Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sxolastik mantiqning o‘ziga xos tomonlari. Nominalizm va realizm

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SXOLASTIK MANTIQNING O’ZIGA XOS TOMONLARI. NOMINALIZM VA REALIZM BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 1 Mundarija II BOB. O’rta asr falsafasida sxolastikaning ikkita asosiy soxasi (realizm, nominalism) ................... 20 2.1. Realizm pozitsiyasi va nominalizm va realizmning o'rta asr sxolastikasida bahslar ........................................................ 20 2.2. Nominalizm tarixi va pozitsiyasi ....................................................................................................................................... 30 Nominalizm (lotin nomidan, gender nominis - ism, nom), universallarning (umumiy tushunchalarning) ontologik ahamiyatini inkor etuvchi falsafiy ta'limot , ya'ni universallar haqiqatda mavjud emas, balki faqat tafakkurda borligini ta'kidlaydi . O'rta asrlarda nominalizm sxolastikaning oqimlaridan biri bo'lib, u universallar haqidagi realizm bilan tortishuv jarayonida paydo bo'lgan . Biroq, nominalizmning asosiy tezisini qadimgi yunon faylasuflari - Platonning g'oyalar nazariyasini tanqid qilgan kinik Antisfenlar va stoiklar shakllantirgan ; Ularning ta'kidlashicha, g'oyalar haqiqiy mavjudotga ega emas va faqat ongda. Umumiy tushunchalarning tabiati muammosi Porfiriy tomonidan Aristotelning "Kategoriyalari" sharhining kirish qismida aniq ifodalangan . Nominalistik qarashlar marslik Kapella (5-asr) va Turs Berengar (11-asr) tomonidan ifodalangan , ammo nominalizm I. Rosselin tomonidan asoslab berilgandan soʻng mustaqil harakatga aylangan boʻlib , u faqat individual narsalar haqiqiy mavjudlikka ega, universallar esa nomlardir ( lat. nomina) faqat "ovozli tebranishlar" (lotincha flatus vocis) sifatida mavjud bo'lgan narsalar. Roselinning haddan tashqari nominalizmi sxolastik "realistlar" ( Kenterberi Anselmi ) va mo''tadil nominalistlar tomonidan tanqidga uchradi. Nominalizm birlashma marosimi ( Turlar Berengarida ) va Uchbirlikning bo'linmasligi (Rosselinda) haqidagi dogmalarga zid keldi ; Cherkov Soissonlar kengashida Rosselinning ta'limotini qoraladi (1092). .............................................................. 30 O'rta asr nominalizmi 14-asrda gullab-yashnagan. V.Okxem Jon Dans Skotusning ba'zi g'oyalaridan foydalanib , faqat individual shaxslar bilimning sub'ekti bo'lishi mumkinligini ta'kidladi. Intuitiv bilim ularning real mavjudligini qamrab oladi, mavhum bilim esa ob'ektlar haqidagi tushunchalar vazifasini bajaradigan atamalar o'rtasidagi munosabatni aniqlaydi. Soʻnggi nominalizm oʻrta asrlar tabiatshunosligi va mantiqi rivojiga taʼsir koʻrsatib, “ikkilamchi haqiqat” nazariyasining rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi ( Nominalizmni atomizm bilan bogʻlagan Nikolay Xotrkurt ; Nikolay Oresme , J. Buridan va boshqalar). .......................................................................................................................................................................... 30 17-asr falsafasida. T.Gobbs va J.Lokk nominalizmi umumiy tushunchalarni gipostatizatsiyalashning sxolastik anʼanasi bilan bogʻliq boʻlmagan bilimlar nazariyasini yaratishga qaratilgan edi . 18-asr frantsuz materialistlari nominalizm argumentlariga murojaat qilishdi . J. Berkli va D. Yum universallarning ontologizatsiyasini nominalistik tanqid qilishdan foydalanib, umumiy ob'ektivlik - sabab va substansiya tushunchalarini inkor etgan. ............................................................ 31 20-asrda G.Kantor toʻplamlar nazariyasi va G.Frege mantiqiy tizimida paradokslarning kashf etilishi munosabati bilan matematika va mantiqning nominalistik asoslanishini taʼminlashga harakat qilindi . Bu yondoshuvning namoyondalari, eng avvalo, Lvov-Varshava maktabi vakillari S.Lesnevskiy (uch qismli mantiqiy nazariya), T.Kotarbinski («reizm» dasturi) va boshqalar, shuningdek, amerikalik mantiqshunoslar V.Kvin edilar. va G. N. Gudman , "Konstruktiv nominalizm tomon" (1947) qo'shma maqolasi Angliya-Amerika analitik falsafasida nominalizm to'g'risidagi munozarani boshladi . Har qanday mavhum matematik va mantiqiy ob'ektlarni (to'plamlar, sinflar, raqamlar, mulohazalar, munosabatlar va boshqalar) ontologizatsiyasini rad etib, faqat aniq ob'ektlarni haqiqatan ham mavjud deb tan olgan holda, bu yondashuv tarafdorlari paradokslarni bartaraf etish, abstraktsiyalarni ramziy ma'noda talqin qilishni taklif qilishdi. miqdoriy (bog'langan) o'zgaruvchilar qiymatlari sifatida faqat aniq ob'ektlarga ruxsat berilgan rasmiy mantiqiy tillarni yozib oling va foydalaning. Nominalistik dasturni amalga oshirish juda katta qiyinchiliklarga duch keldi va keyinchalik Kvin, xususan, ilmiy nazariyalardan mavhum ob'ektlarni yo'q qilishning iloji yo'qligini tan olib, undan voz kechdi. ............................................. 31 Xulosa ............................................................................................................................................ 38 Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati : ............................................................................................... 40 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Barkamol avlodni shakllantirish yoshlarning intellektual salohiyatini yuqori bosqichga ko‘tarishni, ayniqsa, ularning fikrlash qobiliyatini o‘stirishni taqozo etadi. Aqliy mushohada, tafakkur – bu o‘ylash, farazlarni ilgari surish va asoslash, turli fikrlarni solishtirish orqali haqiqatni o‘rnatish demakdir. U muayyan darajada sog‘lom bo‘lgan har bir kishiga tegishli, uning ma’naviy dunyosini yaratuvchi kuchdir. Uning samaradorligini oshirish uchun kishilarda, ayniqsa, yurtimizning kelajagi bo‘lgan yoshlarda mantiqiy fikrlash qobiliyatini tarbiyalash zarur. Rus mantiqshunosi N.O.Losskiy ta’kidlaganidek, “aqliy mushohada tajribasi” barchada bor, lekin faqat mantiq aqlni peshlaydi, uning qoidalaridan bexabar kishilar payqamaydigan narsalarni ko‘rishga o‘rgatadi 1 . . Ilm-fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi, global dunyoda raqobatning ortishi sharoitida har bir davlat va jamiyatning bu jarayonda raqobatbardoshligi yoshlarning intellektual rivoji hamda ularning iste’dodi va qobiliyatlarini to‘liq amalga oshirishga e’tibor berishga bog‘liq bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Sh.M.Mirziyoyev o‘zining nutqida “Biz yoshlarga doir davlat siyosatini hech og‘ishmasdan, qat’iyat bilan davom ettiramiz 2 . Nafaqat davom ettiramiz, balki bu siyosatni eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak darajaga ko‘taramiz. Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz 1 ”, deb ta’kidlagan edi. Shuning uchun bu masala har doim davlatlarning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan barcha strategiyalarda aks ettirilgan. O‘zbekiston Respublikasining 2017-2021 yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi ham bu borada istisno bo‘lmadi. Miziyoyevning yoshlarga qarata aytilgan fikrlari:Yuqori sinflarda bolalar shaxs bo lib, jamoa bo lib ʻ ʻ shakllanadi. Ayni o sha paytda ularni o zlari o rgangan muhitdan ajratib qo ymaslik ʻ ʻ ʻ ʻ 1 Sharipov M., Fayzixo‘jayeva D. Mantiq tarixi va nazariyasi. Darslik. –T. “Universitet”, 2019. –10 b. 2 Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. – B. 14. 3 kerak. Bu yoshlarning ruhiyatiga, davomatiga, oxir-oqibatda ta lim-tarbiyasiga salbiyʼ ta sir qilishi mumkin. Shu bois ta lim jarayonining usluksizligini ta minlash, o quv ʼ ʼ ʼ ʻ dasturlarini takomillashtirish zarur. Biz ustozni otadek ulug‘ deb biladigan, doimo hurmat qiladigan ma’rifatparvarlar vakillarimiz. Bugungi kunda O zbekistonning yangi ʻ taraqqiyot davri poydevorini yaratyapmiz. Bunda bizning eng yaqin ko makchilarimiz ʻ ustoz va murabbiylar, ilmiy va ijodkor ziyolilardir. Har bir oila, har bir bola hayoti maktab bilan bog langani, bu masala davlatning, jamiyatning eng muhim ishi ekani ʻ ta kidlandi. Hammamiz aziz farzandlarimiz hayoti va taqdirini o qituvchi va ʼ ʻ murabbiylarga ishonib topshiramiz. Mana shunday beqiyos boylik posbonlari, kelajak bunyodkorlari bo lgan bu mo tabar zotlarga munosib hurmat-ehtirom ko rsatishimiz ʻ ʻ ʻ kerak, – dedi Prezident. "Ta'lim-tarbiya – bu bizning kelajagimiz, hayot-mamot masalasi. Shu bois, bu sohadagi islohotlarni kechiktirishga haqqimiz yo'q. Qanchalik murakkab bo'lmasin, maktab ta'limida poydevorni bugundan mustahkam qo'yishimiz kerak 3 . Kurs ishi m avzu si ni ng maqsadi: Sxolastika tushuchasi va evolyutsiyasi, Foma Akvinskiy falsafasi, Anselm Kenterberilik, Jon Skot Eriugena, Duns Scots, V.Okham, I.Roscelinning sxolastika, realism va nominalism borasidagi qarashlarini tadqiq qilish. Kurs ishi m avzu si ni ng vazifalari: Falsafada sxolastika tushunchasi va uning xususiyatlari, Foma Akvinskiy falsafasi, realizm va nominalism pozitsiyasini, Anselm Kenterberi falsafasini o’rganish. Kurs ishi m avzu si ni ng predmeti: Foma Akvinskiyning hayoti ilmiy faoliyati va falsafiy ta’limotini o’rganish, Din, falsafa, e’tiqod va aql o’rtasidagi muammolarni tadqiq qilish va unga munosabat bildirish. Kurs ishi m avzu si ni ng obyekti: Sxolistikaning rivojlanish davrlari, bosqichlari, muammolari va oqimlari. Kurs ishi m avzu si ni ng hajmi. Kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, 40 betdan iborat. 3 Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. – B. 20. 