Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sxolastik mantiqning o‘ziga xos tomonlari. Nominalizm va realizm

Купить
“Mantiq tarixi va nazariyasi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Sxolastik mantiqning o‘ziga xos tomonlari. Nominalizm va realizm SXOLASTIK MANTIQNING O‘ZIGA XOS TOMONLARI. NOMINALIZM VA REALIZM Mundarija : KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. SXOLASTIK MANTIQ VA UNING O‘ZIGA XOS TOMONLARI 1.1. Sxolastik mantiq tushunchasi …………...……………………………………..5 1.2. Sxolastik mantiq va uning o‘ziga xos tomonlari….………………………..….9 II BOB. SXOLASTIK NOMINALIZM VA REALIZM 2.1. Nominalizm mantig‘iy falsafasi…….…………………………………….….13 2.2. Realizm falsafasi……………………………..…………...………………….19 XULOSA…………………………………………………………………...…….24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..……2 5 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishining asoslanishida shuni ayta olamizki, y angi falsafaning orzusi – fan yoki fannamo bo‘lmoqdir. Bu soha ahli, qanday bo‘lmasin, uni fanga aylantiray deb joni halak. Pozitivistlar va metafiziklar, materialistlar va krititsistlar shu masalada yakdil, hamfikr. Barcha – Kant va Hegel, Kont va Spenser, Kohen va Rikkert, Vundt va Avenarius falsafa fan yoki fannamo bo‘lsa deydi. Falsafa azaldan fanga havas qiladi. Fanda – faylasuflarning azaliy orzulari mujassam. Faylasuflar hech ham o‘zligiga sodiq emas: olimlarga o‘xshashga urinadi, ularga taqlid qiladi. Faylasuflar falsafadan ham fanga ko‘proq ishonadi. O‘ziga va o‘z ishining ahamiyatiga shubhalanib boqadi – yomoni, bu ishonchsizlik odatiy holga aylangan, ilmiy ishimizning shu jihati kurs ishimiz asoslnishidir. Kurs ishining dolzarbligiga kelsak, fanning ahamiyatini hech kim inkor qilmaydi. Fan inson uchun naqadar zarurligiga shubha yo‘q. Ammo fannamolik kerakmi – bu borada bahslashish mumkin. Fan va fannamolik ayni bir narsa emas. Fannamolik – fan mezonlarini fanga begona boshqa ma’naviy sohalarga ko‘chirishdir. Fannamolik fan – ruhiyat uchun oliy mezon, u o‘rnatgan tartibga barcha itoat etmog‘i shart, uning ijozati va taqiqi barcha joyda beistisnodir, degan ishonchga tayanadi. Ilmiylik kurs ishimizning dolzarblik metodini tashkil etadi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Kurs ishining obyekti sxolastik mantiq orqali fanda falsafa unsurlari borligini, ilmiy farazlarda falsafiy ilhom mavjudligini, gohida olim-faylasuflar ham uchrab turishini inkor qilib bo‘lmasligini, biz uchun bosh masala – nima fannikiyu nima falsafaniki ekanini bilish masalalari ishimiz obyektidir. Kurs ishining predmeti esa, mantiqiy tushunchalarning nisbiy ahamiyatini rad qilish mumkin emas, lekin ularga oliy va mutlaq ontologik mohiyat berish – zaruriyat ta’siridagi dunyoviy mavjudlik asir etgan soxta falsafaning o‘zligini ta’minlash tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ishning maqsadi sxolastik mantiqning o‘ziga xos tomonlari, nominalizm va realizm tahlil qilib, ochib 3 berishdan iborat. Mazkur maqsaddan kelib chiqadigan vazifalar quyidagilardan iborat:  Sxolastik mantiqni o‘rganish;  Nominalizmning g‘oyaviy-nazariy omillarni ko‘rsatish;  Realizm ta’limotini va uning sharqqa tasirini tahlil qilish; Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Antik davr falsafasining yirik namoyandasi, yunon faylasufi Aristotelning ijodi falsafiy, ijtimoiy, tarixiy adabiyotlarda, jumladan, falsafa tarixida ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan o‘ziga xos uslubda, o‘z zamonasiga mos ravishda atroflicha tahlil qilib berilgan. Ko‘plab ilmiy maqolalar, shu haqidagi tadqiqotlarni misol qilib keltirishimiz mumkin. Jumladan, mazkur tadqiqotlarda mutafakkirning ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashi, bilish nazariyasi, borliq haqidagi ta’limoti, ijtimoiy va siyosiy merosi aks etgan. Kurs ishining tuzilishi. Ish kirish, ikki bob, to‘rt band, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. SXOLASTIK MANTIQ VA UNING O‘ZIGA XOS TOMONLARI 1.1. Sxolastik mantiq tushunchasi Sxolastika sistematik o rta asr falsafasi bo lib, universitetlar atrofidaʻ ʻ joylashgan bo lib, xristian (katolik) ilohiyotshunosligi va aristotel mantig ining ʻ ʻ sintezini ifodalaydi. O‘rta asr falsafasining bilim haqidagi g‘oyalariga xos xususiyatlar asrlar davomida sodir bo‘lgan nominalizm va realizm polemikalarida namoyon bo‘ldi. Nominalizm va realizm (lotincha nomen — nom, realis — realdan) o rta asr ʻ sxolastik falsafasining qarama-qarshi yo nalishlaridir. ʻ Realizm (o‘rta asr falsafasida) - bu ta’limot bo‘lib, unga ko‘ra faqat umumiy tushunchalar (universallar) haqiqiy haqiqatga ega bo‘lib, empirik dunyoda mavjud bo‘lgan narsalar o‘zgaruvchan, individual va vaqtinchalikdir. Tushunchalar narsalardan oldin mavjud; ular ilohiy ongdagi g‘oyalardir. Ya’ni, bilim faqat aql yordamida bo‘ladi. Universallarning tabiati haqidagi bahslarda realizm yetakchi, nominalizm esa qarama-qarshilikda edi. Avreliy Avgustin Xudoni shaxsiy ruhiy mavjudot dunyosining yaratuvchisi sifatida tasavvur qiladi. Abadiy g‘oyalar o‘tkinchi va o‘zgaruvchan hissiy narsalar emas, balki haqiqiy mavjudotga ega. Umumjahon narsalardan oldin mavjud bo‘lib, ilohiy ongdagi fikrlarni, g‘oyalarni ifodalaydi (Platonning pozitsiyasi). Bilim faqat aql yordamida mumkin, chunki faqat aql umumiylikni hisoblashga qodir Nominalizm irodaning aqldan ustunligini ta’kidlaydi. Tushunchalar esa ilohiy ongda mavjud emas. Birinchidan, Xudo narsalarni O‘z irodasi bilan yaratadi va tushunchalar biluvchi qalbda paydo bo‘ladi. Nominalizmning taniqli namoyandasi Uilyam Okhemning aytishicha, eksperimental tekshirish mumkin bo‘lmagan tushunchalarni irratsional (Okkamning ustarasi) sifatida olib tashlash kerak. Nominalizm faqat individual narsalarning ob’ektiv mavjudligini talab qildi. Realizm ilohiy ongda umumiy tushunchalarning ob’ektiv mavjudligini tasdiqladi. Ekstremal nominalistlar uchun umumiy tushunchalar asosli bo‘lsa, mo‘tadillar uchun umumiy tushunchalar mavhumlik jarayoni orqali inson ongida 5 vujudga keladi. Ekstremal realistlar (Eriugena) universallar (umumiy g‘oyalar, tushunchalar) narsalardan oldin ideal holda mavjud bo‘lishini ta’kidladilar. Mo‘’tadil realistlar (Foma Akvinskiy) narsalarda universallik mavjud deb hisoblardi. Nominalistlar va realistlar o‘rtasidagi bahslar o‘rta asr sxolastikasining asosiy yutug‘i bo‘lgan mantiqni keskinlashtirdi, ilmiy qat’iylikning rivojlanishiga yordam berdi, to‘plamlar nazariyasi va matematik mantiqning asoslarini yaratdi. Nominalizm irodani aqldan (nomen nomi) ustun qo‘ydi va umumiy tushunchalarning mavjudligini inkor etdi. Universallar narsalardan oldin emas, balki narsalardan keyin mavjud. (odam aqlga ega tirik mavjudotdir) Foma Akvinskiy ikkala ekstremalni ham engishga harakat qildi. Nominalistlarga e’tiroz bildirgan Tomas, ilohiy ongdagi umumiy tushunchalar, ularning prototiplari sifatida narsalardan oldin bo‘lishini ta’kidladi. Shu bilan birga, realistlarga e’tiroz bildirish. Tomas umumiy ichki narsa narsalarga xosdir, inson miyasida shakllangan tushunchalar narsalardagi umumiyga nisbatan ikkinchi darajali ekanligini ta’kidladi. Uning nuqtai nazari bo‘yicha bilim narsaning ikki tomoni - hissiy va tushunarli bo‘lgan shaxsning harakati tufayli yuzaga keladi. Shunday qilib, ma’lum bo‘lgan ob’ekt, go‘yo ikki tomonlama mavjudotga olib keladi: inson tashqarisida narsa sifatida va inson ichida “tur” sifatida, “Sensial tiplar” orqali odam narsalardagi individni, “sezuvchan turlar” orqali esa umumiyni tan oladi. Narsalarni Xudoning ijodi sifatida falsafiy bilish orqali inson Xudoning o‘zini bilishga ko‘tariladi. Sxolastika - monastirlarda o‘rta asr maktablarida falsafani o‘qitish jarayonida shakllanadigan falsafalash turi. ”Sxolastika” lotincha “schole ” so‘zidan “maktab” degan ma’noni anglatadi. Uning o‘ziga xosligi ma’lum darajada didaktik maqsadlar bilan bog‘liq: xristian ta’limotining qoidalarini maksimal darajada aniqlashtirish; oddiy auditoriyaga nasroniy pozitsiyalarini tushuntirish uchun mantiqdan faol foydalanish. Sxolastik tafakkurning rivojlanishidagi muhim qadamni sxolastikaning “ikkinchi otasi” hisoblangan Anselm Kenterberi (1033 - 1109) qo‘ydi (birinchisi Jon Skotus Eriugena (taxminan 810 - 877 yildan keyin) 6 hisoblanadi). Anselm o‘z ta’limotida o‘rta asr ratsionalizmining ikkita asosiy xususiyatini o‘zida mujassam etgan: Imon va aql uyg‘unligini qidiring. Shunday qilib, u Avreliy Avgustindan kelgan an’anani davom ettirdi. Birinchi o‘rin imonga berildi, chunki aqli asl gunohdan zarar ko‘rgan. Ammo iymon, faylasuf ta’kidlaganidek, aqlni ham izlaydi. E’tiqod dogmalari bilan aql erkinligini cheklash . Aql, fikrlash, mantiq ma’lum bir dogma doirasida nisbiy avtonomiyaga ega. Kenterberilik Anselm birinchilardan bo‘lib Xudoning mavjudligini oqilona isbotlagan. O‘zining “Monologium” risolasida u tajriba isboti deb ataladigan narsani ishlab chiqadi . Faylasuf nuqtai nazaridan, tajribada tasodifiy ko‘rinadigan hamma narsa, aslida, zaruriy narsadir (Xudo). ”Proslogion ” mantiqiy-falsafiy risolasida u Xudo borligining otologik isbotini amalga oshiradi . Uning mohiyati shundan iboratki: agar inson ongida oliy mutlaq borliq (Xudo) mavjudligi haqidagi tasavvur mavjud bo‘lsa, demak u haqiqatda mavjuddir. Hatto ateistik fikrdagi aqldan ozgan odam ham Xudoga ishonmaslik haqiqati bilan ikkinchisining mavjudligini isbotlaydi. Demak, borliq fakti ong holatidan kelib chiqadi. Ushbu dalilda o‘ta o‘rta asr realizmining pozitsiyasini kuzatish mumkin. Uning mohiyati ideal oliy tamoyillar, ilohiy g‘oyalar (universallar ) haqiqatda va birinchi navbatda mavjud bo‘lganligini tasdiqlaydi. “Universallar” atamasi birinchi marta 8-asr o‘rta asr faylasufi asarlarida paydo bo‘lgan. Ob’ektlarning umumiy nomlarini universal deb atagan Boethius. Anselm davridan boshlab, universallar maqomi yoki boshqacha aytganda, umumiy (bir) va individual (ko‘p) o‘rtasidagi munosabatlar muammosi haqida bahslar paydo bo‘ldi. Uning mohiyati universallar haqiqatdan ham mavjudmi yoki ular faqat nomlar, nomlar sifatida mavjudmi edi. 1 Bu muammo, biz eslaganimizdek, antik davrda (Aflotun va Aristotel ta’limotlarida) qo‘yilgan va bu mutafakkirlar tomonidan boshqacha hal qilingan. Xristian falsafasi uchun u Xudoning uchligi haqidagi dogma bilan bog‘liq holda alohida ahamiyatga ega edi. Yagona xudo uchta shaklda 1 S. S. Averintsev . Sxolastika // Yangi falsafiy entsiklopediya : 4 jildda / oldingi. ilmiy-ed. Kengash V. S. Stepin . - 2-nashr, rev. va qo'shimcha - M .: Mysl , 2010. - 2816 p. 7 mavjudligini isbotlashga urinishlar qilingan. Bu shuningdek, Xudoning individual narsalarni yaratish “mexanizmi” ni oqilona tushuntirish uchun ham muhim edi. Agar biz Kenterberilik Anselm tomonidan Xudo borligining ontologik isbotiga qaytsak, shundan kelib chiqadiki, fikrlar real ob’ektlar va jarayonlarga mos kelishi kerak. Ammo fikrda bizda “umumiy g‘oyalar” yoki “yaxshi”, “go‘zallik”, “adolat” va boshqalar haqida umumiy tushunchalar mavjud. (Aflotun kabi). Binobarin, umumiy tushunchalar - “universallar” ham haqiqatda mavjud. ” Realizm ” atamasi shu erdan kelib chiqqan. Masalan, Xudo haqiqatan ham mavjud “umumiy” - Ota Xudo, O‘g‘il Xudo, Muqaddas Ruh Xudo. Boshqacha qilib aytganda, Anselmning so‘zlariga ko‘ra, Uchbirlik dogmasida biz realizm nazariyasining muhim tasdig‘ini topamiz. Qolaversa, umumiy faqat alohida ob’ektlar kabi haqiqiy emas, balki Xudo ongida ularning ideal boshlanishi bo‘lgan alohida narsalardan oldin ham mavjud. Bundan kelib chiqadiki, Xudo individual narsalar dunyosini ilohiy ongda abadiy mavjud bo‘lgan ideal modellariga ko‘ra yaratadi. Boshqa yo‘nalishning vakillari nominalizm , realizm nazariyasiga qo‘shilmaydi ( Roscelin I. Duns Scotus, V. Ockham). Nominalizmning mohiyati shundan iboratki, faqat yakka narsalar mavjud va bu holda universallar faqat lotin tilida “nomina ” kabi eshitiladigan narsalarning umumiy nomlaridir. Nominalistlar, shuningdek, realizm tarafdorlari Xudoning qudratini, Uning ilohiy irodasini kamsitib, Rabbiy dunyoni dastlab berilgan naqshlar bo‘yicha yaratishini isbotladilar. Agar nominalistlar universallar narsalardan keyin ularning umumiy nomlari sifatida mavjud deb hisoblasalar, realistlar universallar narsalardan oldin mavjud deb hisoblashgan bo‘lsa, mashhur sxolastik P.Abelard mo‘’tadil nominalizmning oraliq versiyasini ilgari surdi, unga ko‘ra universallar narsalarda mavjud. Konseptualizm (“kontseptsiya” - “tushuncha” so‘zidan) mo‘’tadil nominalizmning sinonimi hisoblanadi. Abelard nuqtai nazaridan universallar narsalarning o‘zida umumiylikni ifodalovchi tushunchalardir. 