Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 53.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 25 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sinf rahbari ishini rejalashtirish va hisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni

Купить
Sinf rahbari ishini rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni Reja: Kirish 1.Sinf rahbari ishining asosiy qismlari. 2.Pedagogik jamoaning tashkiliy masalalari va o’zaro munosabatlari. 3.Sinf rahbari ishini rejalashtirish va hisobga olish. Xulosa. Adabiyotlar ro’yhati. 1 Kirish O’sib kelayotgan yosh avlodga ta’lim berish va tarbiya qilish tizimini rivojlantirish ta’limda islohotlar o’tkazilishining muhim mohiyatli yo’nalishi hisoblanadi. Hozirgi kunda kadrlar tayyorlash va ta’lim tizimida islohotlarni amalga oshirishning kontseptual asoslari ishlab chiqilgan. Bu kontseptsiyaning asosi kadrlar tayyorlash Milliy modelidir. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi jahon ta’lim tizimlarining yutuqlarini yosh avlodni tarbiyalashdagi bizning ajdodlarimiz ko’p asrlik tajribalarini o’z ichiga olgan. Respublikamizning rivojlanishi o’ziga xosligini hisobgan olishga, o’zbek xalqining mentalitetiga asoslangan.Y о shlarni zamonaviy fan-texnikaning, umuman, ilm-fanning yutuqlaridan bahramand qilmasdan turib, ularga yuqori malakali ixtisos egalari bo’lib etishishga sharoit tug’dirmay turi, biz respublikamiz xalq xo’jaligini, sanoat ishlab chiqarish sohalarni tubdan o’zgartira olmaymiz.Yana bir narsani biz hech qachon esimizdan chiqarmasligmiz lozim: iste’dodli yoshlarga sharoit yaratish 1 . Ta’lim sohasini tubdan isloh qilishlar 1997 yilda boshlandi. “Ta’lim haqida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonunining yangi tahriri qabul qilindi. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi tasdiqlandi. Chunki ta’lim olish va professional talablarini qondirishga qaratilgan ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimining aniq yo’nalishi xali mavjud emas edi. Kadrlar tayyorlash tizimida fan va ishlab chiqarishning vazifalari xali aniq belgilab berilmagan edi. Ta’lim va mutaxassislik dasturlari, ta’limning izchilligi va izchil emasligi, kadrlar tayyorlash masalasida ilmiy asoslangan bog’liqlik yo’q edi. SHunday qilib, meros bo’lib qolgan ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimi respublikamizda amalga oshirilayotgan demokratik va bozor qayta qurishlari talablariga javob bera olmay qoldi. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim haqida”gi va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi haqida”gi qonunlari kadrlar tayyorlash Milliy modelining amalga oshirilishi normativ bazasi, usuli va mexanizmi hisoblanadi. Hozirgi kunda Respublikamizda “Ta’lim to’g’risidagi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” asosida ta’lim tizimi milliy mustaqillik talablari asosida 1 I.A. Karimov “O zbekiston mustaqillika erishish ostonasida” T.: O ZBEKISTON 2011-yil 142-bet. ‟ ‟ 2 qayta isloh qilinmoqda. Undan ko’zlangan maqsad milliy mustaqillik mafkurasi talablari va g’oyalari ruhida tarbiyalangan barkamol, kelajagi buyuk O’zbekistonni yarata oladigan hamda unda yashaydigan har tomonlama etuk shakllantirib voyaga etkazishdir. Birinchi Prezident I.A.Karimovning 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi “Asosiy vazifamiz Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” nomli ma’ruzasida “Biz farzandlarimizning nafaqat jismoniy va ma’naviy sog’lom o’sishi, balki ularning eng zamonaviy intelektual bilimlarga ega bo’lgan, uyg’un rivojlangan insonlar bo’lib, XXI asr talablariga to’liq javob beradigan barkamol avlod bo’lib voyaga etishi uchun zarur barcha imkoniyat va sharoitlarini yaratishni o’z oldimizga maqsad qilib qo’yganmiz”. Shu kunlarda hukumatimiz tomonidan ushbu masala yuzasidan qabul qilingan Davlat dasturi ana shu ezgu maqsadga erishish yo’lida, jami davlat va nodvlat manbalarini hisobga olgan holda, mavjud barcha resurs va imkoniyatlarimizni safarbar etishni ko’zda tutadi degan fikrni bildirgan 1 . Zamonaviy ta’lim muassasasi insonparvar shaxs tarbiyai tizimini shakillantirishni maqsad qilib qo’ymoqda. Y а ’ni, bu shaxsning tabiiy qobiliyatlarini rivojlantirish asosida maktabda o’quvchi uchun ijtimoiy muhofaza (muhit) sharoitini, hamkorilikdagi ijodiy munosabatlarni takomillashtirishdan iborat samarali tizimdir. Ta’lim muassasasi tarbiyaviy tizimining asosiy tarkibiy qisimlariga quyidagilarni kiritish mumkin: - maqsadlar va g’oyalar; - maqsad va g’oyalarni amalga oshiriuvchilar; - faoliyat va munosabatlar; - ijtimoiy va tabiiy muhit. 1 Karimov I.A Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. Prezident Islom Karimovning 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo nalishlariga‟ ‟ bag`ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasi. Xalq so zi, 2010 yil, 30 yanvar. ‟ 3 Hozirgi zamon yoshlari aqliy kamolotining rivojlanib borayotganligi, ularning ilm o’rganishga chanqoqligi, mustaqil fikrlashi va ilmiy-ijodiy izlanishlari, yangiliklar va kashfiyotlarga nisbatan cheksiz qiziqishi va ta’lim mazmuniga talabchanligi, o’qituvchining o’z ustida ishlashga, malakasini oshirib borishiga va ongini yanada rivojlantirishiga, ta’lim tizimidagi barcha yangiliklardan boxabar bo’lib borishi keraligiga asosiy motiv bo’lib xizmat qiladi. So’nggi yillarda pedagogika faniga, ta’lim tizimiga shiddat bilan kirib kelayotgan yangi pedagogik texnologiyalar, innovatsiyalar, yangi-yangi pedagogik-psixologik tushunchalar, interfaol metodlarni ta’lim beruvchi tomonidan o’zlashtirilib va qo’llanib borilishi, ta’lim mazmunini tubdan o’zgartirib yubordi desak mubolag’a bo’lmaydi. Zamonaviy o’qituvchi dars jarayonida «aktyor» emas, aksincha «rejissyor» bo’lishi kerakligini anglashi lozim. U o’z o’quvchi-talabalarini fanga ijodkorlik nuqtai nazari bilan qarashlarini tashkil qilishi, ularda izlanuvchanlik xususiyatlarini shakllantirishi va albatta, yangi pedagogik texnologiya usullaridan foydalangan holda darsni tashkil etishi kerak bo’ladi. Buning uchun esa u bir necha yangicha ta’lim usullarini yaxshi bilishi kerak. SHu erda Prezidentimiz I. A. Karimovning «Biz o’g’il-qizlarimizni o’zlarini anglashga, mustaqil, ongli fikrlashga, ularning tafakkurida bo’shliq vujudga kelishigi yo’l qo’ymasligimiz lozim» degan so’zlarini misol qilib keltirgan holda maktab o’quvchisi, kasb-hunar kollejlari, akademik litsey talabalarining nutq boyligi, o’quvliligini oshirishimiz, badiiy va ilmiy adabiyotlarga qiziqishini rivojlantirishimiz, ularning dunyoviy va diniy ilmlardan qay darajada xabardorligini aniqlashimiz kerak bo’ladi. Chunki ko’p o’qigan va uqqan yoshlarni aldash, milliy g’oyamizga yot bo’lgan g’oyalar sari etaklash xalqimiz dushmanlari uchun uddalab bo’lmaydigan masalaga aylanadi. Interfaol metodlar ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarflamay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishish maqsadini nazarda tutadi. Dars mobaynida ma’lum nazariy bilimlarni o’quvchiga etkazish, unda ayrim faoliyat yuzasidan 4 ko’nikma va malaka hosil qilish, ma’naviy sifatlarni shakllantirish, o’quvchi bilimini nazorat qilish hamda baholash o’qituvchidan yuksak mahorat va tezkorlik talab qiladi. Bu borada o’qituvchi darslarda foydalanishi mumkin bo’lgan ayrim pedagogik vositalar: ta’kidlovchi savollar bunda o’quvchining bergan savoliga qarab, uning fikrlash darajasini aniqlash mumkin. O’quvchi shaxsining kasbiy bilim olishdagi yo’nalishni ixtiyoriy tanlashi uchun sharoit yaratishda, avvalo, uni erkin fikrlovchi shaxs sifatida shakllantirish muammosi hal etilishi lozim bo’ladi. Jahon pedagogika nazariyasida erkin fikrlovchi, mustaqil shaxsni shakllantirishning umumiy asoslari keng miqyosda tadqiq qilingan va ko’plab natijalar qo’lga kiritilgan. Biroq, bunday tadqiqotlarning aksariyat qismi muammoning umumiy jihatlariga qaratilgan bo’lib, respublikamizda amalga oshirilayotgan ta’lim islohoti talablariga to’la javob bera olmaydi. Ushbu g’oya asrlar davomida ajdodlarimiz tomonidan ulug’lanib, rivojlantirib kelingan. Jumladan, Forobiy bu haqda quyidagi ibratli fikrlarni ilgari suradi: «Inson biron-bir kasbni egallashi uchun faqat tug’ma qobiliyati kifoya emas, kasb-hunarda kamolotga ham etishishi kerak. Kamolot insondan hunarning biron bir sohasini egallash bilan qanoatlanib qolmay, balki hunarni to’liq o’zlashtirishni talab etadi. Tabib faqat davolash bilangina shug’ullanib qolmasdan, tibbiyotga oid hamma ishlar bilan qiziqishi kerak. Bu hamma hunarlarga ham taalluqlidir» Kaykovus «Qobusnoma» asarida kasb-hunarni ulug’lab «Ey farzand, ogoh bo’lki, hunarsiz kishi hamisha foydasiz bo’lur va hech kishiga naf’ etkurmas. Bilursanki, xori mug’ilonning tani bordur, ammo soyasi yo’qdur. xunarsiz kishi ham xori mug’ilon yanglig’ na o’ziga va na o’zgaga foyda berur. Barcha donish va hunarning sarmoyasi: adab, tavoze, hayo, pokdillik, parhezkorlik, beozorlik, sabr va matonatliqdur» deydi Bu borada maktabda sinf rahbarining o’rni alohida o’ringa ega sinf rahbari rasmiy raxbar emas, balki u tarbiyachidir. Kurs ishi muammosi sohasida xorijiy mamlakatlar olimlaridan P. N. Andrianov, V.A.Gorskiy, V.I.Kachnev, V.G.Razumovskiy, G.Noyner, V.Kalveyt, 5 X.Kleyn, YU.S.Stolyarovlar vatanimiz olimlaridan quyidagi tadqiqot ishlarida uchratishmiz mumkin. J.G’.Yo’ldoshev “O’quvchi ma’naviyatini shakillantirish”, “Milliy g’oya- o’quvchi ma’naviyatining asosi” nomli qo’llanmalarida, M.Ochilovning “Muallim –qalb memori” nomli saylanmasida, R.A.Mavlonovaning “Tarbiyaviy ishlar metodikasi”nomli o’quv qo’llanmasida, A.Hayitovning “Sinf rahbari” o’quv qo’llanmasida, A.Xoliqovning “Pedagogik mahorat” nomli o’quv qo’llanmasida, O.Musurmonovaning “Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi” nomli qo’llanmasida sinf rahbari va o’quvchi ma’nviyatiga doir ilmiy qarashlarni o’rganishmiz mumkin. O’rganilgan manbalardan kelib chiqib, biz kurs ishmizning mavzusini, “Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni” deb nomlanadi. Kurs ishining maqsadi : Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni o’rganish. Kurs ishining o’bekti: Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni o’rganish jarayoni. Kurs ishining predmeti: Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni o’rganishning shakl, metod mazmuni. Kurs ishining vazifalari: 1. Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni mavzusiga oid ilmiy pedagogik adabiyotlarni taxlil etish. 2. Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni pedagogik jixatdan taxlil etish. Sinf rahbari ishni rejalashtirish va xisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni mazmuni taxlil etish. Kurs ishining tarkibi: Kirish, Asosiy qism, xulosa va adabiyotlar ro’xatidan iborat. 6 1.Sinf rahbari ishining asosiy qismlari. O’quvchilarga tarbiya berishning umumiy rejasida sinf rahbarining shu sinfda dars beradigan barcha o’qituvchilar bilan hamkorlikda olib boradigan tarbiyaviy ishlari markaziy o’rinni egallaydi. Xar bir o’qituvchisi o’quvchilarni o’qitibgina qolmasdan, balki ularga ta’lim ham beradi, ularning ilmiy-ma’naviy dunyoqarashini va ma’naviy qiyofasini shakllantiradi. U tarbiya berish vazifasini asosan ta’lim berish jarayonida, darsda xal etadi. Shu bilan birga, u darsdan (sinfdan) tashqari tarbiyaviy ishlarni yulga quyishda ham ishtirok etadi. Masalan, o’qituvchilar o’quvchilarga ma’naviy-siyosiy tarbiya berishda sinf rahbarlariga yordam beradi-lar, o’quvchilar madaniy dunyoqarashini boyitishda, ularga estetik, jismoniy va mehnat tarbiyasi berishda ko’maklashadilar. Sinfda tarbiyaviy ishlarni asosiy yo’lga qo’yuvchi, o’quvchilarning birinchi tarbiyachisi va murabbiysi sinf rahbaridir. Maktab direktori tajribali va obro’yli o’qituvchilardan sinf rahbari tayinlaydi. Unga bolalar hayotini yo’lga qo’yish, jamoni uyushtirish va uni tarbiyalash mas’uliyati, sinfdagi o’quv-tarbiya ishlariga javobgarlik yuklanadi. U tarbiyachi sifatida o’quvchilarni xar tomonlama kamol topishi to’rrisida, ularni mxnatsevarlik, axl jamo, milliy mafkuraviy ruhida tarbiyalash to’g’risida, o’quvchilar bilimini oshirish va sinfda tartib-intizomni mustaxkamlash to’g’risida g’amxo’rlik qiladi. Sinf rahbari bu ishlarning hammasini xavaskor kishi sifatida emas, balki rasmiy, mas’ul shaxs sifatida bajaradi. U maktab rahbarlari oldida, xalq maorifi organlari oldida o’ziga topshirilgan sinfda g’oyaviy-siyosiy ishlarning ahvoli uchun, tarbiyaviy ishlarning mazmuni va yo’lga qo’yilishi uchun javobgardir. Sinf rahbarining asosiy vazifasi o’quvchilarga tarbiya berish va ularni do’stona bir jamo qilib jipslashtirishdan iborat. Albatta, o’z sinfidagi o’quv ishlari, o’quvchilar bilim darajasini oshirish masalalari ham uning e’tiborini jalb etadi. Ammo bu masalalarni xal etishga u avvalo tarbiyachi sifatida yondashadi. Ueng asosan tarbiya berish vositalari orqali (o’quvchilarda o’quv vazifasiga nisbatan 7 ongli va mas’uliyat bilan munosabatda bo’lishni tarbiyalash, hamda o’quvchilarning o’zapo yordamini yo’lga qo’yish, ularni maktab kundalik rejimiga rioya qilishga o’rgatish va shu kabilar) ta’lim berish sifatini oshirishda shu sinfda dars beradigan barcha o’qituvchilarga yordam beradi. Har qaysi sinfda muayyan o’qituvchilar jamosi ish olib boradiki, bu jamo o’quvchilarga qo’yiladigan yagona talabga amal qilishi, ular bilan individual ish olib borishni amalga oshirishi kerak. Odatda, bu jamoning tashkilotchisi va etakchisi sinf rahbari bo’ladi. U sinfida dars beradigan o’qituvchilar olib boradigan o’quv-tarbiya ishlarining xususiyatlarini o’rganadi, ularning o’quvchilarga qo’yadigan talablari hamda o’quvchilar bilan o’zaro aloqalarini o’rganadi, ayrim o’quvchilar xulq-atvori haqida, ularga ta’sir ko’rsatish metodlari haqida o’qituvchilar bilan fikrlashib turadi. Uning muhim vazifasi o’qituvchilarning tarbiyaviy ish faoliyatlarini birlashtirib, yo’naltirib borishdan iborat. Sinf rahbari maktab pedagogik jamosi va pedagogik kengashning a’zosidir. U barcha tashkilotchilik va tarbiyaviy ishlarni faqat yolg’iz o’zi emas, balki maktab direktori va uning yordamchilari rahbarligida, o’z sinfida dars beradigan fan o’qituvchilar bilan mustahkam hamkorlikda olib boradi. O’qituvchilar, o’quvchilar va ota-onalar majlislarini o’tkazishda, sinfda ijtimoiy-foydali ishlarni tashkil etishda, ekskursiya hamda sayyohatlarga tayyorlanish va ularni o’tkazishda, kitobxonlar konferentsiyalari, disputlar, fan va texnikaga bag’ishlangan kechalar o’tkazishda yordam beradilar. Sinf rahbari ish rejani tuzib chiqib, direktorga tasdiqlatadi, o’quvchilarga beriladigan ta’lim va tarbiya birligini ta’minlashning konkret yo’llarini belgilab chiqadi. O’qituvchilarning sinflar bo’yicha bo’ladigan kengashlarida sinfda va sinfdan tashqarida o’tkaziladigan tarbiyaviy ishlarni yo’lga qo’yish masalalari kelishib olinadi. Sinf rahbari o’z sinfidagi o’quvchilar bilan boshqa o’qituvchilarga qaraganda ko’proq muomala qiladi. Uning o’quvchilar bilan muomalasini tanaffus qo’ng’iroqlari cheklab qo’ymaydi. U darsdan keyin ham tarbiyachi, sinf jamosi hayoti va faoliyatini yo’lga quyuvchi sifatida ish olib boradi. Direktor va uning o’rinbosarlari sinf rahbari ish faoliyatini boshqarib turadi. 8 Sinf rahbarining burch va vazifalari «Sinf rahbari to’g’risida nizom» da va «umumiy o’rta talim maktabi ustavi» da yoritib berilgan. Sinf rahbarining burchi juda keng va ko’p tomonlamadir. Ammo undan direktor o’rinbosari qilishi kerak bo’lgan ishlarni talab qilmaslik lozim» Afsuski, ba’zi maktablarda bu hol sodir bo’lib turibdi. Ba’zan maktab rahbarlari sinfdagi tarbiya va ta’limning ahvoli uchun barcha mas’uliyatni sinf rahbarlari zimmasiga yuklashga moyil bo’ladilar. Ishga bunday yondashish noto’g’ri. Sinf rahbari ma’muriy shaxs emas, balki tarbiyachidir, u sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi bo’la olmaydi. Sinfda o’quv-tarbiya ishlarining ahvoliga uning mas’uliyata juda katta, lekin bu mas’uliyatni boshqa o’qituvchilardan olib qo’ymaslik zarur. Har qaysi o’qituvchi o’z sinfidagi tarbiya hamda ta’lim sifati uchun, tartib-intizom uchun javob beradi, u noshud va intizomsiz bolalarni to’g’ri yo’lga solishga qatnashmay tura olmaydi. Sinf rahbarining vazifasi va uning tarbiyaviy ish faoliyatining asosiy mazmuni o’quvchilarga ma’naviy-axloqiy tarbiya berishning umumiy vazifalaridan kelib chiqadi va maktab hamda sinf hayoti va faoliyati konkret sharoitlari bilan bog’liq bo’ladi. Sinf rahbari o’zining kundalik ishida o’quvchilarda ilmiy dunyoqarashni tarkib toptirish, ularni ma’naviy-axloqiy, mehnatservarlik va mehnatga ongli munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash ishini amalga oshiradi. Sinf rahbari olib boradigan asosiy tarbiyaviy ishlarni qismlarga bo’lib ko’rsatib o’tamiz. O’quvchilarni o’rganish . Sinfga rahbarlik qilsh, odatda, sinfni va alohidaalohida har qaysi o’quvchini o’rganishdan boshlanadi. Buning natijasida, sinfda tarbiyaviy ishlarni to’g’ri, ratsional tarzda yo’lga qo’yish uchun, o’quvchilarga individual yondashishni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan sharoit yuzaga keladi. o’quvchilarni o’rganish, ularni butun o’qitish muddati mobaynida davom etib boradi. Sinf o’quvchilar jamosini tashkil etish va tarbiyalash. Sinf o’quvchilar jamosini uyushtirish va tarbiyalash sinf rahbari ishining asosiy qismlaridan biridir. Sinf rahbari o’quvchilarni inoq va ma’lum maqsadni ko’zlagan jamoga jipslashtirar ekan, o’quv-tarbiya vazifalarini muvaffaqiyatli hal 9 etish uchun zamin yaratadi. U ayrim o’quvchilarga va butun sinfga o’z obro’- e’tibori kuchi bilangina emas» balki sinf jamosining jamoat fikrini tarkib toptirish yo’li bilan ham ta’sir etadi. Sinf birdaniga jamo bo’lib shakllanib qo’ya qolmaydi. Sinfda sinf rahbari, kamolot va sinf faollari birgalikda faoliyat ko’rsatish tajribasi to’plangan taqdirda, aktiv o’sib chiqqan, ijobiy traditsiyalar barpo etilgan takdirda, o’rtoqlik aloqalari rivojlanib mustahkamlangan, umummaktab jamosi bilan to’g’ri munosabatlar o’rnatilgandan keyingina, sinf jamosi bo’lib shakllanadi. O’quvchilar bilimi sifatini oshirish hamda ularning tartib-intizomini mustaxkamlash. Bilimlarning yuksak darajada bo’lishi va ongli intizom sinfda ta’lim-tarbiya ishlarini to’rri yo’lga qo’yshning eng muhim ko’rsatkichlaridir. Sinf rahbari o’quvchilar bilimi sifatini oshirish to’g’risida g’amho’rlik qiladi, ayrim o’quvchilarning keyinda qolishini va o’z sinfida ikki yil o’tirib qolishining oldini olishga harakat qiladi. o’quvchilarni ongli intizomlilik ruhida tarbiyalash, ularni mustaqqilik jamiyati, turmush qoidalarini ixtiyoriy bajarishga o’rgatish sinf rahbari faoliyatida katta o’rin tutadi. Darsdan (sinfdan) tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va ularni o’tkazish. Maktablarda darsdan (sinfdan) tashqari tarbiyaviy ishlarning turli-tuman shakllari tarkib topib, muvaffaqiyatli qo’llanib kelmoqda. Darslarda, talim berish pjarayonida beriladigan tarbiya darsdan tashqari turli-tuman tarbiyaviy ishlar bilan to’ldiriladi. Bu ishni sinf doirasida sinf rahbari sinf faollari yoki kamolot tashkilotlari bilan birgalikda o’tkazadi. Bunda boshqa o’qituvchilar, ba’zan esa otaonalar ham muhim yordam ko’rsatadilar. Sinfdan tashqari tarbiyaviy ishda fuqoralik tarbiyasi o’quvchilarda barqapop hayotiy yo’lni tarkib toptirish, ularni ijtimoiy hayotga va xalq xo’jaligi hamda madaniyatning turli sohalarida mexnat faoliyatiga aktiv ishtirok etishga tayyorlash markaziy o’rinni egallaydi. O’quvchilarning ota-onalari bilan ish olib borish. Har bir o’qituvchi o’quvchilarning ota-onalari bilan mustahkam aloqada bo’ladi. Maktabning oila bilan yanada mustahkam aloqasi sinf rahbarlari orqali amalga oshiriladi. Ular o’quvchilarning ota-onalari bilan ko’proq muomalada bo’ladilar, ularga o’quv 10 ishlari va bolalar xulq-atvori to’g’risida axborot berib turadilar, bolalarni tarbiyalash borasida hamkorlikda qilinadigan ishlarni belgilab oladilar. Hozirgi sharoitda oilaning tarbiya berish vazifasi birmuncha ortdi, bolalar tarbiyasi uchun ota-onalar mas’uliyati oshib bormokda. SHuning uchun xam sinf rahbarining o’quvchilar oilalari bilan hamkorligi katta ahamiyat kasb etib bormokda. Sinf rahbari tarbiyaviy ishining asosiy qismlari mana shulardan iborat. Bu qismlarning hammasi bir-biri bilan uzviy bog’langan. Masalan, sinf rahbari faoliyatn doirasidan o’quvchilarni o’rganishning olib tashlanishi o’quvchilar jamosini tashkil etishni muvaffakiyatsizlikka olib keladi, o’quvchilar bilimining sifati va sinfda tartib-intizom uchun kurash olib borishnn "birmuncha qiyinlashtirib qo’yadi. Ota-onalar bilan ishlashga etarlicha baho bermaslik sinf rahbari barcha tarbiyaviy ishlarining pasayib ketshiga olib kelgan bo’lur edi. O’quvchilarni tarbiyalashda tizimliilikka erishish oson emas, lekin shunday qilish kerak. Aks holda sinf rahbarining tarbiyaviy ish faoliyati muvaffaqiyatli bo’lmaydi. Ayrim tarqoq tarbiyaviy tadbirlarni o’tkazishga ko’pgina kuch va g’ayrat sarflashi mumkin, lekin baribir tarbiyada kerakli natijaga erisha olmaydi. Ko’pincha sinf rahbarlari o’quvchilar bilan foydali ishlarni boshlab qo’yib, uni hamma vaqt ham oxiriga etkazavermaydilar. Masalan, o’quvchilar yiqqan ko’pgina temir-tersak maktab hovlisida oylab to’planib yotadi. O’qituvchilar rahbarligida o’quvchilar maktab hovlispga ko’chat va butalar o’tqazadilar, lekin ular parvarisiz qoladi. Ekinzorlarni yovvoyi o’t bosib ketadi. Bunday hollar ham bo’ladi. Sinf rahbari qiziqarli suhbat yoki kitobxonlar konferentsiyasi o’tkazadi. Ularning natijalari o’quvchilar faoliyagida mustaxkamlanmaydi. Og’zaki ta’sir ko’rsatish konkret ishlar bilan mustahkamlanmaydi. O’quvchilarni tarbiyalashdagi tizim, o’z-o’zidan ma’lumki, sinf rahbarlari tashabbusiga salbiy ta’sir ko’rsatmasligi, ularni tarbiyaviy ta’sir ko’rsatish mazmuni, shakl hamda metodlarini mustaqil tanlab olishlaridan mahrum etmasligi darkor. Bu tizimni bir qolipga solib qo’yish mutlaqo yaramaydi. Tarbiya berish bu ijodiy jarayondir. Bunda fikr dadilligi, ijodiy izlanish, tashabbuskorlik va har qaysi o’quvchi shaxsiga aniq ravshan, e’tiborli munosabatda bo’lish kerak. 11 Sinf rahbari ishining barcha turli-tumanligi uning butun o’quvchilar kollektiviga va alohida har qaisi o’quvchiga qiladigan ta’sirini o’z ichiga oladi. Ilg’or tajriba shuni ko’rsatadiki, tarbiyaviy ishning muvaffaqiyatli bo’lishi ayrim qulay metodlar va usullardan emas, balki o’quvchilarga milliy tarbiya berishning asosiy mazmunini aks ettiruvchi puxta o’ylangan shakl, metod va usullar kompleksidan iboratdir. Tarbiyaviy ish - faoliyatini tashkil etish. Maktab tarbiyasida tarbiyaviy ishlarni tashkil etshnning turli usullari tarkib topib, muvaffaqiyatli qo’llanib kelmoqda. o’quvchilar bilan yalpisiga ishlash bilan bir qatorda, hamma o’quvchilar bilan yakka-yakka va gruhalarga bo’lib ham ish olib boriladi o’quvchilar aktivlari bilan ish olib borshi o’z sinfida dars o’tadigan o’qituvchilar bilan, o’quvchilar ota-onalari bilan va korxona, ishlab chiqarish jamoalari bilan aloqa bog’lab turish sinf rahbarining tarbiyaviy ish-faoliyatida katta o’rin tutadi. Afsuski, o’z tarbiyaviy ishini faqat sinf majlislari o’tkazish, orqada qolayotgan va intizomsiz o’quvchilar bilan individual ish olib borishdangina iborat qilib cheklab qo’yadigan tarbiyachilarni hali ham uchratish mumkin. Bu sinf rahbarlarida bunday ish usuli deyarli hamma ishda qo’llnadigan bo’lib qolgan, o’quvchilarning o’zlari o’quvchilar jamosi hayoti va faoliyatini yo’lga qo’yish ishiga jalb qilinmaydilar. Buning natijasida tarbiyaviy ish samara-dorligi ko’p darajada pasayib ketmoqda. Tarbiya berishning murakkab jarayonida ishni tashkil etishning qandaydir bir formasi bilan cheklanib qolish yaramaydi. Birgina tayyor ish shakli bilan, hatto u yaxshi shakli bo’lsa-da, tarbiya berishning barcha masalalarini faqat uning yordami bilan echib bo’lmaydi» Pedagogik adabiyotda yoki tarbiyaviy ish tajribasida tarbiya berishni yo’lga qo’yish usullarini quyidagicha klassifikatsiya qilshp eng ko’p tarqalgan: a) yalpi yoki hamma o’quvchilar bilan ish olib borish; b) individual ish olib borish; v) gruppalarga bo’lib ish olib borish yoki to’garak ishlari. 12 Bu ish shakllarining xammasi, odatda, sinf raxbarlari rejasida o’z aksini topadi. Darsdan tashqari tarbiyaviy ish usullarining quyidagicha klassifikatsiyasini keltirish ham o’rinlidir: a) og’zaki ish usullari (siyosiy axborotlar, majlislar, lektsiyalar, dokladlar, kitobxonlar konferentsiyalari, disputlar, uchrashuvlar, og’zaki gazetalar, radiojurnallar va shu kabilar); b) amaliy ish olib borish usullari (ekskursiyalar, spartakiadalar, olimpiada va konkurelar, kamalak va kamolot harakati doirasida olib boriladigan ishlar, to’garaklar-texnika ijodi, yosh naturalistlar to’garaklari, shuningdek, shanbaliklar va shu kabilar); v) ko’rgazmali ish olib borish usullari (maktab muzeylari, urush va mehnat qahramonlari, kichik badiiy ijod vistavkalari, kitob vistavkalari va yangi kitoblar ko’rgazmalari, mavzuli stendlar va boshqalar). Sinf bilan yalpisiga ish olib borish. Sinf bilan yalpisiga ish olib borishning o’ziga xos xususiyati sinfdagi hamma o’quvchilarni bir vaqtning o’zida tarbiyaviy tadbirlarga jalb etishdan iboratdir. Bu ish sinf rahbarining rejasiga ko’ra ma’lum kunlarda va soatlarda tashkil etiladi va o’tkaziladi. Ba’zan tarbiyaviy ishni tashkil etishning bu usuli «sinf rahbari soati», «tarbiyaviy soat» yoki «tarbiya soati» deb ataladi. Bu nomlar mazkur usulga to’g’ri keladi deb bo’lmaydi. Bu nomlardan, sinf rahbari tarbiyaviy ishlarni faqat shu «soat» vaqtiddagina olib borib, boshqa vaqtlarda esa tarbiya ishlari bilan shug’ullanmaydi, degan ma’no kelib chiqadi. Haqiqatda esa bunday emas. Sinfda tarbiyaviy ish doimiy suratda olib boriladi. Butun sinf bilan yalpisiga olib boriladigan «rahbar soati» esa sinfda tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning faqat bir usulidir, xolos. Masalan, sinf rahbari Kamalak yoki Kamolot YOIH tashkilotlari yordamida butun sinfdagi barcha o’quvchilarni maktabdagi yoki Kamalak yoki Kamolot YOIH doirasidagi jamoni ijtimoiy foydali ish faoliyatga jalb etadi. Ba’zan u sinfda ma’naviy- axloqiy masalalariga doir yoki eng muhim siyosiy voqealar to’g’risida suhbatlar o’tkazadi. IV-V sinflarda ko’pincha juda qiziqarli kitoblarni jamo bo’lib o’qish va muhokama qilish tashkil etiladi. Sinfda vaqt-vaqti bilan o’quvchilar majlisi o’tkazilib, unda turli tashkiliy 13 masalalar: sinf boshi yoki sinf devoriy gazetasi redkollegiyasi a’zolarini saylash, qandaydir bayramga tayyorgarlik kurish masalalari, maktabda sinfning navbatchiligi to’g’risidagi, ijtimoiy foydali mehnatda mu-sobaqaga qatnashish to’g’risidagi va shu kabi masalalar muhokama qilinadi. Bular hammasi o’quvchilar bilan yalpisiga olib boriladigan ish usullaridir, Bu ish usullariga kitobxonlar konferentsiyalari va disputlarini, taniqli kishilar bilan uchrashuvlarni, kino, teatr, muzeylarga, turistik yosh o’lkashunoslik sayyohatlarga jamo bo’lib borish va shu kabilarni ham kiritish mumkin. Sinf bilan yalpisiga olib boriladigan tadbirlar, odatda, oyiga ikki-uch marta, ba’zan esa har xaftada bir marta o’tkaziladi. Ko’pchilik sinf rahbarlari sinf bilan yalpisiga ish olib borishga darsga tayyorlangandek tayyorgarlik ko’radilar. Ular suxbat, uchrashuv yoki majlisning rejasini va asosiy masalalarini oldindan o’ylab qo’yadilar; sinf, maktab hayotidan qiziqarli faktlarni to’playdilar, o’quvchilarga turli xil topshiriqlar berib boradilar Sinf rahbari o’z rejasni, tuzar ekan, odatda, bu rejada u qachon va qanday masalalarda sinf bilan yalpisiga ish o’tkazishni kuzda tutadi masalan , Mustaqillik bayramiga yoki Konstituttsiya bayrami kuniga tayyorlanar ekan, u oldindan o’quvchilar bilan bu bayramlarni o’tkazish rejasni muhokama qilib chiqadi, bajariladigan ishlarga o’quvchilarni taqsimlaydi bayram ertaligi yoki bayram kechasini tashkil etishga tayyorgarlikda yordamlashadi. Sinf burchagi. Maktabda o’quvchilarning o’qish va o’qishdan tashqari ish- faoliyatlari o’tadigan asosiy joy shu sinfga birkitilgan sinf xonasidir. Bu sinf xonasida sinf rahbari sinf aktivi bilan birgalikda sinf burchagi tuzadi. Unda sinf kollektivining asosiy hujjatlari, uning rejalari va ishini aks ettiruvchi materialdar qo’yiladi. Odatda, sinf burchagida o’quvchilar ro’yxati (IV-Vlll sinflarda bu ro’yxat kichik guruxlarga bo’lib beriladi), navbatchilar ro’yxati, ish rejalari jamot topshiriqlari taqsimoti, o’quvchilarning o’zlashtirish varaqasi, devoriy gazeta, sinfning bir muncha qiziqarli va muvaffaqiyatli ishlari to’g’risida qisqacha axborotlar («kundalik xabarlar» tarzida) bo’ladi. Sinf burchagidagi ba’zi hujjatlar 14 doimiy quyilgan. bo’lib, boshqalari esa vaqt-vaqti bilan o’zgartirib turiladi. Sinf burchagi sinfning hayoti va faoliyatini, uning yutuqlari va kamchiliklarini aks ettiruvchi ko’zgudir, Burchakdagi hujjatlar va materiallar maxsus taxtachaga joylashtnriladi. Ba’zan «sinf burchagi» so’zining o’rniga tepada yirik harflar bilan sinf shiori yoziladi, Masalan: «Kuch bilim va taffakurda »; «Sening noming bo’lsa agar kamolot, o’z ishingla noming toptirgil kamol; va shu kabilar. Ba’zan sinfning ramziy nomi yoziladi: «Izlovchilar», «Tengdoshlar». Sinf burchaklarida ko’pincha sinfdan taqshari o’qish uchun kitoblar ro’yxati, namunaviy kun tartibi, uy vazifasini tayyorlashni tashkil etish qo’llanmasi va boshqa yo’l-yo’riq beruvchi materiallarni uchratish mumkin. YUqori sinflarning sinf burchaklarida kamalotga kiruvchilar uchun yordam materiallari, tayyorgarlik ko’rishga oid materiallar, gazetalardan qo’shib olingan tematik materiallar joylashtnriladi. Bular hammasi sinf burchagini boyitish va uning tarbiyaviy rolini oshirishga yordam beradi. Burchakni tuzishda va uni yangi materiallar bilan to’ldirib borishda o’qituvchilar va sinfdagi shu o’quvchilar aktivi (sinf boshi, sinf kamolot tashkiloti rahbari). O’quvchilar bilan individual ish olib borish. O’quvchilar bilan individual ish olib borish sinf rahbari faoliyatida katta o’rin tutadi. U o’z tarbiyaviy ishini asosan o’quvchilar jamosini tashkil etish va tarbiyalashga qaratar ekan, bu jamodagi alohida o’quvchilarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olmaslngi mumkin emas. Har qaysi sinfda o’ziga alohida diqqatt e’tibor berishni talab etadigan o’quvchilar bo’ladi. Bular o’quv ishidagi qoloqlar, dangasa, intizomsiz o’quvchilardir. Sinfda ba’zan kekkaygan, takabbur o’quvchilar ham uchraydi. Ularning bu kamchiliklarini tugatishlarida sinf aktivi, barcha o’qituvchilar hamda o’quvchilar, ota-onalar yordam berishi, buning uchun ta’sir etishning turli shakllaridan foydalanish kerak. SHuningdek, tortinchoq va kam faoliyat ko’rsatadigan o’quvchilar qo’shimcha e’tibor talab etadi. Ularni vaqtida 15 rag’batlantirib, asta-sekin umumiy mehnat faoliyatiga jalb etish, individual suhbatlar o’tkazish, jamoat topshiriqlari berib borish darkor. Ilm-fan, texnika, san’atning muayyan bir sohasiga nihoyatda qiziquvchi qobiliyatli o’quvchilarga ham e’tibor berish kerak. Individual ish olib borish jarayonida ularning talantlari va qobiliyatlarini rivojlantirishga har tomonlama yordam bermoq zarur. Ularni har xil predmet va texnika to’garaklariga, badiiy havaskorlik jamolariga jalb etish, ularga maktabdan tashqari muassasalar bilan, ilmiy jamolar bilan aloqa bog’lashni maslahat berish mumkin. O’quvchilar bilan individual ish maktabda, shuningdek, o’quvchi uyiga borib ham olib boriladi. Sinf rahbari o’quvchining uyiga borib u bilan individual ish olib borganda, ota-onalar yordami va qo’llab-quvvatlashiga tayanadi. Masalan, boshqa maktabdan VIII sinfga kelgan o’qchuvchilardan biri jamoat ishlaridan o’zini chetda tutdi. Uning uyiga borib ahvol bilan tanishganda, uning oilada yakka o’g’il ekanligi aniqlandi. Uning ota-onasi erkalatib qo’yishibdi, uy mezhnatiga hech qanday ishtirok ettirishmabdi, Bu o’quvchidagi xudbinlikni yo’qotish, o’z o’rtoqlarini, jamoni hurmat qilishga o’rgatish uchun uning ota-onasi bilan birgalikda qancha kuch g’ayrat sarflashga to’g’ri keldi. Bu ish unga oson topshiriqlar berishdan, uning bajargan ishlarini ma’qullab, maqtab borishdan boshlandi. Unda jamoat ishlariga qizpqish uygotishga muvaffaq bo’lingandan keyin, unga yanada murakkab va mas’uliyatli topshiriqlar beradigan bo’ldilar. Unga berilgan topshiriqlarning bajarilishini nazorat qilish ishiga bu o’quvchining ota-onalari ham jalb etildi. Buning uchun uning ota-onalari ongiga, bola ijtimoiyfoydali mehnatga va jamoat hayotiga aktiv ishtirok etmasdan turib, mehnatsevar va faol kishi bo’lib, jamiyatning foydali a’zosi bo’lib etshia olmaydi, degan fikr singdirildi. Aktivlar va o’quvchilarning ayrim gruhalari bilan ish olib borish. Sinf rahbari o’quvchilar bilan yoppasiga va individual ish olib borar ekan, ayni vaqtda o’quvchilarni alohida gruxlariga ham pedagogik ta’sir ko’rsatadi. U kundalik ish jarayonida sinfning aktiv negizini yig’ib oladi va muntazam shakllantirib boradi, bu aktivni vaqti-vaqti bilan yig’ib, u bilan maslahatlashib 16 turadi. Masalan, maktab tajriba uchastkasida o’quvchilar bilan yalpisiga ish olib borishga yoki jonajon o’lka bo’ylab sayohatga tayyorlanishda sinf rahbari dastlab aktiv bilan suhbat o’tkazadi, ishlash yoki sayohat, o’lka bo’ylab sayohat vaqtida o’quvchilarni uyushtirish, tayyorlash bilan bog’liq bo’lgan ayrim topshiriqlar beradi va shu kabi boshqa ishlarni bajaradi. Sinf rahbari sinfdagi aktiv bilan va eng avvalo kamolot YOIH aktivi bilan birgalikda mustaqillik bayramlarni va xotira kunlarini o’tkazish rejaini tuzib chiqadi, ishlarni taksimlab qo’yadi. Bunday hamkorlikda ish olib borish jamoat aktivligini tarbiyalash maktabi bo’lib xizmat qiladn. Ko’pincha sinfda hech kim tuzmagan jamolar (kichkina-kichkina guruxchalar) paydo bo’lib qoladi. Odatda, ular umumiy manfaatlar, umumiy ish asosida tuziladi. Sinf rahbari bu jamolar faoliyati bilan qizshqishi, ularning ishini to’g’ri izga solib yuborishi kerak. By kichkina guruhalarga birlashgan o’quvchilar sinfdagi, maktabdagi umumiy ishlardan chetlashib qolmasliklari, o’z manfaatlarining tor doirasida cheklanib qolmasliklariga erishish juda muhimdir. Bolalardan ishlari to’g’risida sinf majlislarida so’zlab berishlarini, devoriy gazetaga yozishlariii so’rash mumkin. Ba’zan sinf rahbarining o’zi yoki aktiv yordamida intizomsiz o’quvchilar gruhi bilan tarbiyaviy ishlar o’tkazadi. Masalan, butun sinfning normal ishlashiga xalaqit beradigan o’quvchilar gruhi aniqlandi, deylik. Ularda darsda tartib intizomni buzib o’tiradilar, boshqa o’quvchilarning ishiga salbiy ta’sir ko’rsatadilar. Darsning o’ziga qat’iylik va talabchanlikni oshirish bilan bir qatorda, bunday o’quvchilarni asta-sekin jamoni ishiga jalb qilib ham bermoq zarur. 17 18 2.Pedagogik jamoaning tashkiliy masalalari va o’zaro munosabatlari. Bizga ma’lumki maktab ichidagi pedagogik mehnatni tashkil qilish bu kollektivning mehnat natijasiga bog’lik bo’lib, har bir boshliq uni yaxshi yO’lga quyishda katta ma’suliyatni his qilishi kerak. Jamoa mehnatiga rahbarlik qilishdagi eng muxim shartlardan biri mehnat hodimlarining oldida turgan vazifalarni yaxshi bajarishga imkon beradigan qilib tashkil etishni ta’minlashdir. Hozirgi yosh avlodga har bir fan asoslardan chuqur va xar tomonlama bilim berish, ularni yukori malakali qilib tarbiyalash vazifalari kO’plab O’qituvchi, tarbiyachi va texnik hodimlarning umumiy mehnatiga bog’lik. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasa direktori pedagoglar jamoasi a’zosi bo’lib, u O’z jamoasi tomonidan chiqarilgan barcha qarorlarni bajarishga majburdir. Qarorlarning qabul qilinishida direktor jamoa bilan kengashib ish kO’radi, qarorlarni bajarilishini tashkil etishda esa, direktor yakkaboshchilik prinsipi asosida ish tutadi. Agar maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasa direktori jamoani fikr-mulohazasini olib, ularni kollektiv orqali muhokama qilib qaror sifatida qayd qilinib quyilsa ish protsessida hech kanday xatolikka yo’l qo’ymaganday bo’ladi. Hodimlar tomonidan mehnat intizomniiga rioya qilish «mehnat nizomi» talabi asosida ish yuritish, muassasadagi ish faoliyatiga to’g’ri yondashish boshqaruvchi va pedagogik jamoaning hamkorligini oshiradi. Mehnat intizomi mehnatga nisbatan ongli munosabatda bO’lishiga asoslanadi. Chunki bizda mehnat-vijdon, shon-shuhrat, shavqat va qahramonlik ishidir. Pedagoglar jamoasining mehnat burchi, ularning bu burchni bajarishdagi javobgarligi va mehnat intizomi ta’lim muassasaning mehnat ichki tartib qoidalari bilan belgilanadi. Jamoaning ichki tartib qoidalaridan kuzatilgan maksad jamoa mehnat intizomini mustaxkamlash, ishni to’g’ri tashkil etish, ish vaqtidan to’g’ri va unumli foydalanish, ta’lim-tarbiya ishida eng yaxshi natijalarga erishishni ta’minlashdir. 19 Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalar ishini xar tomonlama to’g’ri tashkil qilish, uning samaradorlik natijasi garovidir. Bu esa jamoa mehnati jarayonlarini oqilona yulga qo’yishni taqozo etadi. Maqsadlarni tushinish birligini yuzaga chiqarish, so’ngra bu maqsadlarga erishish jarayonida ta’minlash muasasalarni boshqarishning muxim vazifasi bo’lib- bu boshqaruvchining ish faoliyatiga bog’liq. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalarga rahbarlik qilishda pedagoglar jamoasini to’larok ta’minlash uchun quyidagi shartlarga rioya qilish maqsadga muvofiq bo’ladi: - har qanday fikrlarni, muhokama qilinayotgan masalani hal qilishning har qanday usullarni bemalol bayon etish; - jamoa bo’lib izlanish ruhi O’rtaga kuyilgan vazifani kuplashib hal qilish, har bir masalani hal qilish variantlarini ishchanlik bilan muxokamma etish; - jamoaning O’z kuchini xis qilishiga imkon beradigan huquqlarini kengaytirish, qabul qilinadigan qarorlar uchun ma’suliyatni oshirish; - jamoa fikrini hurmat qilish. Ana shu nuktai nazarda tashkil qilingan ichki boshqaruv - so’zsiz O’zining yaxshi natijalarini beradi. Lekin, shuni alohida ta’kidlash kerakki, pedagog jamoa ishining darajasini fakat ish-harakat birligi kursata oladi. Ish- harakat tarbiyaviy vazifalarni hal qilishida katta axamiyatga ega. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasa jamoasi deganda, ish bilarmon, tajribasi baland, ma’lumoti turli xilda bo’lgan kishilarni bilishimiz kerak. Har bir o’qituvchi qancha kuch sarflamasada ayrim hodimlar kuchli bumasa maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasada xech qanday muvaffaqiyat qo’lga kiritilmaydi. Shu nuqtai nazarda – ichki boshqaruvi tizimida jamoa birligini ta’minlashning ba’zi yO’llarini ko’rsatish lozim: A) Rahbarning muayyan maksadni ko’zlab ish tutishi, jamoa oldidi turgan vazifalarni aniq bilishi; B) Rahbarning bu vazifalarni butun hodimlar onggiga yetkaza bilishi, jamoaning bu vazifalarni bir xilda tushinishini ta’minlay olish kobilyati; 20 V) Jamoa tomonidan talabalarning bir xil tizimining ishlab chiqilishi; G) Talabalarning bir xilligini ta’minlashga jamoat tashkilotlarini jalb qilish; D) Bir xil tamoyillarning bajarilishini muntazam o’rganish va uni pedagogik taxlil qilish yo’li bilan zarur masalalarni kiritish. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalar ichki boshqaruvini ana shunday tartib qoidalari asosida tashkil etish hozirgi zamon talablariga javob beradigan boshqaruv bO’lishi mumkin. o’rta maxsus ta’lim muassasalar ichki tuzilishiga ega bo’lgan mexanizm bo’lib, uning har bir bugini fakat tartibli va samarali ishlaganida hamda o’quv- tarbiya jarayoni samarali boshqarilganda muvaffaqiyatli faoliyat ko’rsatishi mumkin. Boshqarish davlat – jamoatchilik xususiyatiga ega bo’lib, quyidagi prinsiplarga asoslanadi: - barcha boshqaruv organlarining ishlarini rivojlantirishdagi va ularni bajarishdagi xatti-xaraktalarning muvafiklashtirilganligi; - boshqarish va unga rahbarlik qilishda demokratizm va oshkoralik, O’qituvchilarning ijtimoiy fikriga tayangan holda ish ko’rish; - rahbar organlarining saylov yo’li bilan tayinlanishi; - ma’sul hodimlarning o’z xizmat vazifalarini muvaffaqiyatli bajarishiga shahsan javobgarligi; - ta’lim-tarbiya ishida asosiy muammolarni belgilay olish va jamoani ularni xal etishga yunaltirish; - pedagogik va O’qituvchilar jamoada ijobiy ruhiy muhitni qaror toptirish. - yuqori tashkilotlarning ko’rsatmalari va maktab kollektivi qarorlarini bajarishni muntazam nazorat qilib borish; - pedagogik ijodiyot va ilg’or pedagogik tajribani ommalashtirish. Pedagogik kengash va uning vazifalari. Ta’lim muassasalarda o’quv-tarbiya ishlarini va o’qituvchilarning bilim darajasini takomillashtiradigan vosita bu- pedagogik kengash hisoblanadi. Direktor 21 pedagoglar kengashining raisidir. Uning a’zolari esa jamoa hisobida faol hodimlarni nazarga olib tashkil qilinadi. Muassasalar pedagogik kengashi muassasa hayotining jamoa orasida muhokama etish va hal qilish eng muhim organidir. Direktor pedagoglar kengashi a’zolarining tashabbus ko’rsatishlari uchun sharoit yaratish va kengashni kamida har oyda bir marta chaqirib turishini talab qiladi. Pedagogik kengash rahbarlarining muassasa oldida turgan vazifalarni amalga oshirishiga yordam beradigan tashkilotdir. Pedagogik kengash kotibi o’qituvchilardan biri butun o’quv yiliga saylab qo’yiladi. Pedagogik kengashning qarori a’zolarning uchdan ikki qismi qatnashgandagina qonuniy hisoblanadi. Ovozlar teng bo’lgan holda raisning ovozi hal hiluvchi kuchga ega bo’ladi. Pedagogik kengashning ish mazmuni: Nizomga muvofiq kengashning faoliyatida taaluqli ko’p masalalar bilan shug’ullanadi. Majlisning kun tartibiga kengash a’zolarining hammasini qiziqtiradigan, muassasalar hayotining barcha sohalari uchun ayniqsa, ta’lim-tarbiya ishlari sifatini yuksaltirish va har tomonlama yaxshilash uchun, prinsipial axamyatga ega bo’lgan muhim masalalar kiritilishi lozim. Shunday qilib kengashda eng muhim masalalardan: - hukumat tomonidan tavsiyalangan direktivalar; -xalq maorif vazirlikdan yuborgan buyruq va farmoyishlar; - yangi o’quv yiliga tayyorgarlik; - pedagogik kadrlar bilan ta’minlash; - O’quv-tarbiya ishlariga oid reja va hisobotlar kurib chiqiladi; - O’qituvchilar, rahbarlar va boshqa xizmatchilarining hisobotlari; - O’quv tarbiya dasturlarini bajarilishi, O’quvchilarni O’zlashtirish darajalari; - talabalar odob-ahloqi kabilar ko’rib chiqiladi. Undan tashqari ta’lim-tarbiya sohasidagi aktual muassasalar: - eng yaxshi O’qituvchilar tajribalari; - Ota-onalar bilan hamkorlik ishlari; 22 - sinfdan-sinfga kO’chirish muommolari; - yakuniy nazoratlar natijalari; - talabalarni attestatsiyalash va xujjat berish va hakozolarni muhokama qilinadi. Pedagogik kengash maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalarda pedagogik kollektivini mustahkamlab maktab ishida qoida-qonunlarni hal qiluvchi organ hisoblanadi. Chunki bularsiz ta’lim-tarbiya bobidagi ishlarida yaxshi natijalarga erishib bO’lmaydi. Bundan tashqari maktab va O’rta maxsus ta’lim muassasalarda O’quv-tarbiya ishini yaxshi yO’lga qO’yish uchun otalikka olgan korxonalar va tashkilotlar orqali aloqada bO’lish kerak. Pedagogik kengashining ish rejasi bir yoki yarim yilga mO’ljallab tuziladi. Rejaga asosan quyidagi masalalarni kiritishi mumkin. Masalan: 1. Bozor iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan pedagoglar jamoasining roli. 2. Ta’limning kabinet sifatida olib borishning ahvoli va uning yanada yaxshilash yO’llari. 3. Ta’lim va tarbiya asosiy tashkiliy shakli dars, dars samaradorligini oshirishning holati. 4. Ta’lim-tarbiya jarayonida xalq pedagogikasidan foydalaniladi. 5. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasa faoliyatida umumiy majburiy tayanch ta’limining amalga oshirilish ahvoli va uni yanada yaxshilash choralari. 6. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalarda hamma predmetlarning O’qitilish holati va O’quvchilarni bilim olish holati qandayligi. 7. Maktab va o’rta maxsus ta’lim muassasalardan tashqari tarbiyaviy ishlarning holatini ko’rish. 8. O’quvchilarni kompyuter kabinetlarining jihozlanishi. Pedagogik kengash ish jarayonida: A) Maktabni rivojlantirish rejasini tasdiqlaydi; 23 B) Kollektiv konferensiyasi qarorlarini bajarilishini tashkil qiladi; V)Davlat va jamoat tashkilotlarida O’quv-tarbiya manfaatlarini ximoya qiladi; S) Metodik kengashning tavsiyasiga kO’ra O’qitish va tarbiyalashning mazmunini, metodlarini, vositalarini aniqlaydi, davlat ta’lim standartlari talablariga mos ta’lim darajasiga erishilishini ta’minlaydi; D) Jamoani tartibini belgilaydi; G) Pedagog va boshqa kadrlarni taminlashga asos bo’ladi; J) Ta’limni boshqaruv organlari huzuridagi malaka komissiyasiga malaka toifalarini berish hakida taklif kiritiladi; Z) O’kitish va tarbiyalashni takomillashtirish bo’yicha jamoat tashabbuslarini qo’llab-quvvatlaydi; I) Muassasaga ajratilgan mablag’larning o’rinli ishlatilishini nazorat qiladi. Kengash ma’muriyati va jamoat tashkilotlar bilan mustahkam hamkorlikda ishlaydi. Uning barcha qarorlarini jamoa, ota-onalar e’tiboriga o’z vaqtida yetkazadi. Uning qarorlari ma’muriyati va kollektivning barcha a’zolari uchun majburiydir. Ayrim muassasalarda, odatda o’quv yili oxirida direktor va o’rinbosarlar o’quv yili yakunlarini sinchiklab tahlil qilib, pedagoglar kollektivining kelgusi o’quv yilidagi muxim vazifalarini belgilab oladi. Ayrim muassasalarda pedagoglar kengashining yangi o’quv yili uchun joriy ish rejani yozgi imtihonlarning natijalarini muhokama qilish bilan bir vaqtda tuziladi, bu esa pedagoglar kengashining hamma a’zolariga reja tuzishda qatnashish imkonini beradi. Pedagoglar kengashi majlisi bir oyda bir marta yoki bir yilda to’rt marta O’tkazilishi sababli pedagogik kengashning ish rejasiga eng muhim va asosiy masalalarni kiritish to’g’ri keladi. Bu esa majlislarda masalalarning ko’payib ketmasligi uchun nihoyatda muhimdir. 24 Pedagoglar kengashi o’quv muassasa ishdagi yutuq va kamchiliklarni hisobga olish va qayd etish bilangina chegaraldanib qolmasligi lozim. Pedagogik kengash ta’lim-tarbiyaga oid masalalarni tezroq va muvaffakiyatli hal qilishga kollektivni safarbar qilishi kerak. Biroq bir tematikaning o’zini hech qanday o’zgarishsiz nohiya va viloyat xalq ta’limi bo’limiga tavsiya etish noto’g’ri bo’ladi. Bu tematikaning pedagogik kengashda muhokama qilib qaror qilishi kerak. Masalan: Muassasa rahbarlari o’z muassasalardagi hodimlarning ish faoliyatini qoniqarli emasligini nazarga olib, pedagoglar jamoa oldiga faoliyatlarini har tomonlama yaxshilash masalasini quyishlari mumkin. Shu munosabat bilan pedagoglar kengashi muhokamasiga quyidagi dokaladlarni kiritish mumkin: - «Dars sifatini yaxshilash choralari»; - «Bolalar bilimini har kuni hisobga olib borish – ularni darslarini o’zlashtirishini yaxshilash vositalaridan biridir». Darslarni o’zlashtirishni yaxshilash vazifasiga aloqador bo’lgan bir qancha boshqa masalalarni pedagogik kengashda muhokama qilinadi. Qayd qilib o’tganidek, pedagogik kengashiga masalalarni to’g’ri tanlash muhim ahamiyatga ega. Ba’zi holatlarda ikkinchi darajali masalalarni yoki kengashning vazifasiga butunlay taalluqli bo’lmagan masalalarni muhokama qiladilar. Pedagogik kengash ishini uning yig’ilishini 3-4 soatdan oshib ketmaydigan qilib rejalashtirish kerak. Shuning uchun rejani bir yig’ilishda birikkitadan ortiq masala muhokama etilmaydigan qilib tuzish kerak. Keraksiz paralelizm bo’lmasligi uchun qaysi masalalarni metodik birlashmalarida, qaysilarini ishlab chiqarish yig’ilishlarida va qaysi masalani pedogogik kengashda muhokama qilish kerakligini ham aniq belgilab olish zarur. Shu bilan birga, belgilangan masalalarni qanday muhokama qilishni, bu muhokama oldindan qanday ishlar qilinishi kerakligini puxta O’ylab olish kerak. Boshqaruvchi o’quv yilining boshida yo’l-yo’riq ko’rsatib beruvchi doklad, o’quv yilining oxirida esa hisobot dokladi qiladi. 25 Pedagogik kengashi majlisi muhokamasiga qo’yilgan masalalar bilan kengash a’zolari yozma dokladlar yoki ularning tezislarini ko’rib oldindan tanishib chiqishlari lozim. Har bir kengash a’zosi kun taritibidagi masalani muhokama qilishda faol qatnashibgina qolmay, yil davomida biron aktual ta’lim-tarbiyaviy masalaga ma’ruza yoki qo’shimcha ma’ruza qilishi lozim. Yaxshi tayyorgarlik ko’rilgan pedagoglar kengash majlislari jonli, qiziqarli va natijali o’tadi. Pedagoglar kengashida, biron yaxshi tajribani ko’rsatish maqsadida qO’lga kiritilgan yutuqlarni muhokama va tahlil qilish lozim. Bu holat jamoa o’rtasidagi psixologik iqlimning yaxshi bo’lishga va ularning g’oyaviy-siyosiy va dunyoviy bilimlarini shakllantirishga asos bo’la oladi. 26 3.Sinf rahbari ishini rejalashtirish va hisobga olish. Sinf rahbari o’z ishlarini maktab ma’muriyati rahbarligi va bolalar tashkilotlari bilan hamkorlikda olib boradi. SHuning uchun uning faoliyatini rejalashtirish umummaktab hamda bolalar va o’smirlar, «Kamolot» jamg’armasi ishining rejalashtirilishi bilan uzviy ravishda bog’langandir. Sinf rahbari ishini rejalashtirishning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, unda o’quvchilarning o’zlari faol ishtirok etadilar, biroq unga sinf rahbari boshchilik qiladi. Sinf rahbarlari oldida juda qiyin vazifa – tarbiyaviy maqsadlarda o’ylangan har bir narsani bolalar o’zlarining shaxsiy fikr va g’oyalari sifatida qabul qilishlariga erishish vazifasi turadi. Reja – o’quvchilarga tarbiya berish jarayonini muvaffaqiyatli tashkil etishning zaruriy shartidir. Rejasiz ish olib borish sinfdagi tarbiyaviy ishlar mazmuni, shakllari va uslublari o’lda-jo’lda, tarqoq, noaniq, tasodifiy holatlarda bo’ladi va ko’r-ko’rona harakat qilishga olib keladi. Bunday taqdirda tarbiyaning asosiy vazifalarini hal etish qiyinlashadi, ba’zan esa butunlay samarasiz bo’ladi. Reja sinf rahbariiing tarbiya berish faoliyatini to’g’ri tashkil etish uchun juda katta imkoniyatlar ochib beradi. Sinf rahbarining tarbiyaviy faoliyatini rejalashtirishga qo’yiladigan asosiy uslubiy talablar nimalardan iborat? Sinf rahbarlari o’tkazilayotgan ishlarni hamda ularning o’quvchilar tarbiyasiga ko’rsatgan ta’sirini har kuni tahlil qilishlari, o’zlari erishgan yutuqlari va muvaffaqiyatsizliklari sabablarini tushunishga harakat qilishlari, jamoasining rivojlanishida ro’y berayotgan o’zgarishlarni qayd qilishlari kerak. SHunday qilib, rejalashtirishning har bir bosqichiga tayyorlanish muntazam olib boriladi. Jamoani va ayrim o’quvchilarni o’rganish yuzasidan olib borilgan barcha ishlar yakunida sinfga pedagogik tavsifnoma yoziladi. Mazkur tavsifioma sinf jamoasiniig o’ziga xos aniq xususiyatlarini hisobga olish imkonini beradi. Har bir sinf rahbari o’z-o’zini boshqarishning saylab qo’yiladigan o’quvchilar qo’mitasi hamda bolalar va yoshlar tashkilotlari bilan birga ishlab, sinf jamoasiga 27 rahbarlik qilish yuzasidan olib boriladigan amaliy ishlarda bu talabni ro’yobga chiqaradi. Tajribali sinf rahbarlari o’zining kuzatishlari va xulosalarini alohida varaqlarga qisqacha qilib yozib boradi. Bular maxsus jildlarda saqlanadi. To’plangan ma’lumotlar o’quvchilar jamoasi hayotini, uning erishgan yutuqlari va kamchiliklarini keyinchalik tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Sinf rahbari o’quv yili oxirida sinf jamoasi ishini tahlil qilishga alohida e’tibor beradi. Bunda rejada belgilangan vazifalarni qanday hal etilganligini, sinf ijtimoiy hayotida qanday ishtirok etganligini, mamlakatimizdagi va chet ellardagi voqealarga qanday qaraganligini, amalga oshirilgan ishlardan qaysilari muvaffaqiyatli bo’lgan va an’anaga aylanishi kerakligini, o’quvchilar o’rtasida qanday munosabatlar vujudga kelganligini, sinf faollarining tashabbuskorligi, mustaqilligi, obro’-e’tibori va boshqa masalalarni atroflicha tahlil qilish muhimdir. Sinf rahbari tajriba orttirgan sari ancha murakkab masalalar bilan qiziqa boshlaydi. Uni sinfdagi ishlar qanchalik muvaffaqiyatli o’tgani emas, balki ular o’quvchilarga qanday ta’sir ko’rsatgani, sinfning ijtimoiy foydali ishlarda ishtirok etishi emas, balki ishtirok etish sabablari qiziqtiradi. SHuni nazarda tutish kerakki, sinf rahbari o’z sinf jamoasi oldiga qo’yadigan aniq tarbiyaviy vazifalari dastlabki vaqtlarda uncha murakkab bo’lmasligi mumkin. Masalan, sinf rahbari sinfga kelgandan so’ng deyarli hamma o’quvchilar yaxshi ishlashini, lekin ularning bir-biri bilan aloqasi yo’qligini aniqladi. Bunday sinfda shunday bir ish topish kerakki, bu ish hamma o’quvchilarni yagona maqsadga olib borsin. Bolalarga bu vazifa – maktab hovlisida hashar o’tkazib, ekinlarni parvarishlash kerak, o’z mazmuniga ko’ra juda oddiy bo’lgan bu topshiriq o’quvchilarda qiziqish uyg’otadi, ularda temir-tersak yig’ishda bir-birlari bilan musobaqalashib, uni tezroq bajarish ishtiyoqini hosil qiladi. Boshqa bir sinf rahbari o’z ishlarini tahlil qilib chiqib, shunday xulosaga keldi: sinfda ko’p ishlarni o’zi bajaradi, o’quvchilar esa shaxsiy hayot egalari bo’lib emas, balki ko’pincha ishning ijrochilari bo’lib qoladilar. SHuning uchun u o’quvchilarning tashabbus va mustaqilligini rivojlantirish, barcha o’quvchilarni 28 sinf ijtimoiy faoliyatiga jalb etish va har bir o’quvchida o’ziga yoqadigan ish bo’lishga erishish vazifasini qo’ydi. SHunday vazifa qo’ygach, sinf rahbari o’quvchilarning ko’pchilik qismini zarur malaka va ko’nikmalar bilan qurollantirish uchun o’z diqqat-e’tiborini sinf faollarini tarbiyalashga qaratish kerakligini tushunadi. Ana shu tahlitda izchil ish olib borilsa, tarbiyaviy vazifalar o’quvchilar uchun qiziqarli, istiqbolli vazifalarga aylanadi. Sinf rahbari turli rejalar tuzib olishi mumkin: kelajakka mo’ljallangan, ya’ni istiqbolli (yillik, bir necha yillik) va muvaqqat (oylik, haftalik, kunlik). rejaning asosiy manbai nimalardan iborat bo’lishi kerak? Bosh manba – hukumatimizning farmon va qarorlari, prezidentimiz I.Karimovning qator risolalari hamda xalq ta’limi tiziminyng rasmiy yo’lyo’riqlari, hujjatlari hisoblanadi. Rejaning yana bir muhim manbai – o’tgan o’quv yilidagi tarbiyaviy tadbirlarning yutuq va kamchiliklari tahlilidir. Reja quyidagi bir qator talablarga javob berishi kerak: 1. Rejaga Istiqlol g’oyalarini singdirish. 2. Rejaning shakl va yo’nalishlari rang-barang hamda istiqbolli bo’lishi. 3. Reja uzluksiz va izchil bo’lishi. 4. Rejaning aniqligi. Ushbu talablarning qisqacha mazmuni bilan tanishib chiqamiz. Rejaga mustaqillik g’oyalarining singdirilishi. Barcha tarbiyaviy vazifalar maktab oldiga qo’yilgan asosiy maqsadni – o’quvchilarni har tomonlama, «Sog’lom avlod uchun» dasturi asosida ma’naviy va jismoniy barkamol qilib tarbiyalash, ularni hayotga, mustaqil davlat qurilishiga faol qatnashishga tayyorlash maqsadini amalga oshirishga qaratilmog’i darkor. «Har qanday ulug’ maqsadlarga yetishish yangi jamiyat, farovon turmush qurish, inson zotiga munosib go’zal hayot barpo etish, avvalo, shu jamiyat a’zolari bo’lgan komil odamlarga, kelajak barkamol avlodga bog’liqdir, – degan edi prezidentimiz I. Karimov. 29 Sinf rahbari g’oyaviy-siyosiy ishlarni rejalashtirishda bolalarni faqat kitobiy bilimlar bilan emas, balki amaliy, hayotiy tajribalar bilan qurollantirishni nazarda tutishi zarur. Bu ma’ruzachilar, siyosiy maktablar, siyosiy klublar va hokazolarni tashkil qilish mo’ljallanayotgan vaqtda o’quvchilarning o’z g’oyaviy e’tiqodlarini qay darajada ekanligini sinab ko’rishga imkon beradigan vaziyatlarni vujudga keltirishni nazarda tutadi. Bu ishlarni munozaralarda, bahslarda, og’zaki va yozma jurnalarda, mehnat harakatlarida, bayramlarda, bolalar va yoshlar tashkilotlari ishlarida, tabiatni, hayvonot dunyosini, tarixiy yodgorliklarni qo’riqlash kabi rangbarang tadbirlarda amalga oshirish mumkin. Axloqiy va vatanparvarlik tarbiyalariga istiqlol ruhi tom ma’nosi bilan singib ketgan bo’lishi kerak. Ba’zan ayrim sinf rahbarlari ish faoliyatida ko’ngilochar o’yinlarni ko’proq o’tkazish an’anasi ko’zga tashlanadi. Rejalashtirishda shuni nazarda tutish kerakki, u o’yinmi, u ishmi biror maqsadga qaratilganligiga, uning tarbiyaviy ahamiyatiga e’tibor berish kerak bo’ladi. Rejaning shakl va yo’nalishlari rang-barang hamda istiqbolli bo’lishi. Tarbiyaviy ishning xilma-xil shakl va uslublari bo’yicha ish olib borish tarbiyaviy ishlarni o’quvchilar uchun yanada rang-barang va qiziqarli tarzda olib borishga yordam beradi. Rejada o’quvchilar bilan faqat umumiy holda emas, balki shu bilan birgalikda bolalarning qiziqishlari va mayllarini hisobga olgan holda ham ish yuritishni nazarda tutish muhimdir. Reja uzluksiz va izchil bo’lishi. Rejada belgilanadigan tarbiyaviy tadbirlar yagona tarbiyaviy jarayonning tadrijiy bo’laklaridan iborat bo’lmog’i kerak. Har bir tadbir o’zidan oldingi tadbirning davomi bo’lishi va erishilgan tarbiya natijalariga asoslanishi lozim. Bu uzluksizlik va izchillikni ta’minlaydi, erishilgan yutuqlar, qimmatli ko’nikmalarni yo’qolib ketishdan saqlaydi. Rejaning aniqligi. Rejaga bajarib bo’lmaydigan ishlarni kiritmaslik kerak. Ishni rejalashtirishda mahalliy sharoitlardan kelib chiqish lozim. Rejada hamma narsa: ish vaqti, joyi, mas’ullar aniq bo’lsin. Sinf rahbarining tarbiyaviy ishlar rejasi – bu majburiy pedagogik hujjatdir. 30 Uni amalga oshirish uchun sinf rahbari shaxsan mas’uldir. «Sinf rahbari haqida Nizom»-da: «Sinf rahbarining ishi reja asosida olib borilishi lozim» deb belgilab qo’yilgan. Sinf rahbari umummaktab ish rejalari, bolalar yetakchisi, «Kamolot» jamg’armasi kotibi ish rejalari bilap tanishib, direktor o’rinbosarlari, sinf o’qituvchilari, sinf faollari, ota-onalar bilan fikrlashib, ularning qimmatli takliflarini hisobga olgan holda ishning nstiqbolli rejasiii tuzadi. Ishning istiqbolli rejasi sinf jamoasi tomonidan to’plangan tajribaga qarab va sinf rahbarining o’z vazifalariga muvofiq ravishda bir yoki bir necha yilga tuzilishi mumkin. Nizomda «Sinfning yillik ish rejasi tuziladi. Uni tarbiyaviy ishlar bo’yicha direktor o’rinbosari tasdiqlaydi» deyilgan. Rejaning ifodalash shakli juda oddiy bo’lgani ma’qul: ishning nomi, bajarish muddati, mas’ul kishi. Reja qisqa va aniq bo’lishi kerak. Bo’lar-bo’lmas ishlar ro’yxatini qalashtirib, qappaygan reja tuzishga berilib ketmaslik kerak. Rejaga faqat hayot ilgari surgan va o’quv yili davomida muvaffaqiyatli bajarilishi mumkin bo’lgan tadbirlarnigina kiritmoq lozim. Kiritilgan tadbirlar ham biri bog’dan, biri tog’dan olib yozilmasligi, balki ular tarbiyaviy ishlar tizimida bir-biri bilan bog’langan, bir-birini to’ldiradigan holda bo’lishi zarur. Reja bola shaxsiga ta’sir ko’rsatuvchi turli tarbiyaviy omillarning nafaqat umumiy, balki xususiy aniq tadbirlarni ham o’z ichiga olishi kerak. Biz quyida sinf rahbari ish rejasining asosiy bo’limlari va mazmunini beramiz: I. Uquvchilar jamoasi bilan ishlash. Uquvchini o’rganish (o’quvchi haqida ma’lumot to’plash, uning aqliy, jismoniy, ruhiy rivoji, bilim, ko’nikma va malakalari darajasini, tarbiyalanganlik, jamoatchilikka intilish darajalarini diagnostik dasturlar asosida o’rganish), sinf jamoasini o’rganish (o’quvchilar soni, jinsi, millati, yoshi, rasmiy va norasmiy liderlar, ilg’orlar, qoloqlar, intizomsiz va tarbiyasi qiyin bolalar, ularning sinfga ta’siri, sinfning jamoatchilik topshiriqlariga munosabati, sinfning tarbiyalanganlik, jipslik, rivojlanganlik darajalarini diagnostik dasturlar asosida o’rganish), sinf jamoasini tashkil etish va yo’naltirish 31 (tashkiliy ishlar, sinf faollari bilan ishlash, umumiy ishlar ustidan nazorat, bolalarni o’z-o’zini nazorat qilishga o’rgatish, navbatchilikni, o’zaro yordamni yo’lga qo’yish, gazeta tahririyati bilan ishlash, kasalmand va nogiron bolalarga g’amxo’rlik, vaqtli matbuot nashrlariga yozilish, mehnat harakatlarida qatnashish, sinf mulkini saqlash, kundalik rejimga bo’ysunish va hokazolar). II. Bolalar va o’smirlar uyushmasi bilan birgalikda olib boriladigan ishlar. Ushbu bo’limda bolalar Yetakchisiga, «Kamolot» jamg’armasi kotibiga ularning tarbiyaviy ish faoliyatlarida beriladigan yordamning aniq shakllari ko’rsatiladi. III.Sinf o’qituvchilari bilan ishlash. Darslarda o’quvchilarni o’rganish (o’quvchining darsda o’zini tutishi, ularning o’zlashtirmasligi, bilimdagi nuqsonlar, xulqi), o’quvchilardagi bilim ko’nikmalarini aniqlash (o’quvchilar kundaliklari, daftarlarini ko’rib chiqish, o’qituvchilar bilan suhbatlashish, o’quvchilarning o’quv ishlarini kuzatish, darsliklar, ma’lumotnomalar, jadvallar va hokazolar bilan ta’minlanish ahvolini o’rganish, nutq madaniyati, uyga vazifa, kasb tanlash masalalari bilan qiziqish), o’quvchio’qituvchi munosabati (o’quvchi bilan o’qituvchining chiqishimligi, o’qituvchiniig pedagogik odobga, pedagogik talablarning bir xilligiga erishishi masalalari), o’zaro yordamni tashkil etish (qoloq o’quvchilarni aniqlash, fan o’qituvchisi bilan birgalikda uning saablarini tahlil qilish va tegishli tadbir belgilash, a’lochi o’quvchilardan o’zaro yordam harakatini uyushtirish), o’qituvchilarga yordam berish (o’quvchilar haqida tegishli ma’lumotlar, maslahatlar berish, fanga oid tadbirlarni o’tkazishda ko’maklashish). IV. Sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil qilish. Bunda aqliy, axloqiy, vatanparvarlik, huquqiy va boshqa tarbiyalar bo’yicha belgilangan ishlar va tadbirlar, kasb gaplash ishlari (kasblar ro’yxatini tuzib chiqish, kasb haqida burchak tashkil qilish, mehnat ahillari bilan uchrashuvlar, o’quvchilarga anketalar tarqatish, javoblarni tahlil qilish, qiziqishlar kartasini to’ldirish, kasb haqida insho yozdirish, o’quvchilarning texnik ijodiyoti ko’rgazmasini tashkil qilish, sinfdan tashqari o’qishni tashkil qilish), fan o’qituvchilari bilan birgalikda adabiyotlar ro’yxatini tuzib chiqish, o’qilgan asarlar 32 yuzasidan suhbat uyushtirish, sinfda adabiy ko’rgazma tashkil qilish, kutubxona bilan aloqa bog’lash va hokazolar), sinfda ko’rgazmali tashviqot ishlari olib borish sinfni mazmunli bezash, ekologik burchak tashkil etish va hokazolar). V. Ota-onalar bilan ishlash. Bu bo’limda oilalarni o’rganish (oilaning ijtimoiy ahvoli, o’quvchiga yaratilgan shart-sharoitlar, oilaning tarbiyaviy imkoniyatlarini o’rganish), ota-onalar faollari bilan ishlash (ular yordamida va ishtirokida bolalar tarbiyasiga oid turli-tuman ishlar rejasini tuzish, ular tomonidan ba’zi oilalarga ko’mak va ta’sir o’tkazish), ota-onalarning tarbiyaga oid bilimlarini oshirish (ota-onalar majlislari, dorilfununlari tashkil qilish, yaxshi oilalar tashviqoti bilan shug’ullanish, o’zaro tajriba almashish). Keltirilgan reja tartibini majburiy deb qaramaslik kerak. Sinf rahbarlari ish rejasi turlicha tuzilishi va har xil shaklda bo’lishi mumkin. Bu sinf rahbarlarining ish saviyasi, tajribasi, o’z kasbiga qiziqishi, har xil sinflarda ish sharoitlarining turlichaligiga bog’liqdir. SHuni nazarda tutish lozimki, ish rejasi qaysi shaklda bo’lishdan qat’i nazar, tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari mazkur rejaning muhim bo’limlaridan biri bo’lishi shart. Ish rejasini tuzish va uni hayotga tadbiq qilish ishlariga o’quvchilar va otaonalar faollarini jalb qilish kerak. Avvalo ular alohida topshiriqlarni, asta-sekin esa rejada ko’rsatilgan keng hajmdagi ishlarni amalga oshiradi. Rejaga kiritiladigan ish va tadbirlar, ularning mazmun-mohiyati, amaliyotga tadbiq qilish haqida mazkur kitobning tegishli bo’limlarida atroflicha fikr yuritilgan. 33 Xulosa Sinf rahbari ta’lim muassasalarining tarbiya tizimidagi tayanch pedagoglardan biri bo’lib, maktabdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etish, o’tkazish va muofiqlashtirish, sinf o’quvchilari uchun belgilagan talablari bajarishlarini tashkil qilish kabi vazifalarni bajarajdi. Sinf rahbari faoliyatinisamarali tashkil etishda o’quvchilarning fe’l-atvorini, oilaviy holatini, imkoniyatini va intilishlarini, qiziqishlarini atroflicha tahlil etish hamda har bir o’quvchi uchun maqbul alohida munosabatni shakillantirish muhim ahamiyatga ega. Bu esa, bolalar tarbiyasi uchun bevosita ota-onalar bilan hamkorilik ishlari olib borishni, o’quvchi shaxsidagi ahloqiy, aqliy va jismoniy jihatlarni takomillashtirishda etarli tarbiyaviy muhit yaratishni taqozo etadi. Tarbiya berish tajribasida ishonish va nazorat qilish, tekshirish singari ta’sir etish usullari ham qo’shib olib boriladi. Bolalarga ishonish, ularning mustaqilligini rag’batlantirish bilan, ayni vaqtda ular ish faoliyatini tashkil etishda nazoratsizlikka yo’l ko’yish ham yaramaydi. Ibratli misollar o’z ko’rgazmaliyligi va konkretligi bilan ta’sir etadi. Bu ibratli misollar kuchi ularning bolalarga qanchalik yaqin va tushunarli, ular uchun qiziqarli bo’lishiga bog’liq. Sinf rahbarining asosiy vazifasi o’quvchilarga tarbiya berish va ularni do’stona bir jamoa qilib jipslashtirishdan iborat. Albatta, o’z sinfidagi o’quv ishlari, o’quvchilar bilim darajasini oshirish masalalari ham uning e’tiborini jalb etadi. Ammo bu masalalarni hal etishga u avvalo tarbiyachi sifatida yondashadi. U eng asosan tarbiya berish vositalari orqali (o’quvchilarda o’quv vazifasiga nisbatan ongli va mas’uliyat bilan munosabatda bo’lishni tarbiyalash, o’qishda o’quvchilarning o’zaro yordamini yo’lga qo’yish, ularni “Umumiy o’rta ta’lim maktabining namunaviy ustavi”ga rioya qilishga o’rgatish va shu kabilar) ta’lim berish sifatini oshirishda shu sinfda dars beradigan barcha o’qituvchilarga yordam beradi. 34 Adaabiyotlar ro’yxati 1. Abu Rayhon Beruniy.100 hikmat (ibratli so’zlar). - T.: Fan. 1993.-24. 2. Abbosova O. Maktab islohati odimlari.T.: O’qituvchi. 1998 y 64 bet 3. Almetov N.SH. O’quv-tarbiya jarayonida xalq pedagogikasining imkoniyatlaridan foydalanish. Chimkent. 1993.-89b. 4. Amaliy psixologning ish kitobi. U.A.Yo’ldoshev, M.Po’latova, Z.Koraev, 35

Sinf rahbari ishini rejalashtirish va hisobga olishda pedagogik jamoaning o’rni

Купить