4 I BOB. MANTIQ ILMIDA SXOLASTIKA 1.1. Sxolastika tushunchasi va uning xususiyatlari 5 O rta asrlarda Yevropa falsafasining rivojlanishi xristianlik bilan chambarchasʻ bog liq edi. ʻ Aynan shu davrda har qanday qarama-qarshilikni yo'q qilish bilan birga, atrofdagi dunyoning butun mohiyatini diniy tushunishning rivojlanishi va mustahkamlanishi sodir bo'ldi. Xristian dunyoqarashi bilan bog'liq falsafadagi eng yirik yo'nalishlardan biri bu sxolastika shakllandi. Sxolastika (lotincha "scholia", ya'ni "maktab" dan) diniy va falsafiy oqimlardan biri bo'lib, u ilohiyotga mutlaq bo'ysunish, shuningdek, nasroniy dogmalarining oqilona tafakkur bilan birlashishi bilan ajralib turadi. Sxolastika o'zining mavjudligining dastlabki bosqichida hal qilgan asosiy masalalar dinni rasmiylashtirish va nasroniylikni tizimlashtirish masalalari edi , chunki o'sha kunlarda falsafa fani Xudoni bilish vositasi hisoblangan. Umuman olganda, o'rta asrlar falsafasining asosiy vazifalari dinni mantiqiy tushunish, diniy mutafakkirlarning asarlarini umumiy tizimga keltirish, e'tiqodning mohiyatini tushunarli va tushunarli tushuntirish imkoniyatlarini o'z ichiga olgan. O‘rta asr mutafakkirlari bu muammolarni hal etish asosini din va ong o‘rtasidagi oqilona munosabatlarda ko‘rganlar. Ularning fikriga ko'ra, ong to'g'ri qo'llanilganda, insonga nafaqat Xudoga yaqinlashishga, balki u bilan birlashishga yordam bergan. Sxolastika tarafdorlarining asosiy xulosasi shundan iboratki, aql va din bir-biriga qarama-qarshi bo'lishi mumkin emas, aksincha, bir-birini to'ldiruvchi bo'lishi kerak. Atrofdagi dunyoning mohiyatini, sxolastiklarning fikriga ko'ra, faqat aql orqali bilish mumkin, ammo bilish jarayonining o'zi ma'lum atamalar va ta'riflardan aniq foydalanishni, shuningdek, taqdim etilgan nazariyalardagi farqlarni ajratib ko'rsatishni talab qiladi. Binobarin, insonning amaliy tajribasi bilan uyg'unlashgan mantiq yordamida uyg'unlikka erishish mumkin. Shu bilan birga, o'rta asr sxolastikalarida masalalarning butun ro'yxati, masalan, alohida ob'ektlar va umumiy tushunchalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir masalasi bo'yicha yagona nuqtai nazar yo'q edi. Mutafakkirlarning qarashlaridagi bu xilma-xillikning natijasi sxolastika ichida alohida oqimlarning paydo bo'lishi bo'lib, ular realizm va nominalizmga aylandi. Sxolastika diniy falsafaning klassik shaklidir. Sxolastika (lotincha scholastika, yunoncha scholassos - maktab), diniy falsafaning diniy ta'limotning ustuvorligiga tubdan bo'ysunishi, dogmatik asoslarning ratsionalistik metodologiya bilan uyg'unligi 6 va mantiqiy muammolarga alohida qiziqish bilan tavsiflangan diniy falsafa turi; Sxolastikaning kelib chiqishi kech antik falsafaga, birinchi navbatda Proklga borib taqaladi. U umumiy tushunchalar ( universallar ) faqat intralingvistik voqelikmi yoki ular ontologik maqomga egami, degan savol realizm va nominalizm vakillari o'rtasida asrlar davomida davom etgan va sxolastikaning tarkibiy qismi bo'lgan munozarani keltirib chiqardi. Sxolastikaning rivojlanish davrlari deyarli o'rta asrlar davrlariga to'g'ri keladi va quyidagi uch qismga bo'linadi:  Ta'riflangan harakat rivojlanishining dastlabki davri 9-12-asrlarga to'g'ri keladi, o'sha davr sxolastikalari yevropa mamlakatlarida, xususan, Germaniya, Frantsiya, Angliya va Italiyada yashaydi va ishlaydi. Ularning ishlarining asosi falsafa va boshqa fanlarning ilohiyot bilan sintezi , sxolastik metodologiyaning asoslari esa o'ziga xos o'rta asr qadriyatlari va turli mutafakkirlarning mustaqil xulosalari natijalaridir. Bu davrning ko'zga ko'ringan vakillari Jon Roselin, Bonaventure va Raban Maurus hisoblanadi.  O'rta davr (13-asr) davrida falsafa va umuman ilm-fanning ilohiyot bilan yakuniy ajralishi sodir bo'ldi. 13-asrda G arbiy Yevropada Aristotel asarlari shuhrat qozondi,ʻ yirik va ta sirli monastir ordenlari paydo bo ldi, falsafiy va diniy yig ilishlar paydo ʼ ʻ ʻ bo ldi, Avgustin va Averro tarafdorlari o rtasida tortishuvlar boshlandi. ʻ ʻ O'sha davr sxolastikasining eng yirik namoyandalari nemis faylasufi Vitelo, fransuz Vinsent Beauvais, mashhur ingliz olimi Rojer Bekon va ispaniyalik Raymond Lulldir 4 . 14-15-asrlarga oid kechki davr mutafakkirlarning yo'nalishning tartibliligini ratsionalizatsiya qilish istagi, tobora ilmiy ma'noga ega bo'lishi va tasavvufni ilohiyotdan yakuniy ajratish bilan tavsiflanadi . Oqibatda falsafa o‘zining avvaliga xos bo‘lgan ruhiy ma’nosini va din bilan chambarchas bog‘liqligini yo‘qotadi. Keyinchalik sxolastikaning neo-sxolastika deb nomlangan yangi yo'nalishi paydo bo'ldi, uning asosiy vazifasi xristianlikni himoya qilish edi. 4 https://bstudy.net/992617/filosofiya/sholastika_realizm_nominalizm 7 Sxolastikaning rivojlanishida quyidagi davrlarni ajratish mumkin: Ilk sxolastika (IX-XII asrlar). Jon Skott (Erigena yoki Eriugena) (taxminan 810 - 877), Kenterberi Anselm (1033-1109), Roselin (taxminan 1050-1120), Per Abelard (1079-1142). Yetuk sxolastika (XIII asr). Buyuk Albert (1193 - 1207, vafoti 1280), Foma Akvinskiy (1225 - 1274), Brabantlik Siger (taxminan 1235-1282). Kechki sxolastika (XIII - XIV asrlar). Vakillari: Rojer Bekon (taxminan 1214 - 1294), Jon Dans Skotus (taxminan 1265 - 1308), Uilyam Okhemlik (taxminan 1300- 1350). Eng yirik sxolastikalar parijlik professorlar edi: Parij universitetining tashkil etilishida katta rol o ynagan va o zining “erkin fikrlashi” bilan cherkov hukmronʻ ʻ elitasining keskin qoralanishiga sabab bo lgan ʻ Abelard ; Albertus Magnus , Aristotel va uning mantiqiy usulining g'ayratli muxlisi, qisman teologik va qisman tabiiy fanga oid ko'plab asarlar muallifi; Foma Akvinskiy o'zining "Summa Theologiae" si bilan mashhur bo'lib, u o'rta asrlar dunyoqarashining entsiklopediyasiga o'xshab, tabiat va jamiyatni bilishning barcha masalalarini cherkov ruhida yoritgan. Tabiatshunoslik masalalariga eng ko'p e'tibor bergan sxolastikalar ingliz olimi rohib Rojer Bekon bo'lib, u birinchilardan bo'lib tabiatni eksperimental o'rganish zarurligini ta'kidlagan. Sxolastikaning nazariy asosini xristian diniy dogma tashkil etadi. Biroq, sxolastikalar antik falsafa g'oyalaridan faol foydalandilar. Ba'zilar birinchi navbatda Platon va neoplatonistlar g'oyalariga, boshqalari Aristotel g'oyalariga tayandilar. Bunday turli xil falsafiy asoslar sxolastik falsafiy tizimlarning o'zlari orasidagi farqlarni belgilab berdi. O'rta asr falsafasini ilohiyotning xizmatkori sifatida tushunish umuman sxolastik tafakkurning o'ziga xos xususiyatlarini oldindan belgilab berdi. Sxolastikaning vazifasi haqiqatni kashf qilish emas edi, u allaqachon "vahiyda" berilgan va "muqaddas Yozuvda" bayon etilgan. Vazifa bu haqiqatni oqilona asoslash va tasdiqlash edi. Sxolastika oldiga mantiq va aql yordamida diniy aqidalarning haqiqatini isbotlash vazifasi qo yilgan bu vazifa, printsipial jihatdan imkonsiz bo lib chiqdi. ʻ ʻ Ma’lum bo‘ldiki, e’tiqodga asoslangan mulohazalar, o‘z mohiyatiga ko‘ra mantiqsiz va 8 mantiqsiz bo‘lgan mulohazalar aql va mantiq yordamida isbotlanmaydi. Siz faqat ularga ishonishingiz mumkin. To'qnashuv, so'ngra bilim va e'tiqodning chegaralanishi muqarrar edi. Sxolastikaning mohiyatiga xos bo'lgan bilim va e'tiqod o'rtasidagi ziddiyat uning o'limiga va uning o'rniga yangi falsafa, yangi falsafa yo'lining paydo bo'lishiga olib keldi. Sxolastikaning asosiy muammolari: a) bilim va e'tiqod o'rtasidagi munosabatlar muammosi; b) mohiyat va borliq munosabatlari muammosi; v) umumiy tushunchalarning mohiyati va mohiyati muammosi (“universallar”). Sxolastikaning asosiy muammolaridan biri - bilim va e'tiqod o'rtasidagi munosabatlarni hal qilishda uchta yondashuv. 1. Ilm va iymon murosasiz dushmandir . Ular bir-biriga mos kelmaydigan antipodlardir. Falsafa, aql, ilm din va iymonning dushmanidir. Imonga hech qanday ilm kerak emas, hech qanday sabab yo'q. Uning o'ziga xos tabiati, o'ziga xos asosi bor - "vahiy" va "muqaddas bitik". Tertullian bu haqda to'g'ridan-to'g'ri gapiradi: “Masihdan keyin bizga hech qanday qiziquvchanlik kerak emas; Xushxabardan keyin hech qanday izlanishga hojat qolmaydi”. Imon - bu imon, chunki u hech qanday asosli asos yoki dalilga muhtoj emas. “Xudoning O'g'li xochga mixlangan; Biz bundan uyalmaymiz, chunki bu uyat; xudoning o'g'li vafot etdi - biz bunga to'liq ishonamiz, chunki bu bema'nilik. Ko'milgan yana o'rnidan turdi; Bu haqiqat, chunki bu mumkin emas." Shuning uchun Tertullianning mashhur kredosi: "Men ishonaman, chunki bu bema'nilikdir". Bunday yondashuv bilan faylasuflar nafaqat dinga kerak, balki aksincha, "faylasuflar bid'atchilarning patriarxlaridir". Faylasuf qayerda paydo bo'lsa, u mantiqiy savollar tug'dirsa, bid'atchilar ham paydo bo'ladi. Bu kontseptsiya Tertullian (160-240) va Piter Damiani (1007-1072) tomonidan ishlab chiqilgan. U apofatik (yunoncha - salbiy) ilohiyotda ifodalangan bo'lib, u Xudoni va uning real dunyoda namoyon bo'lishini bilish imkoniyatini inkor etadi. 9 2. Bilim va e'tiqod birligi . Bu tushuncha katafatik (yunoncha - tasdiqlovchi) ilohiyotda keltirilgan. Unga ko'ra, Xudoni bilish uning yaratgan mevalari va dunyo ishlariga aralashish natijalari orqali mumkin, shuning uchun iymon va ilmning birlashishi mumkin. Biroq, ittifoqning o'zi boshqacha tushunilgan. Ba'zilar bu birlashmada e'tiqodga - "Men tushunish uchun ishonaman" (Sent-Avgustin, Kenterberi A.), boshqalar - bilimga, "Ishonish uchun tushunaman" (P. Abelard) ustuvorligini berdi. 3. Ikkilik haqiqat nazariyasi . Uning eng mashhur vakillari - Averroes (1126-1198) va Brabantlik Siger (taxminan 1235-1282). Uning mohiyati shundan iboratki, falsafa va ilohiyotning turli xil o rganish ob yektlari (biri tabiat, ikkinchisi xudo), turli bilimʻ ʼ manbalari (falsafa — aql, din — vahiy) va shuning uchun ham ular turli xil bilim va turli haqiqatlarga ega. Bir haqiqat falsafiy, ikkinchisi teologik. Bu ikki haqiqat ekvivalent va bir-biridan mustaqildir. Bilim va e'tiqod birligi tushunchasi eng keng tarqalgan. Biroq, bu kontseptsiya ichki jihatdan qarama-qarshi bo'lib chiqdi va amalda amalga oshirish qiyin. Ilohiy masalalarni hal qilishda aqlga tayanish g'oyasi 9-asrda Jon Skott Erigena tomonidan ifodalangan. U aqlni “muqaddas bitik”ni to‘g‘ri talqin qilish mezoni deb hisobladi va shu bilan diniy ratsionalizm asoslarini yaratdi. Uning mohiyati shundan iboratki, "oqil bo'lgan hamma narsa aql bilan isbotlanishi kerak". Xudo va Uning faoliyati oqilona bo'lganligi sababli, ular aql yordamida namoyon bo'lishi kerak. Demak, diniy ratsionalizmning vazifasi diniy dogmalarning asosliligini aql yordamida isbotlashdan iborat. Biroq, yashirin shakldagi bu tezis o'zining davomini o'z ichiga oldi - "aql bilan isbotlab bo'lmaydigan hamma narsa mantiqsizdir". Bundan ma'lum bo'ldiki, aql bilan isbotlab bo'lmaydigan dogmalar asossizdir. Shuning uchun, dinning dogmalarini aql bilan isbotlab bo'lmasligi aniq bo'lgach, sxolastika ikkilanishga duch keldi - yo diniy dogmalarni asossiz, bu mumkin emasligini tan olish yoki qandaydir yo'l topish. Va bu yechim topildi - diniy dogmalar "o'ta oqilona" deb tan olindi, ya'ni. bu dogmalar o'zining ilohiy tabiatiga ko'ra oqilona, lekin