8 1.2. Sxolastik mantiq va uning o‘ziga xos tomonlari Kontseptsiya ko‘p narsalar uchun umumiy bo‘lgan umumiy umumiy mohiyatni o‘z ichiga oladi. Inson uchun esa umumiy umumiy tushunchalar (tushunchalar) yoki so‘zlarning ma’nolari shaklida mavjud. Tushunchalar - ma’lum turdagi ob’ektlarning umumiy mohiyati ifodalanadigan ma’nolar. Shu munosabat bilan Abelard haqli ravishda semantika va tilshunoslikning asoschisi hisoblanadi. Sxolastika o‘zining umumiy mohiyatiga ko‘ra diniy falsafani yunon falsafasining so‘nggi davri tizimlarida ko‘rinib turganidek, diniy va axloqiy xarakterdagi masalalar sohasida erkin spekulyatsiya ma’nosida emas, balki qo‘llash ma’nosida ifodalaydi. falsafiy tushunchalar va tafakkur uslublarining xristian cherkovi ta’limotiga taalluqli, birinchi tajribasi sxolastikadan oldingi patristik. E’tiqod mazmunini aql uchun ochiq qilish uchun bunday qo‘llash orqali sxolastika va patristika bir-biridan farq qilgan holda, bu mazmun Muqaddas Bitik bo‘lib, vahiy qilingan ta’limotning o‘zini dogmatik shakllantirish uchun u falsafadan foydalangan. sxolastika uchun e’tiqod mazmuni o‘rnatilgan otalar tomonidan qo‘llaniladigan dogmalar va falsafani birinchi navbatda ikkinchisini tushunish, asoslash va tizimlashtirishga qaratilgan. Biroq, sxolastika va patristika o‘rtasida mutlaq qarama-qarshilik yo‘q, chunki patristik davrda ham dogmalarning bosqichma-bosqich shakllantirilishi bilan bir qatorda, ularni asoslash va tizimga kiritish mavjud edi, boshqa tomondan, hatto shunday deb aytish mumkin emas. sxolastika davrida dogmalar tizimi har tomonlama to‘liq yaxlit bo‘lgan: ilohiyot va falsafiy spekulyatsiya sohasida dogmatik ta’limot ma’lum darajada rivojlanib bordi. Sxolastika va patristik falsafa o‘rtasidagi munosabatni quyidagicha aniqroq ta’riflash mumkin: birinchisi hali amalga oshmagan va rivojlanmagan narsani ikkinchisida, garchi u embrion sifatida bo‘lsa ham, anglab etadi va rivojlantiradi. Sxolastikaning falsafasi cherkovning o rnatilgan ta limotlari va o rtaʻ ʼ ʻ asrlargacha saqlanib qolgan antik falsafa ta limotlari asosida qurilgan. ʼ Ushbu ikki tomonlama teologik va falsafiy an’anada eng yuqori o‘rin, shubhasiz, cherkov ta’limotiga tegishli edi. Biroq, falsafiy an’ana ham katta hurmatga sazovor bo‘lgan: 9 ilmiy ma’rifatga endigina qadam qo‘ygan yangi xalqlardan ular qadimdan meros bo‘lib qolgan fanni bolalarcha ishonch va hurmat bilan qabul qilishlarini kutish tabiiy edi. Vazifa ikkala afsonani uyg‘unlashtirish va ularni bir butunga birlashtirish edi. Bu vazifani amalga oshirishda biz aql va vahiy bir nur manbasidan - Xudodan keladi , shuning uchun ilohiyot va haqiqiy falsafa o‘rtasida hech qanday qarama-qarshilik bo‘lishi mumkin emasligi va ularning ta’limotlari muvofiqligida isbot bor degan tamoyildan chiqdik. ikkalasining haqiqati. Sxolastik tizimlarning gullagan davrida falsafa va ilohiyot haqiqatda bir- biriga o‘tdi. Biroq, ularning tabiatidagi farq hali ham o‘zini namoyon qilishi kerak edi - va o‘rta asrlarning oxiriga kelib, ilohiyot va falsafa allaqachon bir-biridan keskin ajralib ketgan. O‘rta asrlar tafakkuri bu sohalar orasidagi farqni aniq tushundi. Falsafa tabiiy asoslar va dalillarga yoki ular aytganidek, “tabiiy yorug‘likka”, ilohiyot esa g‘ayritabiiy bo‘lgan ilohiyga asoslangan edi. Vahiy bilan solishtirganda, haqiqat falsafiy ta’limotlarga arzimas darajada xosdir; Inson o‘z tabiiy kuchlari bilan qanday bilim chegaralariga yetishi mumkinligini ko‘rsatar ekan, falsafa bir vaqtning o‘zida ongimizning Xudo tafakkuri va abadiy saodatga bo‘lgan intilishlarini qondira olmasligini va bu yerda g‘ayritabiiy vahiy yordami zarurligini isbotlaydi. Sxolastikalar qadimgi faylasuflarni tabiiy bilimlarning cho‘qqisiga chiqqan odamlar sifatida hurmat qilishgan, ammo bu faylasuflar inson uchun mumkin bo‘lgan barcha haqiqatni tugatgan degani emas: ilohiyotning falsafadan ustunligi shundaki, u eng yuqori bilimga ega. bilim tamoyili va u oliy haqiqatlarga ega bo‘lganligida aql o‘z-o‘zidan erisha olmaydi. Sxolastikalar orasida ochib berilgan bu haqiqatlar aslida ular tuzumlarining asosiy mazmunini tashkil etgan bo‘lsa, falsafa esa ilohiyot vazifalarini bajarishda faqat yordamchi vosita bo‘lib xizmat qilgan. Shuning uchun ular falsafa ilohiyotning xizmatkori (lotincha ancilla theologiae ) deyishgan. Ikki jihatdan u shunday xizmatkor edi: birinchidan, u ilohiyotga ilmiy shakl berdi; ikkinchidan, ilohiyot undan aql-idrok haqiqatlarini chiqarib oldi, ular asosida u nasroniy sirlarini spekulyativ tushunishga ko‘tarilishi 10 mumkin, chunki u umuman inson ruhi uchun ochiqdir. Sxolastik davrning boshida falsafiy tafakkur hali cherkov ta’limotiga qullarcha bo‘ysunmagan edi. Shunday qilib, Eriugena bizning barcha tadqiqotlarimiz oshkor qilingan haqiqatga ishonishdan boshlanishi kerakligini ta’kidlasa-da, talqin qilishda biz o‘zimizni ota- bobolar yo‘l-yo‘riqlariga to‘liq bo‘ysunishimiz kerak, lekin u haqiqiy dinni shunchaki ruxsat etilgan ta’limot shaklida tushunishga rozi emas. hokimiyat tomonidan va hokimiyat o‘rtasida ziddiyat yuzaga kelgan taqdirda va aql bilan ikkinchisiga ustunlik beradi; muxoliflar uni cherkov hokimiyatiga hurmatsizlik qilgani uchun qoraladilar. Va Eriugenadan keyin cherkov ta’limotlari bilan aqlning kelishuviga faqat asta-sekin erishildi. 13-asrning o‘rtalaridan boshlab, bu kelishuv qat’iy asosga ega bo‘ldi, ammo cheklanganligi bilan, xususan, xristian dogmalari (uchlik, mujassamlanish va boshqalar) aql bilan isbotlash doirasidan chiqariladi. Asta-sekin (asosan 14-asrda nominalizmning yangilanishi davrida) aql bilan isbotlangan teologik pozitsiyalar doirasi tobora torayib boradi, oxir-oqibat cherkov ta’limotining aqlga muvofiqligi haqidagi sxolastik taxminning o‘rni to‘liq ta’limot bilan almashtirulmaguncha maktab falsafasining (Aristotellik) xristian dinidan ajralishi. Falsafaga ilohiyotning xizmatkori sifatida qarash, garchi barcha sxolastikalar tomonidan qat’iy ta’qib qilinmagan bo‘lsa-da, shunga qaramay, o‘sha davrning hukmron tendentsiyasini ifodalash mumkin. O‘rta asrlardagi barcha ruhiy hayotning ohangi va yo‘nalishi cherkov tomonidan berilgan. Tabiiyki, bu vaqtda falsafa ham teologik yo‘nalishni oladi va uning taqdiri ierarxiya taqdiri bilan bog‘liq: ikkinchisining ko‘tarilishi bilan u o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqadi va tushishi bilan u pastga tushadi. Bu yerdan tarixchilar sxolastik falsafaning yana bir qancha xususiyatlarini oladilar. Amaliy xarakterdagi institutlar qat’iy tashkil etilgan tizimni ifodalashi kerak: bu ularning gullab-yashnashi uchun shartlardan biridir. Shuning uchun katolik ierarxiyasi asta-sekin yuksalishi davrida uning tuzilishining asosini tashkil etishi kerak bo‘lgan kanonik qoidalar tizimiga to‘plash bilan mashg‘ul edi. Bunday tizimli istak o‘rta asrlar falsafasida ham o‘z aksini topgan bo‘lib, u ham tizimga 11 intiladi va parcha-parcha, ozmi-ko‘pmi tasodifiy patristik falsafalash tajribalari o‘rniga ko‘p yoki kamroq integral tizimlarni beradi. Bu, ayniqsa, sxolastikaning gullab-yashnagan davrida, Albert Magnus, Tomas Aquinas va Duns Scotusning teologik va falsafiy tizimlari paydo bo‘lganida yaqqol namoyon bo‘ladi. Sxolastiklarning e’tiborini shu yo‘nalishga qaratish kerak edi, chunki ilgari ularga tanqidiy munozarani ham, uzr-polemik ishlarni ham talab qilmaydigan, faqat tizimlashtirishni talab qiladigan materiallar berilgan: bular cherkov e’tiqodining umumiy qoidalari bo‘lib, ularga bo‘ysundirilishi kerak edi. mavjud falsafiy usullardan foydalangan holda rasmiy ishlov berish. Bu sxolastik falsafaning yana bir xususiyatini tushuntiradi: uni shakllanishga, tushunchalarni rasmiy qayta ishlashga, rasmiy xulosalar qurishga jalb qilish. Sxolastika ko‘pincha haddan tashqari, bo‘sh rasmiyatchilik uchun qoralanadi. Bu haqoratlar asossiz emas; lekin shuni yodda tutish kerakki, bunday rasmiyatchilik muqarrar edi. Boshqa paytlarda fikr tajriba mazmunining boyligi va xilma-xilligi bilan to‘qnash kelgan; aksincha, sxolastik falsafa amal qiladigan materiallar cheklangan edi va yangi xalqlarning yangi ruhiy kuchlari kuchaygan rasmiy ishlarda o‘z yo‘llarini topishga majbur bo‘ldi. 12 II BOB. SXOLASTIK NOMINALIZM VA REALIZM 2.1. Nominalizm mantig‘iy falsafasi Qadimgi Dunyodan olingan falsafiy tafakkur yodgorliklarini o‘zlashtirib, davr ehtiyojlariga tadbiq etish umumiy vazifa edi. Antik davr falsafiy ta’limotlari asta-sekin o‘rta asrlar mulkiga aylandi; Avvaliga ulardan faqat arzimas parchalar ma’lum edi. Shuning uchun dastlab falsafiy an’analardagi bo‘shliqlarni to‘ldirish vazifasi qo‘yildi, keyin esa har doim ham bir-biri bilan kelishmaydigan antik davr falsafiy hokimiyatlarini murosaga keltirish zarur edi. Qolaversa, falsafani ilohiyotga tatbiq etish, aqlning e’tiqodga munosabatini aniqlash va asoslash, e’tiqod haqiqatlarining asosli izohini topish va pirovardida falsafiy va teologik tizim yaratish zarur edi. Bularning barchasi o‘rta asrlar tafakkurini asosan rasmiy ishlarga rag‘batlantirdi, garchi u, albatta, uni yangi moddiy xulosalarga olib kelgan bo‘lsa-da, nega sxolastikani falsafalashda Avgustin va Aristotel aytganlarini turli yo‘llar bilan faqat bitta takrorlashni ko‘rish adolatsizlikdir. 2 O‘rta asrlarda ruhoniylar va dunyoviy tabaqalar hayoti, qarashlari, qiziqishlari va hatto tili bilan bir-biridan farq qilar edi: ruhoniylar lotin tilidan foydalanganlar, laiklar esa xalq tilida gaplashgan. Albatta, cherkov har doim o‘z tamoyillari va qarashlarini ommaga tanishtirish istagi bilan jonlantirilgan; ammo bu istak amalga oshmaguncha - va uni amalga oshirish mutlaqo mumkin emas - dunyoviy va ma’naviyat o‘rtasidagi kelishmovchilik davom etdi. Dunyoviy hamma narsa ruhiy, agar dushman bo‘lmasa ham, undan past, begona tuyulardi. Shuning uchun sxolastik falsafa mazmuniga naturfalsafiy xarakterdagi muammolar deyarli kiritilmagan; uning uchun dunyo haqidagi savollarni umumiy, metafizik ko‘rib chiqish etarli bo‘lib tuyuldi; uning diqqati ilohiylikka va najot sirlariga, shuningdek, insonning axloqiy borligiga qaratilgan edi; Uning yerdagi va samoviy hayot, yuqorida va pastda dunyo o‘rtasidagi qarama-qarshilikdan kelib chiqqan axloqi, shuningdek, dunyoviy va erdan umumiy ajralish va samoviy tortishish bilan uyg‘unlashdi. 2 Mirtov D.P. Sxolastika // Brokxauz va Efronning entsiklopedik lug'ati : 86 jildda (82 jild va 4 ta qo'shimcha). - Sankt-Peterburg. , 1901. - T. XXXII. 13 Dunyoviy va ma’naviyat o‘rtasidagi xuddi shunday kelishmovchilik tilda uchraydi. Agar deyarli faqat lotin tilida o‘qitiladigan ilm-fan ruhoniylarning mulki bo‘lsa, she’riyat - unda eng muhim narsa - laitelarga tegishli edi. O‘rta asrlarning she’riy san’ati ilmiy tafakkurning ta’sirini aks ettirmaganidek, u juda fantastik tabiatga ega bo‘lgani kabi, bu davrda ilmiy taqdimot hech qanday hissiy-vizual tasvirlardan mahrum: na did, na tasavvur mavjud, unda shaklning badiiyligi yo‘q; klassik lotin tilining buzilishi bilan birga sun’iylik va quruqlik hukm surmoqda. Diniy falsafani ifodalovchi sxolastika o‘z rivojlanishining harakatlantiruvchi nerviga teologik tafakkur ehtiyojlarida ega bo‘lib, uning uchun falsafa xizmat ko‘rsatish vositasi edi. Tabiiyki, falsafaning rivojlanishi ilohiyotning rivojlanishi bilan birga bordi; Ilohiyotiy tafakkur o‘z harakatida oldingi asrlar asarlari orqali erishilgan yutuqlar asosida muvaffaqiyat qozonganidek, falsafiy tafakkur ham shunchalik gullab-yashnaydi va ilohiyotga ko‘p qirrali xizmatlar ko‘rsatsa, u ilohiyot ta’limotidan shunchalik xabardor bo‘ladi. Antik davrning buyuk faylasuflari - Platon va Aristotel vatanparvarlik davridayoq insonning tabiiy ongi uchun mavjud bo‘lgan barcha bilimlarning tashuvchisi sifatida tan olingan. Bu, ayniqsa, sxolastik metafizikaning rivojlanishida yaqqol namoyon bo‘ladi. Avvaliga u asl va ayni paytda bir tomonlama yo‘nalishni oladi. O‘rta asrlarning boshidan 12-asrning deyarli yarmigacha Platonning barcha asarlaridan faqat Timey Kalkidiy tarjimasida ma’lum; boshqa nuqtalarda, Platonning ta’limoti o‘rtacha darajada ma’lum edi, chunki u ota-bobolarning, ayniqsa Avgustinning fikrlari doirasiga kirgan; Apuley ishining uchinchi kitobi ham ma’lum edi : “De dogmate Platonis”. Aristotelning asarlaridan Boethius tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan “Categoriae” va “De interpretatione” ma’lum edi. Bundan tashqari, ular Aristotelning mantiqiy ta’limotlarini kiritdilar: Porfiriyning Aristotelning ushbu asarlariga kirishi, shuningdek, Boethius va Viktorinus tarjimalarida, keyin Marcianus Capella, Augustine, Pseudo-Augustine, Cassiodorus asarlari va Boethiusning Aristotel haqidagi bir qancha talqin risolalari va Porfir. Aristotelning mantiqiy asarlaridan “Analyticae”, “Topica” va “De 14 sophisticis elenchis” ham ma’lum emas edi va falsafaning boshqa sohalariga oid asarlardan bittasi ham ma’lum emas edi. Ko‘rinib turibdiki, asosiy dastlabki ma’lumotlarning bunday kamligi bilan sxolastikada falsafaning rivojlanishi o‘ziga xos tarzda boshlanadi: deyarli 13- asrgacha mantiq yoki dialektika metafizika rolini o‘ynaydi. Sxolastika boshlangunga qadar maktabda o qitiladigan yetti fan orasida dialektika ikkinchiʻ o rinni egallagan, u boshqalarga tayyorlovchi bilim sifatida, narsalardan ko ra ʻ ʻ ko proq so z bilan shug ullangan; ʻ ʻ ʻ Sxolastika paydo bo‘lganidan beri u birinchi o‘rinni egalladi. Shu sababli, ular boshqa barcha “liberal san’at” ni e’tiborsiz qoldira boshladilar, ular undan ikkinchisi uchun printsiplarni qidirdilar. Buning sababi shundaki, hech qanday metafizika mavjud bo‘lmaganda, o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan yetti maktab fanlari sohasida metafizika masalalariga ilmiy yechim izlana boshladi va bu erda ular tabiiy ravishda mantiq yoki dialektikaga e’tibor qaratishlari kerak edi. falsafiy xususiyatga ega fan sifatida; Undan metafizik tamoyillarni ajratib olishni boshladilar. Shunday qilib, dastlab faqat so‘z ta’rifi bilan shug‘ullanadigan bu fanning ko‘lami kengayib, so‘ngra barcha metafizik masalalarning yechimini o‘zlashtirib, fanlar va san’at san’ati faniga aylandi. Mantiqiy qonun-qoidalar asosida tuzilgan har bir mulohazaning to‘g‘ri ekanligi haqidagi g‘oyadan kelib chiqqan holda, dialektikaning metafizikaga aylanishi jarayonida ular odatda shunday harakat qildilarki, so‘zlar narsalarni anglatar, oddiy farazlar esa bukilmas haqiqat darajasiga ko‘tarilgan. Natijada, “faylasuf” ma’nosida “mantiq” nomi 12- asr oxirigacha Platon va Aristotelning barcha izdoshlariga tarqaldi. 13-asrda, Aristotelning metafizikasi ma’lum bo‘lganida, Albert Magnus dialektika va metafizika o‘rtasidagi qadimiy farqni yana tikladi: agar dialektika hali ham taxminlarga asoslangan ontologik savollarning echimini qurishni tark etgan bo‘lsa, u hali ham bilimga tayyorgarlik ko‘radigan fan deb hisoblanardi. haqiqatdan. Foma Akvinskiy va uning izdoshlari ham xuddi shunday fikrda edilar. 13-asrning oxirida Duns Scotus bu farqni yana rad etdi va u uchun odatiy bo‘lmagan mantiqiy huquqlarga qaytdi. 12-asrning oxirigacha falsafa masalasi 15 odatda shunday qo‘yilgan ediki, ular ba’zi savollarni berishdi, aftidan, mantiq hal qiluvchi javob berishi kerak edi - va ular darhol, ikkilanmasdan, barcha fikrlarni taqdim etishga shoshilishdi va mantiqiy taxminlar asosida ularni o‘qitishning barcha tafsilotlari. Didaktik turlarda taqdim etilganlar bitta asosiy muammo atrofida birlashtirildi. Bunday muammo, agar boshqalarni o‘z ichiga olmasa, ular bilan bog‘liq bo‘lsa, sxolastikaga universallar yoki umumiy tushunchalar haqidagi muammo shaklida berilgan. Bu qiyin muammo Aristotelning ongiga taqdim etildi. Birinchi sxolastiklar buni Boethius tomonidan tarjima qilingan Porfiriy muqaddimasida, aniqrog‘i, ushbu muqaddimaning so‘zboshisida topdilar. Bu erda Porfiri o‘zi hal qilishdan bosh tortgan uchta qiyin savolga ishora qiladi: Nasl va turlar haqiqatda mavjudmi yoki faqat fikrdami? Agar biz ular haqiqatan ham mavjud deb hisoblasak, ular jismonanmi yoki nojoizmi? Bu uch savol qariyb olti asr davomida sxolastikani qiynab kelgan. Ular Porfiri singari o‘z yechimlarini chetga surib qo‘ya olmadilar, chunki nasl va turlar muammosi boshqa ko‘plab muhim muammolarni o‘z ichiga olgan. Sxolastikalar uchun bu muammo alohida ahamiyatga ega edi, chunki ular metafizika uchun alohida mavzuga ega bo‘lmagan holda, ular o‘z falsafasining ushbu qismini uning echimi bilan to‘ldirgan. Umumiy tushunchalar muammosining u yoki bu yechimi vakillari sxolastikalar orasida turli nomlar bilan atalgan: realistlar bu tushunchalarga alohida va narsalardan oldingi mavjudotni (universalia ante rem; ammo, bu o‘ta realizm; mo‘’tadil realizm) bog‘laganlar edi. umumiy real borliq bo‘lsa-da, lekin individlarda universalia in re); nominalistlar - faqat individlar haqiqiy mavjudotga ega, avlodlar va turlar esa o‘xshash narsalarning faqat sub’ektiv umumlashmalari bo‘lib, teng tushunchalar (kontseptsiya) va bir xil so‘zlar orqali amalga oshiriladi, deb o‘rgatganlar. Nominalizm biz bir hil ob’ektlar haqida fikr yuritadigan tushunchalarning sub’ektivligiga hujum qilganligi sababli, u kontseptualizm deb ataladi va u so‘zlarning bir xilligiga hujum qilganligi sababli, tegishli nomlar yo‘qligi sababli biz bir hil ob’ektlar to‘plamini belgilaymiz. ekstremal nominalizm yoki tor ma’noda nominalizm. Uning formulasi universalia post rem. Umumjahon 16 masalalari bo‘yicha bu asosiy yo‘nalishlar qisman embrionda, qisman rivojlanishda, IX-X asrlarda mavjud, ammo ularning to‘liq ochilishi, dialektik asoslanishi, o‘zaro polemikalari, shuningdek, ularning turli xil mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarining paydo bo‘lishi. keyingi vaqtlarga. Umumjahon masalalari umumiy ilmiy ahamiyatidan tashqari, sxolastika uchun muhim edi, chunki uning yechimi muayyan ta’limot qoidalari bilan chambarchas bog‘liq edi. 3 Shunday qilib, masalan, nominalistik nazariya ostida bir Xudodagi shaxslarning Uch Birligi haqidagi ta’limot triteizm ta’limotiga o‘tdi. Agar nominalist Roscellinusni o‘rgatgan general emas, balki faqat individual bo‘lsa, unda Xudodagi uchta Shaxs uchta xudo sifatida tan olinishi va ularning birligining haqiqati rad etilishi kerak. Tabiiyki, cherkov nominalistik nuqtai nazarga salbiy munosabatda bo‘lishi kerak edi. ”Agar cherkov bu bahsda, - deb ta’kidlaydi Erdmann (“Grundriss d. Geschichte d. Philosophie”, 1866, I, 265), “nafaqat dogmatik