarga nisbatan aybi extiyotsizliqda ifodalanadi. Agar jinoiy ravishdagi abortni sodir etishda aybdor bо‘lgan shax sning jabrlanuvchining о‘limi yoki boshqa og‘ir oqibatlar yuz beri shiga nisbatan egri yoki tо‘g‘ri qasdi bо‘lsa, bunday hollarda uning qilmishi jinoyatlar jami bо‘yicha jinoiy ravishda homila tushi rish va qasddan odam о‘ldirish yoki qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish deb kvalifikatsi

yuz bergach tamom bо‘lgan deb topiladi. 3) Jinoyatni О‘zR JK 116-moddasining 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun shaxs kasb yuzasidan о‘z vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi va badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazish tarzidagi oqibatlarning yuz berganligi о‘rtasida sababiy bog‘lanish mavjudligini aniqlash zarur. 4) Subektiv tomondan jinoyat qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etilishi mumkin. 5) Ushbu jinoyatning subekti о‘ziga kasbi bilan bog‘liq muayyan vazifalar yuklangan har qanday shaxs bо‘lishi mumkin. 6) Agar aybdor qonunga yoki maxsus qoidalarga muvofiq bemorga yordam kо‘rsatishi shart bо‘lsa-yu uzrli sababsiz unga yordam kо‘rsatmagan bо‘lsa, bu badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazilishiga sabab bо‘lsa, bunday hollarda

tutilgan jinoiy javobgar lik bemorga uzrli sababsiz yordam kо‘rsatilmagan takdirdagina vu judga keladi. Uzrli sabablar jumlasiga shifokorning yoki bemorga yordam kо‘rsa- tishi shart bо‘lgan boshqa shaxsning kasalligi, yordam kо‘rsatishga xalaqit beruvchi obektiv tо‘siqlarning mavjudligi (tabiiy ofat, oxirgi zarurat holati, dori-darmonlar yо‘qligi va hokazo)ni kiri tish kerak bо‘ladi. Sud sabablar uzrli yoki uzrli emasligini har bir muayyan holda ishning barcha holatlarini hisobga olgan holda hal etadi. Kasb yuzasidan о‘z vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim dara jada bajarmaganligi yoxud qonun yoki maxsus qoidalarga muvofiq kasalga yordam kо‘rsatishi shart bо‘lgan shaxsning uzrli sababsiz shun day yordam kо‘rsatmaganligi natijasida odam о‘lishi tarzidagi oqibat lar yuz bergan bо‘lsa, ayb

uni qutqarish uchun chora-tadbirlarni kо‘rmas likda ifodalanadi. Bunday holat bolaning kichik yoshda ekanligi, qarilik, xastalik, jarohat olganlik jabrlangan shaxsning hayoti va sog‘lig‘iga xavfning mavjudligi bilan izohlanadi. Subektning jabrlanuvchiga yordam berishi shart va bunday imko- niyatga ega bо‘lganligi (masalan, onaning bola haqida g‘amxо‘rlik qilish majburiyati, xizmat vazifasidan kelib chiqadigan majburi yat, qutqaruvchining majburiyati, nikoh va oila munosabatlaridan kelib chiqadigan majburiyat va xokazolar) jinoyatni О‘zbekiston Respublikasi JK 117-moddasi bilan kvalifikatsiya qilishning za rur sharti hisoblanadi. Shaxs jabrlanuvchi haqida g‘amxо‘rlik qilishi shart bо‘lmagan, ammo jabrlanuvchini hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli ahvolga tushirib qо‘ygan (masalan, suzishni bil

kvalifikatsiya qilinadi. Xavfli ahvolda qoldirish odamlar о‘limiga yoki boshqa og‘ir oqibat larga olib kelgan bо‘lsa, aybdor О‘zbekiston Respublikasi JK 117- moddasi 3- qismi bilan javobgarlikka tortiladi. Mazkur moddada qayd etilgan oqibatlarga nisbatan aybdor bil vosita yoxud tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri g‘arazli niyat bilan aloqador bо‘lsa, bun day holda uning qilmishi badanga о‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazganlik yoxud qasddan odam о‘ldirganlik uchun javobgarlik na zarda tutilgan tegishli moddalar bilan kvalifikatsiya qilinishi zarur. 50

2.2. Badanga shikast yetkazish tushunchasi, uning tahlili va turlari Fuqarolarning sog‘lig‘i va jismoniy daxlsizligini jinoyatkorona tajovuzlardan muhofaza qilish О‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining eng dolzarb vazifalaridandir. Inson sog‘lig‘i va uning daxlsizligi tо‘g‘risida g‘amxо‘rlik qilish, uning barcha imkoniyatlari ni va ijodiy salohiyatini rо‘yobga chiqarish uchun zarur bо‘lgan shart- sharoitni yaratish respublika rahbariyatining, davlatning, barcha huquqiy institutlarning, sud-tergov organlarining diqqat markazida bо‘lib, О‘zbekiston Respublikasi qonunlarining asosini tashkil etadi. О‘zbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan Inson huquqlari vaerkinliklari deklaratsiyasining 13-moddasida dav- lat fuqarolarni ularning hayoti, sog‘lig‘i, shaxsiy erkinligi va x

far qlar, birinchidan, badanga shikast yetkazishlarning obektini turli cha ta’riflashda (ba’zilar bunday obekt sifatida sog‘liqni belgila gan bо‘lsalar, boshqalar jismoniy daxlsizlikni belgilaganlar); ikkinchidan, urish, dо‘pposlash, qiynashlarni badanga shikast yetkazishl ar jumlasiga kiritish mumkinligidan iborat bо‘lgan, uchinchidan, bular jumlasiga jismoniy og‘riq beruvchi, ammo boshqa oqibatlarni keltirib chiqarmaydigan zо‘rlik ishlatib qilingan boshqa harakat larni kiritish mumkinligidan iborat bо‘lgan. 1 Shu munosabat bilan badanga shikast yetkazish deb topilishi mumkin bо‘lgan sog‘liqqa zarar yetkazilishining chegaralarini aniq belgi lash va uni boshqa zо‘ravonlik tajovuzlaridan farklash (ajratish) imkonini beradigan ikkita obektiv mezon asos qilib olingan ta’rif, bizningcha, ancha

Shu munosabat bilan urish, dо‘pposlash va boshqa zо‘ravonlik hara katlarini badanga shikast yetkazishlar toifasiga kiritilishi mum kin bо‘lmagan mustaqil jinoyatlar deb hisoblash kerak bо‘ladi. Badanga shikast yetkazishning obekti uning holati va xususiy fazilatlaridan qat’i nazar, о‘zga kishining soglig‘idir. Jismoniy daxlsizlik shaxs sog‘lig‘iga zarar yetkazish bilan bog‘liq bо‘lmagan boshqa zо‘ravonlik harakatlarining obekti bо‘la olmaydi. Sog‘liqqa zarar yetkazilganligini aniqlashda, uning badanga shikast yetkazilgan paytdagi holatiga, ya’ni gap sog‘liqning yomonlashu viga asoslanish kerak bо‘ladi. Sud tibbiyoti va sud amaliyoti sodir etilgan qilmish natijasida sog‘liq avvalgiga nisbatan yomonlashgan bо‘lsa, jabrlanuvchi sog‘lig‘iga zarar yetkazilganligini qayd etishga amal qiladi. Faq

moddasi, talonchilik — О‘zR JK 166-moddasi va hokazo). Ba danga shikast yetkazishda tajovuz faqat shaxs sog‘lig‘igina qara tilgan bо‘ladi. «Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar» bobida nazarda tu tilgan badanga shikast yetkazish va sodir etilishi jarayonida ba- danga shikast yetkaziladigan jinoyatlar о‘rtasidagi asosiy farq aynan shundan iboratdir. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlarning obektiv tomoni fuqarolar sog‘lig‘iga va jismoniy daxlsizligiga qarshi jinoyat korona tajovuzlar obektiv jixatining elementlarini aniqpab olish ularni tо‘g‘ri kvalifikatsiya qilish va bu jinoyatlarning mohiyatini tushunish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ma’lumki, sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi jinoyat lar moddiy tarkibli bо‘lib, ijtimoiy xavfli oqibatlar yuz bergan paytdan e’tiboran tamom bо‘lgan jinoyat deb

chegaralaridan chetga chiqmasdan yoxud oxirgi zarurat, kasb yoki xо‘jalik fao liyatiga bog‘liq asosiy tavakkalchilik qolatida sog‘liqqa har qanday darajada zarar yetkazsa, u jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Negaki bunday harakatlar ijtimoiy xavfli va g‘ay riqonuniy hisoblanmaydi. Jinoyat qonunida zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qas ddan badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutiladi va zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib yengil va о‘rta cha og‘ir shikast yetkazganlik uchun maxsus normada javobgarlik na zarda tutilmaydi. Qonun chiqaruvchining bunday qarori, bizningcha, tо‘g‘ridir. Ijtimoiy xavfli tajovuzdan himoyalanish hujum qilayot gan shaxsga muayyan zarar yetkazishni taqozo etadi, aks holda biron-bir manfaatni himoya qilishning aslo

maqsadda shaxsning roziligi bilan zarar yetkazganlik uchungina jinoiy javobgarlik yuzaga kela di. Bunga harbiy xizmatdan bо‘yin tovlayotgan boshqa shaxsning sog‘lig‘iga shikast yetkazish misol bо‘la oladi. Shifokorlik faoliyatida sog‘liqqa muayyan shikast yetkazish ba’ zi hollarda ancha yirik jarohat paydo bо‘lishining yoki о‘limning oldini olish uchun zaruriy shart hisoblanadi. Bunday hollarda О‘zR JK 41-moddasi (kasb yoki xо‘jalik faoliyatiga bog‘liq asosli tavak- kalchilik) inobatga olinmog‘i lozim. Boks, kurash, futbol, xokkey, sharq yakkama-yakka olishuvi kabi turli sport tadbirlarini о‘tkazish chog‘ida ham badanga shikast yetka zilishi mumkin. Yuridik adabiyotlarda bu masalaning yechimi bir xilda hal etilmagan. Shu munosabat bilan sport musobaqalarini о‘tkazish jarayonida musobaqa qa

og‘irlikda qasddan shikast yetkazganlik uchun aybdor jino iy javobgarlikka tortiladi. Badanga shikast yetkazadigan harakatlar juda xilma-xil bо‘lib, ularni quyidagi guruhlarga bо‘lish mumkin: 1) jismoniy (mexanik, termik, elektrik va hokazo) ta’sir kо‘rsatib badanga yetkaziladigan shikastlar; 1) organizmga kimyoviy yoki biologik faol vositalar bilan ta’ sir kо‘rsatish (turli kislotalar, zaharli moddalar, gazlar va xokazodan foydalanish) yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shikastlar; 2) ruhiy ta’sir kо‘rsatish yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shi kastlar. Jismoniy ta’sir kо‘rsatish yо‘li bilan badanga yetkaziladigan shikastlar odamning muskul kuchidan foydalangan holda yetkazilishi mumkin: urish, tepish, kalla qо‘yish. Aksari hollarda aybdorlar buning uchun turli asboblar, xо‘jalik- rо‘zg

Jinoyat kodeksida yuz bergan oqibatlarga qarab badanga og‘ir (О‘zR JK 104- moddasi), о‘rtacha og‘ir (О‘zR JK 105-moddasi) va yengil (О‘zR JK 109- moddasi) shikast yetkazganlik uchun tabaqalashtiril gan javobgarlik nazarda tutiladi. Alohida normada dо‘pposlaganlik (kaltaklaganlik) va qiynaganlik uchun (О‘zR JK 110-moddasi) javobgarlik nazarda tutilgan. Qonunda kо‘rsatilgan muayyan oqibatlarning yuz berishi (mehnat qobi liyatining yо‘qotilishi, inson organizmi a’zosi yoki ish faoliyati ning yо‘qotilishi, homilaning tushishi va hokazo) badanga og‘ir, о‘rtacha og‘ir, yengil shikast yetkazishni tamom bо‘lgan jinoyat deb to pish uchun zaruriy belgi hisoblanadi. Bunda sodir etilgan ijtimo iy xavfli g‘ayriqonuniy qilmish va yuz bergan oqibatlar о‘rtasida gi sababiy bog‘lanish mavjud bо‘lishi kerak

yengil shikast yetkazilishi mumkinligiga kо‘zi yetadi va shunday oqibatlar yuz berishiga ongli ravishda yо‘l qо‘yadi. Bunday hollarda javobgarlik amalda yetkazilgan shikastning da rajasiga qarab belgilanadi, negaki aybdor ularning yuz berishini bir xil darajada anglagan bо‘ladi. Subektiv tomondan qasdan shikast yetkazishga nisbatan ehgiyotsizlik orqasida shikast yetkazishning ijtimoiy xavfliligi kamroqdir. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar extiyotsizlikning jinoyatkorona о‘z-о‘zig‘a ishonish shakli bilan ham sodir etilishi mumkin. Bunda shaxs muayyan ijtimoiy xavfli oqibatlar kelib chiqishi mumkinlig‘iga kо‘zi yetadi va shunga qaramay, ongli ravishda ehtiyot choralariga rioya etmaydi, bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid bog‘laydi. Qasddan jinoyat qilish va jinoyatkorona о‘

2. 3 .Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish Jinoyat huquqi va sud-tibbiyoti fanlari tomonidan badanga yet kaziladigan shikastlarning og‘irlik darajasini aniqlash mezonla ri ishlab chiqilgan. Ular jumlasiga: 1) shikastlarning hayot uchun xavfliligi; 1) sog‘liqqa yetkaziladigan haqiqiy ziyon; 2) mehnat qobiliyatini yо‘qotish darajasi; 3) estetik mezonlar kiradi. Bu mezonlar JK normalarida va О‘zbekiston Respublikasi So g‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan «Badanga yetkazilgan shikastlarning og‘irlik darajasini sud-tibbiy yо‘l bilan aniqlash qoidalari»da о‘z ifodasini topgan. Hayot uchun xavfli shikastlar deganda sodir etilayotgan paytida jino yatchi tomonidan hayot uchun xavf tug‘diruvchi shikastlarni yetkazish tushuniladi. Bunday shikastlarga tibbiy yordam kо‘rsatilmasa, jabrl

mezon jabrlanuvchi tomonidan mehnat qobiliyatini yо‘qotishning foizlarda ifodalangan darajasini hisobga olgan holda badanga yetkazilgan shikastni tavsiflaydi. Badanga shikast yetkazish, О‘zR JK 104-moddasida nazarda tutilgan alomatlardan loaqal bittasi mavjud bо‘lsa, og‘ir deb topiladi. Badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan og‘ir shikast yetkazish Bu – badanga shikast yetkazishning eng kо‘p tarqalgan turlaridan biridir. Bunday shikastlar odatda о‘lim bilan tugaydi yoki jabrla nuvchining hayotiga bevosita xavf tug‘diradi. Biror-bir oqibat yuz berishidan qat’i nazar, hayot uchun xavfli shikast yetkazilgan paytdan jinoyat tugallangan hisoblanadi va ja vobgarlik vujudga keladi. Yetkazilgan shikastning nima bilan tuga shi jinoyatni kvalifikatsiyasiga ta’sir kо‘rsatmaydi. «Badanga yetkazilgan shika

boshqa yetkazilgan shikastlarni, jinoiy harakatlarning tо‘xtash sabablarini va hoka zo, shuningdek aybdor va jabrlanuvchining voqeagacha bо‘lgan fe’l-atvorini, ularning о‘zaro munosabatini, aybdorning jinoyat sodir etilganidan keyingi harakatlari xarakterini e’tiborga olishlari lozim». 1 Aybdor badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan og‘ir shikast yetkazayotga- nida jabrlanuvchini о‘ldirib qо‘yishi mumkinligini nafaqat anglagan va shunday bо‘lishi ehtimol borligini faraz qilgandagina emas, balki shunday oqibatlar yuz berishni xohlagan, ya’ni boshqa odamni о‘ldirishga qaratilgan tо‘g‘ri qasd bilan harakat qilgandagi na uning qilmishi о‘ldirishga qasd qilish deb kvalifikatsiya qili nishi lozim. Tо‘g‘ri qasd odam о‘ldirishga qaratilmagan bо‘lsa, qasddan badanga hayot uchun xavfli bо‘lgan shikast y

bо‘lib qolishi ham mehnat qobiliyatini uchdan bir hissa barqaror yо‘qotish alomatiga kо‘ra og‘ir tan jarohat lari jumlasiga kiradi; b) eshitish qobiliyatini yо‘qotish - tо‘la karlik yoki shunday tuzalmas holat, bunda jabrlanuvchi quloqchanog‘idan 3-5 sm maso fadagi og‘zaki sо‘zlashuvni eshitmaydi. Bitta quloqning kar bо‘lib qolganligini a’zo faoliyatining yо‘qolgani deb e’tirof etil maydi va u umumiy mehnat qobiliyatining 15 % yо‘qotilishiga sabab bо‘lishi bois, о‘rtacha og‘ir tan jarohati deb topiladi; v) sо‘zlash qobiliyatini yо‘qotish - jabrlanuvchida о‘z fikrla rini atrofdagilar uchun tushunarli, birikkan tovushlar bilan ifo dalash imkoniyati yо‘kligini, shuningdek sо‘zlash qobiliyati odam organizmining bir qismi sifatida yо‘qotilishini bildiradi; g) qо‘l yoki oyoqni yо‘qotish - bu tan

Homila zо‘rlik ishlatilishi natijasida tushganida esa bu xavf yanada oshib ketadi. Bundan tashqari homilaning tushishi natijasida ayol onalikdan mahrum bо‘ladi, homila nobud bо‘ladi, hayot uziladi, ayol vujudiga og‘ir ziyon yetadi. Bunday qilmish tufayli ayolga jiddiy manaviy, ruhiy ziyon yetkaziladi va bu hol uning ruhiyatiga salbiy ta’sir qiladi. Homilaningtushishi nafaqat jismoniy, balki ruhiy zо‘rlik ishlatish (hujum tufayli qattiq qо‘rqish, chо‘chish va hrkazo) natijasida ham sodir bо‘lishi mumkin. Homiladorlik muddati jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun ahami yatsizdir. Biroq har bir muayyan holda aybdorning qasdi jabrlanuvchi ning homilasi tushishi mumkinligini qamrab olganligini aniklash zarur bо‘ladi. Shubhasiz, ayolning qomilasi katta bо‘lsa va homiladorlik alo matlari ochiq- o

paydo bо‘lishi va hokazo tushuniladi. Badanning xunuklashishi, basharti tuzalmaydigan bо‘lsa, og‘ir tan jarohati deb topiladi. Shikastning tuzalishi deganda, vaqt о‘tishi bilan yoki tibbiy yо‘llar bilan vositalar ta’sirida yо‘qolib ketadigan patologik о‘zga rishlar (chandiqlar, tirtiqliklar, mimika buzilishlari va hoka zo)ning ancha kamayib borishi tushuniladi. Agarda ularni yо‘qotish uchun tezkor aralashuv (kosmetik operatsiya) talab qilinsa, badaiga yetkazilgan shikast tuzalmaydigan deb hisoblanadi. 1 Tuzalmaydigan xunuklashishning tibbiy mezonini tasdiqlash sud- tibbiyot eksperti vakolatiga kiradi. Biroq, ekspert faqat xunukla shish faktining mavjudligi haqida xulosa berishga vakolatli emas. Chunki bu tibbiy emas, balki estetik tushunchadir. Shu bois badanga yetkazilgan shikast badanni

Garchi badanga yetkazilgan shikast hayot uchun xavfli bо‘lmasa yoki a’zo ishdan chiqmasada jabrlanuvchining umuman sog‘liqning buzili shi natijasida u mehnat qobiliyatining о‘ttiz uch foizidan kam bо‘lma gan qismini doimiy yо‘qotsa badanga og‘ir shikast yetkazish deb hisob lanadi. Mehnat qobiliyatining yо‘qotilishi turg‘un bо‘lishi kerak: bunda mehnat qobiliyatini doimiy yoki nomuayyan uzoq davr yо‘qotish tu shuniladi. Bolalarda mehnat qobiliyatining yо‘qotilishi «Qoidalar»da bel-gilab kо‘yilgan umumiy qoidalardan kelib chiqqan holda, katta yoshli shaxslarniki singari, nogironlarniki esa – nogironligi va uning guruhidan qat’i nazar, amaliy jihatdan sog‘lom kishilarniki sin gari aniqlanadi. Badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar JK 104-modda 2-qism

3) jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga shi kast yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan. JK 104-moddasining 2 va 3-qismlarida kо‘rsatilgan javobgarlikni og‘irlashtiruvchi barcha holatlar shaxsga qarshi jinoyatlarni tahlil qilishda kо‘rib chiqilgan edi. Shu bois ulardan faqat bitta sini — jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazishni tahlil qilamiz. Jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish avvalo jabrlanuvchiga og‘ir tan jarohati yetkazishni kо‘zda tutadi, ya’ni qilmishda JK 104- moddasida kо‘rsatilgan alo matlardan kamida bittasi mavjud bо‘lishi kerak. Jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan zarbalar berilgan, u dо‘pposlangan, badaniga yengil shikastlar yetkazilgai hollarda, aybdorning qi

JK 104-modda 3-qismida javobgarlik belgilangan jinoyatning subektiv tomoni о‘ziga xosligi bilan ajralib turadi va badanga yetkazilgan shikast va yuz bergan о‘limga nisbatan aybni alohida-alohida aniqlashni talab qiladi, ya’ni bu yerda aybning murakkab shakli mavjud bо‘ladi. JK 104-moddasining 3-qismida nazarda tutilgan jinoyat murak kab, tarkiblidir. Bu yerda ikkita jinoyat - qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish va ehtiyotsizlik orqasida odam о‘ldirish bitta tar kibga birlashtirilgan. Shu munosabat bilan, basharti aybdor shaxs ning badaniga og‘ir shikast yetkazilishi tо‘g‘ri yoki egri qasd bilan sodir etilgan va ehtiyotsizlik orqasida о‘lim rо‘y bergan bо‘lsa, bun da uning qilmishi jabrlanuvchining о‘limiga sabab bо‘lgan badanga og‘ir shikast yetkazish sifatida JK 104-moddasi 3-qismi bi

ancha ziyon yet kazishi mumkin, lekin ular a’zoning yо‘qotilishiga yoki og‘ir tan jarohatlari uchun xos bо‘lgan boshqa oqibatlarga sabab bо‘lmaydi. 1 Badanga yetkazilgan о‘rtacha og‘ir shikastlarning asosiy belgilari quyidagilardir: 1) sog‘liqning uzoq vaqt, ya’ni kamida yigirma bir kun, ammo tо‘rt oydan kо‘p bо‘lmagan davrda yomonlashuvi; 1) umumiy mehnat qobiliyatiningо‘n foizidan о‘ttiz uch foiziga cha yо‘qolishi. Amaliyotda sog‘liqning yomonlashuvi qancha davom etganligi mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi asosida, kо‘pincha esa jabrlanuvchining ka salxonada yotib davolanishi qancha davom etgani haqidagi ma’lumotnoma asosida ham aniklanadi. Ammo bu unchalik tо‘g‘ri emas, chunki bu huj jatlarda badanga yetkazilgan shikast tufayli sog‘liqning yomonlashuvi qancha davom etganligini hamisha h

Yengillashtiruvchi holatlarda badanga shikast yetkazganlik uchun javobgarlik Yengillashtiruvchi holatlarda sodir etilgan badanga shikast yetka zishlar jumlasiga kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan ba danga og‘ir yoki о‘rtacha og‘ir shikast yetkazish (JK 106-moddasi); zaru riy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan badanga shikast yetka zish (JK 107-moddasi); ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shax- sni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib, badanga qasddan og‘ir shikast yetkazish (JK 108-moddasi) kiradi. Qasddan badanga yengal shikast yetkazish (О‘zR JK 109-moddasi) Jinoyat kodeksi 109-moddasida: 1) badanga sog‘liqning qisqa muddatli yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatining uncha uzoq bо‘lmagan muddatga yо‘qolishiga olib kel magan yengil shikast yetkazish; 1

jarohatla ri)ning mohiyati ta’riflanar ekan, uning asosiy belgisi tana a’zolari va tо‘qimalarning anatomik bus-butunligi yoki fizio logik faoliyatining buzilishi ekanligi kо‘rsatib о‘tiladi. Ular dan farqli ravishda urish va dо‘pposlash kо‘rsatib о‘tilgan oqibat larga sabab bо‘lmaydi, jismoniy og‘riq yetkazadi xolos. Biroq, agar dо‘pposlash jabrlanuvchining nafaqat qisqa muddat li og‘riqqa, balki sog‘liqning yomonlashuviga sabab bо‘lgan bо‘lsa, qilmish badanga shikast yetkazish tariqasida kvalifikatsiya qilin mog‘i lozim. JK 109-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan, dо‘pposlash, jismoniy og‘riq beruvchi, ammo sog‘liqning yomonlashuviga sabab bо‘lmagan boshqa zо‘rlik harakatlarini jismoniy azob bermaydigan, lekin shaxsga ma’na viy ziyon yetkazadigan harakat — haqorat qilish (JK 140-moddasi I-

jud bо‘lishini nazarda tutadi — uning bir necha bor takrorlangan jinoyatkorona qilmishlari bir-biri bilan ichki bog‘liq bо‘lishi kerak. Muttasil dо‘pposlashda, qiynashning turi sifatida, aybdorning sodir etgan harakatlari jabrlanuvchiga qattiq og‘riq va azob beri shini anglashidan iborat bо‘lgan umumiy belgi mavjud bо‘lishi lo zim. Shu tariqa, qasddan badanga yengil shikast yetkazish, muttasil ravishda dо‘pposlash, boshqa zо‘ravonlik harakatlarini qilish qiy nash usulining mavjudligi taxlil qilinayotgan jinoyat obektiv tomonining tarkibiy qismi sifatida namoyon bо‘ladi. Qiynashni sodir etishda aybdor aynan shunday usulni ongli ra vishda tanlaydiki, bunda u о‘zi xohlagan oqibatlarga - jabrlanuv chiga juda qattiq og‘riq yetkazishga yoki uni azob-uqubatga solishga erishadi. Dо‘pposlash va shi

III. SHAXSNING KONSTITUSIYAVIY HUQUQ VA ERKINLIKLARIGA QARSHI JINOYATLAR 3.1. Konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning umumiy tavsifi Fuqarolarning teng huquqligini buzish (О‘zR JKning 141-moddasi) О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 18-moddasida: «О‘zbek iston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinlik larga ega bо‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qati nazar, qonun oldida tengdirlar», deb mustahkamlab qо‘yilgan. JK 141-moddasi xalqaro-huquqiy hujjatlarga, jumladan «Fu qarolik va siyosiy huquqkar tо‘g‘risida»gi xalqaro bitimning 26- moddasiga tо‘la mos keladi. Ana shu bitimda: «Barcha odamlar qonun oldida teng va hech qanday kamsitishlarsiz qonun bilan teng himoyalanish huquqig

Fuqarolar turar joyining daxlsizligi О‘zbekiston Respublika si Konstitusiyasida kafolatlangan. Konstitusiyaning 27-moddasida: «har kim о‘z sha’ni va obrо‘siga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish va turar joyi daxlsizligi huquqiga ega. Hech kim qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari birovning turar joyiga kirishi, tintuv о‘tkazishi yoki uni kо‘zdan kechirishi... mumkin emas» 1 , deyilgan. JK 142-moddasi «Fuqarolik va siyosiy huquqpar tо‘g‘risida»gi xalqaro bitimga, Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasiga mos kel adi. Jumladan Deklaratsiya uning 17-moddasida: «hech kim... turar joyining daxlsizligiga g‘ayriqonuniy tajovuzlarga ... duch kelishi mumkin emas», deb yozilgan. Mazkur jinoyatning obekti fuqarolar turar joyining daxlsiz ligi hisoblanadi.

Xat-yozishmalar, telefonda sо‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish (О‘zR JKning 143-moddasi) О‘zbekiston Respublikasi Konsgitusiyasining 27-moddasida hech kim qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari birovning yozishm alar va telefonda sо‘zlashuvlar sirini oshkor qilish mumkin emas ligi belgilab quyilgan. Mazkur konstitusiyaviy qoida «Fuqarolar ning huquqlari tо‘g‘risida»gi xalqaro bitimning 17 - moddasida, «Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi»ning 12- moddasida ham mustahkam langan. Mazkur jinoyatning obekti xat-yozishmalar, telefonda sо‘zlashuv lar, telegraf yoki boshqa xabarlar sir saqlanishi haqidagi fuqa rolarning konstitusiyaviy huquqlari hisoblanadi. Obekgiv tomondan jinoyat shaxslarning pochta-telegraf xabarlari yoki tel

Mazkur modda О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida belgi langan fuqarolarning о‘z arizalarini bayon qilish, davlat hokimiyat organlari, korxonalari, muassasalari va jamoat hayotining boshqa so halari faoliyatini erkin tanqid qilish huquqini jinoyat huquqi nuqgai nazaridan himoya qilishning muhim vositasi hisoblanadi. Jinoyatning obektiv tomoni murojaatning kо‘rib chiqilishini g‘ayriqonuniy rad etish, murojatlarni kо‘rib chiqish muddatlarini uzrli sabablarsiz buzish, asossiz, qonunga zid qaror qabul qilish yoxud fuqarolarning shaxsiy hayotiga doir ma’lumotlarni oshkor etish yoxud fuqarolarning murojaatlari tо‘g‘risidagi qonun hujjatlari ni buzishga qaratilgan, fuqarolarning huquklari yoki fuqarolar, jamiyat va davlatning qonun bilan qо‘riqlanadigan manfaatlariga jiddiy zarar yetkazgan h

О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 31-moddasida: «hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yо‘l qо‘yilmaydi» deb bel gilab qо‘yilgan. Diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyatiga tо‘sqinlik qilish fuqarolarning о‘z fuqarolik huquqlarini amalga oshirishi yoxud fuqarolik vazifalarini bajarishi yoxud diniy marosimlarni ado eti shiga tо‘sqinlik qilish tarzida, fuqarolarning sog‘lig‘iga shikast yetkazish bilan birgalikda sodir etilgan hollarda aybdorning qil mishi sog‘liqqa qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan moddalar bilan ham, jinoyatlarning jami bо‘yicha ham kvalifikatsiya qilinishi zarur. Mansabdor shaxs о‘z mansab mavqeidan foy

kо‘rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir » . Sud hukmi bilan tayinlangan jazoni о‘tash tartibidan yoki qonunda kо‘rsatilgan boshqa hollardan tashqari majburiy mehnat taqiklana di» deyiladi.. Shuningdek, xalqaro huquqiy hujjatlarda: ham «har bir inson mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli va qulay sharoitlarda ishlash, ishsizlikdan himoyalanish huquqiga ega» deb ta’kidlanadi. Bila turib, g‘ayriqonuniy ravishda ishdan bо‘shatish, basharti ishdan bо‘shatish uchun mehnat haqidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar bо‘lmasa yoxud ishdan bо‘shatish belgilangan tartiblarga xilof ravishda amalga oshirilgan bо‘lsa, g‘ayriqonuniy ishdan bо‘shatish, deb topiladi. Ishga tiklash tо‘g‘risidagi sud qarorini bajarmaslik aslida ishd an bо‘shatilgan xodimning ishga tush

kvalifikatsiya qilish uchun ahamiyatga ega emas. Ushbu jinoyatning subekti ishga qabul qilish yoki ishdan bо‘sha tish huquqiga ega bо‘lgan shaxs bо‘lishi mumkin. Mualliflik yoki ixtirochilik huquqlarini buzish (О‘zR JK 149-moddasi) О‘zbekiston Respublikasi Konsgitusiyasining 42-moddasida: «har kimga ilmiy va texnikaviy ijod erkinligi, madaniyat yutuklaridan foydala nish huquqi kafolatlanadi» deb yozilgan. Bu jinoyatning obekti mualliflik yoki ixtirochilik huquqi hisob lanadi. Obektiv tomondan jinoyat mualliflik huquqini о‘zlashtirib olish, hammualliflikka majburlash, shuningdek, tafakkur mulki obektlari tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni ular rasman rо‘yxatdan о‘tkazilgunga yoki etlon qilingunga qadar muallifning roziligisiz oshkor qilinishida ifoda lanadi. Mualliflik huquqini о‘zlashtirish о‘zga

XULOSA Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash (tahlil etish ) mavzusining huquqiy-ilmiy tahlilidan quyidagi umumiy xulosalar chiqarildi: - О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida inson omili, uning shaxsiy huquq va erkinliklari belgilanganligi, Konstitusiya normalarida, har qanday holatdan qati nazar, shaxsning qonuniy huquq va manfaatlari mustahkamlanganligi, kafolatlanganligi va himoya qilinganligi ochib berildi. - О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tub demokratik islohotlarning pirovard maqsadi inson huquqlari va manfaatlari tо‘la-tо‘kis ta’minlanadigan huquqiy davlat va erkin fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iborat ekanligi, mamlakatimiz hayotining har bir jabhasida kechayotgan tub islohotlar, eng avvalo, demokratik huquqiy jamiyat qurish, xalq farovonligini oshiri

shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga hamda fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlarning (Jinoyat kodeksi Maxsus qismi birinchi bо‘limining boblari) umumiy yuridik tavsifi hamda ular uchun javobgarlik о‘rnatuvchi normalarning jinoiy-huquqiy jihatlari kompleks tarzda tahlil qilindi. Taklif va tavsiyalar:  Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan targ'ibot va tashviqot ishlarida foydalanishg uchun hozirgi kunga qadar o'quv uslubiy qo'llanmalar mavjud emas. Shu sababdan Oliy ta’lim muassasalarida Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning interfaol usullaridan foydalanish.  Shaxsga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashning mazmun-mohiyatini fuqarolar, xususan о‘sib kelayotgan yosh avlod ongiga yetkazish maqsadida ah

ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2013. 2. Karimov I.A. Tarixiy xotira va inson omili- buyuk kelajakimizning garovidir. Toshkent; O’zbekiston, 2012. 3. Karimov I.A. Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish- mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy mezonidir. – Toshkent: O'zbekiston, 2011. T.19. 4. Karimov I.A. O'zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.–Toshkent: O'zbekiston, 2011. 5. Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O'zbekiston sharoitida uni bartarf etishning yo'llari va choralari. – Toshkent: O'zbekiston, 2009. 6. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – engilmas kuch. – Toshkent: Ma'naviyat, 2008. 7. Karimov I.A. Mamlakatni moderinizasiya qilish v

18. Otajonov A.A. Shaxsga qarshi jinoyatlar. О‘quv qо‘llanma. – T.: О‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. 19. Rustamboyev M.X., Tohirov F., Erkaxodjayev A.K. Jinoyat huquqi maxsus qismi. T.Soros fondi. 2001. 20. Rustamboyev M.X., B.J. Axrarov. Jinoyat huquqi. T.; “ILM ZIYO”? 2006. 21. Karaketov Y.M., Usmonaliyev M. KriminologiY. T. Yangi asr avlodi. 2001. 22. Rustambayev M.X., Yakubov A.S. Konsepsiya zakonodatelstva Respubliki Uzbekistan o prestupleniyax i nakazaniyax, VSHM MVD RUz. 1994. 23. Yakubov A.S., Kabulov R. Novoye v ugolovnom zakonodatelstve. T.: Akademiya MVD Respubliki Uzbekistan. 1995. 24. Kadirov M. Ugolovnoye pravo Respubliki Uzbekistan. Osobennaya chast. T.: Adolat, 1997. 25. Ikramova M.G. otvestvennost za organizatsiyu i soderjaniye pritonov dlya potrebleniya nar

Купить