Shaxsning erkinliklari va iqtisodiy mustaqilligi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	430.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Shaxsning erkinliklari va iqtisodiy mustaqilligi

Купить

Mavzu: Shaxsning erkinliklari va iqtisodiy mustaqilligi 2

Mundarija: Kirish 1. Shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlari va manfaati…………………………….7 2. Shaxs manfaatlariga ta`sir e`tuvchi iqtisodiy tahdidlar………………………….13 3. Shaxsning xavfsizligini ta’minlashda davlatning ijtimoiy siyosati……………...25 4. Shaxsning iqtisodiy xavfsizligini ta`minlashning ustuvor yo`nalishalari……….34 Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati 3

Kirish Bugungi kunda iqtisodiyotimiz tobora rivojlanib bormoqda. Mamlakatni har tomonlama rivojlantirish, uni ham iqtisodiy ham itimoiy jihatdan barqaror rivojlanishini ta’minlash, rivojlangan davlatlar qatoridan joy olish, jahon moliya bozorlari qatoriga kirish bizning bosh maqsadlarimizdan hisoblanadi. Shuni hisobga olgan holda bir qancha islohotlar, yangidan yangi loyihalar, dasturlar ishlab chiqilmoqda va amaliyotga tadbiq qilinmoqda. “Iqtisodiy xavfsizlik” tushunchasi o`zbek iqtisodiyotida yangi sohalardan hisoblanadi. U mamlakatni iqtisodiy resurslarining xavfsizligini ta’minlaydi. Mamlakatning iqtisodiy salohiyati rivojlangan sari, mamlakatga chetdan kirib keluvchi import tovarlarining ham soni ortib boradi. Bunda kirib kelayotgan har bir tovarning qonuniy ravishda mamlakat hududiga

mablag’lari, jamg’arib boriladigan mablag’lari aynan bank tomonidan saqlanadi. Natijada banklarda pul aylanmasi tezlashadi va ularning mustahkam barqaror holatini saqlanishiga erishiladi. Xorijiy rivojlangan mamlakatlarning bank tizimiga, xususan dunyo miqyosida eng mashhur hisoblangan Shvetsariya bank tizimini olib qaraydigan bo’lsak. Bu bankning o’ziga xos jihatlaridan biri, uning amaldagi soliq solish tizimi bilan bog’liq emasligidadir, ya’ni bunda bank operatsiyalari natijasida kelib tushgan daromadlar omonatchilarga sof holda, hech qanday qo’shimcha to’lov undirmasdan yetib boradi. Bundan tashqari depozit qutichalari ham yuqori darajada kodlashtirilgan tizimga ega, hamda depozit egasining shaxsini tasdiqlovchi ma’lumotlar ham sir saqlanadi. Bankdan foydalanuvchilarning huquqlari yuqor

deb bejiz ta’kidlanmaydi. Aholi istemol qiladigan har bir mahsulot iste’mol darajasiga tayyor bo’lishi bu o’ta muhim hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiy xavfsizligi qanchalik kuchli rivojlangan bo’lsa, kirib kelayotgan tovarlar, yaratilayotgan mahsulotlar shunchalik iste’molga yaroqli va sifatli bo’ladi, jamiyat xavfsizligi ta’minlanadi, ular turli yaroqsiz mahsulotlar tufayli yuzaga kelishi mumkin bo’lgan kasalliklardan himoya qilinadi. Demak, mamlakatning rivojlanishida uning iqtisodiy jihatdan xavfsizligini ta’minlay bilish muhim hisoblanadi. Bu o’z navbatida bir tomondan davlat xavfsizligi hisoblansa, boshqa tomondan iqtisodiy rivojlanish asosi bo’lib xizmat qiladi 1 . 1.Shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlari va manfaati. 1 www.president.uz - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmi

Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiyot nazariyasi fanining sintetik kategoriyasi bo‘lib, iqtisodiy mustaqillik va qaramlik, barqarorlik va bog‘liqlik, iqtisodiy bosim, majburlash, agressiya, iqtisodiy suverenitet va h.k. tushunchalar bilan bog‘liq bo‘lib hisoblanadi. Mamlakat, davlat xavfsizligi, shuningdek, ularning tarkibiy qismlari bo‘lgan hudud, korxona (tashqilot), alohida olingan shaxs xavfsizligini ta’minlash muammosi hozirgi davrda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ammo xavfsizlik masalasi insoniyat paydo bo‘lgan barcha davrlarda mavjud bo‘lgan. Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiy kategoriya sifatida davlatchilik shakllangan hamda jamiyat o‘z manfaatlarini anglab yetgan davrlardan paydo bo‘la boshlagan. Iqtisodiy xavfsizlik – zamonaviy fanlardan biri bo‘lib, iqtisodiy xavfsizlik tizimi qonunlari,

mahsulotlarni ishlab chiqarish, xarajatlarni qisqartirish muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiy xavfsizlik milliy iqtisodiyot darajasida makroiqtisodiy kategoriya va muayyan mamlakat milliy iqtisodiyotini tavsiflaydi. Bozor tizimida xatar borligidan va bundan hatto milliy iqtisodiyot ham xoli bo‘lmasligini, undan saqlanish zarurligini bildiradi. Iqtisodiy xavfsizlikning bosh mezoni bu mamlakat ehtiyojlarining uzluksiz ta’minlanishi hisoblanadi, bu birinchidan, imkon boricha o‘zini o‘z mahsulot va xizmatlari bilan ta’minlashni, ikkinchidan, mamlakatda ishlab chiqarish mumkin bo‘lmagan tovar va xizmatlarni chetdan qulay narxlarda uzluksiz keltirib turishni bildiradi. Aks holda iqtisodiyot izdan chiqadi. Xavfsizlik obyektlari bo‘lib – xavfsizlikni ta’minlash va boshqarish bo‘yicha subyektlar tomoni

ta’kidlash lozimki, shaxs iqtisodiy xavfsizlikning birmuncha yirik subyektlari bo‘lgan korxonalar, xo‘jalik yurituvchi subyektlar, jamiyat va davlatning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashda katta ahamiyat kasb etadi. Shaxs bir paytning o‘zida xavfsizlik sohasining ham obyekti ham subyekti bo‘lgani holda, xavfsizlik sohasining barcha tizimlarida mavjud bo‘ladi va tizim tashkil etuvchi vazifasini bajaradi. Shundan kelib chiqqan holda, shaxsning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash, iqtisodiy xavfsizlikning barcha bosqichlarida muhim o‘rin tutadi, ammo shuni ta’kidlash lozimki, shaxsning iqtisodiy xavfsizligi o‘z navbatida jamiyat, xo‘jalik yurituvchi subyektlar, davlat va ekologik vaziyatga chambarchas bog‘liqdir. Hozirgi globallashuv va o‘zaro integratsiyalashuv sharoitida raqobat kurashi tob

inson xavfsizligi va salomatligiga tahdidi ortib bormoqda. Iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda shaxsning o‘rni qonunchilikda ham o‘z ifodasini topgan. O‘zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi qonuni 2 da shaxs teng huquqli subyekt sifatida e’tirof etilgani holda, quyidagi asosiy qoidalar belgilab qo‘yilgan: xavfsizlik-shaxs, jamiyat va davlatning har qanday ichki va tashqi xatarlardan himoyalanganlik holati; • hayotiy muhim ehtiyojlar- shaxs, jamiyat va davlatning barqaror rivojlanishi va kamol topishiga xizmat qiluvchi ehtiyojlarning umumiyligi; • xavfsizlikka tahdidlar- davlat, jamiyat va shaxsning muhim hayotiy manfaatlariga tahdid soluvchi omillar va shart-sharoitlarning umumiyligi; • tahdidlarning ichki va tashqi manbalaridan kelib chiquvchi xavfsizlikni

• mamlakat fuqarolarining turmush darajasini yaxshilash; • iqtisodiy o‘sish; • fan, ta’lim va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash; sog‘liqni saqlash; • madaniyat; • tirik tizimlar ekologiyasi va tabiatdan oqilona foydalanish; • teng huquqli strategik sherikchilik va strategik barqarorlik. Yuqorida sanab o‘tilgan milliy manfaatlar va ustuvorliklardan kelib chiqqan holda, shaxsning iqtisodiy xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi bir qator omillar va shart-sharoitlarni aniqlashtirish mumkin. O‘z navbatida shaxsning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash borasida quyidagi asosiy maqsadli yo‘nalishlarni belgilab olish mumkin bo‘ladi: • moliyaviy-iqtisodiy xavfsizlik; • oziq-ovqat xavfsizligi; • axborot xavfsizligi; • mehnat xavfsizligi (bandlikni ta’minlash va xodimlarning haq-huquqlarini him

etilishi, fuqarolarning qonuniy haqhuquqlarini kafolatlanganligi sifatida tushuntirishimiz mumkin. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”da amalga oshirishga oid Davlat Dasturining ikkinchi yo‘nalishida Fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini ta’minlash borasida fuqarolarining xususiy mulkka bo‘lgan huquqlarini amalga oshirish kafolatlarini mustahkamlash masalalari ham nazarda tutilgandir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasida “Bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O‘zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi. Davlat iste’molchilarning huquqi ustunligini

2.Shaxs manfaatlariga ta`sir e`tuvchi iqtisodiy tahdidlar Insonning faoliyatga olib keluvchi motivatsiya, ma’lum harakatlarni amalga oshirish uchun uni uyg‘otuvchi, harakatlantiruvchi kuchlar yig‘indisi sifatida tushuniladi. Bu kuchlar insonning o‘zida va uning tashqarisida joylashgan bo‘lib, uni anglagan yoki anglamagan holda ayrim harakatlarni qilishga majbur etadi. Bunda alohida kuchlar va inson harakati o‘rtasida juda murakkab o‘zaro munosabat tizimi turadi, natijada har bir inson bir xil kuchlar ta’siri ostidagi bir xil harakatlarga turlicha munosabat va ta’sir bildiradilar. A Maslou inson ehtiyojlarining murakkabligi va ularning motivatsiyaga ta’sirini aniqladi. Uning fikricha, inson ehtiyojlarini beshta asosiy toifaga bo‘lish mumkin. Uning zamondoshi, Garvard universiteti ruhshunos

kiradi. Ushbu iqtisodiy manfaatlarning ro‘yobga chiqishiga to‘sqinlik qiluvchi turli- tuman tahdidlar ,xavf-xatarlardan himoya qilish davlat zimmasiga yuklatilgan. Iqtisodiy manfaatlarga tahdidlar ularning ta’sirida vujudga keladigan noxush va salbiy oqibatlar bilan bog‘liq ravishda qaralib, xavf-xatar manbai sifatida izohlanadi. Xavf va tahdidlarni quyidagi belgilari bo‘yicha guruhlarga ajratish mumkin: • ta’sir ko‘rsatish obyektlariga nisbatan – tashqi va ichki; • xavfsizlik sohalari bo‘yicha (ekologik, iqtisodiy, siyosiy, harbiy va h.k.); • makon yoki ko‘lamiga ko‘ra (global, xalqaro, mintaqaviy, milliy, mahalliy va h.k.); • namoyon bo‘lish uslubi va shakllariga ko‘ra (bayonot, kelajakda xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan va himoya choralari ko‘rilishini talab qiluvchi shartsharoitlar majm

yo‘naltirilgan g‘animlik xatti – harakatlari, odamlarning hayot faoliyatiga tahdid soladigan xatolarning, mas’uliyatsiz xatti – harakatlarning oqibati, tahlika, tabiat va jamiyatga zarar keltiruvchi ofatlar hamda boshqalar sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Ushbu atamalar qatorida tahlika xavf – xatarning eng quyi darajasi hisoblanadi, uning ortidan qarshilik turadi, tahdidlar esa xavfsizlikning eng yuqori darajasidir. Tahlika – ro‘y berishi mumkin bo‘lgan xatar yoki xavf – xatarni tug‘dirishga qodir bo‘lgan holatning ehtimollik imkoniyatidir. Tahlika yo‘qotishlarning, zarar, ziyon va boshqalarning ro‘y berishi mumkinligini anglatadi. Qarshilik – kurashga, bahslashishga kirishish istagi, o‘ydurma xatti – harakatlar yoki bosim o‘tkazish vositasi, talabidir. Tahdid – xavfning eng oliy darajas

tavakalchilik hodisasi natijasida sarflanadigan (yo‘qotiladigan) xo‘jalik subyektining resurslari (ijtimoiy-iqtisodiy tizimi) bo‘lib hisoblanadi. Iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlar g‘oyat o‘zgaruvchan, diversifikatsiyalangan va eng muhimi har doim ham oldindan aniqlash mumkin emas. Chunki tabiiy muhitning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish holati omillarining kompozitsiyasi doimiy ravishda o‘zgarib turadi. Shu boisdan qulay vaziyatda, iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlarni ta’riflashda milliy manfaatlarni kamroq yoki ko‘proq darajada to‘liq tushunishda yuz berishi mumkin bo‘lgan tahdidlarni keltirib chiqaradigan, oldindan aytib bo‘lmaydigan omillarni hisobga olish zarur. Agar tahlikalar qarshilikka, qarshiliklar esa tahdidlarga aylanayotgan bo‘lsa, bu so‘zsiz ravishda iqtisodiy xavfsizlik tizimid

ro‘yobga chiqarishning ishonchli mexanizmi joriy etiladi va bu mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlashda ijobiy aks etadi 7 . Tahdid jamiyat, davlat va ularning subyektlari, alohida shaxsning normal hayot faoliyatiga, hamda manfaatlarini ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik qiluvchi, ziyon-zahmat keltiruvchi, xavf-xatar tug‘diruvchi omillar, shart-sharoit va voqealiklarni ifodalaydi. Iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlar g‘oyat o‘zgaruvchan, diversifikatsiyalangan va eng muhimi har doim ham oldindan aytish mumkin emas, chunki tabiiy muhitning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish holati omillarining kompozitsiyasi doimiy ravishda o‘zgarib turadi. Shu boisdan qulay vaziyatda, iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlarni ta’riflashda milliy manfaatlarni kamroq yoki ko‘proq darajada to‘liq tushunishda yuz

tahdidlarning manbai bo‘lib, davlat va jamiyat taraqqiyotiga bog‘liq bo‘lgan, asosida individual va korporativ manfaatlar emas, balki umumjamiyat manfaatlari bo‘lgan davlatning iqtisodiy strategiyasini amalga oshirishga tahdid soluvchi yuridik va jismoniy shaxslar bo‘lib hisoblanadi. Xavfsizlikka tahdid shaxs, jamiyat va davlatning hayotiy muhim manfaatlariga xavf-xatar soluvchi yalpi shart-sharoitlar va omillar yig‘indisiga aytiladi. Tahdidlarning tasniflanishi 8 (1-jadval) Tasniflash belgisi Tahdidlarning asosiy turlari Tahdidlarning obyektga nisbatan joylashuvi Ichki va tashqi Yuzaga kelish sohasi Huquqiy, harbiy-siyosiy, iqtisodiy, ekologik, ijtimoiy, madaniy, ilmiytexnikaviy Obyektning miqyosi Korxonalar va shaxslarning iqtisodiy xavfsizligiga bo‘lgan xalqaro, milliy Mavjud bo‘lish va

Tahdid predmeti –tavakalchilik hodisasi natijasida sarflanadigan (yo‘qotiladigan) xo‘jalik subyektining resurslari (ijtimoiy-iqtisodiy tizimi) bo‘lib hisoblanadi. Xavfsizlikka tahdidlarning ularning o‘zaro ta’sirlashuvi va dinamik rivojida ko‘rib chiqilgan tasniflash iqtisodiy xavfsizlikni har qanday darajada, ya’ni davlat, mintaqa yoki alohida olingan korxona miqyosida ta’minlash masalalarini hal etishga majmuaviy, tizimli yondashish to‘g‘risidagi xulosaga olib keladi. Ijtimoiy soha nafaqat iqtisodiy, balki milliy xavfsizlikni ta’minlashda ham muhim o‘rin tutadi, zero, ijtimoiy soha orqali shaxs, oila va shu bilan bir qatorda alohida ijtimoiy guruhlar hamda yaxlit tarzda jamiyatning manfaatlari va ehtiyojlari qondiriladi. Aynan shu joyda shaxs va davlat, shaxs va korxonalar o‘rtasidagi t

daromadlari o‘rtasida tabaqalanishning keskin kuchayishi asnosida jamiyatda ijtimoiy nizolar xavfining kelib chiqishi yanada kuchaydi. Bugungi kunda mamlakatda 12-15 foiz aholi kambag‘al hisoblanadi, agar ma’lumotlarni yanada aniqroq hisob-kitob qilsak, bu ko‘rsatkich undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. O‘rta sinfning ulushi bo‘yicha ham turlicha baholashlar mavjud. G‘arb mamlakatlarida o‘rta sinf vakillariga mansublikni baholashda shaxsning ma’lumoti, shug‘ullanadigan aqliy va jismoniy faoliyati, daromadi kabi ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. Mazkur yondashuvdan foydalansak, bugungi kunda katta yoshdagi mamlakat aholisining 40 foizini o‘rta sinfga mansub deb hisoblashimiz mumkin. Ammo mazkur yondashuv O‘zbekiston uchun unchalik ham qo‘l kelavermaydi. Xususan, bugungi kunda O‘zbekistonda oli

ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramasdan mazkur muammolar hanuz o‘zining to‘liq yechimini topayotgani yo‘q. Shaxs nuqtayi –nazaridan maqbul iqtisodiy xavfsizlik darajasini ta’minlash borasidagi jiddiy muammolardan yana biri – bu aholini uy-joy bilan ta’minlash darajasining pastligi hisoblanadi. Bu ko‘rsatkich uzoq yillar davomida asosiy e’tiborni uy-joy qurishga emas, balki ishlab chiqarishni rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan. Ijtimoiy uy-joy olish uchun yillar davomida navbatda turganlar oilalar sonining ko‘pligi mamlakat uchun tahdid hisoblanadi 2-rasm. Markaziy Osiyo davlatlari ko’rsatkichlari. 9 Bugungi kunda hukumat fuqarolar tomonidan o‘z va qarz mablag‘lari evaziga uy-joy sotib olishlarini rag‘batlantirish siyosatini amalga oshirmoqda, bu uzoq muddatli masala sifatida o‘rinl

tomonidan ipoteka bozoriga katta e’tibor qaratilishi mamlakat uy-joy qurilishini keskin oshirish imkonini beruvchi kuchli qurilish sanoati majmuiga egaligini ko‘rsatdi. Bu o‘rinda bitta muammo bor u ham bo‘lsa aholi daromadlari darajasining pastligidir 10 . O‘zbekistonda davlatning milliy, iqtisodiy, axborot, harbiy xavfsizligini ta’minlash ustuvor vazifa etib belgilab kelingan, bu yo‘nalishda tegishli choratadbirlar ishlab chiqilib, amalga oshirilgan. Ammo xalqning, alohida shaxsning xavfsizligini ta’minlash, davlat xavfsizligini ta’minlash tizimida e’tibordan chetda qolgan yoki unga bu tizimning bir kichik elementi sifatida jiddiy e’tibor qaratilmagan. Inson xavfsizligini ta’minlashning bugungi taraqqiyot mazmuniga mos yangi strategik Konsepsiyasini ishlab chiqish va hayotga joriy etish

ta’minlash borasidagi amaliy ishlaridan kelib chiqishi lozim. Inson xavfsizligini ta’minlash milliy xavfsizlikni ta’minlash darajasida, u bilan bir qatorda bo‘lishi zarur. Uchinchidan, inson xavfsizligini ta’minlash masalasi inson huquqlari, demokratiya, taraqqiyot borasida amalga oshiriladigan tadbirlar bilan uzviy bog‘liq holda olib borilishi lozim. To‘rtinchidan, inson xavfsizligiga bo‘layotgan tahdid, xavf, chaqiriqlar, bugungi kunda juda murakkab tus olganligini inobatga olish va har bir shaxs xavfsizligini ta’minlashda, bu ishda tashabbuskor bo‘lishda jamiyatdagi barcha kuchlar — davlat boshqaruv organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, jamoat tashkilotlari, xalqaro nufuzli tashkilotlar mas’ul bo‘lishlari lozim. Sababi, inson xavfsizligiga bo‘layotgan tahdidlar nafa

kuchaytirgani holda, shaxs va davlatning iqtisodiy xavfsizligiga jiddiy xavf tug‘diradi. 25

3.Shaxsning Iqtisodiy xavfsizligini ta`minlashning ustuvor yo`nalishlar. Iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash- barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy manfaat nuqtayi nazaridan muttasil tarzda o‘zaro aloqada bo‘lishni, shuningdek katta mablag‘ talab etuvchi va doimiy ravishda amalga oshiriluvchi ko‘p qirrali jarayon hisoblanadi. Iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash mexanizmini shakllantirish borasida tizimli yondashuv iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashning zaruriy sharti hisoblanadi. Mazkur yondashuvga muvofiq iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash mexanizmining barcha tarkibiy elementlari yaxlitlikda, o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganiladi. Ayni paytda tizimning har bir elementi iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashning ishonchlilik darajasini oshishiga xizmat qiluvchi o‘ziga hos jarayonlari bilan a

birinchisi shaxsning faolligiga, uning o‘z bilimi, kasb, malakasini oshirib borishiga, kamolotga yetish uchun bo‘lgan intilishiga asoslanadi. SHaxs iqtisodiy xavfsizligining ikkinchi turi esa uning oilasi, jamiyat va davlat tomonidan qo‘llabquvvatlanishiga asoslanadi. Inson xavfsizligiga tahdidlar mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish sur’atlarining jamiyat ehtiyojlari o‘sishiga nisbatan orqada qolishi, siklik o‘zgarishlar, bozor kon’yunkturasidagi tebranishlar, iqtisodiy inqirozlar, hududlar rivojlanishidagi nomutanosiblikning kuchayishi, tabiiy yoki inson, kapital resurslarining yetarli emasligi, jamiyatda urbanizatsiya jarayonlarining kuchayishi, tashqi atrof-tabiiy muhitning zararlanishi yoki yomonlashuvi hamda ma’lum ijtimoiy harakatlar tufayli vujudga keladi. Tahdidlar, shuningdek,

yaratishga qaratilishi lozim. Ushbu vazifalarni amalga oshirish maqsadida O‘zbekistonda davlatning ijtimoiy siyosati quyidagilarga qaratilgan: • fuqarolarning erkin iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat, kasb-korlik turlarini hamda sohalarini erkin tanlash kabi konstitutsiyaviy huquqlarini ta’minlashga; • mehnat motivatsiyasining kuchli mexanizmini kiritish, aholining iqtisodiy faolligini oshirish uchun sharoitlar yaratishga; • aholini maqsadli va manzilli ijtimoiy himoya qilish hamda kam ta’minlangan guruhlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashga; • ta’lim, ijtimoiy sug‘urta, sog‘liqni saqlash tizimlarini isloh qilish yo‘li bilan aholining ijtimoiy xizmatlarga bo‘lgan zarur kafolatni ta’minlashga. Shuningdek, davlat ijtimoiy siyosati aholining daromad va mulkka egalik darajasi bo‘y

darajasida qondira olmasliklariga olib keladi. Iqtisodiyotning dollarlashuvi, valuta va fond bozorining yuqori darajadagi, aholi jamg‘armalari qadrsizlanishi xavfini kuchaytiradi. Bank tizimida kuzatilayotgan beqarorlashtiruvchi omillar ham omonatchilar tomonidan banklarga qo‘yilgan omonatlarning yo‘qotilish xavfini vujudga keltiradi. Aholining haddan ziyod kreditlanishi ham, istiqbolda qarzdorlarning o‘z qarz majburiyatlarini bajara olmaslik xavfini paydo qiladi. Bugungi kunda O‘zbekiston fuqarolarining bank kreditlari bo‘yicha qarzdorligi o‘sib bormoqda. Olinayotgan har to‘rtta qarzdan biri avvalgi olingan qarzni yopishga sarflanayotganligi aniqlangan. Bugungi kunda kambag‘al oilalar o‘z mehnatlari orqali ishlab topgan daromadlarining katta qismini bank kreditlarini to‘lashga sarflamoqda

iqtisodiy axborotlar, tahliliy maqolalar va sharhlar bilan tanishib borish talab etiladi 11 . Shaxsning temir yo‘llardagi xavfsizligi o‘z ichiga ko‘plab jihatlarni qamrab oluvchi, shubhasiz keng qamrovli tushuncha hisoblanadi. Mazkur holatni sinchkovlik bilan o‘rganish uchun, eng avvalo shaxs o‘z hayotining u yoki bu davrida huquqiy nuqtayi-nazardan kim va qanday maqomda ishtirok etishiga oydinlik kiritib olishimiz lozim. Bunga bog‘liq holda temir yo‘llarda shaxsning xavfsizligi yoki uning turli xavf-xatarlardan himoyalanganligini ta’minlashga juda ko‘p omillar ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, shaxs temir yo‘l transporti obyektlarida bo‘lgani va uning xizmatlaridan foydalangani holda, u: • Temir yo‘l transporti xodimi; • Yuk qabul qiluvchi; • Yo‘lovchi va yoki boshqalar sifatida ishtirok

asosida o‘z huquq va burchlarini belgilashda va qonun hujjatlariga zid bo‘lmagan har qanday shartnoma shartlarini aniqlashda erkindirlar. Tovarlar, xizmatlar va moliyaviy mablag‘lar O‘zbekiston Respublikasining butun hududida erkin harakatda bo‘ladi. Xavfsizlikni ta’minlash, insonlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, tabiatni hamda madaniy boyliklarni muhofaza qilish uchun zarur bo‘lsa, tovarlar va xizmatlar harakatda bo‘lishini cheklash qonun hujjatlariga muvofiq joriy etilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining, mansabdor shaxslarning, jamoat birlashmalarining g‘ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi. Har qanday manfaatdor shaxs

munosabatlar va mulkiy munosabatlar bilan bog‘liq bo‘lmagan shaxsiy munosabatlar, agar qonunlarda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa yoki bu munosabatlarning mohiyatidan o‘zgacha hol anglashilmasa, fuqarolik qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. “Ijtimoiy sohani rivojlantirish” deb nomlangan to‘rtinchi yo‘nalish aholi bandligini oshirish, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va ularning salomatligini saqlash, yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va modernizatsiyalash, aholini elektr energiya, gaz bilan ta’minlashni yaxshilash, aholining muhtoj qatlamlariga ko‘rsatiladigan ijtimoiy yordam sifatini oshirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi maqomini oshirish, sog‘liqni saqlash sohasini isloh qilish, maktabgacha ta’lim mu

Viktimologiya jinoiy xulqni jabrlanuvchining jinoyat qurboniga aylanishi uchun shart-sharoit yaratgan xususiyatlarini o‘rganish asosida tadqiq etadi. Viktim xulq ehtiyotsizlik, tavakkalchilikning natijasi bo‘lib, jabrlanuvchining o‘ziga xavf tug‘diradi va kriminogen vaziyatni vujudga keltirishi mumkin, ayrim hollarda esa jinoyatning sodir etilishiga imkon yaratadi.Olib borilayotgan tadqiqotlarning natijalari va jinoyatlar statistikasi huquqqa xilof qilmishlarning jinoyat qurbonining xulq-atvori bilan bevosita aloqadorlikda, xususan, ular jabrlanuvchilar ahvolininig xususiyatlari (mast holdaligi), sog‘lig‘i darajasi (eshitish, ko‘rish qobiliyatining pastligi), ruhiy holati, o‘zining shaxsi, sha’ni, qadr–qimmatining xavfsizligi va mulkining saqlanishiga beparvolarcha munosabatda bo‘lish; o‘z

• kambag‘allik va qashshoqlik muammosini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan darajada aholi turmush darajasining keskin pasayib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik, kam ta’minlangan aholini kuchli ijtimoiy himoya qilish mexanizmini vujudga keltirish; • tashkiliy jinoyatchilik va korrupsiyaga qarshi kurashish, narkomaniya va boshqa ijtimoiy illatlarning o‘sishi uchun sharoitning vujudga kelishining oldini olish 14 . 14 www.uza.uz - O‘zbekiston Respublikasi Milliy axborot agentligi rasmiy sayti 34

4. Shaxsning xavfsizligini ta’minlashda davlatning ijtimoiy siyosati. Bugun yurtimizda inson omili oliy qadriyat darajasiga ko‘tarildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Odamlar ertaga emas, bugun baxtli yashashni istaydilar”, degan tamoyilni ilgari surishi va buni bugungi siyosatimizning ustuvor yo‘nalishiga aylantirishida ham aynan shu mazmun-mohiyat mujassamdir. Mazkur prinsip ijrosi o‘laroq, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan insonparvar siyosat odamlar hayotiga yangicha mazmun baxsh etmoqda. Xususan, aholining talab va ehtiyojlarini hisobga olgan holda, qishloq joylarda yangilangan namunali loyihalar asosida arzon uy-joylar qurish bo‘yicha dasturning qabul qilingani odamlar qalbida yashash va ishlashga bo‘lgan qarashlarni o‘zgartirib yubordi. Dasturga ko‘ra, 2017 yilda shahar va

foizdan 84 foizgacha ko‘tarish imkonini beradi. Bu vazifalarni amalga oshirish uchun mamlakatimizda Uy-joy kommunal xizmat ko‘rsatish vazirligi tashkil etildi va Moliya vazirligi huzurida “Sof ichimlik suvi” jamg‘armasi faoliyati yo‘lga qo‘yildi.Yoki yillar davomida odamlarni qiynab kelgan yana bir masala — yo‘llar muammosini olaylik. Bu ham davlatimiz nazoratiga olindi. Ayni vaqtda yurtimizda mintaqaviy va mahalliy ahamiyatga ega yo‘l hamda yo‘l-transport infratuzilmalarini yanada rivojlantirish dasturi asosida 1,7 ming kilometr umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llarini qurish va rekonstruksiya qilish, 10,4 ming kilometr xo‘jaliklararo qishloq avtomobil yo‘llarini, shahar, tuman markazlari, shahar tipidagi qo‘rg‘onchalar, qishloq aholi punktlaridagi ko‘chalar yo‘l qoplamalarini kapital

tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yili Davlat dasturi doirasida tashkil etib, aholi farovonligi yo‘lida izchil ishlarni olib borayapti.Bu borada dunyo tajribasi ham muhim ahamiyatga ega. Binobarin, Davlat dasturiga binoan, milliy mentalitetimizga mos keluvchi ilg‘or xorijiy tajribalarni qonunchiligimizda mustahkamlab qo‘yish va aholining munosib hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan daromad darajasini aniqlash, “iste’mol savati” tushunchasini hayotimizga amaliy qo‘llash mexanizmlarini yaratish lozim bo‘ladi.Shuningdek, dasturga ko‘ra, aholining real daromadlari, ish haqi, stipendiya, pensiya va ijtimoiy nafaqalarni bosqichma-bosqich ko‘tarish, ichki bozorda iste’mol tovarlari va xizmatlar narxlari keskin oshishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha amaliy chora

Chunonchi, 2017 yilning o‘zida kasaba uyushmalari tomonidan 3073 nafar mehnat faxriysi va keksaning respublikamizdagi tarixiy shaharlar hamda diqqatga sazovor joylari bo‘ylab ekskursiyasi tashkil etilgan bo‘lsa, 592 nafar yolg‘iz keksa va nogironligi bo‘lgan shaxslarning kommunal to‘lovlari qoplab berildi. Davlat bayramlari munosabati bilan “Muruvvat” va “Saxovat” uylarida madaniy-ma’rifiy tadbirlar uyushtirilib, u yerdagilarga 136,4 million so‘mlik maishiy texnika, kiyim- kechaklar, gigiyenik vositalar berildi. Ayni chog‘da jamoa shartnomalari va kelishuvlari orqali 110 ming nafar keksa avlod vakili ish beruvchilar va kasaba uyushmalari mablag‘lari hisobidan 41,9 milliard so‘m miqdorida moddiy qo‘llab- quvvatlandi.Kasaba uyushmalari tizimidagi sanatoriylarda 2366 nafar urush va mehnat fro

yordam pullari bilan cheklanib qolmaydi. Asosiy maqsad — aholining iqtisodiy farovonligi darajasini oshirish uchun sharoit yaratish . 3-rasm. Koronavirus pandimiyasi davrida fuqarolarning 2020-y. 1yarim yilligida bandligini ta’minlash bo’yicha amalga oshirilgan ishlar. 16 Odatda kambagʻallikka tushib qolishdan koʻra, undan chiqish anchayin mushkul hisoblanadi. Shu bois davlat tomonidan ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash “avvalo, “toʻr belanchak” emas, balki “zina” vazifasini oʻtashi lozim” — boshqacha aytganda, odamlarni ana shu holatda tutib turishdan koʻra, kambagʻallar toifasidan chiqarish vositasi sifatida koʻproq oʻzini koʻrsatishi zarur. Masalan, Shimoliy Yevropa mamlakatlarida (Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya, Daniya) umumiy bandlikka erishish va fuqarolarning barcha toifalari orasida da

mehnat bozoridir, chunki u inqirozning asosiy zarbasini oʻziga qabul qiladi”.Qayd etish kerakki, inqirozga qarshi dastur doirasida, koronavirus pandemiyasi sababli ishsiz yoki xorijga ishlashga keta olmay qolgan 415 mingdan ortiq kishi allaqachon ish bilan taʼminlangan.Ish oʻrinlari yaratish bilan birga, kam taʼminlanganlarga istiqbolda uzoq muddatga va moddiy ahvolini oʻz kuchi bilan yaxshilashga imkon beradigan shart-sharoitlar yaratishga katta eʼtibor berilmoqda. 40

Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkunki, hozirgi kunda davr shiddat bilan rivojlanib bormoqda ekan, biz ham unda mos ravishda javob qaytarishimiz lozim. Shaxsning iqtisodiy xavfsizligi tizimini shakllantirishda davlatning ijtimoiyiqtisodiy siyosati muhim o‘rin tutadi, shu bois shaxsning iqtisodiy xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi mamlakatning ijtimoiy sohadagi iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash masalalariga katta urg‘u beriladi. Shuni alohida qayd etib o‘tish kerakki, shaxsning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash borasida bugungi kunda turli tuman tahdidlarning kuchayib borishi sharoitida har bir inson kundalik hayotda duch kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar va ularning darajasini kamaytirish yoki ularga hayoti davomida duch kelmaslik uchun nimalar qilish lozimligini bilmog‘i l

Shu bilan birga, iqtisodiyotning va barcha tarmoqlari, banklar, ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatini ta’minlash bo‘yicha ko‘plab zamonaviy va samarali mexanizmlar ishlab chiqildi. Aholini ijtimoiy va moddiy qo‘llab-quvvatlash choralari tizimlashtirilgan holda yo‘lga qo‘yildi. Iqtisodiy faol aholining barcha qatlamlari uchun keng ko‘lamli qo‘llab-quvvatlash choralarining joriy etilishi pandemiyadan keyingi davrda milliy iqtisodiyotimizning barcha tarmoqlari barqarorligini ta’minlash bilan birga joriy etilayotgan yengilliklar, imtiyozlar va tashabbuslar evaziga raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi. Kam taʼminlangan oilalarni ish va daromad manbai bilan taʼminlash nafaqat ularni inqiroz davrida ushlab turishga, balki yuz minglab odamlarning mustahkam oyoqqa t

Foydalanilgan adabiyotlar va internet saytlar ro’yxati. 1. Международня экономика: теория и практика. Учебник для вузов. – СПб. Питер, 2008. с. 15. 2. Г.Ф.Фейгин. Развитие национальных экономик в условиях глобализации: историко-экономический аспект. Известия Санкт- Петербургского университета. №2, 2009, с.14 3. Termiz Davlat Universiteti, Iqtisodiyot kafedrasining “Iqtisodiy xavfsizlik” kitobi. 4. .Borisov E.F. Iqtisodiy nazariya. Darslik. - M.: Yurait, 2001 yil. 5. Volovskaya N.M. Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi: darslik. - M .: INFRA-M, 2001 yil. 6. Kolosnitsyna M.G. Mehnat iqtisodiyoti: darslik. - M., 1998, 2003 yil. 7. Marks K. poytaxti. / Per. u bilan. T.1. - M., 1993 yil. 8. Korxona iqtisodiyoti: darslik. / Ed N.A. Safronova. Yirtqich. - M.: "Advokat", 2000. 11. Korxona

11. Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh. Sh. Iqtisodiyotnazariyasi. Darslik. – T.: Barkamolfayz-mediya, 2017. – 783 bet. 12. Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyotnazariyasi. Darslik (rustilida). –T.: «Iqtisodiyot», 2019.-548 bet 13. .O’lmasov A., Vahobov A.B. Iqtisodiyotnazariyasi. Darslik. - T.: «Iqtisod- moliya», 2014. - 783 bet. 14. Internet saytlari 15. O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo’mitasining stat.uz rasmiy sayti. 16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2018 yil 3 iyuldagi PQ-3832-son qarori. <http://lex.uz/docs/3806053> 17. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi davlat boshqaruviga raqamli iqtisodiyot, yelektron hukumat hamda axborot tizi

Купить