bid’atni qoralagan, balki ayni paytda metafizik tamoyillarga qarshi chiqqan ... keyin Bu mutlaqo to‘g‘ri nuqtai nazardan kelib chiqdi: kim g‘oyalardan ko‘ra narsalarga ko‘proq haqiqat beradigan bo‘lsa, u ideal osmon shohligiga qaraganda bu dunyoga ko‘proq bog‘langan. Bular sxolastik metafizikaning ilk qadamlari edi. 13-asrda uning keyingi rivojlanishi Aristotelning barcha asarlari bilan tanishish ta’sirida sodir bo‘ladi; sxolastika shu davrda eng yuqori cho‘qqiga chiqdi. Biroq, hozir ham metafizikaning rivojlanishi faqat Aristotelning yangi kashf etilgan asarlari asosida amalga oshirilmaydi: Avgustinning metafizik qarashlari, Areopagit asarlaridagi ontologik elementlar va Platon g‘oyalari ham mustahkam tayanch sifatida ahamiyatga ega edi. Sxolastikaning g‘oyalarni tushunishdagi ontologiyasi dastlab Aristotelga nisbatan mustaqil edi. Aleksandr Geylz Aristotelning Platon g‘oyalariga e’tirozlarini qat’iyan rad etadi. Iskandarning o‘zi Aristotelning to‘rtta tamoyilini qabul qiladi, lekin shakl tamoyilini: causa exemplaris sive idealis deb 3 Gartsev M.A. G'arbiy Evropa sxolastikasi // G'arbiy Evropa falsafasida o'z-o'zini anglash muammosi: Aristoteldan Dekartgacha. - M.: MDU, 1987. - 215 17 ataydi. Albert Magnus “De erroribus Aristotelis” risolasini yozadi; Foma Akvinskiy Aristotelning Platonning so‘zlarning ichki ma’nosini izlashiga qarshi polemikasini qoralaydi; Bonaventure g‘oyalarni inkor etish natijasida Aristotel sho‘ng‘igan Misr zulmati haqida gapiradi. Hozirgi vaqtda sxolastikaning metafizikasi monistik yo‘naltirilgan arab falsafasi hamma narsani to‘ldirish bilan tahdid qilgan chalkashliklarni yengib, o‘zining hayotiyligini ochib beradi. Aerroyes eng oliy tamoyil - shakl faolligini materiyada yotgan shakllarni oddiy ajratishgacha kamaytiradi, shuning uchun uning uchun ijod faqat evolyutsiyadir; shu bilan birga, u passiv ongni individual inson ruhlarida abadiyatdan ochilgan yagona qabul qilish, faolni esa passiv yoki qabul qiluvchi ongni yorituvchi dunyoga to‘kilgan ilohiy aqlning chiqishi deb tushunadi. Albert va Tomas bu ta’limotni qat’iyat bilan rad etadilar va ular noto‘g‘ri talqin qilingan o‘rniga to‘g‘ri tushunilgan Aristotelni sahnaga olib chiqadilar va ko‘tarilgan masalaning metafizik tomonini aniq ko‘rsatadilar. Ilohiyotni fanga aylantirgan bu ijod davri ayni paytda metafizikaning hukmronlik davri hisoblanadi. Ikkinchisi darsliklarda o‘qitilmaydi, lekin qisman Summaning kirish qismi sifatida ishlaydi va qisman qisqa insholar mavzusini tashkil qiladi. Tomasning har ikkala “summasi” - falsafiy va teologik - shunday joylashtirilganki, ularda ontologiyaning asosiy tushunchalari ratsional ilohiyot mazmuni bilan birga keladi. Uning “Quaestiones disputatae” asarida metafizik mavzular ham ko‘rib chiqiladi. ”De potentia” risolasida hindlarning chayqovchiligining asabini tashkil etgan va Geraklit, Parmenid va boshqa yunon faylasuflari ham shug‘ullangan qadimiy muammo - qanday qilib ko‘p bo‘lish mumkinligi tushuntiriladi. Tomasning o‘qituvchisi Albert ham bu muammoni hal qildi, ammo uning buyuk shogirdiga qaraganda kamroq ilmiy muvaffaqiyatga erishdi. 18 2.2. Realizm falsafasi Sxolastik falsafa tarixi eng qulay tarzda ikki davrga bo‘linadi: birinchisi, 9- asrdan 13-asr boshlarigacha, yangi boshlangan sxolastika davri yoki Aristotel mantiqi va neoplaton faylasuflarining cherkov ta’limotiga tatbiq etilishi; ikkinchisi, 13-asr boshidan. O rta asrlar oxirigacha sxolastikaning to liq rivojlanishi va kengʻ ʻ tarqalish davri yoki keyinchalik to liq ma lum bo lgan Aristotel falsafasining ʻ ʼ ʻ cherkov dogmalariga tatbiq etilishi. Odatda sxolastik falsafaning boshlanishi 9- asrning yarmida berilgan qadimgi (eng yaqin - neoplatonik) qarashlarning o‘ziga xos va jasur qayta ishlanishida namoyon bo‘ladi. Jon Skotus Eriugena. Uning 12-asrning yarmigacha cho‘zilgan birinchi bo‘limi platonnizmning ustunligi bilan tavsiflanadi; bu Avgustinning ta’siri bilan izohlanadi, bu o‘z yakunini Chartrning Bernardida topadi. Shu bilan birga, neoplatonik ta’sirlar arab va yahudiy faylasuflari orqali keladi, bu eng aniq Amalrik Ben va Devid Dinantning monistik ta’limotlarida ochib berilgan. Burilish nuqtasi Aristotel yozuvlari bilan tanishishning kengayishi bo‘lib, sxolastika qisman arablarga qarzdor. Jon Solberri, taxminan 1159, butun “Organon” ni biladi; Taxminan 1200 yilda Konstantinopoldan G‘arbga “Metafizika” tarjimasi keladi, ammo Aristotel ta’limotining monistik ma’noda talqin qilinishi (ba’zilari arablarga ergashgan) cherkov nazarida uni shubhali qiladi. 1231 yilda Rim papasi Gregori IX Aristotelning libri naturales kitoblari tekshirilgunga qadar va har qanday xatolik shubhalaridan tozalanmaguncha maktabda foydalanishdan chiqarib tashlanishini buyurdi. Bu yaqinda mashhur bo‘lgan, ammo 13-asrning yarmida paydo bo‘lgan Aristotelning asarlariga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga olib keladi. Aristotelizm nasroniy faylasuflari orasida qulay qabul topadi; Shu bilan birga, qadimgi fikrlash usullarini kengroq o‘zlashtirish sodir bo‘ladi va sxolastikaning gullash davri boshlanadi. Spekulyativ tafakkur va sxolastikaning tanazzulga uchrashi 14-asrdan boshlanadi. Biroq, sxolastikaning mavjudligi, uning gullab-yashnashi va tanazzulga uchrashi faqat antik falsafa asarlarining ko‘p yoki kamroq ta’minlanishiga bog‘liq 19 deb o‘ylamaslik kerak va o‘rta asrlarda xristian falsafasi qadimgi odamlarga (ayniqsa) qullik bilan qaram bo‘lgan. Aristotel), bundan tashqari, ular etarli darajada tushunilmagan. Patristlar singari, sxolastikalar ham qadimgi faylasuflardan, birinchi navbatda, nasroniylik haqiqatini tasdiqlashga intilishgan; patristlar kabi antik faylasuflarning nasroniy qarashlari bilan ichki kelishuvi ularni u yoki bu faylasuf tarafiga o‘tishga majbur qilgan. Aflotun, ba’zi e’tiqodga yot qarashlarga qaramay, ular orasida yuqori turdi, chunki u Xudoning mavjudligi haqida ta’lim bergan, abadiylik va vaqtni, g‘oyalar va materiyani ajratgan, aqlni ko‘z, haqiqatni ruhning nuri, bilimni ko‘rish deb atagan va qat’iy qaror topgan. ongni yaratgan bilimga kirish mumkin bo‘lgan narsa. Aristotel sxolastikalarni o‘ziga xos dunyoqarashi bilan xristianlarning hayot va ruh haqidagi tushunchalari o‘rtasidagi o‘xshashliklari tufayli o‘ziga tortdi; ular uning Xudoning mavjudligi va ilohiy xususiyatlar haqidagi ta’limotida Muqaddas Bitik ta’limotiga yaqin bo‘lgan, uning fikricha, ruh tananing bir shakli, Injil antropologiyasining spekulyativ ifodasidir. Aristotel falsafasidan qadimgi nasroniy tafakkur tarziga kirgan hamma narsa sxolastikalar tomonidan ham ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, ular Aristotelda umuminsoniy tafakkur va keng dunyoqarashga ega insonni qadrlashdi; ular unda aqlning tabiiy sa’y-harakatlari bilan erishiladigan bilimning vakilini ko‘rishdi, lekin buni yanada aniqroq tushunishga imkon beradi. imonning o‘ziga xosligi va balandligi. Ioann Solsberi har ikkala antik faylasufning xizmatlarini ta’kidlab, shuni qo‘shimcha qiladiki, to‘liq bilim va haqiqiy falsafa faqat imon bilan mumkin, ularsiz qadimgi mutafakkirlar xatoga yo‘l qo‘yishgan. Shunday qilib, sxolastikaning rivojlanish tarixida o‘rta asr spekulyatsiyasining antik davrga bo‘lgan barcha ahamiyati bilan munosabatiga alohida ahamiyat berish mumkin emas; Ichki tabiatning boshqa omillarini yodda tutishingiz kerak. Cherkov o‘qituvchilari sxolastiklar oldida akademiya va litsey rahbarlaridan yuqori turishlari kerak edi. Shu sababli, sxolastikaning boshlanishini 9-asr G‘arb mutafakkiri falsafasi bilan bog‘lash bejiz emas. I. S. Erigena va 8-asr yunon rohibining ilohiyotiga. St. Damashqlik Yuhanno. Uning “Iēg gnsisess” (“Bilimlar 20 manbai”) asari kirish falsafiy bobi bilan vatanparvarlik ilohiyotining to‘plamini taqdim etadi va falsafa bevosita ilohiyotning xizmat vositasi sifatida ishlaydi. Darhaqiqat, e’tiqod mazmuniga oqilona va tizimli shakl berish zarurati tug‘ilganda, qadimgi sxolastikaning etakchisi Avgustin edi. Sxolastiklar ilohiyotni dinning barcha elementlarini: ijobiy, spekulyativ va tasavvufni birlashtirgan fan sifatida qidirdilar. Bu maqsad sari birinchi qadam Anselm Kenterberi nomi bilan bog‘liq (vaf. 1109); uning Xudo borligi haqidagi dalillari ratsional ilohiyotga asos solgan. 12-asr o‘zi bilan birga olib keladi, bir tomondan, ya’ni. ”Summae”, ta’limotning ijobiy mazmuni to‘plami, boshqa tomondan - tasavvufiy intilishlar, ayniqsa Bernard Klervauxda uchraydi. 13-asrga kelib. to‘g‘ri ma’noda ilm-fan sifatida ilohiyotning asosiga ishora qiladi. Aleksandr Geylz (vaf. 1245) ham o‘zining “Summa”siga Lombardiyalik Pyotrning “Gaplar” iga sharh shaklini beradi , lekin shu bilan birga umumiy uslubiy savollarni ham qo‘yadi: sacra disiplina zarurmi, bittami, amaliymi? yoki nazariy, uning predmetiga nima xizmat qiladi, uni qanday taqdim etish kerak. Uning ilohiyoti metafizika yoki falsafiy prima kabi bilimni yaxshilashga emas, balki yurakni yaxshilashga qaratilgan donolikdir. Albertus Magnus oldinga boradi: u ilohiyot yoki sakra disiplinini fanga aylantiradigan va uni falsafa bilan bog‘laydigan donolik ekanligini tushunadi. 4 Foma Akvinskiy nihoyat iymonga asoslangan va vaqtincha erishiladigan barcha bilimlarni yakunlab, donolik zarurligini isbotlaydi; bu philosophia prima, nomukammal bo‘lsa ham, abadiy tafakkurning oldingi idroki. Bu erda Aristotel tushunchalarining ta’siri yaqqol namoyon bo‘ladi, ammo etakchi fikrlar qadimgi taxminlar chegarasidan tashqariga chiqadi. Erishilgan yuksaklikni saqlab qolish uchun nafaqat ilmiy g‘ayrat, balki tafakkurning bunday ko‘tarilishi uchun asosiy shart bo‘lgan din elementlarining doimiy roziligi ham kerak edi. Ilm olami bu kelishuvni saqlab qola olmadi va zamon ruhi ta’sirida 14-15 asrlarda. qisman cho‘kdi, qisman yon tomonga burildi. Pozitiv ilohiyot, tasavvuf va dialektika bir- biridan ajralgan, eng yuksak qarashlardan voz kechgan, spekulyativ kuch shu qadar 4 Le Goff J. O'rta asrlarda intellektuallar. - Sankt-Peterburg: Nashriyot uyi. Sankt-Peterburg davlat universiteti uyi, 21 bo‘g‘ib qo‘yilgan ediki, endilikda sxolastika davrida osonlik bilan mag‘lub bo‘lishi mumkin bo‘lgan nominalizm g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. O‘rta asrlar sxolastikasi ikkita fikr maktabiga bo‘lingan: biri ijodkorlik ko‘rsatmasdan, gullab-yashnagan davrning yutuqlarini sodiqlik bilan saqlab qolgan, ikkinchisi esa o‘z-o‘zidan parchalanish belgilarini ko‘rsatgan. Sxolastikaning qulashi uchun ichki sababdan tashqari, unga boshqa omillar - tabiatni o‘rganishga qiziqish uyg‘otish va antik davr bilimlarining tiklanishi yordam berdi. Har ikkisi ham 13-asrdan beri kuchayishi ma’qul bo‘lishi kerak edi. Aristotel falsafasini o‘rganish. Maktabda o‘qitishning ilohiy tabiati hali ham hukmron edi; ta’siri ong yo‘nalishida aks etgan barcha institutlar cherkov hokimiyati ostida edi: faqat sxolastikaning o‘zi parchalanib borayotganligi sababli, boshqa yo‘nalish ustunlik qilishi mumkin edi. Sxolastikaning parchalanishi 14- asrda umuminsoniylar haqidagi eski falsafiy savolni hal qilishda namoyon bo ldi.ʻ 14-asrgacha. Realizm hukm surdi; endi afzallik nominalism tomoniga o‘tadi Bu yerda ma’naviy va dunyoviy davlat ta’limoti o‘zining haddan tashqari chegaralariga olib borildi, shundan so‘ng ma’naviy va dunyoviy hokimiyatni to‘liq ajratish ierarxiya tushunchasi bilan mos kelmaydigan burilish kerak edi. Nominalizm umumiy qarashga aylana olmadi, lekin u keng tarqalishga erishdi, dunyoviy bema’nilikdan nafratlanishida unga o‘xshash tasavvufni o‘ziga tortdi va realizm bilan bahsida sxolastik tizimlarni silkitdi. U o‘rta asr falsafasining tizimli tendentsiyasini polemik tendentsiyaga aylantirdi. Nominalistlar va realistlar o‘rtasidagi munozaralar izchil o‘tkazilmadi va samarali natijalar bermadi: munozaralar o‘rnini chetlatishlar egalladi. O‘rta asr nominalizmi falsafa uchun faqat salbiy ma’noga ega edi. U ilmiy tadqiqotlarni ilohiyotdan ajratdi, chunki u dunyoviy fanlarni ma’naviy hayot uchun har qanday ahamiyatga ega deb rad etdi. XIV asrda uning ta’siri ostida. Falsafiy fakultet haqiqatni nafaqat nomidan izlab, ilohiyot fakultetidan ajralib chiqdi. Falsafiy tadqiqotlar ko‘proq erkinlikka erishdi, ammo mazmunini yo‘qotdi. Sxolastikani qoralaydigan formalizm hozirda deyarli faqat mantiqiy shakllar bilan band bo‘lgan falsafada hukmronlik 22 qilmoqda. Dunyoviy ilm-fan rivojida diniy differentizmning boshlanishi shu erda yotadi; u ma’naviy va dunyoviy sohalarni ajratish tamoyiliga tayanadi. Sxolastik davrning eng qadimgi faylasufi IX asrda yashagan Jon Skot Eriugena bo‘lib, o‘z falsafasini asosan “De divisione naturae” asarida yoritib bergan. O‘zining falsafiy qarashlarida u asarlarini lotin tiliga tarjima qilgan Pseudo-Dionysius Areopagit bilan, shuningdek, o‘zining sharhlovchisi Maximus the Confessor, Gregori Nazianzus, Gregory of Nyssa va boshqa yunoncha cherkov o‘qituvchilari bilan hamjihatdir. lotincha, ya’ni Avgustin bilan. Haqiqiy falsafa, Eriugenaga ko‘ra, haqiqiy din bilan bir xil va aksincha. O‘rta asrlar tasavvuf va dialektik sxolastikaning mikroblarini o‘z ichiga olgan Eriugena tizimi cherkov ma’murlari tomonidan haqiqiy e’tiqodga zid ravishda rad etildi. Faylasuf nasroniylarning yaratilish g‘oyasini tushunishga harakat qiladi, uni neoplatonik emanatsiya ta’limoti ma’nosida tushuntiradi. Xudo eng oliy birlikdir; Bu oddiy va shu bilan birga xilma-xildir. Undan kelib chiqish - umumiydan xususiyga tushish orqali ilohiy yaxshilikning ko‘payishi; hamma narsaning eng umumiy mohiyatidan keyin eng yuqori umumiylikdagi avlodlar shakllanadi, undan keyin kamroq umumiy turgacha, va nihoyat, o‘ziga xos farqlar va xususiyatlar orqali - individlar hosil bo‘ladi. Skott chekli mavjudotlarning xudodan kelib chiqishini vahiy jarayoni (tahlil, resolutio) deb ataydi; u xudoga qaytishga yoki ilohiylashtirishga (reversio, deificatio), cheksiz sondagi individlarning avlodlarga qisqarishiga va nihoyat, hamma narsaning eng oddiy birligiga, ya’ni Xudoga qarshi; Shunday qilib, Xudo hamma narsa va hamma narsa Xudodir. Skott, shuningdek, ramziy ma’noda Xudoga ijobiy predikatlarni bog‘laydigan ijobiy ilohiyot va ularni to‘g‘ri ma’noda Undan inkor etuvchi salbiy ilohiyotni ajratishda Pseudo-Dionysiusga qo‘shiladi . 5 5 Losskiy V.N. Otalar an'anasi va sxolastika // Xudoning qarashi. - M .: Aziz Vladimir birodarligi, 1995. - 125 p. 23 XULOSA Xulosa qilib shuni ayta olamizki, umumiy tushunchalarda biz narsalarning haqiqiy mavjudligini emas, balki Xudoning haqiqiy fikrlarini emas, balki faqat sub’ektiv abstraktsiyalarni, so‘zlarni va belgilarni bilamiz, deb da’vo qilib, nominalizm falsafaning har qanday ma’nosini inkor etdi, bu esa o‘z nuqtai nazaridan faqat san’atdir. bu belgilarni pozitsiyalar va xulosalarga bog‘lash. U qoidalarning to‘g‘riligini o‘zi baholay olmaydi; u haqiqiy narsalar yoki shaxslar haqidagi bilimlarni yetkazib bera olmaydi. Bu ta’limot, asosan, skeptik bo‘lib, ilohiyot va dunyoviy ilm o‘rtasidagi tafovutni keltirib chiqardi. Har bir dunyoviy fikr behudadir; u sezgi bilan shug‘ullanadi, lekin sezgi faqat bir hodisadir. Haqiqiy tamoyillar faqat ilohiyotning ilhomlantirilgan sababi bilan o‘rgatiladi; faqat u orqali biz individual va birgalikda hamma narsaning umumiy asosi bo‘lgan va shuning uchun hamma narsada mavjud bo‘lgan Xudoni bilishni o‘rganamiz. Bu dunyoviy ilm tamoyiliga ziddir, unga ko‘ra hech narsa bir vaqtning o‘zida ko‘p narsada bo‘lolmaydi; lekin biz buni vahiy orqali bilamiz, bunga ishonishimiz kerak. Shunday qilib, tabiiy va g‘ayritabiiy ikkita haqiqat bir-biridan keskin qarama-qarshilikda joylashgan: biri faqat hodisalarni biladi, ikkinchisi - ularning g‘ayritabiiy asoslarini. Ilohiyot amaliy fandir; u bizga Xudoning amrlarini o‘rgatadi, qalbning najotiga yo‘l ochadi. Ruhiy va dunyoviy ilmlar bir-biridan chuqur farq qilganidek, dunyoviy va ma’naviy hayotni ham bir-biridan ajratish kerak. Eng qizg‘in nominalist, Uilyam Okhemlik qashshoqlik va’dasini qabul qilib, papa hokimiyatining uslubiga toqat qilmagan eng qattiq fransisklarga tegishli edi . Haqiqiy ma’naviyatli inson barcha dunyo mulkidan voz kechishi kerak, chunki u hissiy hayot hodisalarini hech narsa deb hisoblaydi. Shuning uchun ierarxiya vaqtinchalik hokimiyatdan voz kechishi kerak: dunyoviy va ruhiy shohliklarni ajratish kerak; ularni aralashtirish falokatlarga olib keladi. Haqiqat tashqi ko‘rinishdan ustun bo‘lganidek, ruhiy saltanat ham dunyoviylikdan ustun turadi. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Begmurzayevich, D.B. (2022). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIDA REFLEKSIV MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING METODOLOGIK ASOSLARI. INTEGRATION OF SCIENCE, EDUCATION AND PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL JOURNAL, 3(6), 154-160. 2. Begmurzayevich, D.B. (2022). O‘QUVCHILARNI INTELLEKTUAL RIVOJLANTIRISHNING METODOLOGIK ASOSLARI. Ijodkor o‘qituvchi, 2(20), 52-59. 3. Karimova, B. (2019). POSSIBILITIES OF FORMATION OF NATIONAL PRIDE WITH USING KHADITHS IN THE FIRST-YEAR PUPILS OF ORPHANAGES. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol, 7(11). 4. Karimova, B. K., & Oripova, M. S. (2021). Formation of national pride based on hadiths in primary school children of houses of kindness. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(4), 652-665. 5. Karimova, M. O., & Saidullaeva, A. R. (2020). Pedagogical basis of the use of universal and national values in the spiritual and moral education of children in the family. PalArch’s Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology, 17(7), 8547-8555. 6. Kh,K.B. (2019). Формирование чувства национальной гордости воспитанников начальных класов домов милосердия посредством хадисов. International scientific review, (LXIV), 54-56. 7. Muhammadjonovna, U. N., Makhmutovna, T. H., & Kurbonovich, M.U. (2020). IPROVING THE MECHANISM OF INCREASING THE SOCIAL ACTIVITY OF YOUNG PEOPLE IN THE DEVELOPMENT OF A DEMOCRATIC AND LEGAL SOCIETY. JCR, 7(12), 3133-3139. 8. Muhammadovna, O.R.N., & Bahodirovich, B.B. (2022). BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O‘QITUVCHILARIDA KASBIY-GRAFIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISH DOLZARB PEDAGOGIK MUAMMO 25

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Sxolastik mantiq va uning o‘ziga xos tomonlari

1.1. Sxolastik mantiq tushunchasi

1.2. Sxolastik mantiq va uning o‘ziga xos tomonlari

II bob. Sxolastik nominalizm va realizm

2.1. Nominalizm mantiqiy falsafasi

2.2. Realizm falsafasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить