Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	64.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Islomjon

Ro'yxatga olish sanasi 19 Fevral 2025

0 Sotish

Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________________________________________________ UNIVERSITETI
__________________________________________ FAKULTETI
____________________________________ yo‘nalishi
_____ -guruh talabasi ________________________________ning
_______________________________ fanidan

KURS ISHI
MAVZU: SOVUQ URUSHI DAVRIDA DUNYO
MAMLAKATLARI
Ilmiy rahbar: _________________________
Bajardi: _________________________
O‘quv yili -20__

MUNDARIJA:
KIRISH ........................................................................................................ 3
I. BOB. SOVUQ URUSHNING BOSHLANISHI VA SABABCHILARI 5
1.1. Sovuq urushning kelib chiqishi va asosiy sabablar .............................. 5
1.2. Sovuq urushning dastlabki bosqichlari (1945–1955) ......................... 10
1.3. Sovuq urushning iqtisodiy va siyosiy ta’siri ...................................... 15
II. BOB. SOVUQ URUSH DAVRIDA DUNYO
MAMLAKATLARINING O‘ZARO MUNOSABATLARI .............................. 20
2.1. AQSh va Sovet Ittifoqi strategiyasi .................................................... 20
2.2. Sovuq urushda boshqa mamlakatlarning roli ..................................... 25
2.3. Sovuq urushning yakunlanishi va natijalari ....................................... 30
XULOSA ................................................................................................... 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................. 36
2

KIRISH
“Tarixdan saboq olmagan xalqning kelajagi qorong‘udir,” — degan edi
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev. Shu so‘zlar nafaqat O‘zbekiston, balki butun
dunyo tarixini o‘rganishda dolzarb ahamiyatga ega. XX asrning ikkinchi yarmida
yuzaga kelgan Sovuq urush davri dunyo siyosati, iqtisodiyoti va madaniyatiga
chuqur iz qoldirdi. Sovuq urushning boshlanishi bilan birga dunyo mamlakatlari
o‘rtasida siyosiy va harbiy raqobat kuchayib, ikki yirik ideologik blok shakllandi:
bir tomonda Amerika Qo‘shma Sht atlari yetakchiligidagi kapitalistik blok, ikkinchi
tomonda Sovet Ittifoqi boshchiligidagi sotsialistik blok. Shu jarayonlar butun
dunyo xaritasini o‘zgartirib, mamlakatlar o‘rtasidagi munosabatlarni yangi
bosqichga olib chiqdi.
Kurs ishining dolzarbligi : Sovuq urush davri butun dunyo siyosatida asosiy
burilish nuqtasi sifatida tarixiy tajriba beradi. Bu davrni o‘rganish orqali
mamlakatlar o‘rtasidagi strategik va iqtisodiy munosabatlarni, global xavfsizlik
tizimini va zamonaviy xalqaro siyosiy voqealarning kelib chiqish sabablarini
chuqurroq anglash mumkin. Shu nuqtai nazardan, ushbu kurs ishining mavzusi
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, global siyosatni
tushunishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi : Sovuq urush mavzusi XX
asr tarixshunosligida keng tadqiq qilingan. Gaddis J. L., Westad O. A., Zubok V.
M. kabi tarixchilar o‘z asarlarida Sovuq urushning siyosiy, iqtisodiy va harbiy
jihatlarini batafsil tahlil qilgan. Shu bilan birga, dunyo mamlakatlarining turli
bloklarga bo‘linishi, yadroviy qurollanish va diplomatik strategiyalar kabi
masalalar alohida o‘rganilgan. Biroq, bu mavzuni o‘zbek tilida va O‘zbekiston
kontekstida, hamda Prezident so‘zlari bilan bog‘lab tahlil qilish kam uchraydi. Shu
jihatdan kurs ishining o‘rganilganlik darajasi mavjud bo‘lishiga qaramay, milliy
nuqtai nazardan yangi yondashuv zarur.
Kurs ishining maqsadi: Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlarining
siyosiy, iqtisodiy va harbiy munosabatlarini o‘rganish va tahlil qilishdan iborat. Bu
ish orqali global siyosatning shakllanishi, ikki yirik ideologik blokning faoliyati va
3

dunyo davlatlari o‘rtasidagi strategik aloqalarining asosiy xususiyatlarini aniqlash
ko‘zda tutilgan.
Kurs ishining vazifalari :
1. Sovuq urushning kelib chiqish sabablari va tarixiy sharoitlarini tahlil qilish;
2. Dunyo mamlakatlarining siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini aniqlash;
3. Sovuq urushning harbiy va diplomatik jarayonlarga ta’sirini o‘rganish;
4. Global siyosiy muvozanat va mamlakatlar o‘rtasidagi bloklar faoliyatini
o‘rganish;
5. Sovuq urush davrining yakunlari va natijalarini tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti: dunyo mamlakatlarining Sovuq urush davridagi
siyosiy va iqtisodiy munosabatlari bo‘lib, ularning strategik qarorlari, ittifoqlari va
yadroviy qurollanishga bo‘lgan yondashuvlarini o‘z ichiga oladi.
Kurs ishida tadqiqot obyekti: Sovuq urush davrida shakllangan global
siyosiy tizim va dunyo mamlakatlarining bir-biriga bo‘lgan munosabatlari
hisoblanadi. Bu obyekt tahlil qilinayotganda, siyosiy, iqtisodiy va harbiy jihatlar
birgalikda o‘rganiladi.
Kirish ishning metodologiyasi: tarixiy tahlil, solishtirma usul va statistik
ma’lumotlarni o‘rganishga asoslangan. Kurs ishida tarixiy manbalar, ilmiy
tadqiqotlar va rasmiy hujjatlar tahlil qilinadi, shuningdek, Prezident Shavkat
Mirziyoyevning so‘zlari va nutqlari orqali mavzuning zamon bilan bog‘liqligi
ko‘rsatib beriladi.
Kurs ishining ilmiy yangiligi: shundaki, mavzu O‘zbekiston kontekstida,
Prezident so‘zlari bilan bog‘langan holda tahlil qilinadi. Shu bilan birga, Sovuq
urush davridagi global jarayonlarni milliy nuqtai nazardan tushuntirish orqali yangi
ilmiy yondashuv ishlab chiqiladi.
Kurs ishining tuzilishi: quyidagicha: ish kirish qismi, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I. BOB. SOVUQ URUSHNING BOSHLANISHI VA SABABCHILARI
1.1. Sovuq urushning kelib chiqishi va asosiy sabablar
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng dunyo xaritasi va xalqaro siyosiy tizim
tubdan o‘zgardi. 1945-yilda urush yakun topgach, Yevropaning aksariyati
vayronaga aylangan, iqtisodiy infratuzilma barbod bo‘lgan, millionlab odamlar uy-
joysiz qolgan edi. Shu vaziyatda xalqaro munosabatlar ikki asosiy kuch —
Amerika Qo‘shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi o‘rtasida shakllanishi boshlandi.
AQSh urushdan keyingi iqtisodiy va harbiy jihatdan eng kuchli davlatga aylangan
bo‘lsa, Sovet Ittifoqi katta inson va iqtisodiy yo‘qotishlarga qaramay, Yevropaning
sharqiy qismini nazorat ostiga olgan edi. Bu ikki davlatning siyosiy va ideologik
qarama-qarshiligi, keyinchalik Sovuq urushning asosiy poydevorini tashkil etdi.
Urushdan keyingi Yevropa davlatlari, xususan Germaniya, Fransiya, Buyuk
Britaniya va Italiya, urushdan vayron bo‘lgan iqtisodiy tizimni tiklash bilan
shug‘ullangan. Shu bilan birga, AQShning Marshall rejasi orqali Yevropa
davlatlariga iqtisodiy yordam ko‘rsatishi, kapitalistik tizimning
mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Sovet Ittifoqi esa sharqiy Yevropada
sotsialistik rejimlarni o‘rnatib, o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga harakat qilgan.
Natijada, dunyo ikki yirik blokga bo‘lingan: kapitalistik va sotsialistik bloklar, bu
esa keyinchalik Sovuq urush davrining siyosiy asosini tashkil qilgan 1
.
Siyosiy maydonda ham kuchlar balansining o‘zgarishi sezilarli bo‘lgan.
Yevropadagi demokratiya va sotsializm o‘rtasidagi qarama-qarshilik, mamlakatlar
ichidagi siyosiy muvozanatni o‘zgartirdi. Sovet Ittifoqi sharqiy Yevropadagi
davlatlarda kommunistik partiyalarni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, AQSh va G‘arbiy
Yevropa davlatlari demokratik va kapitalistik institutlarni rivojlantirishga e’tibor
qaratgan. Shu tariqa, ideologik qarama-qarshilik, siyosiy va iqtisodiy raqobat yangi
global tizimning shakllanishiga olib keldi.
Osiyo va boshqa mintaqalar ham Sovuq urushning boshlanishida muhim rol
o‘ynadi. Xitoyda 1949-yilda kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao
1
Sagdullayev A. S. O‘zbekiston tarixi: Qadimgi davrlar. Toshkent, 2021, 45–78-betlar.
5

Tszedunning yetakchiligida yangi sotsialistik davlat tashkil etildi. Bu voqea
nafaqat Osiyoda siyosiy muvozanatni o‘zgartirdi, balki Sovet Ittifoqining xalqaro
maydondagi ta’sirini kuchaytirdi. Shu bilan birga, Hindiston, Pokiston va boshqa
yangi mustaqil bo‘lgan davlatlar siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini shakllantirish
jarayonida ikki yirik blok o‘rtasida balans saqlashga harakat qildi.
Bundan tashqari, yadroviy qurollanish masalasi ham muhim rol o‘ynadi.
1945-yilda AQSh tomonidan Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombasi
tashlanishi, Sovet Ittifoqini ham yadroviy dastur yaratishga majbur qildi. Bu voqea
ikki davlat o‘rtasidagi harbiy raqobatni kuchaytirdi va Sovuq urushning kelib
chiqishida asosiy sabablar qatoriga kirdi. Shu bilan birga, boshqa mamlakatlar ham
qurollanish poygasiga jalb qilina boshladi, bu esa global xavfsizlik tizimida
keskinlikni kuchaytirdi.
Shuningdek, Sovuq urushning boshlanishiga turli ideologik qarashlarning
ziddiyligi ham sabab bo‘ldi. Kapitalistik va sotsialistik tizimlar o‘z tamoyillarini
dunyo bo‘ylab targ‘ib qilishga harakat qildi. Bu ideologik raqobat diplomatik
siyosat, iqtisodiy loyihalar va harbiy hamkorlik orqali amalga oshirildi. Shu tariqa,
dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy muvozanat tobora
murakkablashib, global ziddiyatning poydevori yaratildi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi global siyosiy vaziyat, Yevropa va
Osiyoda kuchlar balansining o‘zgarishi, yadroviy qurollanish va ideologik qarama-
qarshilik Sovuq urushning kelib chiqishida asosiy sabab bo‘ldi. Bu davr dunyo
mamlakatlari o‘rtasidagi munosabatlarni tubdan o‘zgartirdi, yangi bloklar va
ittifoqlarni shakllantirdi, hamda global siyosiy tizimning yangi bosqichini
belgiladi. Shu nuqtai nazardan, Sovuq urushni chuqur o‘rganish, dunyo tarixidagi
bu murakkab davrni tushunish va zamonaviy xalqaro munosabatlar bilan bog‘lash
dolzarb ilmiy masala hisoblanadi 2
.
Ikkinchi jahon urushining yakunlanishi bilan Amerika Qo‘shma Shtatlari va
Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi munosabatlar asta-sekin taranglashib bordi. Urush
davomida birlashgan ittifoqchilar endilikda global siyosatda o‘z manfaatlarini
2
Karimov B. M. Jahon tarixi: XX asr siyosiy jarayonlar. Toshkent, 2019, 102–145-betlar.
6

ilgari surishga harakat qildi. AQSh kapitalistik tizimni himoya qilish va
rivojlantirishga intilgan bo‘lsa, Sovet Ittifoqi sotsialistik ideologiyani dunyo
bo‘ylab kengaytirishga harakat qildi. Shu sababli, ikki yirik davlat o‘rtasida
iqtisodiy va ideologik ziddiyatlar yuzaga keldi, ular keyinchalik Sovuq urushning
asosiy sabablaridan biriga aylandi.
AQShning iqtisodiy siyosati Sovuq urush davrida global ta’sirni
kuchaytirishga qaratilgan edi. 1947-yilda amalga oshirilgan Marshall rejasi orqali
AQSh Yevropa mamlakatlariga milliardlab dollar miqdorida iqtisodiy yordam
ajratdi. Bu reja faqat iqtisodiy tiklanishga xizmat qilmagan, balki G‘arbiy Yevropa
mamlakatlarini kapitalistik tizimga bog‘lash va Sovet Ittifoqining ta’sirini
cheklashga yo‘naltirilgan edi. Marshall rejasi orqali AQSh nafaqat iqtisodiy
ta’sirni, balki siyosiy va madaniy ta’sirni ham kuchaytirishga erishdi. Shu bilan
birga, bu reja orqali yangi demokratik institutlar va iqtisodiy tizimlar
shakllantirildi, ular keyinchalik dunyo siyosatida kapitalistik blokning
mustahkamlanishiga xizmat qildi.
Sovet Ittifoqi esa o‘z navbatida sharqiy Yevropada sotsialistik tizimni
o‘rnatishga intildi. 1945–1948-yillarda Polsha, Vengriya, Chexoslovakiya,
Ruminiya va Bolgariya kabi davlatlarda kommunistik partiyalarni quvvatlash
orqali o‘z ta’sir doirasini kengaytirdi. Sovet Ittifoqining bu siyosati AQSh va
G‘arbiy Yevropa davlatlari tomonidan xavf sifatida qabul qilindi, chunki bu
sotsialistik blokning dunyo siyosatidagi raqobatbardosh kuch sifatida
shakllanishiga olib kelardi. Shu tariqa, ideologik ziddiyatlar nafaqat diplomatik
maydonda, balki iqtisodiy va harbiy sohalarda ham kuchaydi.
Iqtisodiy raqobatning yana bir jihati yadroviy qurollanish va texnologik
rivojlanish bilan bog‘liq edi. 1945-yilda AQSh Xirosima va Nagasaki shaharlariga
atom bombasi tashlagach, Sovet Ittifoqi o‘z yadroviy dasturini tezlashtirdi. Shu
bilan birga, ikki davlat o‘rtasida sanoat va texnologiya sohasida ham raqobat
boshlandi. AQSh o‘zining iqtisodiy qudrati va texnologik imkoniyatlarini siyosiy
va diplomatik strategiyalarda qo‘llashga harakat qildi. Sovet Ittifoqi esa iqtisodiy
resurslarni harbiy va texnologik sohalarga yo‘naltirib, global maydonda ta’sirini
7

kengaytirishga intildi. Natijada, ikki yirik kuch o‘rtasidagi iqtisodiy va ideologik
ziddiyatlar tobora keskinlashdi va Sovuq urushning boshlanishini belgiladi.
Siyosiy maydonda ham ziddiyatlar kuchayib bordi. 1946-yilda Vinston
Cherchillning “Temir pardani” haqidagi mashhur nutqi ideologik qarama-
qarshilikni ochiqchasiga ko‘rsatdi. Cherchillning so‘zlariga ko‘ra, Yevropaning
sharqiy qismi Sovet Ittifoqi tomonidan “temir pardo” bilan ajratilgan, bu esa
G‘arbiy demokratik davlatlar bilan sharqiy sotsialistik mamlakatlar o‘rtasidagi
muvozanatni buzdi. Shu voqea Sovuq urushning boshlanishini nafaqat diplomatik,
balki ideologik nuqtai nazardan ham asoslab berdi 3
.
Shuningdek, AQSh va Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi munosabatlarda iqtisodiy
loyihalar, yordam dasturlari va savdo aloqalari ham raqobat sifatida namoyon
bo‘ldi. AQSh kapitalistik blokdagi davlatlarga iqtisodiy yordam ko‘rsatish orqali
ularni o‘z tarafiga jalb qilgan bo‘lsa, Sovet Ittifoqi sharqiy Yevropadagi
mamlakatlarni sotsialistik tizimga integratsiya qilish orqali o‘z siyosiy ta’sirini
kuchaytirdi. Shu bilan birga, bu ikki yirik davlatning harbiy va iqtisodiy
strategiyalari butun dunyo mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatdi va global siyosiy tizimda
yangi bloklarning shakllanishiga olib keldi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi global siyosiy maydon nafaqat Amerika
Qo‘shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi ziddiyat bilan, balki boshqa
davlatlarning faoliyati va harakatlari bilan ham belgilanadi. Sovuq urushning
boshlanishida Yevropa mamlakatlari, xususan Germaniya, Fransiya, Buyuk
Britaniya va Italiya, o‘z siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini shakllantirishga
majbur bo‘ldi. Urushdan vayron bo‘lgan Yevropada davlatlar o‘z iqtisodiy
inqirozini bartaraf etish bilan birga, global maydondagi yangi bloklar orasida
muvozanatni saqlashga harakat qildi. Bu jarayonlar, o‘z navbatida, Sovuq
urushning yanada murakkablashishiga va global siyosiy tizimning shakllanishiga
olib keldi.
Germaniya bu davrda Sovuq urushning markaziy nuqtalaridan biri bo‘ldi.
1945-yilda urush yakunlangach, mamlakat uch hududga bo‘lingan: G‘arbiy
3
Raximov T. Q. Sovuq urush davri va xalqaro munosabatlar. Toshkent, 2020, 34–89-betlar.
8

hududlarda Amerika, Buyuk Britaniya va Fransiya nazorati o‘rnatildi, Sharqda esa
Sovet Ittifoqi o‘z ta’sirini kuchaytirdi. Shu hududiy bo‘linish Berlin shahri orqali
ham aniq ko‘zga tashlandi. G‘arbiy Berlin kapitalistik tizimga integratsiya qilinib,
iqtisodiy tiklanishga yo‘naltirilsa, Sharqiy Berlin Sovet Ittifoqi ta’sirida sotsialistik
tizimni mustahkamlashga harakat qildi. Shu tarzda Germaniya Sovuq urushning
ideologik va siyosiy maydonida muhim o‘yinchi sifatida paydo bo‘ldi va ikki blok
o‘rtasidagi raqobatni yanada keskinlashtirdi.
Fransiya va Buyuk Britaniya ham Sovuq urush davrida o‘z strategik
yo‘nalishlarini belgilashga majbur bo‘ldi. Bu mamlakatlar kapitalistik blokning
tarkibida qolib, iqtisodiy tiklanishga va global siyosiy barqarorlikni saqlashga
harakat qildi. Shu bilan birga, ular Yevropadagi yangi siyosiy ittifoqlarda, xususan
NATO tashkil etilishida faol rol o‘ynadi. NATOning yaratilishi G‘arbiy Yevropani
Sovet Ittifoqining ta’siridan himoya qilish va harbiy xavfsizlikni ta’minlashga
qaratilgan edi. Shu tarzda, Yevropa mamlakatlarining strategik qarorlari Sovuq
urushning boshlanishida global siyosiy tizimni shakllantirishga xizmat qildi.
Osiyo mintaqasi ham Sovuq urushning boshlanishida muhim ahamiyatga
ega edi. Xitoyda 1949-yilda kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao
Tszedunning yetakchiligida Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Bu voqea
nafaqat Osiyoda siyosiy muvozanatni o‘zgartirdi, balki Sovet Ittifoqining xalqaro
maydondagi ta’sirini kuchaytirdi. Shu bilan birga, Hindiston va Pokiston kabi
yangi mustaqil bo‘lgan davlatlar Sovuq urushning siyosiy maydonida ikki yirik
blok o‘rtasida o‘z pozitsiyalarini saqlashga intildi. Bu davlatlar global siyosatda
neytral yoki ikki blok o‘rtasida balans saqlash strategiyasini tanladilar, bu esa
Sovuq urushning murakkab xaritasini yanada boyitdi.
Shuningdek, Sovuq urushning boshlanishida boshqa mintaqaviy konfliktlar
ham rol o‘ynadi. 1947–1949-yillarda Yevropaning turli hududlarida yuzaga kelgan
siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlar, shuningdek, Osiyo va Afrika davlatlaridagi
mustamlaka tizimidan chiqqan yangi siyosiy tizimlar global muvozanatni
murakkablashtirdi. Shu davrda dunyo mamlakatlari ikki yirik kuchning siyosiy,
9

iqtisodiy va harbiy ta’sir doirasida o‘z strategiyalarini shakllantirishga majbur
bo‘ldi 4
.
Yadroviy qurollanish va harbiy strategiyalar ham boshqa davlatlar uchun
muhim signal sifatida xizmat qildi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi atom
qurollari raqobati, kosmik poyga va harbiy texnologiyalar rivojlanishi boshqa
mamlakatlarni ham o‘z harbiy va siyosiy strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga
majbur qildi. Shu tarzda, Sovuq urushning boshlanishi global xaritada faqat ikki
yirik davlatning emas, balki boshqa mamlakatlarning ham faol ishtirokini talab
qiladigan murakkab jarayon sifatida shakllandi.
1.2. Sovuq urushning dastlabki bosqichlari (1945–1955)
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda Yevropaning iqtisodiy va siyosiy
tiklanishi global maydonda yangi siyosiy kuchlar balansini shakllantirdi. 1945–
1947-yillarda Yevropa davlatlarining aksariyati vayronagarchilik va iqtisodiy
inqirozga duch keldi. Shu sharoitda Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘zining global
siyosiy va iqtisodiy ta’sirini mustahkamlash maqsadida Marshall rejasi deb
ataladigan dasturini 1947-yilda e’lon qildi. Ushbu reja orqali AQSh Yevropa
mamlakatlariga iqtisodiy yordam berish, ularning inqirozdan chiqishini
tezlashtirish va kapitalistik tizimni mustahkamlashga intildi.
Marshall rejasining mohiyati shundaki, u faqat iqtisodiy yordam emas, balki
siyosiy va strategik maqsadlarni ham o‘z ichiga olgan edi. Amerika tomonidan
ajratilgan milliardlab dollarlar orqali Yevropa davlatlarining infratuzilmasi
tiklandi, sanoat va qishloq xo‘jaligi rivojlantirildi, shuningdek, siyosiy barqarorlik
saqlashga intilish kuchaydi. Shu tarzda, AQSh o‘zining kapitalistik tizimini
G‘arbiy Yevropaga kengaytirib, Sovet Ittifoqining sharqiy Yevropadagi sotsialistik
ta’sirini cheklashga harakat qildi. Marshall rejasining amaliy natijasi sifatida
Yevropaning G‘arbiy qismi iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlandi, bu esa
Sovuq urush davrining dastlabki global muvozanatini belgilashga xizmat qildi.
4
Axmedov F. I. Jahon siyosiy tarixi: XX asrning o‘n yilliklari. Toshkent, 2018, 56–120-betlar.
10

Sovet Ittifoqi esa Marshall rejaga keskin javob qaytardi. Sovet rahbariyati
ushbu rejani o‘zining sotsialistik tizimiga tahdid sifatida qabul qildi va sharqiy
Yevropada o‘z ta’sirini kuchaytirish choralarini ko‘rdi. 1947–1948-yillarda Polsha,
Vengriya, Chexoslovakiya, Ruminiya va Bolgariya kabi mamlakatlarda
kommunistik partiyalarni qo‘llab-quvvatlash va siyosiy nazoratni kuchaytirish
orqali Sovet Ittifoqi o‘z ta’sir doirasini mustahkamladi. Shu bilan birga, ularning
iqtisodiy tizimi markazlashgan sotsialistik modelga asoslandi, bu esa Sovet
Ittifoqining global maydondagi strategik mavqeini oshirdi.
Sovet Ittifoqining javob choralaridan biri Varshava shartnomasining kelib
chiqishi edi. Bu harbiy-siyosiy ittifoq Sharqiy Yevropa davlatlarini birlashtirib,
G‘arbiy blokning kuchayishiga qarshi barqaror himoya tizimini yaratdi. Shu tariqa,
Marshall rejasining amalga oshirilishi va Sovet Ittifoqining javob harakatlari ikki
yirik blokning shakllanishiga olib keldi: AQSh yetakchiligidagi G‘arbiy
kapitalistik blok va Sovet Ittifoqi boshchiligidagi Sharqiy sotsialistik blok. Bu
bloklar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va harbiy raqobat Sovuq urushning dastlabki
bosqichini belgiladi.
Marshall rejasining ijtimoiy va siyosiy ta’siri ham katta bo‘ldi. Yevropa
davlatlarida aholining turmush darajasi oshdi, iqtisodiy barqarorlik tiklandi va
demokratik institutlar mustahkamlandi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi tomonidan
qo‘llab-quvvatlangan sotsialistik tizim sharqiy Yevropada siyosiy va iqtisodiy
muvozanatni saqlashga harakat qildi. Bu ikki qarama-qarshi yondashuv dunyo
mamlakatlari o‘rtasidagi global siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlarni kuchaytirdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda global siyosiy maydonning
taranglashishi, Marshall rejasi va Sovet Ittifoqining javob harakatlari Sovuq
urushning boshlanishida asosiy omillar sifatida namoyon bo‘ldi. Bu jarayonlar
nafaqat Yevropada, balki boshqa mintaqalarda ham strategik o‘zgarishlarga olib
keldi. Masalan, Osiyo va Afrika davlatlari yangi mustaqil siyosiy tizimlarni
shakllantirishda ikki yirik blokning ta’sirini hisobga olishga majbur bo‘ldi. Shu
tariqa, Sovuq urushning dastlabki bosqichida global siyosiy maydon ikki yirik
11

kuch o‘rtasidagi raqobat va ziddiyatlar bilan belgilanib, keyingi o‘n yilliklar uchun
poydevor yaratdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda Sovuq urushning dastlabki
bosqichi nafaqat iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar, balki harbiy-strategik raqobat
bilan ham belgilanadi. 1945-yilda AQShning Xirosima va Nagasaki shaharlariga
atom bombasi tashlanishi nafaqat urushni tugatdi, balki yangi global qurol
poygasining boshlanishiga asos soldi. Sovet Ittifoqi bu voqeani o‘z xavfsizligiga
tahdid sifatida qabul qilib, atom dasturini tezlashtirdi. Shu tariqa, ikki yirik davlat
o‘rtasidagi yadroviy qurollanish poygasi Sovuq urushning boshlanishida eng
muhim omillardan biriga aylandi 5
.
Yadroviy qurollanish ikki blok o‘rtasidagi harbiy strategiyani tubdan
o‘zgartirdi. Endilikda davlatlar o‘z siyosiy va diplomatik qarorlarini nafaqat
iqtisodiy va ideologik, balki harbiy potentsialga asoslab qabul qilgan. AQShning
atom quroli va Sovet Ittifoqining javob harakatlari global xavfsizlik tizimida
muvozanatni saqlashning yangi mexanizmlarini talab qildi. Shu bilan birga,
yadroviy qurollanish dunyo mamlakatlarini harbiy poygada faol ishtirok etishga
majbur qildi va boshqa davlatlar ham strategik qarorlarini shu omilga muvofiq
qabul qila boshladi.
Sovuq urushning dastlabki bosqichida harbiy raqobatning boshqa jihatlari
ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘rtasida “proxy wars”
yoki vakil urushlar konsepsiyasi shakllana boshladi. Bu konsepsiyaga ko‘ra, ikki
yirik kuch o‘zaro to‘g‘ridan-to‘g‘ri urushga kirishmay, boshqa davlatlar va
mintaqalarda o‘z ta’sirini kuchaytirish orqali raqobatni davom ettirdi. Shu
jarayonda Koreya yarim orolida 1950–1953-yillarda yuz bergan urush, G‘arbiy va
Sharqiy Yevropada siyosiy harakatlar va boshqa mintaqaviy mojarolar ikki blok
o‘rtasidagi harbiy-strategik raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi.
Bu davrda harbiy-strategik raqobatning asosiy elementlaridan biri ham
harbiy texnologiyalar va razvedka tizimining rivojlanishi edi. AQSh va Sovet
Ittifoqi o‘zlarining harbiy qudratini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalar,
5
Yoqubov S. R. Dunyo mamlakatlari va Sovuq urush siyosati. Toshkent, 2021, 77–134-betlar.
12

harbiy sanoat va razvedka tizimlariga katta sarmoya kiritdi. Shu bilan birga,
kosmik texnologiyalar, radar tizimlari va raketa dasturlari rivojlantirildi. Bu esa
ikki blok o‘rtasidagi strategik raqobatni faqat yer yuzida emas, balki kosmik va
havo hududida ham kuchaytirdi.
Sovuq urushning dastlabki bosqichida harbiy raqobatning yana bir jihati
diplomatik aloqalar bilan bog‘liq edi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘z harbiy
strategiyalarini diplomatik siyosat bilan uyg‘unlashtirdi. NATO tashkil etilishi
(1949-yil) va Varshava shartnomasi (1955-yil) ushbu davrda harbiy-strategik
muvozanatni ta’minlashga qaratilgan asosiy mexanizmlar sifatida paydo bo‘ldi.
NATO G‘arbiy Yevropaning kapitalistik mamlakatlarini birlashtirib, Sovet
Ittifoqining potentsial harbiy tahdidiga qarshi turish vazifasini bajargan bo‘lsa,
Varshava shartnomasi Sharqiy Yevropadagi sotsialistik davlatlarni birlashtirib,
G‘arbiy blokning siyosiy va harbiy strategiyasiga javob berdi. Shu tarzda, ikki blok
o‘rtasidagi harbiy-strategik raqobat Sovuq urushning dastlabki bosqichini
belgilovchi eng muhim jarayonlardan biri sifatida namoyon bo‘ldi.
Bundan tashqari, yadroviy qurollanish va harbiy raqobat butun dunyo
mamlakatlarini o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shu davrda
Hindiston, Pokiston, Yevropaning turli davlatlari va boshqa yangi mustaqil bo‘lgan
mamlakatlar global siyosiy maydonda o‘z pozitsiyalarini aniqlashga harakat qildi.
Bu esa Sovuq urushning faqat ikki yirik kuch o‘rtasidagi raqobat emas, balki butun
dunyo miqyosida murakkab strategik o‘zaro harakatlar tizimi ekanligini ko‘rsatdi.
Sovuq urushning dastlabki bosqichida global siyosiy muvozanatni
shakllantirishda boshqa mamlakatlar va mintaqaviy voqealar ham muhim rol
o‘ynadi. 1945–1955-yillarda Yevropa, Osiyo va boshqa mintaqalarda yuzaga
kelgan siyosiy va iqtisodiy jarayonlar ikki yirik blokning o‘zaro harakatini yanada
murakkablashtirdi. Shu davrda ko‘plab yangi mustaqil davlatlar paydo bo‘lib, ular
ikki blok o‘rtasida o‘z pozitsiyasini aniqlashga intildi. Bu jarayonlar Sovuq
urushning faqat ikki yirik davlat – AQSh va Sovet Ittifoqi – o‘rtasidagi raqobat
emas, balki global siyosiy tizimdagi murakkab o‘zaro harakatlar tizimi ekanligini
ko‘rsatdi.
13

Yevropada Sovuq urushning dastlabki bosqichida siyosiy va iqtisodiy
muvozanat muhim ahamiyatga ega edi. Germaniya urushdan keyingi bo‘linishi va
Berlinning ikki qismga ajralishi G‘arbiy va Sharqiy bloklar o‘rtasidagi kuchlar
muvozanatini aniqladi. G‘arbiy Berlin kapitalistik tizimni mustahkamlash, Sharqiy
Berlin esa sotsialistik nazoratni kuchaytirish uchun markaziy nuqta bo‘ldi. Shu
tarzda Yevropaning geografik va siyosiy joylashuvi Sovuq urushning
boshlanishida ikki blok o‘rtasidagi strategik poydalarni belgiladi. Shu bilan birga,
Fransiya, Buyuk Britaniya va Italiya kabi davlatlar G‘arbiy blok tarkibida o‘z
siyosiy va harbiy strategiyalarini shakllantirdi, bu esa global siyosiy
muvozanatning kuchayishiga xizmat qildi 6
.
Osiyo mintaqasi ham Sovuq urushning boshlanishida muhim ahamiyat kasb
etdi. 1949-yilda Xitoyda kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao
Tszedunning yetakchiligida Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Bu voqea Sovet
Ittifoqining ta’sirini kengaytirdi va Sharqiy Osiyo mintaqasida strategik raqobatni
kuchaytirdi. Shu bilan birga, Koreya yarim orolida 1950–1953-yillarda yuz bergan
urush ikki blok o‘rtasidagi harbiy va siyosiy raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi.
Bu mintaqaviy mojarolar global siyosiy tizimdagi muvozanatni saqlashda boshqa
davlatlarni ham faol harakat qilishga majbur qildi.
Shuningdek, Sovuq urushning dastlabki bosqichida Afrika va Yaqin Sharq
mintaqalari ham global siyosiy muvozanatga ta’sir ko‘rsatdi. Shu davrda ko‘plab
mustamlaka davlatlar mustaqillikka erishib, o‘z siyosiy yo‘nalishini aniqlashga
harakat qildi. Ushbu jarayonlar ikki yirik blokning strategik manfaatlarini hisobga
olishni talab qildi, chunki yangi mustaqil davlatlar iqtisodiy, siyosiy va harbiy
jihatdan global kuchlar bilan hamkorlik qilishi mumkin edi. Shu tarzda, mintaqaviy
voqealar va yangi davlatlarning roli Sovuq urushning dastlabki bosqichida global
siyosiy muvozanatni shakllantirishda muhim omil bo‘ldi.
Yadroviy qurollanish va harbiy-strategik raqobat boshqa mamlakatlar uchun
signal sifatida xizmat qildi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘zlarining yadroviy qurollari
va harbiy strategiyalarini dunyo mamlakatlariga ko‘rsatdi, bu esa ularni o‘z
6
Toshpo‘latov A. Z. Siyosiy tarix va strategik raqobat. Toshkent, 2017, 101–155-betlar.
14

pozitsiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shu bilan birga, yangi
ittifoqlar, diplomatik aloqalar va harbiy tashkilotlar (NATO va Varshava
shartnomasi) global xavfsizlik tizimida muvozanatni ta’minlashga xizmat qildi. Bu
jarayonlar Sovuq urushning faqat ikki yirik davlat o‘rtasidagi raqobat emas, balki
butun dunyo miqyosidagi strategik harakatlar tizimi ekanligini ochiq ko‘rsatdi.
1.3. Sovuq urushning iqtisodiy va siyosiy ta’siri
Sovuq urushning o‘n yilliklarida dunyo mamlakatlari ikki yirik harbiy-
siyosiy blokga bo‘linib, global siyosiy muvozanatni belgilashda faol ishtirok etdi.
G‘arbiy blokning markaziy nuqtasi Amerika Qo‘shma Shtatlari bo‘lib, u
kapitalistik iqtisodiy tizimni himoya qilish va dunyo miqyosida demokratik
institutlarni mustahkamlashga harakat qildi. Sovet Ittifoqi boshchiligidagi Sharqiy
blok esa sotsialistik tizimni kengaytirish, o‘z ta’sir doirasini mustahkamlash va
kapitalistik blokning siyosiy hamda iqtisodiy harakatlariga qarshi turish
strategiyasini ishlab chiqdi. Shu tarzda, Sovuq urush davrida global siyosiy
maydon ikki markaziy kuchning o‘zaro raqobati asosida shakllandi.
G‘arbiy blokning asosiy strategiyasi iqtisodiy va harbiy kuchni
uyg‘unlashtirishga qaratilgan edi. 1949-yilda NATO (Shimoliy Atlantika
shartnomasi tashkiloti) tuzilishi G‘arbiy Yevropa davlatlarini birlashtirib, Sovet
Ittifoqining potentsial harbiy tahdidiga qarshi mustahkam himoya tizimini yaratdi.
AQShning harbiy qudrati va iqtisodiy yordami G‘arbiy Yevropa mamlakatlarini
kapitalistik tizim bilan integratsiya qilishga xizmat qildi. Shu bilan birga, Marshall
rejasi orqali G‘arbiy Yevropaga ko‘rsatilgan iqtisodiy yordam nafaqat iqtisodiy
tiklanish, balki siyosiy barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat qildi. Shu tarzda
G‘arbiy blok Sovuq urushning dastlabki bosqichlarida global maydonda o‘z
strategik pozitsiyasini mustahkamladi 7
.
Sharqiy blokning strategiyasi esa Sovet Ittifoqining siyosiy va ideologik
ta’sirini kengaytirishga qaratilgan edi. Sharqiy Yevropada kommunistik
partiyalarni qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiy tizimni markazlashgan sotsialistik
7
Islomov K. N. Global siyosiy jarayonlar va Sovuq urush. Toshkent, 2020, 44–92-betlar.
15

modelga asoslash va harbiy hamkorlikni kuchaytirish orqali Sovet Ittifoqi o‘z ta’sir
doirasini mustahkamladi. 1955-yilda tashkil etilgan Varshava shartnomasi Sharqiy
Yevropa davlatlarini birlashtirib, G‘arbiy blokning harbiy va siyosiy harakatlariga
qarshi barqaror tizim yaratdi. Shu tariqa, Sharqiy va G‘arbiy bloklar nafaqat
siyosiy va iqtisodiy, balki harbiy strategiyalar orqali dunyo siyosatida o‘z
pozitsiyalarini belgilashga harakat qildi.
Sovuq urush davrida boshqa mintaqaviy davlatlar ham ikki blok o‘rtasida
strategik pozitsiyalarini aniqlashga majbur bo‘ldi. Xitoyda 1949-yilda
kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao Tszedunning yetakchiligida
Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Bu voqea Sharqiy Osiyo mintaqasida
strategik muvozanatni o‘zgartirdi va Sovet Ittifoqining global ta’sirini kuchaytirdi.
Shu bilan birga, Koreya yarim orolidagi urush (1950–1953) ikki blok o‘rtasidagi
harbiy va siyosiy raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi. Ushbu voqealar global
siyosiy tizimdagi muvozanatni shakllantirishga va boshqa davlatlarning strategik
yo‘nalishlarini aniqlashga xizmat qildi.
Afrika va Yaqin Sharq mintaqalari ham Sovuq urush davrida ikki blok
o‘rtasida muhim maydon bo‘ldi. Shu davrda ko‘plab mustamlaka davlatlar
mustaqillikka erishib, o‘z siyosiy yo‘nalishini belgilashga harakat qildi. Bu
jarayonlar ikki yirik blokning strategik manfaatlarini hisobga olishni talab qildi,
chunki yangi davlatlar iqtisodiy, siyosiy va harbiy jihatdan global kuchlar bilan
hamkorlik qilishi mumkin edi. Shu tariqa, mintaqaviy voqealar va yangi mustaqil
davlatlarning roli Sovuq urushning dastlabki bosqichida global siyosiy
muvozanatni shakllantirishda muhim omil bo‘ldi.
Siyosiy bloklarga bo‘linishning yana bir jihati madaniy va ideologik ta’sir
bilan bog‘liq edi. G‘arbiy blokning davlatlari demokratik institutlarni
mustahkamlash, erkin bozor iqtisodiyotini rivojlantirish va kapitalistik madaniyatni
kengaytirishga intildi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi boshchiligidagi Sharqiy blok
sotsialistik ideologiyani targ‘ib qilish, markazlashgan iqtisodiy tizimni
mustahkamlash va o‘z siyosiy modelini dunyo bo‘ylab kengaytirishga harakat
qildi. Shu tarzda, ikki blok o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy raqobat global
16

miqyosda kuchaydi va dunyo mamlakatlari bu bloklarga qarab o‘z strategiyalarini
shakllantirishga majbur bo‘ldi 8
.
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari ikki yirik blok – G‘arbiy
kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasida nafaqat harbiy, balki iqtisodiy va
siyosiy raqobat markazida joylashdi. G‘arbiy blokning iqtisodiy strategiyasi
Marshall rejasi orqali amalga oshirildi. Bu reja nafaqat Yevropa mamlakatlarining
iqtisodiy tiklanishini ta’minlashga, balki ularni kapitalistik tizim bilan integratsiya
qilishga qaratilgan edi. Shu tarzda G‘arbiy Yevropa davlatlari iqtisodiy
barqarorlikka erishdi va global siyosiy maydonda AQSh bilan hamkorlik qiladigan
muhim strategik o‘yinchilar sifatida paydo bo‘ldi.
Sharqiy blok esa iqtisodiy va siyosiy raqobatni o‘z strategik pozitsiyasini
mustahkamlash uchun ishlatdi. Sovet Ittifoqi o‘z ta’sir doirasidagi mamlakatlarda
markazlashgan iqtisodiy tizimni shakllantirdi, kollektivlashtirish va davlat nazorati
orqali resurslarni boshqarishga e’tibor qaratdi. Bu yondashuv Sharqiy blokdagi
davlatlarning iqtisodiy mustaqilligini chekladi, ammo Sovet Ittifoqining global
strategik manfaatlarini ta’minlashga xizmat qildi. Shu tariqa, iqtisodiy raqobat ikki
blok o‘rtasidagi siyosiy va harbiy raqobatni qo‘llab-quvvatlaydigan muhim vosita
sifatida namoyon bo‘ldi.
Mintaqaviy mojarolar ham Sovuq urush davrida iqtisodiy va siyosiy
raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi. Xitoyning kommunistik inqilobdan keyingi
pozitsiyasi Sharqiy Osiyo mintaqasida strategik muvozanatni o‘zgartirdi. Shu bilan
birga, Koreya urushi (1950–1953) ikki blok o‘rtasidagi harbiy va siyosiy
raqobatning keskin namoyishi bo‘ldi. Bu urush global siyosiy tizimdagi
muvozanatni saqlashga intilgan boshqa davlatlarni ham faol harakat qilishga
majbur qildi. Hindiston, Pokiston va Yaqin Sharqdagi boshqa davlatlar o‘z
pozitsiyalarini aniqlash uchun ikki blokning siyosiy va iqtisodiy ta’sirini hisobga
olishga majbur bo‘ldi. Shu tariqa, mintaqaviy mojarolar Sovuq urushning global
xaritasida muhim rol o‘ynadi.
8
Rahmatov M. Q. XX asr jahon siyosiy munosabatlari. Toshkent, 2019, 33–88-betlar.
17

Siyosiy raqobatning boshqa jihati diplomatik strategiyalar bilan bog‘liq edi.
AQSh va Sovet Ittifoqi o‘z siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini diplomatik aloqalar
bilan uyg‘unlashtirdi. NATO va Varshava shartnomasi kabi harbiy tashkilotlar
orqali harbiy muvozanatni saqlashga intildi. Shu bilan birga, ikki blokning
diplomatik harakatlari boshqa davlatlarning siyosiy qarorlarini shakllantirishga
ta’sir qildi. Bu jarayonlar Sovuq urushning dastlabki bosqichida global siyosiy
tizimni murakkablashtirdi va ikki blokning strategik harakatlarini yanada
qiyinlashtirdi.
Iqtisodiy raqobatning boshqa jihati resurslar va savdo yo‘llari bilan bog‘liq
edi. G‘arbiy blokning davlatlari kapitalistik iqtisodiy tizimni mustahkamlash va o‘z
hududlarida sanoat va savdo infratuzilmasini rivojlantirishga intildi. Shu bilan
birga, Sharqiy blokning davlatlari markazlashgan iqtisodiy tizim orqali resurslarni
boshqarib, global siyosiy raqobatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi. Shu tariqa,
iqtisodiy raqobat ikki blok o‘rtasidagi siyosiy va harbiy raqobatni
mustahkamlovchi vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek, Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari ideologik ta’sirga
ham duch keldi. G‘arbiy blok demokratik va kapitalistik qadriyatlarni targ‘ib qilsa,
Sharqiy blok sotsialistik va kommunistik ideologiyani kengaytirishga harakat qildi.
Bu ideologik raqobat boshqa davlatlarni o‘z siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishlarini
tanlashga majbur qildi. Shu bilan birga, ideologik ta’sir global siyosiy muvozanatni
shakllantirishda muhim rol o‘ynadi, chunki ikki blok o‘rtasidagi raqobat nafaqat
harbiy, balki siyosiy, iqtisodiy va madaniy maydonda ham davom etdi.
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari faqat ikki yirik blok – G‘arbiy
kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasida joylashib qolgan emas, balki neytral
va mustaqil siyosiy yo‘nalish tutgan davlatlar ham muhim rol o‘ynadi. Ushbu
davlatlar o‘z strategik pozitsiyasini aniqlashda ikki blokning siyosiy va harbiy
raqobatini hisobga oldi, shu bilan birga, global muvozanatni saqlashga hissa
qo‘shdi. Masalan, Shvetsiya, Avstriya, Yugoslaviya va Finlyandiya kabi davlatlar
neytral siyosatni tanlab, Sovuq urush davrida o‘z mustaqil tashqi siyosatini
yuritishga intildi. Shu orqali ular ikki blok o‘rtasidagi kuchlar muvozanatini
18

saqlashga yordam berdi va global siyosiy tizimdagi murakkab vaziyatda o‘z
xavfsizligini ta’minladi 9
.
Neytral davlatlarning roli global siyosiy muvozanatni shakllantirishda ko‘p
jihatdan iqtisodiy va diplomatik vositalar orqali namoyon bo‘ldi. Shu davrda bu
davlatlar ikki blokning iqtisodiy hamda harbiy tashabbuslariga bevosita qarshi
chiqmasdan, balki iqtisodiy aloqalar va diplomatik muzokaralar orqali o‘z
manfaatlarini himoya qildi. Masalan, Shvetsiya o‘zining sanoat va savdo
sohalarida G‘arbiy blok bilan yaqin hamkorlik qilsa-da, Sharqiy blok bilan ham
iqtisodiy aloqalarni davom ettirdi. Shu tarzda neytral davlatlar ikki blok o‘rtasidagi
raqobatning o‘zaro ta’sirini muvozanatlashga xizmat qilgan vosita sifatida
namoyon bo‘ldi.
Sovuq urush davrida neytral davlatlar siyosiy strategiyalarini
shakllantirishda global xavfsizlik masalalarini hisobga oldi. Ular yadroviy
qurollanish, harbiy bloklarning kuchayishi va ikki blok o‘rtasidagi strategik
raqobatni o‘rganib, o‘z siyosiy va diplomatik pozitsiyalarini aniqladi. Shu bilan
birga, neytral davlatlar global siyosiy tizimdagi o‘zaro muvozanatni
mustahkamlashga harakat qildi. Ularning siyosiy pozitsiyasi ikki blokning keskin
raqobatida muhim tampon zonasi vazifasini bajarib, global mojarolarning avj
olishini oldini olishga yordam berdi.
Shuningdek, Sovuq urush davrida yangi mustaqil davlatlar ham global
siyosiy muvozanatning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Hindiston, Pokiston,
Eron va boshqa yangi mustaqil davlatlar ikki blok o‘rtasidagi strategik raqobatni
hisobga olgan holda siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishlarini belgiladi. Ularning
harakati nafaqat o‘z hududiy xavfsizligini ta’minlashga xizmat qildi, balki global
siyosiy tizimda ikki blokning strategik harakatlarini muvozanatlashga yordam
berdi. Shu tariqa, neytral va yangi mustaqil davlatlar Sovuq urush davrida global
siyosiy muvozanatni shakllantirishda muhim vosita bo‘ldi.
9
Sobirov D. T. Harbiy raqobat va yadroviy qurollanish tarixi. Toshkent, 2021, 60–117-betlar.
19

II. BOB. SOVUQ URUSH DAVRIDA DUNYO
MAMLAKATLARINING O‘ZARO MUNOSABATLARI
2.1. AQSh va Sovet Ittifoqi strategiyasi
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari nafaqat siyosiy va harbiy raqobat
markazida, balki iqtisodiy raqobat maydonida ham ikki yirik blok – G‘arbiy
kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasida joylashdi. Bu davrda iqtisodiy
strategiyalar global siyosiy maydonni shakllantirishda muhim omil sifatida
namoyon bo‘ldi. G‘arbiy blok, xususan Amerika Qo‘shma Shtatlari, kapitalistik
iqtisodiy tizimni kengaytirish va o‘z iqtisodiy ta’sirini dunyo bo‘ylab
mustahkamlashga intildi. Shu maqsadda G‘arbiy Yevropaning iqtisodiy
tiklanishini ta’minlash va blokning siyosiy barqarorligini mustahkamlash uchun
Marshall rejasi ishlab chiqildi. Ushbu reja orqali AQSh o‘z iqtisodiy qudratini
global siyosiy tizimni shakllantirishda samarali vosita sifatida ishlatdi 10
.
Sharqiy blokning iqtisodiy strategiyasi esa Sovet Ittifoqi tomonidan
markazlashgan sotsialistik iqtisodiy tizim asosida qurildi. Sovet Ittifoqi o‘z ta’sir
doirasidagi mamlakatlarda kollektivlashtirish va markazlashgan nazorat orqali
resurslarni boshqarishga harakat qildi. Bu yondashuv Sharqiy blokdagi
mamlakatlarning iqtisodiy mustaqilligini cheklagan bo‘lsa-da, Sovet Ittifoqining
global siyosiy va strategik manfaatlarini ta’minlashga xizmat qildi. Shu tarzda,
iqtisodiy raqobat ikki blok o‘rtasidagi siyosiy va harbiy raqobatni qo‘llab-
quvvatlovchi asosiy omil sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobatning yana bir muhim jihati savdo,
resurslar va texnologiya raqobati edi. G‘arbiy blok davlatlari sanoat va texnologik
rivojlanishga katta e’tibor qaratib, dunyo bo‘ylab savdo va investitsiya aloqalarini
kengaytirdi. Shu bilan birga, Sharqiy blok davlatlari resurslarni markazlashgan
boshqaruv orqali iqtisodiy va siyosiy raqobatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi.
Bu jarayon global iqtisodiy tizimni ikki blokning strategik harakatlariga
10
Karimova N. F. Diplomatiya va xalqaro tashkilotlar tarixi. Toshkent, 2018, 29–80-betlar.
20

moslashishga majbur qildi va boshqa davlatlarni o‘z iqtisodiy siyosatlarini qayta
ko‘rib chiqishga undadi.
Mintaqaviy iqtisodiy o‘zaro ta’sirlar ham Sovuq urush davrida muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi. Xitoyning kommunistik inqilobdan keyingi iqtisodiy
siyosati Sharqiy Osiyo mintaqasida Sovet Ittifoqining iqtisodiy va strategik
ta’sirini kuchaytirdi. Shu bilan birga, Koreya urushi (1950–1953) va boshqa
mintaqaviy mojarolar ikki blok o‘rtasidagi iqtisodiy va siyosiy raqobatni
keskinlashtirdi. Shu tarzda, global iqtisodiy raqobat nafaqat G‘arb va Sharqiy
bloklar o‘rtasida, balki mintaqaviy darajada ham o‘z namoyishini topdi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy strategiyalar siyosiy va diplomatik vositalar
bilan uyg‘unlashtirildi. G‘arbiy blok davlatlari iqtisodiy kuchini siyosiy ta’sir
vositasi sifatida ishlatib, boshqa mamlakatlarni kapitalistik tizimga jalb qildi.
Sharqiy blok esa iqtisodiy resurslarni o‘z nazoratida ushlab, blok ichidagi siyosiy
va harbiy hamkorlikni mustahkamladi. Shu tarzda, iqtisodiy raqobat global siyosiy
va harbiy muvozanatni shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek, Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobatning ilmiy-texnik
rivojlanishga ta’siri ham katta bo‘ldi. G‘arbiy blokning sanoat va ilmiy salohiyati,
shu jumladan kosmik va harbiy texnologiyalar, global iqtisodiy tizimda o‘z
pozitsiyasini mustahkamlashga xizmat qildi. Sharqiy blok esa ilmiy-texnik
salohiyatini rivojlantirish orqali iqtisodiy va strategik raqobatni kuchaytirdi. Shu
tarzda, iqtisodiy va ilmiy-texnik raqobat Sovuq urush davrida global muvozanatni
belgilovchi asosiy omilga aylandi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobat nafaqat G‘arbiy va Sharqiy bloklar
o‘rtasida, balki mintaqaviy darajada ham o‘z ifodasini topdi. Har bir mintaqa o‘z
strategik resurslari, sanoat va savdo imkoniyatlarini hisobga olib, ikki blokning
iqtisodiy ta’siridan foydalangan holda o‘z pozitsiyasini belgilashga harakat qildi.
Shu tarzda, Yevropa, Osiyo, Afrika va Yaqin Sharq mintaqalari Sovuq urush
davrida global iqtisodiy tizimdagi o‘z o‘rnini aniqlashga intildi.
Yevropada iqtisodiy raqobatning eng yorqin ko‘rinishi Germaniya va
Fransiya kabi mamlakatlar iqtisodiy tiklanish jarayonida namoyon bo‘ldi. G‘arbiy
21

Yevropa davlatlari Marshall rejasi yordamida sanoat va infratuzilmani rivojlantirdi,
bu esa ularni kapitalistik tizimga yaqinlashtirdi va G‘arbiy blokning iqtisodiy
ta’sirini kuchaytirdi. Shu bilan birga, Sharqiy Yevropa mamlakatlari Sovet
Ittifoqining iqtisodiy strategiyasiga muvofiq kollektivlashtirish va markazlashgan
resurs boshqaruvini amalga oshirdi. Bu jarayon ikki blok o‘rtasida iqtisodiy
raqobatni yanada keskinlashtirdi va mintaqaviy iqtisodiy muvozanatni
shakllantirishga xizmat qildi 11
.
Osiyo mintaqasida ham iqtisodiy raqobat o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ldi.
1949-yilda Xitoyda kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao Tszedunning
yetakchiligida Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Bu voqea Sharqiy Osiyoda
Sovet Ittifoqining iqtisodiy ta’sirini kuchaytirdi va global iqtisodiy tizimdagi
raqobatni kengaytirdi. Shu bilan birga, Koreya urushi (1950–1953) mintaqaviy
iqtisodiy va strategik raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi. Bu urush ikki blok
o‘rtasidagi iqtisodiy va harbiy hamkorlikning muhim vositasi sifatida mintaqaviy
davlatlarni o‘z pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi.
Afrika va Yaqin Sharq mintaqalarida iqtisodiy raqobat ko‘proq resurslar va
savdo yo‘llari bilan bog‘liq edi. Shu davrda ko‘plab mustamlaka davlatlar
mustaqillikka erishib, o‘z iqtisodiy yo‘nalishlarini belgilashga intildi. Bu
jarayonlar ikki blokning strategik manfaatlarini hisobga olishni talab qildi, chunki
yangi mustaqil davlatlar iqtisodiy va siyosiy jihatdan global kuchlar bilan
hamkorlik qilishi mumkin edi. Shu tariqa, mintaqaviy iqtisodiy raqobat Sovuq
urushning global xaritasida muhim rol o‘ynadi va dunyo mamlakatlarini o‘z
strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy hamkorlik tizimlari ham mintaqaviy iqtisodiy
raqobatning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. G‘arbiy blok davlatlari o‘z
iqtisodiy hamkorligini kengaytirish orqali global bozorlarni nazorat qilishga intildi.
Shu bilan birga, Sharqiy blok mamlakatlari resurslarni markazlashgan nazorat
orqali blok ichidagi iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirdi. Bu jarayon ikki blok
11
Qodirov A. A. Sovuq urushning mintaqaviy ta’siri. Toshkent, 2020, 49–98-betlar.
22

o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirdi, shuningdek, mintaqaviy iqtisodiy barqarorlikni
saqlashga xizmat qildi.
Iqtisodiy raqobatning yana bir jihati texnologik va sanoat salohiyat bilan
bog‘liq edi. G‘arbiy blokning davlatlari ilmiy-texnik rivojlanish va sanoat
quvvatini oshirish orqali o‘z iqtisodiy ta’sirini kengaytirdi. Shu bilan birga,
Sharqiy blok davlatlari ham ilmiy va texnik salohiyatni rivojlantirish orqali
iqtisodiy raqobatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi. Shu tarzda, iqtisodiy va
texnologik raqobat global iqtisodiy tizimda ikki blok o‘rtasidagi muvozanatni
saqlashga xizmat qildi.
Shuningdek, iqtisodiy raqobatning mintaqaviy namoyishlari siyosiy va
diplomatik strategiyalar bilan chambarchas bog‘liq edi. Davlatlar o‘z iqtisodiy
strategiyalarini siyosiy qarorlar va diplomatik hamkorlik bilan uyg‘unlashtirdi. Shu
tarzda, iqtisodiy raqobat mintaqaviy va global siyosiy muvozanatni
shakllantirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobat nafaqat resurslar, savdo va
texnologiyalar orqali, balki ideologik va strategik jihatdan ham namoyon bo‘ldi.
G‘arbiy blok, xususan Amerika Qo‘shma Shtatlari, kapitalistik iqtisodiy tizimni
kengaytirish va uni global maydonda mustahkamlash orqali siyosiy hamda
strategik ta’sirini kuchaytirdi. Bu yondashuv nafaqat iqtisodiy salohiyatni
oshirishga, balki dunyo bo‘ylab demokratik qadriyatlarni targ‘ib qilishga ham
qaratilgan edi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi va Sharqiy blokning markazlashgan
sotsialistik iqtisodiy tizimi o‘z hududidagi mamlakatlarni iqtisodiy jihatdan nazorat
qilib, Sharqiy blokning siyosiy va strategik pozitsiyasini mustahkamlashga xizmat
qildi. Shu tarzda, iqtisodiy raqobat ikki blok o‘rtasidagi siyosiy va harbiy
raqobatning muhim qo‘shimchasi sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobatning ideologik ta’siri ham katta edi.
G‘arbiy blokning kapitalistik davlatlari bozor iqtisodiyoti va demokratik
institutlarni targ‘ib qilish orqali o‘z iqtisodiy va siyosiy modelini boshqa
davlatlarga namoyish etdi. Shu bilan birga, Sharqiy blok davlatlari o‘zining
sotsialistik iqtisodiy tizimi va markazlashgan resurs boshqaruvi orqali ideologik
23

raqobatni kuchaytirdi. Bu raqobat yangi mustaqil davlatlar va neytral davlatlarni
o‘z iqtisodiy va siyosiy pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi. Shu tarzda,
iqtisodiy raqobat nafaqat resurslar va savdo maydonida, balki ideologik maydonda
ham global muvozanatni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Mintaqaviy jihatdan iqtisodiy raqobat ikki blokning strategik harakatlarini
qo‘llab-quvvatladi. Masalan, Yevropa mintaqasida Marshall rejasi G‘arbiy
blokning iqtisodiy va siyosiy ta’sirini mustahkamlashga xizmat qildi, Sharqiy
Yevropada esa Sovet Ittifoqining iqtisodiy resurslarni markazlashgan boshqaruvi
blok ichidagi strategik va siyosiy barqarorlikni ta’minladi. Shu bilan birga, Osiyo
mintaqasida Xitoyning sotsialistik iqtisodiy modeli Sharqiy Osiyo strategik
muvozanatini o‘zgartirdi va Koreya urushi kabi mintaqaviy mojarolar orqali
iqtisodiy va siyosiy raqobatning yangi yo‘nalishlarini belgiladi 12
.
Sovuq urush davrida yangi mustaqil davlatlar va neytral davlatlar iqtisodiy
raqobatning global strategik ta’sirini hisobga oldi. Ular o‘z iqtisodiy yo‘nalishlarini
ikki blokning siyosiy va iqtisodiy ta’siridan mustaqil belgilashga harakat qildi.
Masalan, Hindiston va Pokiston o‘z iqtisodiy siyosatini neytral pozitsiyada
shakllantirdi, shu bilan birga G‘arbiy va Sharqiy blokning iqtisodiy resurslaridan
foydalanishga intildi. Shu tarzda, yangi mustaqil va neytral davlatlar Sovuq urush
davrida global iqtisodiy muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynadi.
Iqtisodiy raqobatning global strategik ta’siri ham Sovuq urushning
mintaqaviy va global xaritasida o‘z ifodasini topdi. G‘arbiy blokning iqtisodiy
strategiyasi orqali boshqa davlatlarni kapitalistik tizimga jalb qilish va Sharqiy
blokning markazlashgan iqtisodiy tizimi orqali o‘z ta’sir doirasini kengaytirish,
ikki blok o‘rtasidagi strategik muvozanatni shakllantirdi. Shu bilan birga, iqtisodiy
resurslar va texnologik salohiyat global siyosiy va harbiy raqobatning muhim
qo‘shimchasi sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek, iqtisodiy raqobat xalqaro tashkilotlar va savdo tizimlarida ham
aks etdi. G‘arbiy blokning davlatlari xalqaro iqtisodiy institutlar orqali o‘z ta’sirini
kuchaytirdi, masalan, Jahon Banki va Xalqaro Valyuta Fondi kabi tashkilotlar
12
Yo‘ldoshev O. R. Xalqaro siyosat va strategik barqarorlik. Toshkent, 2019, 72–121-betlar.
24

global kapitalistik tizimni mustahkamlashga xizmat qildi. Sharqiy blok esa
Comecon (Sharqiy Yevropa Iqtisodiy Hamkorligi) orqali blok ichidagi iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirdi. Shu tarzda, Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobat global
siyosiy va iqtisodiy tizimning barcha jabhalarida o‘z ifodasini topdi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobat ikki blokning siyosiy va strategik
maqsadlarini amalga oshirishda muhim vosita bo‘ldi. G‘arbiy blok, xususan AQSh,
kapitalistik iqtisodiy tizimni global miqyosda kengaytirish orqali siyosiy ta’sirini
oshirdi. Kapitalistik iqtisodiyotning rivojlanishi nafaqat resurs va savdo
maydonida, balki ideologik maydonda ham G‘arbiy blokning ustunligini
mustahkamlashga xizmat qildi. Shu bilan birga, Sharqiy blok o‘zining
markazlashgan sotsialistik iqtisodiy tizimi orqali blok ichidagi mamlakatlarning
iqtisodiy mustaqilligini nazorat qildi va Sovet Ittifoqining global strategik
manfaatlarini himoya qildi.
Mintaqaviy jihatdan iqtisodiy raqobat ikki blokning strategik pozitsiyasini
belgilashda muhim rol o‘ynadi. Yevropada Marshall rejasi yordamida G‘arbiy
blokning iqtisodiy ta’siri kuchaydi, Sharqiy Yevropada esa Sovet Ittifoqining
markazlashgan resurs boshqaruvi blok ichidagi siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni
saqlashga xizmat qildi. Shu bilan birga, Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalarida
iqtisodiy raqobat yangi mustaqil davlatlar va neytral davlatlarning siyosiy va
iqtisodiy pozitsiyalarini belgilashda muhim vosita bo‘ldi.
Global strategik ta’sir jihatidan iqtisodiy raqobat xalqaro tashkilotlar va
savdo tizimlarida ham o‘z ifodasini topdi. G‘arbiy blok davlatlari Jahon Banki va
Xalqaro Valyuta Fondi orqali kapitalistik tizimni kengaytirsa, Sharqiy blok
Comecon orqali o‘z iqtisodiy hamkorligini rivojlantirdi. Shu tarzda, iqtisodiy
raqobat Sovuq urush davrida nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va strategik
muvozanatni shakllantirishda asosiy vosita bo‘ldi.
2.2. Sovuq urushda boshqa mamlakatlarning roli
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari o‘rtasida harbiy raqobat siyosiy va
iqtisodiy raqobat bilan birga global maydonda muhim ahamiyat kasb etdi. Bu
25

davrda ikki yirik blok – G‘arbiy kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasidagi
strategik raqobat nafaqat siyosiy, balki harbiy va yadroviy qurollanish sohalarida
ham keskin namoyon bo‘ldi. Yadroviy qurollanish Sovuq urushning eng muhim
xususiyatlaridan biri bo‘lib, ikki blokning harbiy strategiyasini belgilashda asosiy
omil sifatida xizmat qildi. Shu bilan birga, harbiy raqobat boshqa davlatlarni o‘z
pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi va global xavfsizlikni shakllantirishda
muhim rol o‘ynadi 13
.
AQSh va NATO davlatlari G‘arbiy blokning strategik raqobatini
kuchaytirish maqsadida harbiy salohiyatni kengaytirishga intildi. Shu davrda
Amerika Qo‘shma Shtatlari yadroviy qurollar ishlab chiqarish va ularni strategik
joylashtirish orqali Sharqiy blokning harbiy salohiyatini muvozanatlashga harakat
qildi. Shu tarzda, yadroviy qurollanish G‘arbiy blok uchun nafaqat xavfsizlik, balki
siyosiy va diplomatik strategiya vositasi sifatida ham namoyon bo‘ldi. NATO
tashkiloti esa blok ichidagi hamkorlikni mustahkamlash va umumiy harbiy
strategiyani shakllantirish orqali G‘arbiy blokning global maydondagi kuchini
oshirdi.
Sharqiy blok, xususan Sovet Ittifoqi, o‘z hududidagi mamlakatlarda harbiy
resurslarni markazlashgan boshqaruv orqali strategik quvvatini oshirdi. Varshava
shartnomasi orqali Sovet Ittifoqi o‘z harbiy hamkorligini kengaytirdi va Sharqiy
Yevropadagi davlatlarning harbiy salohiyatini birlashtirdi. Shu bilan birga, Sovet
Ittifoqi yadroviy qurollanish bo‘yicha ham G‘arbiy blok bilan tenglashishga
harakat qildi, bu esa global yadroviy muvozanatni shakllantirishga xizmat qildi.
Shu tariqa, harbiy raqobat Sovuq urush davrida global strategik tizimning asosiy
tarkibiy qismiga aylandi.
Yadroviy qurollanishning mintaqaviy ta’siri ham muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Masalan, Yevropa va Osiyo mintaqalarida strategik raketa tizimlari va
harbiy bazalar ikki blok o‘rtasidagi kuchlar muvozanatini saqlashga xizmat qildi.
Koreya urushi va Yevropa mintaqasidagi siyosiy mojarolar harbiy raqobatning
mintaqaviy namoyishi bo‘ldi. Shu bilan birga, harbiy raqobat boshqa davlatlarning
13
Zokirov F. X. XX asrda jahon diplomatiyasi. Toshkent, 2017, 37–85-betlar.
26

siyosiy qarorlariga ham ta’sir ko‘rsatdi, chunki ularning xavfsizligi va iqtisodiy
barqarorligi ikki blokning strategik harakatlariga bog‘liq edi.
Sovuq urush davrida harbiy raqobatning yana bir jihati ilmiy-texnik
rivojlanish bilan bog‘liq edi. Yadroviy qurollar, raketa tizimlari, kosmik
texnologiyalar va sun’iy yo‘ldoshlar G‘arbiy va Sharqiy blokning harbiy
strategiyasini shakllantirdi. Bu esa ikki blokning global strategik raqobatini
kuchaytirdi va dunyo mamlakatlarini o‘z siyosiy va harbiy pozitsiyalarini qayta
ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shu tariqa, ilmiy-texnik yutuqlar harbiy raqobatning
asosiy omiliga aylandi va Sovuq urushning davomiyligini ta’minladi.
Sovuq urush davrida harbiy raqobat nafaqat global strategik darajada, balki
mintaqaviy darajada ham o‘z ifodasini topdi. Har bir mintaqa o‘zining siyosiy va
strategik pozitsiyasini hisobga olib, ikki blokning harbiy salohiyatini
muvozanatlashga intildi. Yevropa, Osiyo, Yaqin Sharq va boshqa mintaqalar ikki
blokning harbiy raqobatida markaziy maydon sifatida namoyon bo‘ldi. Shu tariqa,
harbiy raqobatning mintaqaviy namoyishi Sovuq urushning global xaritasini
shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Yevropa mintaqasida harbiy raqobatning markaziy elementi NATO va
Varshava shartnomasi bloklari o‘rtasidagi strategik muvozanat edi. NATO
davlatlari o‘z harbiy salohiyatini kuchaytirish orqali G‘arbiy blokning global
xavfsizligini ta’minladi. Shu bilan birga, Varshava shartnomasi Sharqiy Yevropada
Sovet Ittifoqining harbiy ta’sirini mustahkamladi. Bu ikki harbiy blokning
mintaqaviy strategiyalari Evropada yadroviy qurollanish va harbiy texnologiyalarni
rivojlantirishni rag‘batlantirdi. Shu tarzda, Yevropada mintaqaviy harbiy raqobat
global strategik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qildi.
Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalarida ham harbiy raqobat keskin namoyon
bo‘ldi. Koreya urushi (1950–1953) va Vetnam urushi (1955–1975) ikki blokning
mintaqaviy strategik raqobatining amaliy namoyishlari sifatida tarixda qolgan. Bu
urushlar nafaqat siyosiy va harbiy, balki iqtisodiy va diplomatik jihatdan ham ikki
blokning strategik ta’sirini kengaytirishga xizmat qildi. Shu bilan birga, Yaqin
Sharq mintaqasida neft resurslari va strategik savdo yo‘llari ikki blokning
27

mintaqaviy harbiy strategiyasini belgilashda muhim rol o‘ynadi. Shu tarzda,
mintaqaviy harbiy raqobat Sovuq urushning global siyosiy muvozanatini
shakllantirishga yordam berdi 14
.
Sovuq urush davrida yadroviy qurollanish mintaqaviy xavfsizlikni saqlashda
ham muhim vosita bo‘ldi. Har bir mintaqa ikki blokning yadroviy strategiyasini
hisobga olib, o‘z harbiy va siyosiy pozitsiyasini belgilashga majbur bo‘ldi.
Masalan, Yevropada strategik raketa tizimlari va atom qurollari G‘arbiy va Sharqiy
blok o‘rtasidagi kuchlar muvozanatini saqlashga xizmat qildi. Shu bilan birga,
Osiyo va Yaqin Sharq davlatlari ham yadroviy va harbiy texnologiyalarni
rivojlantirish orqali mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashga intildi. Shu tarzda, harbiy
raqobat global va mintaqaviy xavfsizlikni bir-biriga bog‘lab, Sovuq urushning
strategik barqarorligini ta’minladi.
Diplomatik ta’sir nuqtai nazaridan, harbiy raqobat xalqaro diplomatik
muzokaralar va bitimlar orqali ham ifodalandi. Yadroviy qurollanishni cheklashga
qaratilgan SALT (Strategic Arms Limitation Talks) va START (Strategic Arms
Reduction Treaty) kabi muzokaralar ikki blokning harbiy raqobatini
muvozanatlashga qaratilgan sa’y-harakatlar sifatida tarixda qoldi. Shu tarzda,
harbiy raqobat nafaqat mintaqaviy va global strategik tizimni shakllantirdi, balki
diplomatik yo‘l bilan kuchlar muvozanatini saqlashga yordam berdi.
Sovuq urush davrida harbiy raqobatning eng muhim jihatlaridan biri
texnologik va ilmiy sohalardagi yutuqlar bilan bog‘liq edi. Harbiy quvvatni
oshirish maqsadida G‘arbiy va Sharqiy blok davlatlari yangi texnologiyalarni
ishlab chiqishga intildi. Yadroviy qurollar, raketa tizimlari, kosmik dasturlar va
sun’iy yo‘ldoshlar har ikki blokning strategik salohiyatini oshirishda asosiy vosita
bo‘ldi. Shu tarzda, ilmiy-texnik rivojlanish harbiy raqobatning asosiy tarkibiy
qismiga aylandi va global xavfsizlikni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
G‘arbiy blok, xususan Amerika Qo‘shma Shtatlari, ilmiy va texnologik
salohiyatini kengaytirish orqali Sovet Ittifoqi bilan muvozanatni saqlashga intildi.
Kosmik texnologiyalar, masalan, sun’iy yo‘ldoshlar va raketa tizimlari, G‘arbiy
14
Ergashev T. S. Sovuq urush va dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi raqobat. Toshkent, 2021, 55–110-betlar.
28

blokning global strategik pozitsiyasini mustahkamlashda muhim vosita bo‘ldi. Shu
bilan birga, yadroviy qurollanish va strategik raketa tizimlari ikki blok o‘rtasidagi
muvozanatni saqlashga xizmat qildi. Har bir yangi texnologik yutuq global
xavfsizlikni belgilashda va ikki blok o‘rtasidagi kuchlar balansini saqlashda o‘ziga
xos ahamiyat kasb etdi.
Sharqiy blok ham ilmiy-texnik salohiyatini oshirish orqali G‘arbiy blok bilan
tenglashishga harakat qildi. Sovet Ittifoqi kosmik dasturlar va raketa tizimlarida
katta yutuqlarga erishdi, masalan, birinchi sun’iy yo‘ldoshning orbitaga chiqarilishi
va insonning kosmosga uchirilishi Sharqiy blokning strategik kuchini namoyish
qildi. Shu yutuqlar nafaqat harbiy, balki siyosiy va ideologik raqobatda ham
Sharqiy blokning obro‘sini oshirdi. Shu tarzda, harbiy raqobat texnologik va ilmiy
rivojlanish bilan chambarchas bog‘landi.
Sovuq urush davrida harbiy raqobatning texnologik ta’siri global
xavfsizlikka ham bog‘liq edi. Yadroviy qurollar va strategik raketa tizimlari har
ikki blok uchun qo‘rquv va barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida xizmat qildi.
Mutaxassislar “mutlaq yo‘qotish” (Mutually Assured Destruction) kontseptsiyasini
ishlab chiqib, yadroviy qurollarning mavjudligi har ikki blokni to‘g‘ri strategik
harakat qilishga majbur qildi. Shu tarzda, texnologik va ilmiy yutuqlar global
xavfsizlikni saqlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, bir vaqtning o‘zida strategik
raqobatni kuchaytirdi.
Mintaqaviy jihatdan, ilmiy-texnik yutuqlar harbiy va strategik barqarorlikni
shakllantirishda muhim vosita bo‘ldi. Yevropa va Osiyo mintaqalarida strategik
raketa bazalari va texnologik markazlar ikki blokning global pozitsiyasini
muvozanatlashga xizmat qildi. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar mintaqaviy
davlatlarning harbiy va siyosiy pozitsiyalarini belgilashda ham muhim rol o‘ynadi.
Har bir mintaqa o‘z texnologik va ilmiy salohiyatini oshirish orqali global va
mintaqaviy xavfsizlikni saqlashga harakat qildi 15
.
15
Normurodov B. J. Jahon tarixi: XX asrning strategik vaziyatlari. Toshkent, 2020, 41–96-betlar.
29

2.3. Sovuq urushning yakunlanishi va natijalari
Sovuq urush davrida diplomatik raqobat harbiy va iqtisodiy raqobat bilan
birga global siyosiy maydonda eng muhim omillardan biri bo‘ldi. G‘arbiy
kapitalistik blok va Sharqiy sotsialistik blok o‘rtasidagi diplomatik raqobat ikki
blokning strategik pozitsiyalarini aniqlash, global ta’sir doirasini kengaytirish va
yangi mustaqil davlatlarni o‘z tarafiga jalb qilishga qaratilgan edi. Diplomatik
raqobat nafaqat rasmiy muzokaralar, shartnomalar va konferentsiyalar orqali
amalga oshdi, balki bloklar o‘rtasidagi siyosiy shantaj, qo‘shma harbiy va iqtisodiy
loyihalar orqali ham o‘z ifodasini topdi. Shu tarzda, diplomatik raqobat Sovuq
urushning global xaritasida muhim strategik vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
G‘arbiy blok, xususan Amerika Qo‘shma Shtatlari, diplomatik yondashuv
orqali o‘z ta’sirini mustahkamlashga harakat qildi. NATO va boshqa xalqaro
tashkilotlar orqali G‘arbiy davlatlar birlashtirilib, Sharqiy blokning strategik
salohiyati muvozanatlashga harakat qilindi. Shu bilan birga, G‘arbiy blok yangi
mustaqil va neytral davlatlarni iqtisodiy va siyosiy jihatdan o‘z tarafiga jalb qilish
orqali global ta’sirini kengaytirdi. Diplomatik muzokaralar, iqtisodiy yordam
paketlari, savdo bitimlari va harbiy hamkorlik G‘arbiy blokning siyosiy
strategiyasining asosiy vositalari bo‘ldi.
Sharqiy blok, xususan Sovet Ittifoqi, diplomatik raqobatda o‘z
markazlashgan siyosiy tizimi va ideologik ta’siri orqali strategik pozitsiyasini
mustahkamladi. Varshava shartnomasi orqali Sharqiy Yevropa davlatlarini
birlashtirish, Comecon orqali iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish va yadroviy
qurollar bilan G‘arbiy blokning strategik harakatlariga javob qaytarish Sovet
Ittifoqining diplomatik raqobatdagi asosiy vositalari bo‘ldi. Shu bilan birga,
Sharqiy blok yangi mustaqil davlatlarni o‘z tarafiga jalb qilish va ideologik
ta’sirini kuchaytirishga intildi 16
.
Diplomatik raqobatning yana bir muhim jihati xalqaro tashkilotlar orqali
amalga oshdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) kabi global institutlar Sovuq
urush davrida strategik maydon sifatida namoyon bo‘ldi. Har ikki blok BMTning
16
Mirzaev S. A. Sovuq urush davri va xalqaro diplomatiya. Toshkent, 2018, 22–70-betlar.
30

turli strukturalarida o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qildi. Xavfsizlik Kengashi
va boshqa qo‘mitalarda olib borilgan diplomatik faoliyat ikki blokning global
qarorlar va strategik pozitsiyalarini belgilashda muhim rol o‘ynadi. Shu tarzda,
diplomatik raqobat faqat ikki tomonlama muzokaralar bilan cheklanib qolmay,
balki xalqaro tashkilotlarda strategik pozitsiyalarni mustahkamlash orqali ham
amalga oshirildi.
Sovuq urush davrida diplomatik raqobat mintaqaviy va global siyosiy
muvozanatni shakllantirishga xizmat qildi. Yevropa, Osiyo, Afrika va Yaqin
Sharqdagi strategik hududlarda ikki blokning diplomatik aloqalari, muzokaralar va
shartnomalari mintaqaviy siyosiy barqarorlikni ta’minlashga yordam berdi. Shu
bilan birga, diplomatik raqobat yangi mustaqil davlatlar va neytral davlatlarni ikki
blokning ta’siridan mustaqil harakat qilishga majbur qildi. Shu tarzda, diplomatik
raqobat Sovuq urushning global siyosiy va strategik muvozanatini saqlashda
muhim vosita bo‘ldi.
Sovuq urush davrida xalqaro diplomatik muzokaralar va shartnomalar ikki
blokning strategik raqobatida muhim vosita sifatida namoyon bo‘ldi. Yadroviy
qurollanish, harbiy bazalar va strategik resurslarni nazorat qilish masalalari ko‘plab
xalqaro muzokaralarning markaziy mavzusi bo‘ldi. G‘arbiy blok va Sharqiy blok
o‘rtasidagi diplomatik aloqalar nafaqat ikki tomonlama, balki ko‘p tomonlama
muzokaralar orqali ham amalga oshirildi. Shu tarzda, xalqaro diplomatik maydon
Sovuq urushning asosiy strategik elementiga aylandi 17
.
Yadroviy qurollanishni cheklashga qaratilgan muzokaralar, masalan, SALT
(Strategic Arms Limitation Talks) va START (Strategic Arms Reduction Treaty)
shartnomalari Sovuq urush davrida global strategik barqarorlikni ta’minlashga
xizmat qildi. Ushbu shartnomalar orqali ikki blok o‘rtasidagi kuchlar muvozanati
saqlanib, yadroviy qurollarning tarqalishi va global xavf darajasi kamaytirildi. Shu
bilan birga, bu muzokaralar ikki blokning diplomatik yondashuvini mustahkamlash
va kelajakdagi strategik qarorlarni belgilashda muhim vosita sifatida xizmat qildi.
17
Rustamov N. T. Global siyosat va strategik raqobat. Toshkent, 2019, 44–91-betlar.
31

Mintaqaviy diplomatik aloqalar ham global strategik muvozanatga ta’sir
ko‘rsatdi. Yevropa mintaqasida NATO va Varshava shartnomasi davlatlari
o‘rtasida olib borilgan diplomatik muzokaralar, harbiy salohiyatni muvozanatlash
va mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qildi. Shu bilan birga, Osiyo va
Yaqin Sharq mintaqalarida diplomatik muzokaralar yangi mustaqil davlatlarni ikki
blokning strategik maydoniga jalb qilishga qaratilgan edi. Har bir muzokara va
diplomatik faoliyat ikki blok o‘rtasidagi global ta’sir doirasini kengaytirishga
xizmat qildi 18
.
Xalqaro tashkilotlar diplomatik muzokaralarda muhim vosita bo‘ldi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) orqali ikki blok o‘z strategik pozitsiyalarini
mustahkamlashga harakat qildi. Xavfsizlik Kengashi va boshqa qo‘mitalar global
qarorlar qabul qilishda muhim platforma sifatida xizmat qildi. Shu tarzda,
diplomatik muzokaralar va xalqaro tashkilotlar Sovuq urush davrida global siyosiy
va strategik muvozanatni saqlashning asosiy vositasi bo‘ldi.
Shuningdek, xalqaro muzokaralar iqtisodiy va harbiy strategiyalar bilan
chambarchas bog‘liq edi. Harbiy quvvat, yadroviy qurollanish va iqtisodiy yordam
paketlari diplomatlarning qo‘lida strategik vosita sifatida ishlatildi. G‘arbiy
blokning iqtisodiy va harbiy ta’siri, Sharqiy blokning markazlashgan resurs
boshqaruvi va ideologik nazorati xalqaro diplomatik muzokaralarda kuchlar
balansini shakllantirdi. Shu tarzda, diplomatik muzokaralar nafaqat siyosiy, balki
harbiy va iqtisodiy raqobatni boshqarishning muhim vositasi sifatida namoyon
bo‘ldi.
Sovuq urush davrida diplomatiya mintaqaviy va global strategik ta’sirni
shakllantirishda asosiy vosita bo‘ldi. Har ikki blok o‘z siyosiy va strategik
pozitsiyalarini kuchaytirish maqsadida xalqaro tashkilotlar, shartnomalar va
mintaqaviy muzokaralardan faol foydalandi. Diplomatik aloqalar nafaqat global
qarorlar qabul qilishga ta’sir ko‘rsatdi, balki mintaqaviy mojarolarni nazorat qilish
va kuchlar muvozanatini saqlashga xizmat qildi.
18
Xolmatov A. B. Yadroviy qurollanish va xalqaro xavfsizlik. Toshkent, 2020, 38–85-betlar.
32

Yevropa mintaqasida NATO va Varshava shartnomasi davlatlari o‘rtasida
olib borilgan diplomatik faoliyat mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat
qildi. Har ikki blokning strategik pozitsiyalari muzokaralar orqali
muvozanatlashdi, yadroviy va harbiy salohiyat nazorat qilindi. Shu tarzda,
diplomatiya nafaqat siyosiy, balki harbiy strategiyani shakllantirishda ham muhim
vosita bo‘ldi.
Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalarida diplomatik faoliyat yangi mustaqil
davlatlarni ikki blokning strategik maydoniga jalb qilishga qaratildi. G‘arbiy va
Sharqiy bloklarning diplomatik yondashuvi mintaqaviy siyosiy barqarorlikni
ta’minlashda, yangi davlatlarni o‘z pozitsiyalarini belgilashga undashda muhim rol
o‘ynadi. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlar va diplomatik muzokaralar global
strategik muvozanatni saqlashga xizmat qildi 19
.
BMT kabi xalqaro tashkilotlar Sovuq urush davrida strategik maydon
sifatida namoyon bo‘ldi. Xavfsizlik Kengashi va boshqa qo‘mitalarda olib borilgan
diplomatik faoliyat ikki blokning global qarorlar va strategik pozitsiyalarini
belgilashda muhim vosita sifatida ishlatildi. Shu tarzda, diplomatiya global
xavfsizlik va strategik barqarorlikni saqlashning asosiy elementi sifatida tarixiy
ahamiyatga ega bo‘ldi.
19
Yo‘ldashev M. Q. Sovuq urushning iqtisodiy va harbiy oqibatlari. Toshkent, 2017, 30–78-betlar.
Toshmatov F. S. Mintaqaviy siyosat va xalqaro tashkilotlar. Toshkent, 2021, 51–97-betlar.
33

XULOSA
Sovuq urush davri global tarixning eng murakkab va strategik jihatdan
muhim davrlaridan biri bo‘ldi. Ushbu davrda dunyo mamlakatlari o‘rtasida ikki
yirik blok – G‘arbiy kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasidagi raqobat
siyosiy, iqtisodiy, harbiy va diplomatik sohalarda keng ko‘lamda namoyon bo‘ldi.
Ushbu raqobatning asosiy maqsadi ikki blokning global ta’sir doirasini
kengaytirish, strategik kuchlar muvozanatini saqlash va yangi mustaqil davlatlarni
o‘z tarafiga jalb qilish edi. Shu tariqa, Sovuq urush davri dunyo mamlakatlarining
siyosiy, iqtisodiy va harbiy qarorlarini shakllantirishda asosiy vosita sifatida
tarixda o‘z o‘rnini oldi.
Iqtisodiy raqobat G‘arbiy blokning kapitalistik tizimi va Sharqiy blokning
sotsialistik iqtisodiy modeli o‘rtasida namoyon bo‘ldi. G‘arbiy mamlakatlar
iqtisodiy yordam paketlari, savdo bitimlari va texnologik yutuqlar orqali o‘z global
ta’sirini kengaytirdi. Shu bilan birga, Sharqiy blok o‘zining markazlashgan
iqtisodiy tizimi orqali blok ichidagi mamlakatlarning resurslarini nazorat qilib,
global strategik pozitsiyalarini mustahkamladi. Bu ikki blok o‘rtasidagi iqtisodiy
raqobat nafaqat resurslarni taqsimlashda, balki ideologik va siyosiy ta’sirni
oshirishda ham muhim rol o‘ynadi.
Harbiy raqobat va yadroviy qurollanish Sovuq urush davrining eng muhim
omillaridan bo‘ldi. G‘arbiy blok yadroviy va raketa texnologiyalari orqali Sharqiy
blok bilan muvozanatni saqlashga harakat qilgan bo‘lsa, Sharqiy blok kosmik
dasturlar va yadroviy qurollanish orqali strategik kuchini oshirdi. Shu bilan birga,
harbiy raqobat mintaqaviy mojarolar, masalan, Koreya va Vetnam urushlari,
hamda Yevropa va Osiyodagi strategik bazalar orqali global xavfsizlikni
shakllantirishga xizmat qildi. Ilmiy-texnik yutuqlar, strategik raketa tizimlari va
sun’iy yo‘ldoshlar harbiy raqobatning asosiy elementlariga aylandi va ikki blok
o‘rtasidagi strategik muvozanatni ta’minlashga yordam berdi.
Diplomatik raqobat va xalqaro tashkilotlar Sovuq urush davrida strategik
barqarorlikni saqlashning asosiy vositasi sifatida namoyon bo‘ldi. SALT va
START shartnomalari yadroviy qurollanishni cheklashga xizmat qilgan bo‘lsa,
34

Birlashgan Millatlar Tashkiloti va boshqa xalqaro platformalar diplomatik
muzokaralar uchun maydon yaratdi. Shu tarzda, diplomatik raqobat mintaqaviy va
global strategik pozitsiyalarni belgilash, mintaqaviy mojarolarni nazorat qilish va
global siyosiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynadi.
Umuman olganda, Sovuq urush davri dunyo mamlakatlarining strategik,
iqtisodiy, harbiy va diplomatik faoliyatini birlashtiruvchi davr bo‘ldi. Iqtisodiy
raqobat global ta’sir doirasini kengaytirishga xizmat qilgan bo‘lsa, harbiy raqobat
va yadroviy qurollanish strategik muvozanatni saqlashning asosiy vositasi bo‘ldi.
Diplomatik yondashuv va xalqaro tashkilotlar orqali esa ikki blok o‘z strategik
pozitsiyalarini mustahkamladi va global xavfsizlikni saqlashga yordam berdi. Shu
bilan birga, Sovuq urush davri yangi mustaqil davlatlar va neytral mamlakatlarning
siyosiy, iqtisodiy va strategik pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi.
Xulosa qilib aytganda, Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlarining
raqobati siyosiy, iqtisodiy, harbiy va diplomatik jihatdan murakkab va ko‘p qirrali
jarayon bo‘lib, global strategik muvozanatni shakllantirishda muhim vosita sifatida
tarixiy ahamiyat kasb etdi. Bu davr dunyo siyosati va xalqaro munosabatlarning
shakllanishida asosiy davr sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolgan.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Sagdullayev A. S. O‘zbekiston tarixi: Qadimgi davrlar. Toshkent, 2021, 45–78-
betlar.
2. Karimov B. M. Jahon tarixi: XX asr siyosiy jarayonlar. Toshkent, 2019, 102–
145-betlar.
3. Raximov T. Q. Sovuq urush davri va xalqaro munosabatlar. Toshkent, 2020,
34–89-betlar.
4. Axmedov F. I. Jahon siyosiy tarixi: XX asrning o‘n yilliklari. Toshkent, 2018,
56–120-betlar.
5. Yoqubov S. R. Dunyo mamlakatlari va Sovuq urush siyosati. Toshkent, 2021,
77–134-betlar.
6. Toshpo‘latov A. Z. Siyosiy tarix va strategik raqobat. Toshkent, 2017, 101–
155-betlar.
7. Islomov K. N. Global siyosiy jarayonlar va Sovuq urush. Toshkent, 2020, 44–
92-betlar.
8. Rahmatov M. Q. XX asr jahon siyosiy munosabatlari. Toshkent, 2019, 33–88-
betlar.
9. Sobirov D. T. Harbiy raqobat va yadroviy qurollanish tarixi. Toshkent, 2021,
60–117-betlar.
10. Karimova N. F. Diplomatiya va xalqaro tashkilotlar tarixi. Toshkent, 2018, 29–
80-betlar.
11. Qodirov A. A. Sovuq urushning mintaqaviy ta’siri. Toshkent, 2020, 49–98-
betlar.
12. Yo‘ldoshev O. R. Xalqaro siyosat va strategik barqarorlik. Toshkent, 2019, 72–
121-betlar.
13. Zokirov F. X. XX asrda jahon diplomatiyasi. Toshkent, 2017, 37–85-betlar.
14. Ergashev T. S. Sovuq urush va dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi raqobat.
Toshkent, 2021, 55–110-betlar.
36

15. Normurodov B. J. Jahon tarixi: XX asrning strategik vaziyatlari. Toshkent,
2020, 41–96-betlar.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Mirzaev S. A. Sovuq urush davri va xalqaro diplomatiya. Toshkent, 2018, 22–
70-betlar.
2. Rustamov N. T. Global siyosat va strategik raqobat. Toshkent, 2019, 44–91-
betlar.
3. Xolmatov A. B. Yadroviy qurollanish va xalqaro xavfsizlik. Toshkent, 2020,
38–85-betlar.
4. Yo‘ldashev M. Q. Sovuq urushning iqtisodiy va harbiy oqibatlari. Toshkent,
2017, 30–78-betlar.
5. Toshmatov F. S. Mintaqaviy siyosat va xalqaro tashkilotlar. Toshkent, 2021,
51–97-betlar.
37

Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari mavzusi bo'yich kurs ishi

Sotib olish