inson aqli uchun mavjud emasligi ta'kidlangan. Shunday qilib, diniy dogmalarning asossizligi haqidagi ayblovlardan qochish uchun sxolastika asta-sekin aqlga tayanishdan voz kechishga va ularning "o'ta oqilona" tabiatini oqlashga o'tishga majbur bo'ldi. 10 Shu nuqtai nazardan, sxolastika tarixini bilim va e'tiqodning bosqichma-bosqich chegaralanishi tarixi deb hisoblash mumkin. Va bu chegaralanishni sxolastiklarning o'zlari amalga oshiradilar. Albertus Magnus Xudoning birligi va uchligi, mujassamlanish va tirilish haqidagi dogmalarni oqilona isbotlashning iloji yo'qligini tan oldi. F. Akvinskiy ularga vaqtida yaratilish, asl gunoh, muqaddaslik va poklik, oxirgi qiyomat va qasos haqidagi dogmalarni qo'shdi, Duns Skot «yo'qdan yaratish» haqidagi dogmani tan oldi; va nihoyat, V.Okxem Xudoning mavjudligini va uning tabiatining birligini oqilona isbotlashning iloji yo'qligini tan oldi. Bularning barchasi natijasida aql va iymonning birlashuvi amalga oshmadi. Mohiyat va borliq o rtasidagi munosabat muammosiʻ sxolastikada teologik muammo sifatida qo yiladi va hal qilinadi, ya ni. ʻ ʼ Xudoning mavjudligi va uning mohiyatini bilish muammosi sifatida. Biroq, bu muammoning falsafiy mohiyati o'zgarishsiz qoldi. Mavjud dunyo (ko'rinadigan, hissiy dunyo, hodisalar dunyosi, "biz uchun dunyo") bu dunyoning mohiyati bilan qanday bog'liq, ya'ni. hissiy idrok etmaydigan dunyo, faqat ong bilan idrok etiladigan dunyo (noumenal olam, "o'z-o'zidan olam"), lekin ko'rinadigan dunyoning mohiyatini, asosini tashkil etuvchi yolg'iz haqiqiy dunyo. Sxolastika diniy dogmatika nuqtai nazaridan qo'yilgan muammoni hal qildi. Mavjud dunyo (narsalar) Xudoning yaratganidir. Demak, dunyoning (narsalarning) mohiyati shundaki, u (ular) Allohning ijodidir. Xudo dunyoning sababi va mohiyati haqida hech qanday bahs-munozaralar bo'lmagan. Munozara Xudoning O'zini bilish mumkinmi, degan savol tug'ildi. Ba'zilar, mavjud dunyoni his-tuyg'ular va aql-idrok yordamida Xudo yaratgan deb bilish orqali biz bu dunyoning mohiyatini tushunamiz va shu bilan Xudoni tan olamiz, deb ishonishgan. Shuning uchun Xudoni aql bilan bilish juda mumkin. Boshqalar esa, aksincha, inson tomonidan Xudoning mohiyatini bilishning iloji yo'qligiga va biz Xudo haqida bilgan barcha narsalarni bevosita vahiy orqali olishimizga ishonishgan. Bu sxolastik bahs ikki jihatdan muhim. Birinchidan , uning asosida Xudoning mavjudligini isbotlashning ikkita asosiy usuli paydo bo'ldi. Birinchisi, Xudoning mavjudligi «muqaddas Yozuv» va «cherkov otalarining» asarlaridan kelib chiqqan holda, «vahiy» dan olingan dalildir. Bu Xudo 11 borligining muqaddas dalilidir. Ikkinchi yo'l tabiiydir. Xudoning borligi mavjud dunyoning xususiyatlaridan kelib chiqib, xulosa qilinadi va isbotlanadi. Bu xususiyatlar go'yo Xudoning mavjudligini isbotlaydi. Foma Akvinskiy shu yo‘ldan boradi va Xudoning borligini isbotlaydi: Xudo “asosiy sabab”, “asosiy harakatlantiruvchi”, Xudo mutlaq maqsad, mutlaq mukammallik va mutlaq zarurat sifatida. Ikkinchidan , sxolastikaning ming yildan ko'proq vaqt davomida narsalarning "mohiyatini" izlashi Evropa falsafasi va falsafiy tafakkurining tana va qoniga aylandi. "Mohiyat" ni izlash "tug'ma" xarakterga ega bo'ldi. “Mohiyat” va uni bilish usullarini oydinlashtirish Yevropa falsafasining markaziy vazifasiga aylandi. Demak, I. Kantning “fenomenal va noumenal” olami, demak, Gegelning “Absolyut g‘oyasi” va “mavjud borliq”i, demak, “mohiyat”, fenomenologiya, demak, “mohiyat va borliq”ni cheksiz izlanishga reaktsiya sifatida. ekzistensializm. Umumiy tushunchalarning ("universallar") tabiati va mohiyati muammosi teologik muammo sifatida taqdim etiladi. Xristianlikning dogmalaridan biri - Xudoning birligi va uchligi haqidagi dogmani qanday oqilona tushuntirish mumkin? Sxolastiklar yagona Xudoning uchta alohida gipostazasi (Xudo - O'g'il Xudo - Xudo Muqaddas Ruh) bilan qanday bog'liqligini aniqlaydilar. Biroq, bu muammoning falsafiy mohiyati eski - umumiy va alohida (individual) munosabatlari. Umumiy tushunchalarning kelib chiqishi va tabiati muammosi; bilimdagi hissiy va ratsionallik o'rtasidagi munosabatlar muammosi; muammo: umumiy tushunchalar bizga dunyo haqidagi haqiqiy bilimlarni qanday va nima uchun beradi? Bu savolga javob berishda sxolastikada ikkita asosiy yo'nalish paydo bo'ldi: realizm va nominalizm . Birinchi yo'nalish Aflotunning g'oyalariga asoslangan bo'lib, u umumiy narsa haqiqatan ham "g'oya" shaklida narsalardan oldin mavjud, ikkinchisi - Aristotelning g'oyalariga asoslanadi, unga ko'ra umumiy narsalarning o'zida mavjud. 1.2. Foma Akvinskiy falsafasi 12 Foma Akvinskiy (1225–1274) Neapol yaqinidagi Rokkask qasrida tug‘ilgan va graf Akvinskiyning yettinchi o‘g‘li edi. Uning oilasi juda olijanob edi. Xususan, Tomas imperator Fridrix II Staufenning ikkinchi amakivachchasi edi. Besh yoshli Tomas Benedikt monastiriga yuborildi va u erda 9 yil qoldi. Keyin Neapol universitetida Aristotel falsafasini va ettita liberal san'atni: mantiq, ritorika, arifmetika, geometriya, grammatika, musiqa, astronomiyani o'rgandi. 19 yoshida Tomas Dominikan ordeni a'zosiga aylandi va shu tariqa uning Benedikt rohibiga aylanishini kutgan oilasini g'azablantirdi. Dominikan ordeni tashkil topgan paytdan beri tilanchi orden edi. Bundan tashqari, Dominikanlar har doim bid'atchilarga nisbatan murosasizligi bilan ajralib turishgan, shuning uchun ular ba'zan o'zlarining nomlarini Domini Canes - Rabbiyning itlari deb atashgan. Tomasning ota-onasi va aka-ukalarining fikriga ko'ra, kech o'rta asrlarning notinch dunyosida ekstremal partiyalarga qo'shilish xavfli edi. Shuning uchun ular uni ikki yil davomida qamab qo'yishdi, lekin keyin u o'z istagini amalga oshirdi va Dominikan bo'ldi. 1252 yilda Tomas Parij universitetiga bordi va u erda Buyuk Albertning talabasi bo'ldi. 30 yoshida uning o'zi u erda professor lavozimini egalladi. 1259 yilda u Italiyaga qaytib, turli maktablarda dars berdi. 1269 yilda u yana Parijga keldi, ammo to'rt yil o'tgach, u sog'lig'i yomonlashgani sababli o'qituvchilikdan voz kechdi. Foma Akvinskiy 1274-yil 7-martda Lionga ketayotib yurak xurujidan tuzalmagan holda Tsisterskiy monastirida vafot etdi. Foma Akvinskiy chuqur aql- zakovati, keng bilimdonligi va eng murakkab diniy bahslarning barcha tafsilotlarini tushunish qobiliyati uchun "farishta shifokori" deb nomlangan. 1323-yil 18-iyulda Foma Akvinskiy katolik cherkovi tomonidan avliyo sifatida kanonizatsiya qilingan. 1879 yilda Tomizm - Foma Akvinskiy ta'limoti katolik cherkovining rasmiy falsafiy ta'limoti sifatida e'tirof etildi. Foma Akvinskiy (1225-1274) katolik ilohiyotining yaratuvchisi va sxolastikani sistemalashtiruvchi hisoblanadi. Asosiy asarlari: “Summa ilohiyotshunosligi”, “Summa falsafasi”, “Summa butparastlarga qarshi”. Ularda u asosan Sharqda salib yurishi paytida tanishgan Arastu asarlariga tayanadi. Foma Akvinskiy ontologiyasida borliq ham imkoni boricha, ham aktual sifatida qaraladi. Borliq alohida narsalarning mavjudligi, u substantsiyadir. Imkoniyat va voqelik kabi kategoriyalar bilan bir qatorda 13 Foma Akvinskiy materiya va shakl toifalarini kiritadi. Bunda materiya imkoniyat sifatida, shakl esa voqelik sifatida qaraladi. Foma Akvinskiy Arastuning shakl va materiya haqidagi asosiy g‘oyalaridan foydalanib, din ta’limotini ularga to‘liq bo‘ysundiradi. Hech qanday moddiy narsa shaklsiz mavjud emas va shakl eng yuqori shaklga yoki "barcha shakllarning shakli" - Xudoga bog'liq. Xudo sof ruhiy mavjudotdir. Shaklning materiya bilan aloqasi faqat jismoniy dunyo uchun zarurdir. Bundan tashqari, materiya (Aristotelda bo'lgani kabi) passivdir. Shakl uning faolligini beradi. Foma Akvinasning ta'kidlashicha, "Xudoning mavjudligi" o'z-o'zidan ravshan bo'lmagani uchun, bizning bilimimizga ochiq bo'lgan oqibatlar orqali isbotlanishi kerak. U zamonaviy katolik cherkovi tomonidan qo'llaniladigan Xudoning mavjudligiga o'z dalillarini taqdim etadi. Foma Akvinskiyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari diqqatga sazovordir. U shaxsiyat "barcha oqilona tabiatdagi eng olijanob hodisa" ekanligini ta'kidladi. U aql, his-tuyg'ular va iroda bilan ajralib turadi. Aql irodadan ustundir. Biroq, u Xudo haqidagi bilimni unga bo'lgan muhabbatdan pastroqqa qo'yadi, ya'ni his-tuyg'ular oddiy narsalarga emas, balki Xudoga tegishli bo'lsa, aqldan oshib ketishi mumkin 5 . U o‘zining “Suverenlar hukumati to‘g‘risida” essesida insonni birinchi navbatda ijtimoiy mavjudot, davlatni esa xalq farovonligi haqida qayg‘uruvchi tashkilot sifatida qaraydi. U hokimiyatning mohiyatini axloq bilan, xususan, ezgulik va adolat bilan bog‘laydi, hatto (ba’zi mulohazalar bilan bo‘lsa ham) xalqning adolatni inkor etuvchi zolimlarga qarshi turish huquqi haqida gapiradi. Foma Akvinskiy, shuningdek, ikkita qonun muammosini ko'rib chiqishni taklif qiladi: Xudo odamlarning ongi va qalbiga qo'ygan "tabiiy qonun" va cherkovning davlat va fuqarolik jamiyatidan ustunligini belgilaydigan "ilohiy qonun". hayot faqat kelajakdagi ruhiy hayotga tayyorgarlikdir. Suverenning kuchi yuqori - ruhiy kuchga bo'ysunishi kerak. U osmonda Masih tomonidan, er yuzida esa Papa tomonidan boshqariladi. Aristotel kabi siyosiy hokimiyat shakllarini hisobga olgan holda, Foma Akvinskiy monarxiyaga ustunlik berdi. Hokimiyatning barcha turlari oxir-oqibat Xudodan keladi. Foma Akvinskiy falsafasi 14-asrda boshlangan. Dominikan 5 https://studexpo.net/122291/filosofiya/srednevekovaya_sholastika_polemika_nominalizma_realizma_prirode_universaliy 14 sxolastikasining bayrog'i va 16-asrdan. mafkurachilari Foma Akvinskiy falsafiy tizimini sharhlab, modernizatsiya qilgan iyezuitlar tomonidan jadal targ'ib qilingan. 19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab. uning ta'limoti zamonaviy falsafiy tafakkurning kuchli oqimlaridan biri bo'lgan neotomizmning asosiga aylanadi. Sxolastika teologik va falsafiy an'ana sifatida g'arbiy xristian ta'limotini oqilona asoslash va tizimlashtirishga intilgan. Shu maqsadda sxolastikalar qadimgi mutafakkir Arastu merosiga murojaat qildilar. Sxolastikalar aqliy faoliyat quroli sifatida mantiqqa ayniqsa qiziqdilar. Bu davrning eng mashhur mutafakkirlari: Anselm Kenterberilik, Jon Roselin, Giyom shampolik, P.Abelard, Foma Akvinskiy, Rojer Bekon, Jon Dans Skotus, Bonaventure, Vilyam Okhemlik, Jan Buridan va boshqalar. O rta asrlar sxolastikasining eng ko zga ko ringan va nufuzli vakili dominikanlikʻ ʻ ʻ monax Foma Akvinskiy (1225/26-1274) edi. O‘limidan so‘ng unga “Farishtalar tabibi” unvoni berilgan va 1323 yilda cherkov oldidagi buyuk xizmatlari uchun Foma Akvinskiy avliyo sifatida tan olingan. Mutafakkir ilohiyot va falsafiy mavzularda juda ko'p asarlarga ega. Akvinskiy tomonidan yaratilgan asarlarning eng muhimi uning mashhur "Summalari" - "Katolik e'tiqodining butparastlarga qarshi haqiqatining yig'indisi" va "Summa teologiyasi" hisoblanadi. Foma Akvinskiyning diniy ta'limoti asosan nasroniy dunyoqarashiga muvofiq qayta ishlangan Aristotel merosiga asoslanadi. Akvinskiy uchun hamma narsaning eng oliy mavjudoti, manbai va Yaratuvchisi Xudodir, uning umumbashariy sifatlari (transsendentallari) Birlik, Haqiqat va Yaxshilikdir. Xudoda borliq va mohiyat bir- biriga mos keladi va yaratilgan narsalar faqat Yaratguvchidagi ishtiroki orqali borlikka erishadi. Aristotelga to'liq mos ravishda, Foma Akvinskiy yaratilgan dunyodagi hamma narsa shakl va materiyaning birligini ifodalaydi, deb hisoblagan. Materiya "sof potentsial", mavjudlikning beqaror, to'liq bo'lmagan va nomukammal shaklidir. Shakl "haqiqiy" mavjudot bo'lib, u bajarilishi va to'liqligi bilan tavsiflanadi. Xudo "barcha shakllarning shakli", "sof haqiqat" va mukammallikdir. Yaratilgan dunyo o'ziga xos ierarxiya bilan tavsiflanadi, unga ko'ra mavjudot Yaratguvchiga qanchalik yaqin bo'lsa, uning mavjudligi shunchalik dolzarb, mustaqil va to'liq bo'ladi. Foma Akvinskiyning ierarxik zinapoyasi quyidagicha: 15 mavjudlikning eng quyi darajasida shakl narsaning tashqi aniqligini tashkil qiladi (noorganik elementlar va minerallar), keyingi bosqichda shakl maqsadlilik bilan tavsiflangan yakuniy sabab sifatida namoyon bo'ladi ( o'simliklar), uchinchi darajada, shakl samarali sababdir (hayvonlar) , nihoyat, to'rtinchi bosqichda shakl materiyadan (insonga xos bo'lgan ruh yoki aqliy ruhdan) qat'i nazar, o'z-o'zidan paydo bo'ladi. Inson ruhi materiya - tana bilan bog'langan, ammo uning oqilona qismi o'z-o'zidan shakl bo'lib, tanadan mustaqil ravishda fikrlash va xohlash qobiliyatiga ega va shuning uchun uning o'limi bilan halok bo'lmaydi. Ruh o'lmas va u yaratilgan tabiatdagi eng oliyjanob va ulug' narsadir. Foma Akvinskiy e'tiqod va aqlning uyg'unligi tamoyilini asoslab berdi . Ilohiyot Vahiyda keltirilgan haqiqatlardan kelib chiqadi - bu iymon yo'lidir va falsafiy bilim aql yordamida yaratilgan dunyodan Ilohiyga ko'tariladi. Qisqa va to'g'ridan-to'g'ri bo'lgan iymon yo'li aqldan ustun turadi, u uzoqroq va ko'p dalillarni talab qiladigan murakkabroq yo'lni oladi, lekin bu ikki yo'l o'rtasida hech qanday ziddiyat yo'q, chunki falsafa oxir-oqibat insonni iymon haqiqatlariga olib boradi. . Falsafa bilishning oqilona usullaridan foydalangan holda, atrofdagi dunyoning xususiyatlarini o'rganishga qodir. Qolaversa, asosli, falsafiy dalillar yordamida isbotlangan iymon tamoyillari insonga yanada qulayroq bo'ladi va shu bilan uni imonda mustahkamlaydi. Va shu ma’noda ilmiy-falsafiy bilimlar nasroniylik ta’limotini asoslashda jiddiy tayanch hisoblanadi. Foma Akvinskiy falsafiy dalillar yordamida ba'zi xristian dogmalarining haqiqatini, masalan, Xudoning mavjudligini isbotlash mumkin deb hisoblardi. Shu bilan birga, boshqa dogmalar ilmiy jihatdan isbotlanmaydi. Ular ilm emas, imon masalalari. Aql Xudoning uchligi, dunyoning "yo'qdan" yaratilishi, asl gunoh, Masihning mujassamlanishi, o'likdan tirilishi va oxirgi qiyomatning muqarrarligi kabi haqiqatlarni isbotlashga ojizdir. Demak, chin, oliy bilim ilmga bo‘ysunmaydi, chunki inson ongi ilohiy rejani to‘liq anglab yetishga qodir emas. Xudo o'ta aqliy bilimning taqdiri va shuning uchun ilohiyotning predmetidir. Foma Akvinskiy Xudoning mavjudligini isbotlashda Aristotel mantiqidan foydalangan. Mutafakkirning xudoning borligini oqilona isbotlash zarurligiga ishonchi 16 uning e’tiqod va ilohiyot masalalarida aql va falsafaning ahamiyati va qadr-qimmatini tan olishini ta’kidlaydi. Akvinskiy beshta dalilni ishlab chiqdi: Birinchi dalil harakatning mohiyatini tushunishdan kelib chiqadi. "Harakatlanuvchi har bir narsa uning harakatining manbai sifatida boshqa narsaga ega bo'lishi kerak." Binobarin, “biron-bir asosiy harakatga keltiruvchiga erishish kerak, uning o'zi boshqa hech narsa bilan harakat qilmaydi va u orqali hamma Xudoni tushunadi”; Ikkinchi dalil sababni keltirib chiqarish printsipiga asoslanadi . Har bir narsaning samarali sababi bo'lsa, hamma narsaning yakuniy samarali sababi bo'lishi kerak. Bunday yakuniy sabab faqat Xudo bo'lishi mumkin 6 ; Uchinchi dalil zaruriy va tasodifiy toifalarni tushunishdan kelib chiqadi. Ob'ektlar orasida mavjud yoki bo'lmasligi mumkin bo'lganlar bor, ya'ni ular tasodifiydir. Biroq, dunyoda faqat tasodifiy mavjudotlar bo'lishi mumkin emas, zaruriy narsa bo'lishi kerak. Va bir qator zaruriy mohiyatlarning cheksizlikka borishi mumkin emasligi sababli, demak, o'zida zarur bo'lgan ma'lum bir mohiyat mavjud 7 . Bu zaruriy mohiyat Xudodir; To’rtinchi dalil hamma narsaning mohiyatiga xos bo'lgan mukammallik darajasining ortib borishini tan olish bilan bog'liq. Foma Akvinskiyning fikricha, eng yuqori darajada mukammallik va olijanoblikka ega bo'lgan narsa bo'lishi kerak. “Ma’lum bir mohiyat borki, u barcha mohiyatlar uchun yaxshilik va barcha kamolotga sabab bo‘ladi... Va biz uni Xudo deymiz”; Beshinchi dalil amalga oshirish imkoniyatini aniqlashga asoslangan . Barcha mavjudot ob'ektlari o'z mavjudligida qandaydir maqsad sari yo'naltirilgan. Shu bilan birga, "ular tasodifan emas, balki ongli irodani boshqargan holda o'z maqsadlariga erishadilar". Ob'ektlarning o'zi "aqldan mahrum" bo'lganligi sababli, "tabiatda sodir bo'ladigan hamma narsaga maqsad qo'yadigan aqlli mavjudot bor". Bunday aqlli mavjudot faqat Xudo bo'lishi mumkin. 6 Маковельский А.О. История логики. - М.: Наука, 1967. -502 с 7 Логика: наука и искусство. - М., 1993. 20-c 17 Akvinskiyning antropologiyasi va axloqshunosligi inson hayvonot olamidan bilish qobiliyati va shuning uchun haqiqiy insoniy xatti-harakatlar asosida yotgan erkin, ongli tanlov qilish qobiliyati bilan farq qiladi, degan g'oyaga asoslanadi. Inson harakatlarining pirovard maqsadi saodatga erishish bo'lib, u Xudoni tafakkur qilishdan iborat bo'lib, buning uchun inson o'z sa'y-harakatlari bilan birga Ilohiy inoyatni ham talab qiladi. Tomas axloqiy hayotni xristian fazilatlari - imon, umid va sevgidan tashqari tasavvur qilmadi. Aristotel ta’limotiga muvofiq, mutafakkir insonni siyosiy hayvon bo‘lib, faqat davlatda mavjud bo‘lishi mumkin, deb hisoblagan. Davlat Xudodan keladi va abadiy qonunga - dunyoni boshqarishning ilohiy tamoyillari yig'indisiga asoslangan umumiy manfaatga intilishi kerak. Aquinas cherkov hokimiyatini dunyoviy hokimiyatdan ustun qo'ydi, chunki birinchisi ilohiy saodatga erishishga qaratilgan bo'lsa, ikkinchisi faqat dunyoviy yaxshilikka intilish bilan cheklangan. Foma Akvinskiy ta'limoti katolik ilohiyoti va falsafasiga katta ta'sir ko'rsatdi. Atoqli faylasuf vafotidan so ngʻ tomizm (lotincha Tomas — Tomas) Rim-katolik cherkovining rasmiy ta limotiga ʼ aylandi va 19-asr oxirida. neotomizm zamonaviy katolik tafakkurining eng muhim va ta'sirchan harakatlaridan biri sifatida shakllanadi . O'rta asr falsafasini faqat Xristian G'arb falsafiy tafakkuri bilan ajratib bo'lmaydi. Sxolastikaning gullagan davrida Yaqin Sharqda falsafa intensiv rivojlandi. Arab tili tafakkurining eng mashhur namoyandalari Ibn Rushd (Averroes), Forobiy va Ibn Sino (Avitsenna) bo'lib, ular nafaqat o'ziga xos falsafiy ta'limotni yaratdilar, balki tibbiyot sohasida mashhur ensiklopedik asar ham yozdilar. Tibbiyot fanlari kanoni". Ibn Sino “Kanon” asarida to‘rtta sharbat (qon, qora o‘t, sariq o‘t, shilimshiq) to‘g‘risidagi o‘sha paytda hukmron bo‘lgan “gumoral” ta’limotga asoslanib, kasalliklarning tabiatini (ularning paydo bo‘lish sabablari, belgilari va davolash usullarini) tasvirlab bergan. va inson temperamentining tegishli turlari. Shuningdek, Avitsenna kasalliklarni ba'zi mayda jonzotlar keltirib chiqarishi mumkinligini aytdi, chechakning yuqumliligiga e'tibor qaratdi, vabo va vabo o'rtasidagi farqni aniqladi, bir qator boshqa kasalliklarni o'rgandi va dori vositalarini ishlab chiqarish va ulardan 18 foydalanish usullarini taklif qildi. 14-asrga kelib sxolastika o'z-o'zidan inkor qilish darajasiga yetdi. Universitetlardagi sxolastik munozaralar ko'pincha samarasiz spekulyativ mulohazalarga aylanib ketdi (masalan, bir necha soatlik bahslarda o'qituvchilar va talabalar Xudo o'zini o'ldirishi mumkinmi yoki o'zi ko'tarolmaydigan toshni yaratishi mumkinmi, degan savol tug'ilishi mumkin edi). Ko'rinib turibdiki, bunday tortishuvlar insonni Xudo haqidagi bilimga yaqinlashtiribgina qolmay, balki ko'pincha iymon mazmunini obro'sizlantirdi. Ular insonni sezgi dunyosi bilimidan ham uzoqlashtirdilar. Ko'pgina sxolastik tushunchalarning bo'shligi va tajribasidan ajralib turishini tanqid qilib, 14-asr mutafakkiri. Uilyam Okxem Okkamning ustarasi deb nomlangan mashhur tamoyilni ishlab chiqdi - "ob'ektlarni keraksiz ko'paytirmaslik kerak". Uyg'onish davri mutafakkirlari "sxolastika" so'ziga bo'sh fikrlash va ma'nosiz og'zaki o'yin ma'nosini bergan bo'lsalar ham, bu an'ananing falsafiy tafakkurning butun keyingi rivojlanishi uchun ahamiyati juda katta. 19 II BOB. O’rta asr falsafasida sxolastikaning ikkita asosiy soxasi (realizm, nominalism) 2.1. Realizm pozitsiyasi va nominalizm va realizmning o'rta asr sxolastikasida bahslar Sxolastikaning ikki oqimga bo'linishining mohiyati Platon va Aristotel o'rtasidagi tortishuvdan kelib chiqadi va ularning bahs mavzusi narsa va narsa g'oyasi o'rtasidagi munosabatlarga tegishli. O'rta asrlarda bu savol ilohiyot bilan bog'liq bo'lgan va ilohiy iroda va ilohiy aql o'rtasidagi munosabatlarga taalluqli yangi nuqtai nazarga ega bo'ldi. Amaliy tajriba shuni ko'rsatadiki, inson ongida birinchi fikr paydo bo'ladi, u keyinchalik ixtiyoriy harakatlar yordamida yangi ob'ektda mujassamlanadi, ya'ni g'oyalar doimo narsalardan, aql esa irodadan oldin turadi. Ammo Bibliyada Xudo dunyoni yaratganligi haqidagi asl g'oyaga to'g'ridan-to'g'ri ishora qiluvchi hech qanday havolalar yo'q; u faqat uning yaratilish jarayonini ochib beradi va har bir yaratilish kuni haqidagi hikoya quyidagi ibora bilan tugaydi: "Va Xudo buni ko'rdi. yaxshi edi." Shu sababdan ham o‘rta asr Yevropa mutafakkirlari Xudoning hamma narsani ongsiz ravishda yaratganligi, keyin esa yaratilish haqiqatidan xabardorligi haqidagi taassurotga ega bo‘lgan. Realizm (lotincha realis — real) falsafiy atama bo lib, uchta asosiy ma nodaʻ ʼ qo llaniladi. Konseptual realizm yoki sxolastik realizm o rta asr falsafasining ʻ ʻ universallar (umumiy, xususiy va boshqa umumiy tushunchalar) muammosini hal etishdagi asosiy yo nalishlaridan biridir. Umumjahon muammosi faqat umumiy ʻ haqiqatda mavjud, individ esa illyuziya ekanligini ta’kidlagan Platonga va buning aksini ta’kidlagan uning raqibi Antisfen Kinikga borib taqaladi. Realizm pozitsiyalarida turgan patristizm va sxolastika vakillari o'ziga xos sof spekulyativlik bilan tushuncha qanchalik umumiy bo'lsa, uning mavjudligi shunchalik asosli va barqaror bo'ladi, deb ta'kidladilar. Eng umumiy, shuning uchun ham eng to'g'ri va barqaror fikr - bu hamma narsaning yakuniy manbai sifatida Xudodir. Umumiyni alohida narsalarga va ularni idrok etuvchi inson ongiga to‘liq qarama-qarshi qo‘yuvchi o‘ta realizmni bilish natijasida narsalardan oldin, narsalarda va inson ongida tushunchalar mavjudligini tan oluvchi mo‘tadil realizmni farqlash odat tusiga kirgan. . Platondan chiqqan ekstremal realizmning eng 20 ko zga ko ringan tarafdorlari Avgustin, Anselm Kenterberi va boshqa sxolastikalar,ʻ ʻ Aristoteldan chiqqan mo tadil realizm esa Ibn Sino (Avitsenna), Foma Akvinskiy, ʻʼ Rojer Bekon va boshqalar edi. "Realizm" atamasi falsafadagi voqelikni, sub'ektdan tashqaridagi va ongdan mustaqil bo'lgan, hislar va tafakkur orqali anglash mumkin bo'lgan voqelikni tan oladigan shunday pozitsiyaga ishora qila boshlaydi. Ushbu tushunchada realizm sub'ektiv idealizmga qarama-qarshi rol o'ynaydi. Realistik qarashlar doirasi juda keng: uning qutblaridan birida sodda realizm mavjud bo'lib, u dunyoni biz uni hislar orqali idrok qilish usuli deb hisoblaydi, ikkinchisida - subyektiv idealizm bilan chegaradosh bo'lgan, ammo shunga qaramay, tan oladigan Kant agnostitsizmi. narsalar o'zlarida". Realizm, shuningdek, materializm va ob'ektiv idealizm kabi mutlaqo qarama-qarshi falsafalarni birlashtiradi. 19-asr oxiri - 20-asr boshlarida. Bir qancha realistik falsafiy maktablar vujudga keldi, ular pozitivizm va mutlaq idealizmdan uzoqlashishga harakat qildilar, ontologik masalalar – neorealizm (F.Brentano, A.Meynong, E.Mur, A.Uaytxed, J.Smuts va boshqalar) muhimligini tan oldilar . realizm (R. Santayana, R. Sellars, A. Lovejoy va boshqalar), tanqidiy ontologiya (N. Hartmann). Estetika, adabiy tanqid va san’atshunoslikda realizm eng umumiy shaklda ushbu yondashuvni anglatadi. Realistlar fikr ilohiy ongdagi fikr kabi narsaning yaratilishidan oldin ham haqiqatda paydo bo'ladi, deb hisoblashgan. Ular ilohiy ongni ilohiy irodaga nisbatan birlamchi deb atashgan. Bu harakatning barcha izdoshlari ekstremal (Aflotunning g oyalar haqidagi ta limotiga ergashuvchilar) va mo tadil (Aristotel qarashlari va ʻ ʼ ʻ qarashlarini qo llab-quvvatlaganlar) ga bo lingan . Ularning orasidagi farqni aniq ʻ ʻ tushunish uchun ikkala filialning taniqli vakillarini nomlaylik:  Ekstremal realizm vakillari qatoriga Giyom Shamponi kiradi , u “Sokrat – odam” degan gapda faqat “inson” so‘zi haqiqiydir, Suqrot esa individ sifatida noaniq narsadek tuyuladi, shuning uchun ham real bo‘la olmaydi;  Mo‘tadil realizm tarafdori Anselm Kenterberi edi, u voqelikka faqat haqiqatda mavjud bo'lgan ob'ektlar bilan bog'liq bo'lsa-da, ulardan mustaqil ravishda mavjud bo'lgan tushunchalarni kiritdi 8 . 8 https :// bstudy . net /992617/ filosofiya / sholastika _ realizm _ nominalizm 21 SCHOOLASTIK REALIZM (kechki lotincha realis — moddiy) — narsalarning o ta nomukammal, taxminiy, suyuq, beqaror aksi bo lgan narsalarning individualligigaʻ ʻ nisbatan umumiy tushunchalarning, universallarning ustuvorligi haqidagi gnoseologik ta limot. Realizm ta'limoti ob'ektiv idealizmning asosidir. Bu patristikaning ko'plab ʼ vakillariga, keyin esa ta'limotlari o'ta spekulyativlik bilan ajralib turadigan sxolastiklarga xos edi. Haddan tashqari realizmni ajratish odatiy holdir, unga ko'ra tushuncha qanchalik umumiy bo'lsa, uning maxsus mavjudot sifatida mavjudligi shunchalik barqaror bo'ladi. Bu qarash platonizmga borib taqaladi va uning patristika davridagi asosiy vakillaridan biri Avreliy Avgustin (354-430) bo'lib, u Platonik g'oyalarni tabiiy bo'lmagan Xudo ongiga joylashtirgan va bu pozitsiyani kreatsionizm bilan uyg'unlashgan. G'arbiy Evropa sxolastikasida realizmning eng ko'zga ko'ringan tarafdori Anselm Kenterberi edi . Yana bir xilma-xillik mo''tadil realizm bo'lib, u Xudoning ongida, U yaratgan narsalarning o'zida va ularni biladigan inson ongida narsalardan oldin universallarning uch marta mavjudligini tasdiqlaydi. Realizmning bu turi Aristotelga borib taqaladi, unga ko'ra, umumiy g'oya shakl sifatida har qanday narsani aniq maqsad sari yo'naltiradi. Mo''tadil realizmning eng yirik nazariyotchisi Foma Akvinskiy aristotelizmni xristian ta'limotiga moslashtirgan. Haddan tashqari va mo''tadil realizm o'rtasidagi farq juda o'zboshimchalik bilan amalga oshiriladi va xuddi shu Foma Akvinskiy kreatsionist sifatida, birinchi navbatda, Xudo ongida umuminsoniy g'oyalar mavjudligini tez-tez ta'kidlagan. Haddan tashqari realizm pravoslav katoliklik tomonidan qo'llab-quvvatlanmadi, chunki u panteizmga, Xudoning uchligi haqidagi dogmani inkor etishga, cherkov "tamoyillari" uchun xavfli bo'lgan ratsionalizmga olib keldi. Shuning uchun Eriugena ta'limoti papalik va kengashlar tomonidan ta'qib qilindi. Biroq, umuman olganda, o'zining mo''tadil shakllarida realizm katolik obskurantizmining ustunlaridan biri bo'lib xizmat qildi. Nominalizm, muxolifat hissiyotlarini ifodalab, ko'pincha cherkov va uning ta'limotiga to'g'ridan-to'g'ri norozilik ko'rinishida harakat qildi. Realizm elementlari ko'pgina falsafiy idealizm tizimlariga xosdir; realizmning sxolastik-idealistik g'oyalari imperializm davrining burjua falsafasi (masalan, neotomizm , holizm va boshqalar) tomonidan suriladi. 22 O'rta asr falsafasida (XL) ikkita harakat - nominalistlar va realistlar mavjud edi. Ular o'rtasida jiddiy kurash boshlandi, bu Uch Birlik Xudo haqidagi nasroniy haqiqati bilan bog'liq edi. Biroq, keyingi nizo ilohiyot doirasidan tashqariga chiqdi va umumiy va birlashtirilgan dialektikani ko'rib chiqish tekisligiga o'tdi. Realistlar bilan bahsda nominalistlarning pozitsiyasi Nominalistlar (lot. nominalis - nominal, nomlarga ishora) materialistik harakatning asoschilari edi. Ular iroda aqldan ustun ekanligini ta'kidlaganlar. Umumiy tushunchalar (universallar), bu ta'limotga ko'ra, faqat mustaqil mavjud bo'lmagan nomlardir. Haqiqatda faqat o'ziga xos individual fazilatlarga ega bo'lgan individual narsalar mavjud. Boshqacha aytganda, narsalar birlamchi, tushunchalar ikkinchi darajali. Masalan, "shaxs" tushunchasi har bir shaxsga xos bo'lgan barcha xususiyatlarni o'z ichiga oladi. Natijada inson ikki oyog'i va qo'li, bir boshi bor va boshqalardan ko'ra ko'proq aql-zakovatga ega tirik mavjudotdir. Ekstremal nominalistlar general faqat so'z - narsalarning nomi deb hisoblashgan. Harakatning mo''tadil vakillari (kontseptualistlar) o'z tezislariga nafaqat nom, balki tushunchani ham kiritdilar. Nominalistlar bilan bahsda realistlarning pozitsiyasi Qarama-qarshi yo'nalish - realistlar (kech lotincha realis - moddiy) alohida narsalarga nisbatan umumiy tushunchalar o'z-o'zidan, juda real mavjud degan pozitsiyani egallagan. Umumjahon narsalardan oldin mavjud bo'lib, ilohiy ongdagi g'oyalar va fikrlarni ifodalaydi. Shu sababli ham inson ongi narsaning mohiyatini anglash qobiliyatiga ega bo‘lib, u umuminsoniy tushunchadir. Tabiat ob'ektlari faqat umumiy tushunchalarni ifodalovchi shakldir. Shu bilan birga, mo‘tadil realistlar umumiy narsa allaqachon mavjud, deb o'rgatishgan (masalan, insoniyat har bir odamda mavjud). Ekstremal vakillar - narsalardan oldin (insoniyat o'z-o'zidan, har bir insonda mavjud) deb ta'kidladilar. Biroq, ular narsalarda umumiy narsalar mavjudligini inkor etmadilar. U narsaning o'zi kabi o'z-o'zidan mavjud. Birinchisi Aristotelning izdoshlari, ikkinchisi - Platon edi. 23 Realistlar va nominalistlar o'rtasidagi tortishuv natijalari Realistlar tomonidan bildirilgan nuqtai nazar xristian dogmalariga ko'proq mos edi. Shu sababli, nominalizm ta'qib qilindi va keyinchalik shubhali obro'ga ega bo'ldi. Sxolastik falsafada nominalistlar va realistlar o rtasidagi kurash birinchisiningʻ g alabasi bilan yakunlandi. ʻ Biroq, ikki yo'nalish o'rtasida bahslashish san'atini rivojlantirish bizning davrimizda ham davom etmoqda. O 'rta asr falsafasi ikki oqim bilan tavsiflanadi: realistlar va nominalistlar. O'sha paytda "realizm" so'zining zamonaviy ma'nosi bilan hech qanday umumiylik yo'q edi. Realizm ta'limotni anglatardi, unga ko'ra faqat umumiy tushunchalar yoki universallar, balki alohida ob'ektlar haqiqiy voqelikka ega bo'ladi. O'rta asr realistlarining fikriga ko'ra, universallar narsalardan oldin mavjud bo'lib, ilohiy ongdagi fikrlarni, g'oyalarni ifodalaydi. Va faqat shu tufayli inson ongi narsalarning mohiyatini anglay oladi, chunki bu mohiyat umuminsoniy tushunchadan boshqa narsa emas. Qarama-qarshi yo'nalish irodaning aqldan ustunligini ta'kidlash bilan bog'liq va nominalizm deb nomlangan. "Nominalizm" atamasi lotincha "nomen" - "nom" so'zidan kelib chiqqan. Nominalistlarning fikricha, umumiy tushunchalar faqat nomlardir; ular hech qanday mustaqil mavjudotga ega emas va bizning ongimiz tomonidan bir qator narsalar uchun umumiy bo'lgan ayrim xususiyatlarni mavhumlash orqali shakllanadi. Masalan, "odam" tushunchasi har bir shaxsga xos bo'lgan barcha xususiyatlardan voz kechish va hamma uchun umumiy bo'lgan narsaga e'tibor qaratish orqali olinadi: inson boshqa hayvonlardan ko'ra ko'proq aqlga ega bo'lgan tirik mavjudotdir (hech bo'lmaganda biz). odamlar biz shunday deb o'ylaymiz). Ushbu ta'rifni, qoida tariqasida, aniqlab olish mumkin: odamning bitta boshi, ikkita qo'li, ikkita oyog'i va boshqalar bor, lekin bu allaqachon kerak emas, chunki birinchi ta'rif allaqachon odamning mohiyatini aniq belgilaydi. Shunday qilib, nominalistlarning ta'limotiga ko'ra, universallar narsalardan oldin emas, balki narsalardan keyin mavjud. Ba'zi nominalistlar hatto umumiy tushunchalar inson ovozining tovushlaridan boshqa narsa emasligini ta'kidladilar. Bunday nominalistlar qatoriga, masalan, Rosselin (XI-XII asrlar) kiradi. 24 Realistlar va nominalistlar o'rtasidagi tortishuvlar va ommaviy munozaralar ko'pincha o'z raqiblarini ilohiyot doirasidan tashqariga olib chiqdi va ularni umumiy falsafiy muammolarga olib keldi, bu esa cherkov elitasining noroziligiga sabab bo'ldi. Sxolastikaning eng iste'dodli vakillaridan biri Per Abelard (1079-1142) ayniqsa ko'p narsalarni oldi. U yoshligida realistlar va nominalistlar o‘rtasidagi bahsga aralashib, o‘z bilimi va dalil mantiqi bilan hammani erkalab oldi. Abelard realizm va nominalizmdan ustun turishga harakat qildi va Platon va cherkov otalarining asarlaridan keng foydalandi. Falsafiy va teologik ratsionalizm mag'lub bo'lgan raqiblarida hasad va nafrat uyg'otdi. Universallar muammosining sxolastik shakllantirilishi va sxolastik yechimiga qaramay, realistlar va nominalistlar o'rtasidagi munozara natijalaridan Tomas Xobbs va Jon Lokk, Dekart va Spinoza, Berkli va Yum, Leybnits va Bo'ri kabi yirik faylasuflar o'z ishlarida samarali foydalandilar. Fichte va Hegel, zamonaviy fenomenologlar Gusserl va Sheller, ekzistensialistlar Xaydegger va Sartr. O'rta asrlarning alohida faylasuflari faoliyatidagi muhim falsafiy yutuqlarni ta'kidlash kerak. O'rta asrlar sxolastikasida qanday muammolar muhokama qilinmasin, ular borliq tuzilishi va bilish jarayonida universallarning o'rni va roli masalasi bilan u yoki bu tarzda bog'liq edi. "O'rta asr falsafasi tarixini umuminsoniylarning tabiati haqidagi bahs tarixiga qisqartirib bo'lmaydi. Biroq, bunday tushunish foydasiga ko'p gapiradi", - deb ta'kidlaydi o'rta asr falsafasining taniqli tadqiqotchisi E. Gilson. Umumjahon (umumiy tushunchalar) tabiati haqidagi bahslar butun o rta asrlarda davom etgan. Munozaraningʻ boshlanish nuqtasi Porfiriyning Aristotelning “Kategoriyalar”iga “Kirish” asarida bergan savollar edi: (1) Turlar va turlar mustaqil ravishda mavjudmi yoki faqat fikrdami? (2) Agar ular mustaqil ravishda mavjud bo'lsa, ular jismlarmi yoki jismlarmi? (3) Ikkinchi holda, ular alohida mavjudlikka egami yoki ular jismoniy narsalarda mavjudmi? Foma Akvinskiyning formulasiga ko'ra, universallar uch xil bo'lishi mumkin: ante rem (narsadan oldin, ya'ni ilohiy aqlda), in re (narsada) va post rem (narsadan keyin, inson ongida). Universallarning tabiatini muhokama qilish jarayonida muammoni hal qilishning uchta asosiy yondashuvi paydo bo'ldi: realizm, kontseptualizm va nominalizm. Realizm universallarning mustaqil mavjudligini tan 25 oladi; Konseptualizm umumiy tushunchalar inson ongida o‘z o‘rniga ega, lekin narsalarning o‘zida ularga mos keladigan narsa borligini ta’kidlaydi; nominalizm umumiy tushunchalar bilish jarayonida va inson ongidan tashqarida paydo bo'ladi, deb hisoblaydi, ya'ni. haqiqatan ham mavjud emas. Realizm tushunchasini Kenterberilik Anselm, Porretanlik Gilbert, Foma Akvinskiy, Bonaventure va boshqalar o'rtaga tashlagan, kontseptualizm nuqtai nazari Abelard va Duns Skotus asarlarida shakllantirilgan; nominalistik pozitsiyaning mantiqiy asosi Okxem ta'limotida keltirilgan. Garchi realizm, kontseptualizm va nominalizm o'rtasidagi kelishmovchilikning asosiy nuqtasi universallarning ontologik maqomi masalasi bo'lsa-da: ular real mavjudmi yoki yo'qmi, aslida falsafaning barcha asosiy muammolari muhokama mavzusi edi. Boshqacha bo'lishi mumkin emas edi; axir, voqelik nimaligini tushunmasdan turib universallarning maqomi haqidagi savolga javob berish mumkin emas. Va aksincha: O'rta asr sxolastikasi uchun bo'lish mantiqiy tuzilmalar prizmasi orqali ko'rilganligi sababli, individual va umumiy tushunchalarning ma'nolariga mos keladigan mavjudotlarning munosabatlari ontologiyaning markaziy muammosidir. Binobarin, o‘rta asr faylasuflarining narsaning ontologik tuzilishi, yaratilgan narsalarga borliq baxsh etuvchi yaratilish harakati, cheksiz ilohiy borliq va narsalarning cheksiz mavjudligi o‘rtasidagi farq, shakl va materiya o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi g‘oyalarini tahlil qilish. , mohiyat va borliq, individual va umumbashariy, biz bir vaqtning o'zida ularning universallar tabiati haqidagi qarashlari bilan tanishdik 9 . Ammo hozirgacha universallar muammosining ontologik jihatiga, ya'ni ularning borliq tuzilishidagi o'rniga birinchi navbatda e'tibor qaratildi. Endi bu masalaning boshqa, gnoseologik jihatiga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Realizm quyidagi aniq asosdan kelib chiqadi. Barcha bilimlar ko'p narsalarga tegishli umumiy ma'noda shakllantiriladi. Inson va hayvon haqidagi umumiy tushunchalardan foydalangan holda tuzilgan “Sokrat – odam”, “ot – hayvon” kabi hukmlar, agar Suqrotda insoniylik, otda hayvonlik xususiyati bo‘lsagina haqiqatga mos 9 Логико - гносеологические идеи мыслителей Средней Азии. - Т.: “Фан”, 1981. 570- c 26 keladi. Agar haqiqatda alohida narsalardan boshqa narsa bo'lmasa, unda barcha hukmlar yolg'on va chalg'ituvchi bo'lib chiqadi, chunki ular narsalarda umumiy xususiyatlar yoki munosabatlar mavjudligini tasdiqlaydi. Demak, umumiy (universallar) individ bilan birga mavjud, bundan tashqari, alohida narsalarning mavjudligidan oldin, ularda bir xil xususiyatlar mavjudligini belgilab beradi, deb taxmin qilish kerak. Ammo realizm pozitsiyasini asoslash bir qator qiyinchiliklarni engib o'tishni talab qiladi. Ulardan ba'zilari allaqachon qayd etilgan. Misol uchun, agar universallar ontologiyaning boshlang'ich elementlari sifatida qabul qilingan bo'lsa, unda nima uchun dunyo individual narsalardan iborat? Va qanday qilib universallar individual substansiyalar mavjudligining sabablari bo'lishi mumkin (individuallashtirish muammosi)? Yoki qanday qilib jins yoki tur bitta narsaning o'ziga xos xususiyatiga aylanadi? Nazariy va epistemologik xarakterdagi qiyinchilik ham paydo bo'ladi. Agar hukmdagi har bir muhim so'z haqiqatda alohida mohiyatga mos keladigan bo'lsa, unda turli xil so'zlar bilan ifodalangan xususiyatlarni ajratish mumkin bo'lgan har qanday mavjudot yagona emas, balki qo'shma bo'lib chiqadi. Moddiy substansiyalarda ichki birlikning yo'qligi allaqachon Boethius tomonidan ta'kidlangan; har bir narsa "bu va u, ya'ni uning qismlari birikmasi" materiya tomonidan sof tashqi tarzda birlashtirilgan. Bu narsa keyingi sxolastikada xuddi shunday talqin qilingan: tana substansiyalarida birlikning yo'qligi haqidagi pozitsiya barcha o'rta asr faylasuflari tomonidan baham ko'rilgan. Muammo inson ruhi kabi jismoniy bo'lmagan moddalarning atributlarini muhokama qilishda paydo bo'ldi. Har bir inson qalbning ikki qobiliyati - aql va iroda o'rtasidagi farqni tan oldi. Ammo bu farqni qanday tushunish mumkin? Sxolastikadagi haqiqiy farq aql tomonidan ishlab chiqarilgan sof aqliy farqdan farqli o'laroq, narsalar orasidagi farq edi. Aql va iroda o'rtasidagi haqiqiy farq haqidagi ta'kid, ruhning yagona jismoniy substantsiya emasligini, balki ikkita alohida substansiyadan iboratligini tan olishni anglatadi: aql va iroda. Bu asosiy teologik asoslardan biri - inson qalbining birligi pozitsiyasiga zid keladi. Agar biz aql va iroda o'rtasidagi haqiqiy farqni inkor qilsak, unda bu tushunchalar orqasida haqiqatda hech narsa bo'lmaydi: u holda ruh turli qobiliyatlarni ajratib bo'lmaydigan substansiya sifatida qaralishi kerak. Bu xulosa Platon 27 va Aristotel davridan beri falsafada shakllangan ruh haqidagi g'oyaga zid keladi. Ushbu vaziyatdan chiqish yo'lini topish uchun ongning har bir haqiqatan ham ahamiyatli tushunchasi alohida narsaga - ongdan tashqarida mavjud bo'lgan, boshqasini esa saqlanib qolgan alohida moddaga mos kelishini ta'kidlaydigan realizmning asoslaridan biridan voz kechish kerak edi. : hukm shartlari va narsaning tuzilishi o'rtasidagi muvofiqlikning mavjudligi. Nominalizm tezisning o'zini rad etadi. U dunyoning "ma'no atomlari" dan (umumiy tushunchalarning analoglari) iboratligini inkor etib, muqobil fikrni ilgari suradi: haqiqatda shaxslardan boshqa hech narsa yo'q. Ko'pgina faylasuflar, shu jumladan Duns Skot, faqat shaxslar haqiqatda mavjud ekanligini tan oldilar; lekin ular konkret narsalarda umumiy tushunchalardan foydalanishni asoslovchi jihatlar mavjudligini ham tan oldilar: narsaning turi, uning shakli yoki tabiati deb ataladigan narsa narsadan ajralmas, alohida narsalar mavjudligining zaruriy shartidir. Nominalizm "semantik atomlar" dan individual moddani "yaratish" mumkin emas deb hisoblaydi. 14-asr nominalizmining eng ko zga ko ringan namoyandasi Okxem xudodaʻ ʻ universallik yoki tabiat mavjudligini inkor etadi; ular ham narsalarda emas. G'oyalar deb ataladigan narsalar Xudo tomonidan yaratilgan narsalardan boshqa narsa emas. Turlar haqidagi g'oyalar yo'q, faqat shaxslar haqidagi g'oyalar mavjud, chunki individlar ongdan tashqarida mavjud bo'lgan yagona haqiqat, ham ilohiy, ham insoniydir. Dunyoni tushunishning boshlang'ich nuqtasi - bu shaxslar haqidagi bilim. Natijada, shaxslarning haqiqiy, ammo sof sonli birligi ma'noga ega bo'lgan, ammo inson ongidan boshqa joyda mavjud bo'lmagan mavjudotlar dunyosiga qarama-qarshi bo'lib chiqadi 10 . "Semantik atomlar" haqiqiy mavjudotga ega degan postulatdan boshlab, sxolastik falsafa 14-asrda tug'iladi. markaziy o'rinni shaxs egallagan ta'limot - aqlning har qanday ta'riflaridan chetda qolgan borliqning irratsional birligi. Okxem nominalizmi sxolastik falsafaning asosiy g‘oyasini – dunyoning ratsionalligiga, so‘z va borliqning o‘ziga xos o‘ziga xos uyg‘unligi mavjudligiga ishonchni inkor etadi. Ekzistensial va kontseptual tuzilmalar endi bir-biriga qarama- 10 https://www.polnaja-jenciklopedija.ru/istorija-chelovechestva/sholastika-realizm-i-nominalizm . 28 qarshidir: faqat bitta, oqilona ifodalab bo'lmaydigan "bu" mavjud bo'ladi, umumiy tushunchalar bilan mustahkamlangan semantik aniqliklar esa ongdan tashqarida joy olmaydi. Borliq so‘zlarning semantik ma’nosi bilan bog‘lanmaganligi sababli, so‘z va ularning ma’nolarini tahlil qilish asosida borliqni sxolastik tadqiq qilish ma’nosiz bo‘lib qoladi. Okkam ta'limotining paydo bo'lishi o'rta asrlar sxolastik falsafasining tugashini ko'rsatdi. 29 2.2. Nominalizm tarixi va pozitsiyasi Nominalizm (lotin nomidan, gender nominis - ism, nom), universallarning (umumiy tushunchalarning) ontologik ahamiyatini inkor etuvchi falsafiy ta'limot , ya'ni universallar haqiqatda mavjud emas, balki faqat tafakkurda borligini ta'kidlaydi . O'rta asrlarda nominalizm sxolastikaning oqimlaridan biri bo'lib, u universallar haqidagi realizm bilan tortishuv jarayonida paydo bo'lgan . Biroq, nominalizmning asosiy tezisini qadimgi yunon faylasuflari - Platonning g'oyalar nazariyasini tanqid qilgan kinik Antisfenlar va stoiklar shakllantirgan ; Ularning ta'kidlashicha, g'oyalar haqiqiy mavjudotga ega emas va faqat ongda. Umumiy tushunchalarning tabiati muammosi Porfiriy tomonidan Aristotelning "Kategoriyalari" sharhining kirish qismida aniq ifodalangan . Nominalistik qarashlar marslik Kapella (5-asr) va Turs Berengar (11-asr) tomonidan ifodalangan , ammo nominalizm I. Rosselin tomonidan asoslab berilgandan so ng mustaqil harakatga aylangan bo lib , u faqat individual narsalar haqiqiyʻ ʻ mavjudlikka ega, universallar esa nomlardir ( lat. nomina) faqat "ovozli tebranishlar" (lotincha flatus vocis) sifatida mavjud bo'lgan narsalar. Roselinning haddan tashqari nominalizmi sxolastik "realistlar" ( Kenterberi Anselmi ) va mo''tadil nominalistlar tomonidan tanqidga uchradi. Nominalizm birlashma marosimi ( Turlar Berengarida ) va Uchbirlikning bo'linmasligi (Rosselinda) haqidagi dogmalarga zid keldi ; Cherkov Soissonlar kengashida Rosselinning ta'limotini qoraladi (1092). O'rta asr nominalizmi 14-asrda gullab-yashnagan. V.Okxem Jon Dans Skotusning ba'zi g'oyalaridan foydalanib , faqat individual shaxslar bilimning sub'ekti bo'lishi mumkinligini ta'kidladi. Intuitiv bilim ularning real mavjudligini qamrab oladi, mavhum bilim esa ob'ektlar haqidagi tushunchalar vazifasini bajaradigan atamalar o'rtasidagi munosabatni aniqlaydi. So nggi nominalizm o rta asrlar tabiatshunosligi va mantiqi ʻ ʻ rivojiga ta sir ko rsatib, “ikkilamchi haqiqat” nazariyasining rivojlanishiga katta hissa ʼ ʻ qo shdi ( Nominalizmni atomizm bilan bog lagan Nikolay Xotrkurt ; Nikolay Oresme , ʻ ʻ J. Buridan va boshqalar). 30 17-asr falsafasida. T.Gobbs va J.Lokk nominalizmi umumiy tushunchalarni gipostatizatsiyalashning sxolastik an anasi bilan bog liq bo lmagan bilimlar nazariyasiniʼ ʻ ʻ yaratishga qaratilgan edi . 18-asr frantsuz materialistlari nominalizm argumentlariga murojaat qilishdi . J. Berkli va D. Yum universallarning ontologizatsiyasini nominalistik tanqid qilishdan foydalanib, umumiy ob'ektivlik - sabab va substansiya tushunchalarini inkor etgan. 20-asrda G.Kantor to plamlar nazariyasi va G.Frege mantiqiy tizimida ʻ paradokslarning kashf etilishi munosabati bilan matematika va mantiqning nominalistik asoslanishini ta minlashga harakat qilindi . Bu yondoshuvning namoyondalari, eng ʼ avvalo, Lvov-Varshava maktabi vakillari S.Lesnevskiy (uch qismli mantiqiy nazariya), T.Kotarbinski («reizm» dasturi) va boshqalar, shuningdek, amerikalik mantiqshunoslar V.Kvin edilar. va G. N. Gudman , "Konstruktiv nominalizm tomon" (1947) qo'shma maqolasi Angliya-Amerika analitik falsafasida nominalizm to'g'risidagi munozarani boshladi . Har qanday mavhum matematik va mantiqiy ob'ektlarni (to'plamlar, sinflar, raqamlar, mulohazalar, munosabatlar va boshqalar) ontologizatsiyasini rad etib, faqat aniq ob'ektlarni haqiqatan ham mavjud deb tan olgan holda, bu yondashuv tarafdorlari paradokslarni bartaraf etish, abstraktsiyalarni ramziy ma'noda talqin qilishni taklif qilishdi. miqdoriy (bog'langan) o'zgaruvchilar qiymatlari sifatida faqat aniq ob'ektlarga ruxsat berilgan rasmiy mantiqiy tillarni yozib oling va foydalaning. Nominalistik dasturni amalga oshirish juda katta qiyinchiliklarga duch keldi va keyinchalik Kvin, xususan, ilmiy nazariyalardan mavhum ob'ektlarni yo'q qilishning iloji yo'qligini tan olib, undan voz kechdi 11 . Nominalizm vakillari umumiy tushunchalarni faqat ob'ektlarning nomlariga bog'lab, ular oldingi ob'ektlarga qodir emas deb hisoblashgan. Ular, shuningdek, Xudo irodasining aqldan ustunligi va ustuvorligini tan oldilar , chunki ma'lum bir narsa yaratilgandan keyingina uning mavjudligi Xudo va odamlar tomonidan amalga oshiriladi. Izchil nominalizm vakillariga Jon Rosselin kiradi, u qalbning donoligidan tashqari hech qanday donolik yo'qligini va umumiy tushunchalar faqat tovushlar, masalan, 11 https://studexpo.net/122291/filosofiya/srednevekovaya_sholastika_polemika_nominalizma_realizma_prirode_universaliy 31 nutqdir. Konseptualistlar nomi bilan ham tanilgan mo‘tadil nominalizm vakillari ham ob'ektlardagi umumiylik haqiqatini tan olmadilar, balki kognitiv faoliyatda asosiy o'rinni egallagan umumiy fikrlar va nomlarni ko'rib chiqdilar. Eng ko'zga ko'ringan kontseptual faylasuf Per Abelard, Shampolik Giyomning ashaddiy raqibi bo'lib, u har qanday umumiy tushunchaning mohiyati to'g'ridan-to'g'ri narsada yashiringanligini ta'kidlagan va shuning uchun faqat "insoniyat" tushunchasi haqiqat deb ta'kidlash bema'nilikdir. , va aniq odamlarning haqiqati emas. Bundan tashqari, Abelard I.Rosselin bilan ham bahslashdi va uning faqat individual haqiqat haqidagi bayonotini noto'g'ri deb atadi, chunki har bir umumiy tushuncha haqiqatda mavjud bo'lgan individual narsaga mos keladi va shuning uchun umumiyning o'zi alohida ob'ektlarda yashiringan. NOMINALIZM (lot. nommalis - nomlar bilan bog'liq, nominal, nomdan - nom) universallar muammosini hal qilishdagi asosiy falsafiy yo'nalishlardan biri va tarixan materializmning birinchi shaklidir. Uslubiy jihatdan so‘nggi o‘rta asrlardan boshlab nominalizm fanni uyg‘otishning o‘ziga xos empirik falsafasiga aylandi. Nominalizmga ko'ra, tafakkur va ongdan tashqaridagi ob'ektiv dunyo butunlay empirik dunyodir. Shuning uchun, hissiy tajribadan tashqarida ob'ektiv haqiqat yo'q. So'zning jismoniy ma'nosida faqat konkret narsalar - individlar mavjud. Shuning uchun nominalizm ontologiyasi faqat jins-tur tartibining minimal sinflariga (infima turlari), faqat bitta "haqiqat darajasi" - fazoviy-vaqtinchalik ob'ektlar darajasiga ("faktlar", "o'ziga xosliklar", "atomlar" va boshqalar) imkon beradi. .), ular faqat "o'zlarida" mavjud bo'lib, ular o'rtasidagi barcha mumkin bo'lgan munosabatlar va hatto ularning ba'zi xususiyatlari biz ularni qanday ko'rib chiqishimizga bog'liq. Hissiy tajribada berilmagan mavhum ob'ektlarga (mavhum mohiyatlar, universallar) kelsak, ular "o'z- o'zidan" (tafakkur va nutqdan tashqari) mavjud emas. Ular o'zlarining haqiqiy mavjudligi va ma'nosi uchun moddiy tashuvchisi - tilga qarzdorlar. Va mavhum ob'ektlarning mavjudligi sof og'zaki bo'lganligi sababli, ularni ontologiyaga kiritish qabul qilinishi mumkin emas 12 . 12 Ёкубов Т. Математик логика элементлари. - Т.: “Уклтувчи”, 1983. 1 78-c 32 Nominalizmning bu umumiy munosabati falsafa va fanning rivojlanishi bilan xususiy rivojlanishlar bilan to'ldirildi va boyidi. Zamonaviy nominalizm mavhum ob'ektlarni ontologiyadan chiqarib yuborar ekan, ular mavhumlikdan to'g'ri foydalansa va foydali abstraksiyalarni keraksizlaridan ajrata olsa, ularni nazariy yoki ilmiy amaliyotda qo'llashni taqiqlamaydi va buning uchun, birinchi navbatda, zarur. , kiritilgan abstraksiyalarning izchilligini isbotlay olish, xususan, mos empirik modelni izlash orqali ularni istisno qila olish. Masalan, "yaxshi" va "go'zallik" mavhumliklaridan foydalanish gnoseologik jihatdan mehribon odamlar va go'zal ayollarning mavjudligi kabi aniq empirik fakt bilan oqlanadi. Nominalizm ularning kontekstual ta'riflari amaliyotini mavhum ob'ektlarni kiritishning oddiy maqbul usuli deb hisoblaydi. Bunda mavhum predmetlar nazariyaga façon de parler yoki ramziy fantastika sifatida kiritiladi. Ushbu ramziy uydirmalarning "ichki" ma'nosi yo'q, lekin ulardan foydalanish haqiqiy ob'ektlar haqida juda mazmunli bayonotlarni shakllantirish uchun "yorliq" bo'lib xizmat qiladi, ayniqsa ushbu ob'ektlarning cheksiz ko'p yoki cheksiz soni bo'lgan hollarda. Shunday qilib, ular "bu qizil" va "bu qizil" va "bu ..." deyish o'rniga "hamma narsa qizil" deyishadi, ya'ni barcha qizil narsalarni sanab o'tish o'rniga. Tegishli kontekstli ta'rifga ko'ra, bu sinfni ob'ektiv ob'ekt sifatida qabul qilmasdan, barcha natural sonlar sinfining mavhumligini shakllantirish mumkin. Haqiqiy sonlar arifmetikasida xuddi shu turdagi abstraktsiya "log h" kontekstida ma'noga ega bo'lgan "logarifm" dir, bu erda h haqiqiy va bundan tashqari, ijobiy sondir. Ko'rinib turibdiki, bunday ramziy uydirmalar kognitiv ahamiyatga ega emas, chunki ular muayyan faktlarni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, "logx" kontekstini tegishli raqam bilan almashtirish orqali yo'q qilish mumkin: musbat, salbiy yoki nol, qo'g'irchoq emas. Va shunga qaramay, nominalizmning dasturiy talabining aniqligiga qaramay, ushbu talabni amalga oshirish, ayniqsa, mavhum ob'ektlarni ilmiy nazariyalar ontologiyasidan, xususan, matematika ontologiyasidan chiqarib tashlash haqida gap ketganda, doimo qiyinchiliklarga duch keldi. Bu qiyinchiliklar "istisno" g'oyasining shubhali ekanligini ko'rsatadi. To'plamlar nazariyasining nominalistik versiyasini qurishda zarur bo'lgan semantik aniqlanish tushunchasi allaqachon potentsial 33 realizatsiya va identifikatsiya mavhumligi haqida gapirmasa ham, cheksiz mavhumlikdan foydalanishni nazarda tutadi. Nazariyaga kiritilgan ob'ektlarning mutlaq konkretligi va individualligi (Individuallashtirish) talabi bilan vaziyat eng yaxshi emas, chunki "biz nominalistik tezisni til-ob'ekt bilan cheklagan paytdan boshlab, metatilda sezgidan erkin foydalanishga imkon beradi. bu tezis mavjud bo'lish huquqini yo'qotadi... Tahlil bizni "aniq narsa" tushunchasining o'zi nominalistik postulatni qoniqtirmasligiga ishontiradi.. Biz amalda duch keladigan narsa doimo ko'proq yoki kamroq konkretdir. Har qanday qat’iy muqobil faqat abstraksiya orqali mumkin 13 ” . Nominalizmning kelib chiqishi antik davrga borib taqaladi. Ilk antik davrda uning birinchi vakillari Platonning "g'oyalar olami" ga muxolif bo'lgan Sinoplik Antisfen (Kinik) va Diogenlar bo'lib, ular nominalistik nuqtai nazarni axloqiy asos sifatida qo'yganlar va oxirgi antik davrda mantiqni nominalistik tarzda taqdim etgan Mars Kapellalari. Ilk o'rta asrlarda nominalizm (aslida "nominalizm" va "nominalistlar" atamalari paydo bo'lgan) neoplatonistlarning ratsionalistik tasavvufiga reaktsiya sifatida ajralib turardi. Ba'zi ilohiyot dogmalarining nominalistik talqini (Tours Berengar va Roscellinus tomonidan) cherkovda norozilikni keltirib chiqardi - nominalizm Suissons kengashida qoralangan (1092). Biroq, bu so'nggi o'rta asrlarda falsafiy antropologiya (Gentlik Genrix), psixologiya (A de Serechal) va mantiq (Ispaniyalik Pyotr, Uilyam Okham, Jan Buridan) sohasida taqdim etilgan nominalistik g'oyalarning tarqalishini to'xtata olmadi. . Ayni vaqtda nominalizm sxolastikadan ajralgan eksperimental fan falsafasi sifatida shakllana boshladi (Nikolay Xotrlik, Nikolay Orezm, Rojer Bekon). Uyg onish davrida nominalizm mafkurasi ham ko plab tarafdorlarini topdi (L.ʻ ʻ Balla, X. Vives, Nizoliy). Hozirgi zamonda nominalizm sensatsionizm shaklini oladi: T.Gobbs, J.Lokk va fransuz materialistlari, bir tomondan, J.Berkli va D.Yyum, ikkinchi tomondan. Aynan shu davrda F.Brentanoning keyingi falsafiy asarlarida qayta tiklangan zamonaviy nominalizmga xos semiotik ta’limotning asoslari yaratildi. Ammo mustaqil ravishda nominalizm matematikaning nazariy asoslari (Frantsiya va Rossiyada samaradorlik va konstruktivizm) va rasmiy mantiq (Polsha Tray maktabining sa'y- harakatlari bilan) inqirozi bilan bog'liq holda, shuningdek nazariyani isbotlashda o'zini 13 (Freudenthai H. Logique mathématique appliquée. P.-- Louvain, 1958, 46-bet). 34 namoyon qiladi. (finitizm). Bunga parallel ravishda nominalizm neopozitivizm doirasida mustaqil harakat sifatida shakllanib, B. Rassel va Vena doirasi mafkurachilarining asarlarida yangi nazariy asoslanadi. Foma Akvinskiyning Dominikan sxolastikasidan farqli o'laroq, 13-asr oxirida fransisk sxolastikasining juda kuchli oqimi - nominalizm (lotincha nomdan - nom) shakllandi. Nominalizm ko'p jihatdan Uyg'onish va Reformatsiya g'oyalari uchun yo'l tayyorladi, o'rta asr falsafasining asosiy muammolariga boshqacha nuqtai nazarni taklif qildi. Umumiy va shaxs o'rtasidagi munosabatlar (universallar muammosi). Agar Akvinskiy umumiy tushunchalar (universallar) Xudoning ongida abadiy yashaydigan alohida narsalardan oldin bo'ladi, deb hisoblagan bo'lsa, nominalistlar generaldan oldin shaxsning ustuvorligini himoya qiladilar. Xudo individual narsalarni yaratdi, lekin u umumiy tushunchalarni yaratmadi ("kvadrat", "adolatli", "insoniy" va boshqalar) - ikkinchisi bilish jarayonida inson tomonidan ishlab chiqariladi. Ular faqat bizning boshimizda mavjud va shunchaki so'zlar, tajribada bizga berilgan narsalar uchun umumlashtirilgan nomlar. Aql va tajriba o'rtasidagi munosabat. Bundan kelib chiqadiki, tajriba, ehtimol, bilishda eng muhim rol o'ynaydi. Bu mafkuraviy burilish 2-3 asrdan keyin eksperimental tabiatshunoslikning rivojlanishini kutdi. Misol uchun, Umberto Ekoning "Atirgul nomi" romanida faqat o'z kuzatishlariga ishonadigan va monastirdagi sirli qotilliklarni tekshiradigan fransiskalik rohibning rang-barang tasviri mavjud. Cherkov va davlat o'rtasidagi munosabatlar. Ruhiy kuch dunyoviy hokimiyatdan ustun, deb ta'kidlagan Akvinskiydan farqli o'laroq, nominalistlar dunyoviy hokimiyat tarafini oladilar. Ular ijtimoiy shartnoma tushunchasiga yaqinlashdilar - davlat xalq roziligi bilan o'rnatiladi. Cherkov davlatning boshida turmasligi va xristian dogmalarini o'rnatish uchun gulxanlardan foydalanmasligi kerak. Papa, agar u jinoyat qilsa, dunyoviy sudda sudlanishi mumkin. Duns Scotus (1265–1308) Shotlandiyada tug‘ilgan. U tilanchi fransisk ordeniga qo'shildi. U Oksfordda, keyin Parijda dars bergan. U o'zining chuqur va nozik fikrlash tarzi uchun "doktor subtilis" laqabini oldi. Duns Skotus tiriklayin ko‘milgan degan 35 afsona bor: u komaga moyil bo‘lgan va bundan xabardor bo‘lgan xizmatkori atrofda bo‘lmagan. Ammo o'limning bu versiyasi 15-asrda rad etilgan. Faqat bitta narsalar haqiqatda mavjud va "nima" va "bu narsalar" haqiqiy emas. Skotning fikriga ko'ra, faqat individual narsalar haqiqatan ham (asosan) mavjud. Shakllar va mohiyatlar ("nimaliklar") ham mavjud, lekin aslida emas, balki faqat ilohiy ongning ob'ektlari sifatida. Ayrim narsalarning mavjudligi "nimalik" (masalan, "ot") - "bulik" (lotincha haecceitas) ga o'ziga xos xususiyat qo'shilishi tufayli mumkin bo'lib, bu narsani aniq "bu" substansiyaga aylantiradi ("bu" ot") va boshqalardan farqli o'laroq. Oldindan belgilangan umumiy tushunchalarning yo'qligi teologik ma'noda ham juda muhimdir. Bu tezis Duns Skotusga yaratilish jarayonida hech qanday tushunchalar yoki algoritmlar bilan cheklanmagan Yaratuvchining erkinligi va qudratliligini yuksaltirish imkonini beradi. Xudo turli xil xususiyatlarni birlashtirib, narsalarni yaratadi, masalan, odam = ikki oyoqli + patsiz, timsoh = yirtqich + sudraluvchi. Qaysi xususiyatlarni qaysi biri bilan bog'lashni faqat u hal qiladi - unga rioya qilish kerak bo'lgan oqilona qoidalar va algoritmlar yo'q. Yaratilish harakati ixtiyoriy xususiyatga ega, u hech narsa tomonidan dasturlashtirilmagan. Nominalizmning yana bir ko'zga ko'ringan namoyandasi Uilyam Okhemlikdir. Uilyam Okhemlik (1285–1347) Angliyaning Okham qishlog'ida tug'ilgan. U Oksford universitetida o'qigan va dars bergan, u erda Duns Skotus unga katta ta'sir ko'rsatgan. Bu vaqtda Uilyam fransisk ruhoniylariga qo'shildi va papalikka qarshi chiqdi. U o'zining mantiqiy va munozarali qobiliyatlari uchun "yengilmas shifokor" (doktor invincibilis) laqabini oldi - ommaviy diniy munozaralarda u doimo raqiblaridan ustun keldi. 1324 yilda Okxem bid'atda ayblanib, qamoqqa tashlangan. 4 yildan so'ng u Bavariya imperatori Lui huzuriga qochib ketdi. Afsonaga ko'ra, u Luiga "Sen meni qilich bilan himoya qil, men seni qalam bilan himoya qilaman" degan so'zlar bilan murojaat qildi. Okkamning ustarasi. Bugungi kunga qadar fan "yengilmas shifokor" tomonidan ishlab chiqilgan metodologik printsipdan foydalanadi, u "Okkamning ustarasi" deb ataladi. "Sub'ektlarni keraksiz ravishda ko'paytirmaslik kerak." Bu usulning mohiyati aql va faktlarga tayanib, tafakkurni “iqtisod 36 qilish”dir. Axir, eng oddiy tushuntirish odatda to'g'ri bo'lib chiqadi. Noma'lum narsani allaqachon ma'lum bo'lgan narsalar orqali tushuntirish kerak va boshqa dunyo kuchlari haqida gapirmaslik kerak.  Nominalizm Yevropa madaniyatida uchta asosiy oqibatlarga olib keldi: Fan va falsafada empirizmning rivojlanishi, pirovardida ilmiy inqiloblar davrini tayyorladi.  Reformatsiya mafkurasi va protestantizm etikasiga ta'siri, o'z navbatida kapitalistik munosabatlarni shakllantirdi.  Ruhiy kuchga nisbatan dunyoviy hokimiyat mavqeini mustahkamlash - sekulyarizatsiya. 37 Xulosa Yuqorida aytilganlarning barchasidan sxolastika foydasiga bir nechta xulosalar chiqarish mumkin:  Aynan sxolastika mantiqiy tafakkurga asos solgan degan fikr bor. Xudoni o'z tadqiqotining asosiy predmeti deb hisoblagan holda, bu yo'nalish tabiiy fanlar rivojiga ta'sir qila olmadi. Ammo baribir, uning vakillari bir vaqtning o'zida bir qator jiddiy mantiqiy muammolarni hal qilib, Xudo va inson mohiyati o'rtasidagi munosabatni tushunishga harakat qildilar (masalan, sxolastika tufayli uning zamonaviy tushunchasida matematik mantiq paydo bo'ldi);  Falsafaning bu yo'nalishi lug'atning shakllanishi va rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi;  Aynan sxolastika o'ziga xos fikrlash usullari va usullari bilan falsafada ko'plab zamonaviy oqimlarning paydo bo'lishiga asosiy ta'sir ko'rsatdi va bu uni zamonaviy falsafa fanining asoschisiga aylantirdi. 19-asrda va sxolastika dahosi nomi bilan bog liq bo lgan Foma Akvinskiy “Yumlaʻ ʻ ilohiyot” va “Yuqum falsafa” kabi asarlar muallifi Akvinskiy e tiqod va bilim o rtasida ʼ ʻ uyg unlik va birlikni topdi. ʻ Akvinskiyning fikricha, iymon aqlni yaxshilaydi, ilohiyot falsafani takomillashtiradi, falsafa ilohiyotga xizmat qiladi. "Muqaddas Yozuvlar foydasiga falsafiy dalillarga murojaat qilib, ularga imon bilan xizmat qiladiganlar suvni sharobga aralashtirmaydilar, suvni sharobga aylantiradilar", deydi Avliyo Tomas.Buni quyidagicha tushunish kerak: ular falsafani faqat ilohiyotga aylantiradilar. Kanadagi to'ydagi Iso kabi suvni sharobga aylantirdi." Akvin uchun imon bilimga olib boradi "... Bu avliyo barcha yosh va etuk odamlarga Xudoning haqiqatini imon orqali idrok etishni va keyin uni tushunishni maslahat berdi." Foma Akvinskiy o'z asarlarida Aristotel ta'limotidan foydalangan. Ammo biz mexanik qarz olish haqida gapirmayapmiz. Tomas Aristotelni qayta ko'rib chiqdi, uning g'oyalarini xristianlik ehtiyojlari uchun o'zgartirdi. Akvinning asarlari tufayli Aristotel 1213 yildagi papa taqiqidan keyin 38 cherkov tomonidan rasmiy tan olingan. Bundan tashqari, u ko'p yillar davomida sxolastikada eng yuqori va inkor etilmaydigan hokimiyatga aylandi. Aristotelning bu hurmati hatto Erazm Rotterdamlik davrida ham rasmiy ta'limotda saqlanib qolgan. Yuqorida sxolastikalar pozitsiyalarining aniq tartibi ularning qarashlari bir-birini almashtirganligini anglatmaydi. Erazm davrida sxolastik tafakkurning yuqoridagi barcha yo'nalishlari ilohiyotda o'z o'rnini topdi. 39 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati :ʻ 1. Маковельский А.О. История логики. - М.: Наука, 1967. -502 с 2. Ивлев Ю. В. Логика. Учебник для вузов. - М.: Логос, 1998. 3. Ивин А. А. Искусство правильно мыслить. - М., 1990. 4. Кириллов В. И., Старченко А. А. Логика. -М .: “Логос”, 1997. 5. Кондаков Н. И. Логический словарь -справочник. - М., 1976. 6. Логико - гносеологические идеи мыслителей Средней Азии. - Т.: “Фан”, 1981. 7. Логика и компьютер. Моделирование рассуждений и проверка правильности программ. - М.: “Наука”, 1990. 8. Логика: наука и искусство. - М., 1993. 20. 9. Мустаклллик: илмий, изохли, оммабоп лугат. - Т.: “Шарк”. 1999. 10. МуминовИ. М. Узбекистон ижтимоий-фалсафийтафаккури тарихиданТ.: “Фан”. 1993. 11. Ёкубов Т. Математик логика элементлари. - Т.: “Уклтувчи”, 1983. 40

MUNDARIJA

I BOB MANTIQ ILMIDA SXOLASTIKA

1.1 Sxolastika tushunchasi va uning xususiyatlari

1.2 Foma Akvinskiy falsafasi

II BOB. O’RTA ASR FALSAFASIDA SXOLASTIKANING IKKITA ASOSIY SOXASI (nominalizm va realizm)

2.1 Realizm pozitsiyasi Realizm pozitsiyasi va nominalizm va realizmning o'rta asr sxolastikasida bahslar

2.2 Nominalizm pozitsiyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить