Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlari

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
Mavzu: Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlari
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 2 MUNDARIJA
KIRISH .................................................................................................................. 3
I BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINING XALQARO-HUQUQIY 
ASOSLARI VA TAMOYILLARI ....................................................................... 6
1.1. Ta’lim olish huquqining mazmuni, mohiyati va insonning asosiy 
huquqlaridan biri sifatidagi o‘rni ............................................................................ 6
1.2. Ta’lim olish huquqini kafolatlovchi xalqaro-huquqiy hujjatlar va ularning 
ahamiyati ................................................................................................................. 8
1.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro huquqda belgilangan asosiy prinsiplari va 
davlatlarning majburiyatlari .................................................................................. 10
II BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINI XALQARO MIQYOSDA 
TA’MINLASH MEXANIZMLARI .................................................................. 16
2.1. BMT va ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlarning ta’lim olish huquqini 
ta’minlashdagi o‘rni .............................................................................................. 16
2.2. Ta’lim olishda tenglik, kamsitmaslik va alohida himoyaga muhtoj shaxslar 
huquqlarining xalqaro kafolatlari .......................................................................... 19
2.3. Ta’lim olish huquqining buzilishi yuzasidan xalqaro nazorat va himoya 
mexanizmlari ......................................................................................................... 23
III BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINI XALQARO-HUQUQIY 
TA’MINLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH 
YO‘LLARI ........................................................................................................... 28
3.1. Ta’lim olish huquqini amalga oshirishda xalqaro miqyosda uchrayotgan 
muammolar va ularning sabablari ......................................................................... 28
3.2. Ta’lim olish imkoniyatlaridagi tengsizlik, raqamli tafovut va ta’lim sifati 
bilan bog‘liq muammolar ...................................................................................... 31
3.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini takomillashtirish 
bo‘yicha taklif va tavsiyalar .................................................................................. 35
XULOSA VA TAKLIFLAR .............................................................................. 39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 41 3 KIRISH
Kurs   ishi   mavzusining   dolzarbligi.   Bugungi   tez   o‘zgaruvchan   va   o‘ta
raqobatbardosh   dunyoda   ta’lim   olish   huquqi   faqatgina   insonning   shaxsiy
kamolotiga   xizmat   qiladigan   vosita   bo‘lib   qolmay,   balki   har   qanday   davlatning
xalqaro  maydondagi   siyosiy   va   iqtisodiy  qudratini   belgilab   beruvchi   eng   asosiy
mezonlardan biriga aylandi. Insoniyat tarixiga nazar tashlasak, doimo ilm-fan va
ma’rifatga   suyangandagina   taraqqiyotda   peshqadam   bo‘lish   mumkinligini
ko‘ramiz.   Xalqaro   huquq   normalarida,   xususan,   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasi   hamda   bir   qator   xalqaro   paktlarda   ta’lim   olish   huquqi   insonning
mutlaq   va   daxlsiz   huquqi   sifatida   mustahkamlangan.   Shunga   qaramay,   real
amaliyotda   ushbu   huquqni   ta’minlash   borasida   hali-hanuz   jiddiy   to‘siqlar
saqlanib qolmoqda. Turli mintaqalardagi qurolli mojarolar, iqtisodiy inqirozlar va
ayniqsa,   texnologik   taraqqiyot   ortidan   yuzaga   kelgan   keskin   raqamli   tengsizlik
dunyo   bo‘ylab   millionlab   yoshlarning   sifatli   ta’lim   olish   imkoniyatini
cheklamoqda.   Bu   holat   amaldagi   xalqaro-huquqiy   mexanizmlarning   qanchalik
samarali ishlayotganini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi.
O‘zbekiston   misolida   oladigan   bo‘lsak,   so‘nggi   yillarda   ta’lim   tizimini
tubdan   isloh   qilish   shunchaki   ijtimoiy   siyosatning   bir   qismi   emas,   balki
xalqimizning intellektual genofondini asrash va jahon hamjamiyatidagi munosib
o‘rnimizni ta’minlashga qaratilgan hayot-mamot masalasiga aylandi. Davlatimiz
rahbari Shavkat Mirziyoyev Uchinchi Renessans poydevorini yaratishning asosiy
yo‘li   ta’lim-tarbiya   ekanini   qayta-qayta   ta’kidlab   kelmoqda.   Prezidentimizning
“Najot   —   ta’limda,   najot   —   tarbiyada,   najot   —   bilimda”   degan   konseptual
g‘oyasi   yurtimizda   olib   borilayotgan   barcha   huquqiy   hamda   institutsional
islohotlarning   falsafiy   va   amaliy   negizini   tashkil   etmoqda.   Bugungi   kunda
yoshlarimizning   jahon   andozalari   darajasida   bilim   olishi   uchun   yaratilayotgan
shart-sharoitlar   bevosita   milliy   xavfsizlik   va   farovonlik   kafolati   sifatida
ko‘rilmoqda.
“Yangi   tahrirdagi   Konstitutsiyamizda   ta’lim   sohasiga   oid   huquqiy
kafolatlarning,   jumladan,   inklyuziv   ta’lim,   bepul   umumiy   o‘rta   ta’lim   va
o‘qituvchilar   maqomini   himoya   qilish   kabi   normalarning   ilg‘or   xalqaro 4standartlar   asosida   qat’iy   mustahkamlanishi   ham   O‘zbekistonning   ushbu
yo‘nalishdagi   xalqaro   majburiyatlariga   sodiqligini   ko‘rsatadi” 1
.   Hozirgi   kunda
mamlakatimiz   ta’lim   tizimini   BMTning   Barqaror   rivojlanish   maqsadlariga
moslashtirish,   xalqaro   huquq   normalarini   milliy   qonunchilikka   implementatsiya
qilish jarayoni o‘zining qizg‘in pallasiga kirdi.
Aynan shunday tarixiy sharoitda ta’lim olish huquqini ta’minlash borasidagi
xalqaro   munosabatlarni,   davlatlar   tomonidan   qabul   qilingan   konvensiya   va
majburiyatlarning   amaliy   ahamiyatini   chuqur   ilmiy   asosda   tahlil   qilish   o‘ta
muhimdir.   Ushbu   huquqning   xalqaro-huquqiy   kafolatlarini   tizimli   o‘rganish,
jahon   tajribasidagi   muvaffaqiyatli   huquqiy   mexanizmlarni   tahlil   qilish   hamda
amaliyotda uchrayotgan muammolarni  yuridik yo‘l  bilan bartaraf etish bo‘yicha
aniq   takliflar   ishlab   chiqish   zamonaviy   huquqshunoslikning   ustuvor
vazifalaridandir.
Kurs   ishi   mavzusining   o‘rganilganlik   darajasi.   Ta’lim   olish   huquqi   va
uning   xalqaro-huquqiy   kafolatlari   masalasi   xorijiy   hamda   milliy   huquqshunos
olimlar   tomonidan   keng   tadqiq   etilgan.   Xalqaro   huquq   doirasida   inson
huquqlarining   ushbu   instituti   K.   Vasak,   F.   Alston,   K.   Tomashevski   kabi   g‘arb
olimlari hamda Ye.A. Lukasheva kabi rus olimlarining ilmiy ishlarida yoritilgan.
O‘zbekistonlik   huquqshunos   olimlardan   A.X.   Saidov,   U.   Tojixonov,   O.T.
Husanov   kabilarning   fundamental   asarlarida   insonning   ijtimoiy-iqtisodiy,   shu
jumladan, ta’lim olish huquqlarining konstitutsiyaviy va xalqaro huquqiy asoslari
o‘rganilgan.   Shunga   qaramay,   ushbu   huquqning   xalqaro   mexanizmlari   hamda
inqirozlar   va   raqamlashtirish   davridagi   yangicha   xususiyatlari   doimiy   ilmiy
tadqiqotlarni talab etadi.
Kurs   ishi   mavzusining   obyekti.   Ta’lim   olish   huquqini   xalqaro   miqyosda
ta’minlash,   amalga   oshirish   va   himoya   qilish   jarayonida   xalqaro   huquq
subyektlari   (davlatlar,   xalqaro   tashkilotlar   va   shaxslar)   o‘rtasida   yuzaga
keladigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlar majmuidir.
1
 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida qabul qilingan. 50–52-
moddalar. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 5Kurs   ishi   mavzusining   predmeti.   Ta’lim   olish   huquqini   kafolatlovchi
xalqaro-huquqiy   hujjatlar,   xalqaro   huquqning   umume’tirof   etilgan   prinsiplari,
shartnomaviy   majburiyatlar   hamda   sohaga   oid   huquqni   qo‘llash   amaliyoti   va
xalqaro tashkilotlar faoliyati hisoblanadi.
Kurs ishi mavzusining maqsadi.  Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy
kafolatlarini kompleks va tizimli tahlil qilish, sohadagi xalqaro standartlar hamda
ularning   amaliyotga   tatbiq   etilishi   holatini   o‘rganish,   shuningdek,   huquqni
ta’minlashdagi xalqaro muammolarni hal etish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosa,
taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs   ishi   mavzusining   vazifalari.   Belgilangan   maqsadga   erishish   uchun
tadqiqot oldiga quyidagi aniq vazifalar qo‘yildi: — xalqaro huquq tizimida ta’lim
olish   huquqining   mazmuni,   mohiyati   va   insonning   asosiy   huquqlaridan   biri
sifatidagi   huquqiy   o‘rnini   ochib   berish;   —   ta’lim   olish   huquqini   kafolatlovchi
xalqaro   hujjatlarni   va   ushbu   yo‘nalishdagi   xalqaro   huquqiy   prinsiplarni
o‘rganish; — BMT hamda uning ixtisoslashgan tashkilotlarining ta’lim huquqini
ta’minlash va himoya qilishdagi o‘rnini tadqiq etish; — ta’lim olishda tenglik va
kamsitmaslik   kafolatlari,   alohida   himoyaga   muhtoj   qatlamlar   huquqlarini
ta’minlash xususiyatlarini yoritish; — ta’lim huquqini amalga oshirishda xalqaro
miqyosda   uchrayotgan  muammolar,  xususan,   raqamli   tafovut   masalalarini   tahlil
qilish hamda tizimni takomillashtirish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs   ishi   mavzusining   tuzilishi.   Kurs   ishining   tuzilishi   belgilangan
maqsad   va   vazifalar   mantiqidan   kelib   chiqqan   holda   shakllantirilgan.   Tadqiqot
ishi kirish qismi, uchta bobni va uning doirasidagi to‘qqizta paragrafni o‘z ichiga
olgan asosiy qism, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6I BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINING XALQARO-HUQUQIY
ASOSLARI VA TAMOYILLARI
1.1. Ta’lim olish huquqining mazmuni, mohiyati va insonning asosiy
huquqlaridan biri sifatidagi o‘rni
Inson   huquqlari   tizimida   ta’lim   olish   huquqi   shunchaki   ijtimoiy   ne’mat
emas,   balki   shaxsning   jamiyatdagi   o‘rnini   va   uning   fundamental   erkinliklarini
belgilab   beruvchi   universal   qadriyat   hisoblanadi.   Ushbu   huquqning   mazmuni
shaxsning   intellektual,   ma’naviy   va   jismoniy   salohiyatini   ro‘yobga   chiqarish
orqali   uning   qadr-qimmatini   yuksaltirishga   qaratilgan   huquqiy   imkoniyatlar
majmuidan   iboratdir.   Huquqiy   nuqtai   nazardan   olib   qaraganda,   ta’lim   huquqi
insonning   boshqa   barcha   siyosiy,   fuqarolik,   iqtisodiy   va   madaniy   huquqlaridan
to‘laqonli   foydalana   olishi   uchun   zamin   yaratuvchi,   o‘ziga   xos   “kalit   huquq”
vazifasini bajaradi. O‘tmishdagi taniqli mutafakkirlar, xususan, Jon Lokk va Jan-
Jak   Russo   kabi   faylasuflar   insonning   tabiiy   huquqlari   qatorida   uning   erkin
fikrlashi   va   ta’lim-tarbiya   olishi   zaruratini   uzluksiz   jarayon   sifatida   alohida
ta’kidlab  o‘tishgan.   Zamonaviy  yurisprudensiyada   esa  bu  fanning  ilg‘or  nazariy
g‘oyasi   qat’iy   normativ   xarakter   kasb   etib,   har   bir   davlatning   o‘z   fuqarolari   va
aholisi oldidagi eng muhim ijobiy majburiyatlaridan biriga aylandi. Ta’lim olish
huquqining   tub   mohiyati   shaxsga   nafaqat   tor   doiradagi   kasb-hunarni   o‘rgatish,
balki   unda   inson   huquqlariga   yuksak   hurmat,   ijtimoiy   bag‘rikenglik   va   xalqaro
tinchliksevarlik tamoyillarini chuqur shakllantirishda namoyon bo‘ladi. BMTning
ta’lim   huquqi   bo‘yicha   birinchi   maxsus   ma’ruzachisi   Katarina   Tomashevski
1999-yilda   taqdim   etgan   dastlabki   ma’ruzasida   ta’lim   huquqini   to‘rt   asosiy
o‘lchov — mavjudlik, ochiqlik, maqbullik va moslashuvchanlik  orqali baholash
tizimini   ishlab   chiqqan   bo‘lib,   bu   yondashuv   bugungi   kunda   ham   o‘z
dolzarbligini   saqlab   kelmoqda. 2
  Ushbu   huquqiy   mezonlarga   ko‘ra,   hukumatlar
nafaqat ta’lim muassasalarini  jismonan qurishi, balki  o‘quv jarayonining barcha
ijtimoiy qatlamlar, jumladan, eng zaif aholi qatlamlari uchun ham mutlaqo ochiq
va   beg‘araz   bo‘lishini   milliy   qonunchilik   darajasida   qat’iy   kafolatlashi   shart.
2
  Tomaševski   K.   Preliminary   report   of   the   Special   Rapporteur   on   the   right   to   education.   –   UN   Doc.
E/CN.4/1999/49.     – Geneva, 1999; Tomaševski K. Human Rights Obligations in Education: The 4-A Scheme. –
Nijmegen: Wolf Legal Publishers, 2006.   7Ta’lim olish huquqi bevosita sifatli inson kapitalini rivojlantirishga xizmat qilib,
umumbashariy   jamiyatning   iqtisodiy   barqarorligi   va   barqaror   taraqqiyot
ko‘rsatkichlarining   asosiy   huquqiy   tayanchi   sifatida   ro‘yobga   chiqadi.   Shu
sababli   xalqaro   va   milliy   huquqiy   hujjatlarda   bu   huquqning   asossiz   cheklanishi
yoki inkor etilishi insonning qadr-qimmatini kamsitish sifatida baholanadi.
Xalqaro   ommaviy   huquqning   umume’tirof   etilgan   normalariga   muvofiq,
ta’lim   olish   huquqining   to‘laqonli   ro‘yobga   chiqishi   yuridik   fanda   tan   olingan
hamda yuqorida qisqacha tilga olingan to‘rtta asosiy huquqiy-tashkiliy shartning
mavjudligiga   bevosita   bog‘liqdir.   Birinchi   shart   bo‘lmish   mavjudlik   yuridik
tamoyili   har   qanday   davlatning   o‘z   hududida   yashovchi   shaxslar   uchun   yetarli
miqdorda binolar, darsliklar, zamonaviy axborot bazasi va, eng asosiysi, hukumat
tomonidan   moddiy   jihatdan   munosib   ta’minlangan   malakali   pedagog   kadrlar
tarmog‘ini   yaratish   majburiyatini   anglatadi.   Ikkinchi   obyektiv   mezon
hisoblangan   ochiqlik   normasi   esa   o‘z   navbatida   yana   uchta   muhim   huquqiy
o‘lchovni   —   har   qanday   turdagi   kamsitmaslikni,   barcha   uchun   jismoniy
qulaylikni   hamda   hammaga   birdek   iqtisodiy   jihatdan   erishish   mumkinlik
holatlarini o‘z ichiga qamrab oladi. Bunda davlat va nodavlat ta’lim muassasalari
jamiyatning   barcha   guruhlari,   ayniqsa,   nogironligi   bo‘lgan   shaxslar,   uzoq
hududlarda   yashovchi   qishloq   bolalari   va   turli   milliy   ozchilik   vakillari   uchun
hech   qanday   byurokratik   yoki   sun’iy   to‘siqlarsiz   barqaror   xizmat   ko‘rsatishi
xalqaro imperativ standart sifatida belgilab qo‘yiladi. Uchinchi yuridik mezon —
maqbullik   ta’lim   dasturlarining   mohiyati   hamda   o‘qitish   uslublarining
o‘quvchilar va ularning qonuniy vakillari hisoblangan ota-onalar uchun madaniy,
ma’naviy   jihatdan   to‘g‘ri   kelishi,   yuksak   sifatli   hamda   o‘zgaruvchan   zamon
talablariga javob bera oladigan obyektiv darajada bo‘lishini qat’iyan talab etadi.
To‘rtinchi asosiy prinsip bo‘lgan moslashuvchanlik orqali yagona ta’lim jarayoni
o‘zgaruvchan   jamiyatning   tezkor   ijtimoiy   ehtiyojlariga,   bolalarning   individual
aqliy   qobiliyatlariga   va   eng   asosiysi   favqulodda   vaziyatlarga,   masalan,   global
pandemiyalar   davrida   tezkorlik   bilan   onlayn   platformalarga   moslasha   olishi
zarurati nazarda tutiladi. Mazkur to‘rt unsurdan iborat murakkab huquqiy ramka
insonning nafaqat fundamental ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishini, balki jamiyatning 8faol fuqarosi sifatida huquqiy, siyosiy va madaniy munosabatlarda ishtirok etishi
uchun   zarur   bo‘lgan   mustahkam   ijtimoiy   ko‘nikmalarni   egallashini   yuridik
jihatdan ta’minlaydi.
1.2. Ta’lim olish huquqini kafolatlovchi xalqaro-huquqiy hujjatlar va
ularning ahamiyati
Ta’lim   olish   huquqining   zamonaviy   va   tizimlashtirilgan   xalqaro-huquqiy
bazasi asosan Ikkinchi jahon urushi yakunlanganidan so‘ng, xalqaro hamjamiyat
insonning  oyoqosti  qilingan  qadr-qimmatini  qayta   tiklash  va  barqaror  tinchlikni
saqlashning   kafolati   sifatida   faqatgina   ilmu   ma’rifatni   e’tirof   etishi   natijasida
bosqichma-bosqich   shakllandi.   Ushbu   jarayonda   BMT   Bosh   Assambleyasi
tomonidan   1948-yil   10-dekabrda   qabul   qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasining   26-moddasi   bu   boradagi   ilk   universal   xalqaro   norma   bo‘ldi. 3
Ushbu   moddada   har   bir   inson   ta’lim   olish   huquqiga   ega   ekanligi,   ta’lim   hech
bo‘lmaganda   boshlang‘ich   va   umumiy   bosqichlarda   bepul   bo‘lishi   hamda
boshlang‘ich ta’limning majburiyligi ilk bor xalqaro miqyosda belgilab qo‘yildi.
Deklaratsiyaning   umume’tirof   etilgan   qoidalari   nafaqat   suveren   davlatlarga
siyosiy yo‘llanma beribgina qolmay, balki undan keyingi o‘n yilliklar mobaynida
qabul qilingan va yuridik majburiy xarakterga ega bo‘lgan qator nufuzli xalqaro
konvensiyalar   va   paktlar   uchun   tayanch   huquqiy   negiz   vazifasini   o‘tab   berdi.
Ushbu   yo‘nalishdagi   mantiqiy   davom   sifatida   1960-yil   14-dekabrda   BMTning
Ta’lim,   fan   va   madaniyat   masalalari   bo‘yicha   ixtisoslashgan   muassasasi
(YUNESKO)   tomonidan   qabul   qilingan   Ta’lim   sohasida   kamsitishlarga   barham
berish   to‘g‘risidagi   konvensiya   huquq   ijodkorligi   sohasida   o‘ta   muhim   yuridik
ahamiyatga   ega   ulkan   qadam   bo‘ldi. 4
  Mazkur   maxsus   konvensiya   shaxslarning
irqi,   terisining   rangi,   jinsi,   tili,   diniy   qarashlari,   siyosiy   yoki   boshqa   xil
e’tiqodlari, shuningdek,  milliy yoki  ijtimoiy kelib chiqishi, iqtisodiy holati  yoki
tug‘ilishidan qat’i nazar, barcha uchun ta’lim olishda teng imkoniyatlarni yaratish
bo‘yicha   ishtirokchi   davlatlar   zimmasiga   majburiyatlar   yukladi.   1966-yil   16-
3
  Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi:  BMT Bosh Assambleyasining 1948-yil 10-dekabrdagi  217 A (III)-
son rezolyutsiyasi. 26-modda. – URL:  https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights  
4
 Convention against Discrimination in Education. – Paris: UNESCO, 14 December 1960. – Art. 1, 3, 4. – URL:
https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-against-discrimination-education   9dekabrda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan Iqtisodiy, ijtimoiy
va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   pakt   o‘zining   13   va   14-moddalarida
insonning   ta’lim   olish   huquqini   yanada   aniq   normalar   bilan   kengaytirib,
deklarativ   qoidani   shartnomaviy   majburiyat   darajasiga   ko‘tarishga   erishdi. 5
Paktga a’zo davlatlar o‘z hududlarida boshlang‘ich ta’limni majburiy va hamma
uchun   bepul   qilish,   o‘rta   ta’limni   hamma   uchun   ochiq   qilish,   oliy   ta’limni   esa
qobiliyatiga ko‘ra barcha uchun teng darajada ochiq qilish hamda bepul ta’limni
bosqichma-bosqich   joriy   etish   majburiyatini   oldilar.   Paktning   13-moddasida,
shuningdek,   ota-onalarning   farzandlari   uchun   nodavlat   maktablarni   tanlash
hamda ularning diniy va axloqiy tarbiyasini o‘z e’tiqodlariga muvofiq ta’minlash
erkinligini hurmat qilish majburiyati mustahkamlangan.
Xalqaro   ommaviy   huquq   fanining   keyingi   jadal   rivojlanish   bosqichlarida
bevosita   ta’lim   olish   huquqining   muayyan   nozik   aholi   qatlamlari   uchun
mo‘ljallangan   maxsus   kafolatlarini   o‘rnatuvchi   qo‘shimcha   xalqaro
konvensiyalarning   imzolanishi   yuridik   amaliyot   miqyosida   o‘ta   muhim   ijobiy
burilish   yasashga   sabab   bo‘ldi.   “Buning   yorqin   misoli   sifatida   1989-yil   20-
noyabrda   BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   qabul   qilingan   Bola   huquqlari
to‘g‘risidagi   konvensiyaning   alohida   ajratilgan   28   va   29-moddalari   bolalarning
yoshi,   ularning   o‘ziga   xos   fiziologik   hamda   psixologik   xususiyatlarini   inobatga
olgan   holda,   maktablardagi   ichki   intizomni   faqatgina   bolaning   insoniy   qadr-
qimmatini yuksak hurmat qiladigan insonparvar usullar orqali olib borish yuridik
majburiyatini   barcha   davlatlar   zimmasiga   aniq   yukladi” 6
.   Yuqorida   zikr   etilgan
ushbu hujjat  dunyo miqyosida iqtisodiy qiyinchiliklar  sababli  bolalarning ta’lim
muassasalarini   erta   yoshda   tashlab   ketish   ko‘rsatkichlarini   tizimli   pasaytirish
hamda   mintaqaviy   xalqaro   hamkorlikni,   jumladan,   qoloq   mamlakatlarda
ommaviy savodsizlikni tugatish ishlaridagi xalqaro yordamni faol rag‘batlantirish
huquqiy  mexanizmlarini  ishga  tushirdi.  “Ayollar   va  qiz  bolalarning  ta’lim  olish
5
  Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar  to‘g‘risidagi  xalqaro  pakt:  BMT Bosh Assambleyasining 1966-yil 16-
dekabrdagi   2200   A   (XXI)-son   rezolyutsiyasi.   13,   14-moddalar.   –   URL:   https://www.ohchr.org/en/instruments-
mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights  
6
  Bola   huquqlari   to‘g‘risidagi   konvensiya:   BMT   Bosh   Assambleyasining   1989-yil   20-noyabrdagi   44/25-son
rezolyutsiyasi.   28,   29-moddalar.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child   10jarayonidagi qat’iy tengligini ta’minlash borasida esa BMT doirasida 1979-yilda
qabul   qilingan   Xotin-qizlarni   kamsitishning   barcha   shakllariga   barham   berish
to‘g‘risidagi xalqaro konvensiyaning (CEDAW) aynan 10-moddasi bu huquqning
buzilishiga   qarshi   mustahkam   xalqaro-huquqiy   qalqon   yaratdi” 7
.   Mazkur   qat’iy
normativ   hujjat   davlatlar   oldiga   o‘quv   dasturlari   va   maktab   darsliklarida   qotib
qolgan   eski   gender   stereotiplarni   mutlaqo   yo‘q   qilish,   qiz   bolalarning   erta
turmushga   berilishi   orqali   maktabni   barvaqt   tark   etishining   oldini   olish   hamda
turli   akademik   stipendiyalar   va   xorijiy   ta’lim   grantlarini   taqsimlashda   erkaklar
bilan   de-yure   va   de-fakto   mutlaq   tenglikni   ta’minlash   majburiyatini   qonunan
kafolatladi.   Nogironligi   bo‘lgan   shaxslar   huquqlari   to‘g‘risidagi   nufuzli
konvensiyaning 2006-yil 13-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul
qilinishi xalqaro ta’lim huquqi evolyutsiyasida zamonaviy inklyuzivlik prinsipini
butunlay   yangi   sifat   bosqichiga   olib   chiqdi.   Konvensiyaning   24-moddasiga
muvofiq,   huquqiy   hujjatga   ishtirokchi   bo‘lgan   barcha   davlatlar   nogironligi
bo‘lgan  insonlarning umumiy  uzluksiz  ta’lim   tizimidan nohaq  chetlatilmasligini
va   ularning   o‘z   doimiy   yashash   joylarida   mutlaqo   bepul   hamda   sifat   jihatdan
munosib boshlang‘ich va o‘rta ta’lim olish qulay imkoniyatini ta’minlashi qat’iy
normalar   bilan   belgilab   qo‘yildi. 8
  Bunda   alohida   parvarishga   muhtoj   bo‘lgan
ko‘zi   ojiz,   kar   va   kar-ko‘r   bolalar   uchun   ta’lim   jarayoni   ularning   shaxsiy   va
intellektual   rivojlanishi   uchun   eng   mos   keluvchi   maxsus   tillarda,   masalan,
xalqaro   Brayl   yozuvi   tizimi   yoki   professional   imo-ishora   tili   orqali   muntazam
tashkil etilishi konvensiyada alohida ta’kidlab o‘tildi.
7
  Xotin-qizlarni   kamsitishning   barcha   shakllariga   barham   berish   to‘g‘risidagi   konvensiya:   BMT   Bosh
Assambleyasining   1979-yil   18-dekabrdagi   34/180-son   rezolyutsiyasi.   10-modda.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-elimination-all-forms-discrimination-
against-women  
8
 Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya: BMT Bosh Assambleyasining 2006-yil 13-
dekabrdagi   61/106-son   rezolyutsiyasi.   24-modda.   O‘zbekiston   Respublikasi   tomonidan   2021-yilda   ratifikatsiya
qilingan.   –   URL:   https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-
disabilities   111.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro huquqda belgilangan asosiy
prinsiplari va davlatlarning majburiyatlari
Xalqaro miqyosda har bir shaxsning munosib ta’lim olish huquqini kundalik
amaliyotga   huquqiy   jihatdan   joriy   etish   bir   qator   umume’tirof   etilgan   xalqaro-
huquqiy   prinsiplarga   uzviy   asoslanadi,   ular   orasida   barcha   shaxslar   o‘rtasidagi
tenglik   va   hech   bir   ko‘rinishda   kamsitmaslik   prinsipi   eng   fundamental   yuridik
ahamiyatga ega hisoblanadi. Mazkur demokratik huquqiy prinsip suveren davlat
hududida   barqaror   ta’lim   xizmatlarini   taqdim   etish   jarayonida   biror-bir   shaxsga
davlat   organlari   tomonidan   ochiq   yoki   qandaydir   yashirin   tarzda   asossiz
byurokratik   cheklovlar   qo‘yilmasligini,   qonunga   xilof   imtiyozlar   berilmasligini
qat’iy kafolatlaydi. Yurisprudensiyada yana bir muhim va muhokamasiz prinsip
mavjud   bo‘lib,   bu   —   boshlang‘ich   umumiy   ta’limning   mutlaq   majburiyligi   va
barcha fuqarolar uchun bepulligi qoidasi bo‘lib, xalqaro huquq doirasida bu qoida
suveren  davlatlar  tomonidan darhol   va e’tirozsiz   ijro  qilinishi  shart   bo‘lgan  eng
oliy   majburiyatlar   sirasiga   kiradi.   Ta’limning   navbatdagi   o‘rta   va   oliy   darajali
bosqichlarida   esa   ishtirokchi   davlatlar   o‘zlarining   mavjud   iqtisodiy-moliya
imkoniyatlari   darajasidan   kelib   chiqqan   holda,   xalqning   o‘qishini   bepul   qilish
sari   bosqichma-bosqich   muntazam   harakat   qilishini   nazarda   tutuvchi   mashhur
“progressiv   amalga   oshirish”   prinsipi   yuridik   yondashuv   sifatida   qo‘llaniladi.
1966-yildagi   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro
paktning   2-moddasiga   ko‘ra,   hukumatning   moliyaviy   imkoniyatlari   cheklangan
holatda   ham   davlat   mavjud   resurslardan   maksimal   darajada   foydalangan   holda
ushbu   huquqni   ta’minlash   choralarini   ko‘rishi   shart.   Bundan   tashqari,   ta’lim
erkinligi   prinsipi   mavjud   bo‘lib,   u   jismoniy   va   yuridik   shaxslarga   davlat
tomonidan   belgilangan   minimal   ta’lim   standartlariga   mos   keladigan   mustaqil
xususiy ta’lim  muassasalarini  erkin ta’sis etish huquqini  himoya qiladi. “Ta’lim
huquqi   sohasidagi   nufuzli   hujjat   hisoblangan   BMTning   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va
madaniy   huquqlar   bo‘yicha   qo‘mitasining   1999-yilda   qabul   qilingan   13-sonli
Umumiy   sharhi   sanab   o‘tilgan   ushbu   barcha   prinsiplarning   mukammal   va   aniq
yuridik   tafsilotini   taqdim   etib,   davlatlar   zimmasiga   kelajak   strategiyalari   uchun 12aniq   maqsadli   ko‘rsatmalar   belgilab   bergan” 9
.   Ushbu   huquqiy   sharhda   bilim   va
malaka   olayotgan   ta’lim   oluvchi   shaxs   davlat   siyosatining   shunchaki   passiv
obyekti   emas,   balki   qonuniy   huquq   egasi   sifatida   qaralishi,   davlat   esa   o‘z
insonparvar majburiyatlarini so‘zsiz va o‘z vaqtida bajarishi lozim bo‘lgan asosiy
mas’ul   subyekt   sifatida   aniq   chegaralangan   normalar   orqali   ifodalanadi.
Shuningdek,   davlatlar   og‘ir   inqiroz   davrlarida   ham   byudjet   taqsimotida   ta’lim
sohasini   chetga   surib   qo‘ymasligi   lozim;   bu   masala   shartnomaviy   qo‘mitalar
tomonidan   davlatlarning   davriy   ma’ruzalarini   ko‘rib   chiqishda   baholanadi.
Shuning   barobarida,   har   qanday   ta’lim   maskanida   o‘quv   va   ilmiy   izlanish
jarayonida   akademik   erkinlikni   huquqiy   kafolatlash   talabi,   o‘qituvchi-
professorlar   hamda   talaba-yoshlarning   obyektiv   ilmiy   haqiqatni   qidirib   topishi
hamda   o‘z   erkin   fikrini   ta’qiblardan   qo‘rqmasdan   ifoda   etishi   huquqini
ta’minlashning eng zaruriy yuridik asosi bo‘lib qolmoqda.
“Xalqaro   inson   huquqlari   nazorati   mexanizmlari,   xususan,   1997-yilda
xalqaro huquqshunos ekspertlar tomonidan ishlab chiqilgan Iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy   huquqlar   buzilishlariga   oid   Maastrixt   yo‘riqnomalariga   binoan,
insonning ta’lim olish huquqini amalda qat’iy kafolatlash yuzasidan hukumatlar
va   suveren   davlatlarning   barcha   majburiyatlari   mantiqan   uchta   yirik   huquqiy
guruhga:   normalarni   hurmat   qilish,   tajovuzlardan   himoya   qilish   va   moddiy
ta’minlash   (bajarish)   qat’iy   majburiyatlariga   tizimli   ravishda   bo‘linadi” 10
.
Majburiyatning   birinchi   ustuni   hisoblangan   hurmat   qilish   majburiyati   davlat
idoralari   vakillari   va   mansabdor   shaxslarning   bevosita   fuqarolarning   shaxsiy
ta’lim   olish   imkoniyatiga   g‘ayriqonuniy   to‘sqinlik   qiluvchi   har   qanday
byurokratik harakatlardan, chunonchi sudsiz ravishda o‘quv muassasalarini yopib
qo‘yishdan   yoki   ilmiy   darsliklarni   siyosiy   senzura   qilishdan   o‘zini   tiyishi
lozimligini   anglatadi.  Ikkinchi   bosqichdagi   himoya qilish  qat’iy majburiyati  esa
jamiyatdagi   uchinchi   shaxslar,   ya’ni   shafqatsiz   ish   beruvchilar,   foydani
ko‘zlovchi   xususiy   maktab   egalari   yoki   hattoki   bilim   olishni   cheklovchi   oila
9
  UN   Committee   on   Economic,   Social   and   Cultural   Rights.   General   Comment   No.   13:   The   right   to   education
(article 13 of the Covenant). – UN Doc. E/C.12/1999/10. – 8 December 1999.  
10
  Maastricht   Guidelines   on   Violations   of   Economic,   Social   and   Cultural   Rights.   –   Maastricht,   22–26   January
1997. – Para. 6.    13a’zolari   tomonidan   ta’lim   huquqining   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   buzilishi   holatlarining
tezkor oldini olish uchun qat’iy huquqiy va jinoiy sanksiyalar tizimini yaratishni
davlatdan   talab   qiladi.   Amaliyotdan   misol   keltiradigan   bo‘lsak,   chuqur   ildiz
otgan gender kamsitishlari oqibatida qoloq qarashdagi  ota-onalar tomonidan o‘z
qiz farzandlarining maktabga ataylab yuborilmasligiga qarshi keskin yuridik jazo
hamda   ma’muriy   choralarini   amalda   qo‘llash   siyosati   zamonaviy   davlatning
aynan ta’limni himoya qilish yuridik majburiyati doirasida amalga oshiriladigan
qonuniy   jarayondir.   Uchinchi   va   eng   murakkab   majburiyat   turi   —   bu   to‘liq
ta’minlash   majburiyati   hisoblanib,   u   mavjud   davlatdan   quruq   va’dalarni   emas,
balki   aniq   va   real   amaliy   harakatlarni,   ya’ni   davlat   byudjetidan   kafolatlangan
mablag‘larni   ajratishni,   barcha   hududlarda   zamonaviy   jihozlangan   yangi
maktablar   qurishni   hamda   malakali   pedagoglarga   munosib   sharoit   va   maosh
yaratib   berishni   imperativ   tarzda   ko‘zda   tutadi.   Yuridik   fanlarda   ushbu   o‘ta
muhim   bo‘lgan   ta’minlash   majburiyati   o‘z   navbatida   yana   jarayonga
yordamlashish   va   moddiy   ne’matni   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   taqdim   etish   kabi   muhim
quyi majburiyatlarga ajratilib tahlil qilinadi va u qachonki  kambag‘al ota-onalar
o‘z   farzandlarini   iqtisodiy   nochorlik   sababli   maktabda   o‘qita   olmagan   taqdirda,
mas’ul davlat bu xarajatlarni to‘liq o‘z bo‘yniga olib, ta’limni bepul qilib berishi
lozimligini   yaqqol   ifodalaydi.   Xalqaro   huquq   har   qanday   davlatlarning   ushbu
sanab   o‘tilgan   og‘ir   majburiyatlarni   to‘liq   va   sifatli   bajarishi   uchun   ularni
faqatgina ichki milliy resurslar bilan yolg‘iz tashlab qo‘ymasdan, zarur hollarda
favqulodda   xalqaro   moliyaviy   yordam   va   hamkorlikka   huquqiy   murojaat   qilish
mexanizmini   ham   qo‘shimcha   davlat   majburiyati   hamda   najot   yo‘li   sifatida
qo‘llaydi.   Afsuski,   bugungi   kunda   aksariyat   rivojlanayotgan   uchinchi   dunyo
davlatlarida ta’limni tizimli moliyalashtirish borasida yuzaga kelayotgan byudjet
taqchilligi   kabi   surunkali   muammolar   xalqaro   ommaviy   huquq   normalariga
muvofiq,   global   xalqaro   donor   tashkilotlar   va   boy   rivojlangan   davlatlarning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   ko‘magi   asosida   adolatli   hal   etilishi   maqsadga   eng   muvofiq
huquqiy yechim  deb topilgan. Ayni paytda suveren davlatlarning ushbu xalqaro
darajadagi majburiyatlari qay darajada sifatli bajarilishini mustaqil nazorat qilish
maqsadida   BMT   doirasida   Universal   davriy   sharh   mexanizmi   (UPR)   ham 14faoliyat   yuritadi   va   unga   ko‘ra   BMTga   a’zo   har   bir   davlat   ta’lim   sohasida
erishgan   yutuqlari   aks   etgan   o‘z   milliy   ma’ruzalarini   ushbu   nufuzli   xalqaro
yuridik platformada muntazam ravishda dunyo hamjamiyati oldida himoya qilib
borishga majburdir.
Yuqoridagi   prinsiplar   va   konvensiyaviy   qoidalar   mamlakatlar   ichida   o‘z-
o‘zidan amal qilmaydi: ularning ro‘yobga chiqishi uchun implementatsiya, ya’ni
milliy   qonunchilikni   xalqaro   standartlarga   moslashtirish   jarayoni   talab   etiladi.
“Bunga   misol   tariqasida   O‘zbekistondagi   konstitutsiyaviy   islohotni   keltirish
mumkin: 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumi orqali qabul qilingan yangi
tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   50-moddasida   har
kimning   ta’lim   olish   huquqi,   davlat   tomonidan   bepul   umumiy   o‘rta   ta’lim   va
boshlang‘ich   professional   ta’lim   olish   kafolatlanishi   mustahkamlandi” 11
.   Ushbu
Oliy   Qonunda   mustaqil   davlatning   nafaqat   uzluksiz   an’anaviy   ta’lim   tizimini,
balki   jamiyatning   barcha   qatlamlarini   qamrab   oluvchi   ilg‘or   inklyuziv   ta’limni
ham   tezkor   rivojlantirish   majburiyati   respublikamiz   tarixida   ilk   bor   eng   oliy
normativ   huquqiy   hujjat   darajasida   ochiq-oydin   ko‘rsatib   o‘tildi   va   bu   qaror
aslini  olganda 2006-yilda qabul  qilingan Nogironligi  bo‘lgan shaxslar  huquqlari
to‘g‘risidagi   konvensiya   qat’iy   talablarining   bevosita   o‘zbek   amaliyotiga
muvaffaqiyatli   tatbiq   etilishi   bo‘ldi.   Yana   bir   muhim   jihat   shundan   iboratki,
ta’lim dargohlarida mehnat qilayotgan o‘qituvchilarning jamiyatdagi ijtimoiy va
huquqiy   maqomi   Konstitutsiyaning   52-moddasida   kafolatlanishi   ham
YUNESKO   va   Xalqaro   mehnat   tashkilotining   1966-yilda   qabul   qilingan
“O‘qituvchilarning   maqomi   to‘g‘risida”gi   tavsiyanomasiga   hamohang   qadam
bo‘ldi. 12
  Shunday bo‘lsa-da, bugungi reallikka xolis qaraydigan bo‘lsak, xalqaro
huquq   normativlari   doirasida   qog‘ozda   qat’iy   belgilangan   ta’lim   huquqi
insonparvar   normalarini   har   kungi   hayot   amaliyotiga   joriy   etishda   dunyo
davlatlari ko‘plab kutilmagan zamonaviy chaqiriqlarga, xususan, raqamli axborot
texnologiyalarining   o‘ta   tezkor   evolyutsion   o‘sishi   oqibatida   yuzaga   kelib
qolayotgan   chuqur   raqamli   tengsizlik   muammosiga   yuzma-yuz   kelishmoqda.
11
  O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi.   50-modda;   O‘zbekiston   Respublikasining   «Ta’lim   to‘g‘risida»gi
Qonuni: 2020-yil 23-sentabr, O‘RQ-637-son. – URL:  https://lex.uz/docs/5013007  
12
 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 52-modda. – URL:  https://lex.uz/docs/6445145   15Keng   tarmoqli   masofaviy   o‘quv   materiallarining   majburiy   elektronlashuvi   va
onlayn ta’lim tizimining ommaviy yoyilishi barcha jug‘rofiy hududlarda ham bir
xil   qulaylikni,   internet   tezligini   yoxud   texnik   moslamalarni   birdek   yarata
olmayotgani   inson   huquqlari   bo‘yicha   vakolatli   xalqaro   organlarning   bugungi
kundagi   eng   jiddiy   tashvishiga   va   huquqiy   bahslariga   sabab   bo‘lmoqda.   Aynan
mana   shu   yangi   texnologik   nuqtai   nazardan   kelib   chiqqan   holda,   xalqaro
ommaviy   huquq   sohasida   tadqiqot   olib   borayotgan   g‘arblik   yetakchi   olimlar
an’anaviy   ta’lim   olish   huquqi   tushunchasi   endilikda   davlat   tomonidan
kafolatlangan   raqamli   zamonaviy   texnologiyalardan   va   tezkor   Internet
tarmog‘idan beg‘araz erkin foydalanish huquqini ham o‘z yuridik ichiga mutlaq
olishi kerakligi haqida ko‘plab ilmiy asoslangan va dalilli takliflarni faol ravishda
ilgari surishmoqda. 16II BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINI XALQARO MIQYOSDA
TA’MINLASH MEXANIZMLARI
2.1. BMT va ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlarning ta’lim olish
huquqini ta’minlashdagi o‘rni
Xalqaro   ommaviy   huquq   tizimida   inson   huquqlarini,   xususan,   ta’lim   olish
huquqini   amalda   ta’minlash   va   himoya   qilish   yuzasidan   aniq   ishlovchi
institutsional   mexanizmlar   asosan   Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   inqirozli
davrda   shakllantirildi.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   (BMT)   rasman   tashkil
etilganidan   so‘ng,   uning   1945-yilda   qabul   qilingan   tarixiy   Ustavi   barcha   a’zo
davlatlar   oldiga   inson   huquqlari   va   asosiy   erkinliklarini   qat’iy   hurmat   qilishni
rag‘batlantirishdek   ulkan   xalqaro   majburiyatni   qo‘ydi.   “Ushbu   global
maqsadlarni   bevosita   yuridik   va   ijtimoiy   amaliyotga   joriy   etish   uchun   BMT
doirasida   maxsus   ixtisoslashgan   muassasalar   tarmog‘i   yaratildiki,   ularning
orasida   ta’lim   sohasidagi   xalqaro   hamkorlikning   bosh   huquqiy   koordinatori
sifatida YUNESKO tashkiloti beqiyos va markaziy o‘rin egallaydi. 1945-yilning
16-noyabrida   Londonda   qabul   qilingan   YUNESKO   Nizomida   insoniyat   ongida
tinchlik   va   bag‘rikenglik   g‘oyalarini   aynan   ta’lim,   ilm-fan   hamda   madaniyat
orqali   shakllantirish   zarurati   alohida   ta’kidlangan” 13
.   Mazkur   ixtisoslashgan
tashkilot o‘zining ko‘p o‘n yillik faoliyati davomida nafaqat xalqaro standartlarni
ishlab   chiqish,   balki   ularni   suveren   davlatlarning   milliy   huquq   tizimlariga
implementatsiya   qilish   jarayonlariga   ham   uslubiy   hamda   normativ   jihatdan
bevosita   ko‘maklashib   kelmoqda.   Bunga   yorqin   huquqiy   misol   tariqasida
YUNESKO   tashabbusi   bilan   1960-yil   14-dekabrda   qabul   qilingan   “Ta’lim
sohasida   kamsitishlarga   barham   berish   to‘g‘risida”gi   konvensiyani   keltirish
mumkin   bo‘lib,   bu   hujjat   ta’limdagi   tizimli   tengsizlikni   yuridik   jihatdan
taqiqlovchi   ilk   yirik   konvension   qadam   hisoblanadi.   Bugungi   zamonaviy
bosqichda   YUNESKO   global   miqyosda   o‘qituvchilarning   kasbiy   malakasini
oshirish, inson huquqlari standartlariga mos keluvchi o‘quv dasturlarini yaratish
va   xalqaro   miqyosda   ta’lim   sifatini   monitoring   qilish   bo‘yicha   yuzlab   nufuzli
13
 Constitution of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. – London, 16 November
1945. – Preamble. 17huquqiy   dasturlarni   boshqarmoqda.   Tashkilot   huzurida   faoliyat   yurituvchi
Xalqaro   ta’lim   byurosi   (IBE)   doimiy   ravishda   turli   davlatlarning   rasmiy   o‘quv
rejalarini   qiyosiy   tahlil   qilib,   xalqaro   huquq   va   insonparvarlik   tamoyillarining
darsliklarga   qay   darajada   singdirilganligini   o‘rganib   boradi.   Shu   bilan   bir
qatorda,   tashkilot   turli   hududiy   qurolli   to‘qnashuvlar   o‘chog‘ida   va   iqtisodiy
qoloq   mamlakatlarda   favqulodda   xalqaro   ta’lim   jamg‘armalarini   shakllantirish
orqali   o‘quv   jarayonining   uzluksizligini   saqlab   qolishga   qaratilgan   maxsus
yuridik aralashuv mexanizmlarini ham faol ishga tushirgan.
YUNESKOdan   tashqari   BMT  tizimidagi  boshqa   yirik  tuzilmalar,  xususan,
BMTning Bolalar jamg‘armasi (YUNISEF) va Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT)
ham   ta’lim   huquqini   ta’minlashning   o‘ziga   xos   tarmoq   mexanizmlarini
muvaffaqiyatli   amaliyotga   joriy   etgan.   YUNISEF   asosan   inqirozli   va   harbiy
mojarolar   ketayotgan   og‘ir   hududlarda   bolalarning   1989-yildagi   Bola   huquqlari
to‘g‘risidagi konvensiyada kafolatlangan ta’lim olish huquqini real himoya qilish,
ular   uchun   xavfsiz   maktab   zonalari   yaratish   borasida   muhim   tezkor   ijtimoiy-
huquqiy   choralarni   amalga   oshiradi.   Bu   jamg‘arma   milliy   hukumatlar   va   yirik
xalqaro   donorlar   bilan   yaqindan   hamkorlik   qilib,   millionlab   qochqin   va
ko‘chirilgan   bolalarni   sifatli   ta’lim   jarayoniga   qaytarish   maqsadida   ulkan
byudjetli amaliy dasturlarni  hamda psixologik reabilitatsiya markazlarini tashkil
etadi.   O‘z   navbatida,   Xalqaro   mehnat   tashkiloti   (XMT)   ta’lim   olish   huquqiga
bolalar mehnati kabi mudhish illatni global darajada yo‘q qilish nuqtai nazaridan
yondashadi va bu borada mustahkam xalqaro-huquqiy normalarni ishlab chiqadi.
XMT   tomonidan   1973-yilda   qabul   qilingan   “Ishga   qabul   qilish   uchun   eng   kam
yosh   to‘g‘risida”gi   138-sonli   hamda   1999-yilda   qabul   qilingan   “Bolalar
mehnatining   eng   yomon   shakllarini   taqiqlash   va   yo‘q   qilishga   doir   shoshilinch
choralar   to‘g‘risida”gi   182-sonli   konvensiyalar   huquqiy   amaliyotda   ta’lim
huquqining   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   kafolati   bo‘lib   xizmat   qilmoqda. 14
  138-sonli
konvensiyaga   ko‘ra,   ishga   qabul   qilishning   eng   kam   yoshi   majburiy   ta’limni
tugatish   yoshidan   past   bo‘lmasligi   kerak,   bu   esa   bolaning   ta’lim   jarayonida
14
 ILO Minimum Age Convention, 1973 (No. 138), art. 2(3); ILO Worst Forms of Child Labour Convention, 1999
(No. 182), art. 7. – URL:  https://normlex.ilo.org   18to‘laqonli   ishtirok   etishini   ta’minlaydi.   Shuningdek,   aynan   ta’lim   berish
jarayonining   eng   asosiy   subyektlari   bo‘lgan   o‘qituvchilarning   daxlsiz   mehnat
huquqlarini   va   yuksak   ijtimoiy   maqomini   xalqaro   miqyosda   himoya   qilish   ham
XMTning bevosita normativ vakolatlari doirasiga kiradi. “YUNESKO tomonidan
XMT   bilan   hamkorlikda   chaqirilgan   maxsus   hukumatlararo   konferensiyada
1966-yil   5-oktabrda   qabul   qilingan   “O‘qituvchilarning   maqomi   to‘g‘risida”gi
tavsiyanoma   hanuzgacha   pedagog   xodimlarning   akademik   erkinligi   va   ijtimoiy
himoyasini   kafolatlovchi   eng   mukammal   xalqaro-huquqiy   qo‘llanma   maqomini
saqlab turibdi” 15
.
Xalqaro   iqtisodiy   institutlar,   xususan,   Jahon   banki   guruhining   ta’lim
huquqini   moddiy   va   huquqiy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlashdagi   ishtirokini   tahlil
qilmasdan   turib,   ushbu   global   mexanizmlar   faoliyatini   to‘laqonli   yoritib
bo‘lmaydi.   Garchi   Jahon   banki   inson   huquqlarini   himoya   qiluvchi   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   ixtisoslashgan   yuridik   tashkilot   hisoblanmasa-da,   u   dunyo   miqyosida
ta’lim sektorini moliyalashtiruvchi eng yirik xalqaro institutsional donor sifatida
davlatlarning   ta’lim   siyosatiga   juda   kuchli   yuridik   va   iqtisodiy   ta’sir   o‘tkazadi.
Bank tomonidan rivojlanayotgan davlatlarga taqdim etilayotgan yirik miqdordagi
moliyaviy   kreditlar   va   beg‘araz   grantlar   ko‘p   hollarda   o‘sha   davlatlar
hukumatlaridan   qat’iy   institutsional   islohotlarni,   jumladan,   maktab   ta’limining
barcha   uchun   ochiqligini   ta’minlashni   talab   etuvchi   yuridik   shartlar   asosida
ajratiladi.   Bu   kabi   shartli   xalqaro   moliyalashtirish   yordamida   ko‘plab   uchinchi
dunyo   mamlakatlari   milliy   ta’lim   qonunchiligini   ilg‘or   xalqaro   standartlarga
majburan   bo‘lsa-da   muvofiqlashtirishga,   ta’lim   byudjetida   shaffoflikni
o‘rnatishga   va   barcha   bolalarni   maktabga   jalb   etishga   harakat   qilib   kelmoqda.
Ushbu sa’y-harakatlarning mantiqiy davomi sifatida 2015-yil 25-sentabrda BMT
Bosh   Assambleyasi   tomonidan   “2030-yilgacha   mo‘ljallangan   Barqaror
rivojlanish kun tartibi” qabul qilindi. 16
  Mazkur global harakatlar strategiyasining
aynan   4-maqsadi   (SDG   4)   dunyo   davlatlari   oldiga   barchani   qamrab   oladigan,
15
  Recommendation concerning the Status of Teachers: adopted by the Special Intergovernmental Conference on
the Status of Teachers, Paris, 5 October 1966. – Paris: UNESCO; Geneva: ILO.  
16
  Transforming   our   world:   the   2030   Agenda   for   Sustainable   Development.   –   UN   Doc.   A/RES/70/1.   –   25
September 2015. – Goal 4. – URL:  https://sdgs.un.org/2030agenda   19adolatli  va  sifatli  ta’limni  ta’minlash  hamda  barcha  uchun  butun umr  davomida
ta’lim   olish   bo‘yicha   qulay   imkoniyatlarni   rag‘batlantirishni   asosiy   xalqaro
ustuvor   vazifa   etib   belgiladi.   “Oldingi   Mingyillik   rivojlanish   maqsadlaridan
(MDG)   farqli   ravishda,   yangi   4-maqsad   nafaqat   boshlang‘ich   ta’limning   oddiy
ommabopligiga   e’tibor   qaratadi,   balki   ta’limning   sifati,   inklyuzivligi   hamda
shaxslarning   oliy   va   kasb-hunar   ta’limiga   bo‘lgan   uzluksiz   huquqlariga   yuridik
urg‘u beradi. Ushbu maqsadni  amalga oshirish uchun 2015-yilda qabul qilingan
Incheon   deklaratsiyasi   va   “Ta’lim–2030”   Harakatlar   doirasi   davlatlarni   ta’lim
sohasiga   yalpi   ichki   mahsulotning   (YaIM)   kamida   4–6   foizini   yoki   davlat
xarajatlarining kamida 15–20 foizini yo‘naltirishga chaqirdi” 17
.
2.2. Ta’lim olishda tenglik, kamsitmaslik va alohida himoyaga muhtoj
shaxslar huquqlarining xalqaro kafolatlari
Ta’lim   huquqi   xalqaro   yurisprudensiyada   har   qanday   shaxsga   nisbatan
adolatli va teng munosabatda bo‘lish, ya’ni kamsitmaslik prinsipi ustiga qurilgan
ulkan huquqiy poydevor hisoblanib, u shaxsning tug‘ma daxlsiz qadr-qimmatini
e’tirof   etishdan   boshlanadi.   Xalqaro   huquq   fanida   kamsitmaslik   prinsipi   davlat
idoralari   yoki   ta’lim   muassasalari   tomonidan   insonning   irqi,   jinsi,   tili,   millati,
ijtimoiy kelib chiqishi kabi sun’iy belgilariga qarab uning huquqlarini cheklashga
yoki unga asossiz imtiyozlar berishga qaratilgan har qanday harakatlarni qat’iyan
man etadi. Bu tamoyil o‘zining ilk va eng mukammal yuridik ifodasini yuqorida
zikr   etilgan,   1960-yilda   qabul   qilingan   “Ta’lim   sohasida   kamsitishlarga   barham
berish   to‘g‘risida”gi   konvensiyada   topgan   bo‘lib,   unda   ta’lim   muassasalariga
kirish,   ta’lim   sifati   va   sharoitlari   hamda   stipendiyalar   berishda   har   qanday
kamsitish taqiqlangan. Biroq, xalqaro tajriba va BMT maxsus ma’ruzachilarining
yillik   hisobotlari   shuni   tasdiqlaydiki,   faqatgina   qonunchilikda   kamsitishni
qog‘ozda   man   etishning   o‘zi   jamiyatda   chuqur   ildiz   otgan   sotsial   va   madaniy
tengsizliklarni tag-tomiri bilan yo‘q qilish uchun yetarli emas. Shu sababli, inson
huquqlari  bo‘yicha amaldagi  xalqaro qo‘mitalar  va nufuzli  monitoring organlari
davlatlardan   har   bir   individuum   uchun   oddiy   de-yure   (rasmiy)   tenglikni   emas,
17
  Education   2030:   Incheon   Declaration   and   Framework   for   Action   for   the   implementation   of   Sustainable
Development Goal 4. – Paris: UNESCO, 2016. 20balki   alohida   ehtiyojli   guruhlar   uchun   de-fakto   (amaliy)   tenglikni   yaratishga
xizmat   qiladigan   maxsus   vaqtinchalik   huquqiy   choralarni   qo‘llashni   doimiy
ravishda   talab   qiladi.   Amaliy   tenglik   mexanizmi   yordamida   olis   qishloq
hududlarida yashovchi kambag‘al oila farzandlari yoki azaldan kamsitib kelingan
turli milliy ozchilik vakillari uchun ta’lim tizimida ataylab qo‘shimcha imtiyozli
kvotalar   ajratilishi   xalqaro   huquq   me’yorlari   doirasida   kamsitish   sifatida   emas,
balki   tarixiy   adolatni   tiklash   vositasi   sifatida   yuridik   tasdiqlanadi.   Ayni   paytda
qashshoqlik   chegarasidan   pastda   yashovchi   aholining   ta’lim   muassasalaridan
chetda   qolib   ketishining   oldini   olish   bo‘yicha   bepul   ovqatlanish,   maktab
formalari   va   transport   ta’minotini   hukumat   zimmasiga   yuklash   yuridik
majburiyati ham kamsitmaslik prinsipining mantiqiy amaliy hosilasi hisoblanadi.
Ta’lim   olish   jarayonidagi   tenglik   huquqi   shunchaki   o‘qishga   qabul   qilinish
bilangina   cheklanib   qolmasdan,   balki   o‘quv   davrida   shaxsning   o‘ziga   xosligini
inobatga   olgan   holda,   unga   to‘laqonli   yordam   ko‘rsatilishini   huquqiy
kafolatlashdek   murakkab   ijtimoiy   zanjirni   o‘z   ichiga   oladi.   Ushbu   zanjir   uzilib
qolmasligi   uchun   BMT   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Oliy   komissari   boshqarmasi
tomonidan   davlatlarning   inson   huquqlari   bo‘yicha   xalqaro   majburiyatlarini
monitoring   qilish   tizimida   muntazam   ravishda   alohida   maxsus   tahlillar   va
tavsiyalar ishlab chiqilib kelinmoqda.
Ta’lim   sohasidagi   tengsizlikning   jahon   miqyosidagi   eng   og‘ir   va   keng
tarqalgan   shakllaridan   biri   bu  gender   kamsitilishi   bo‘lib,   xotin-qizlarning  ta’lim
huquqlarini   amalda   kafolatlash   xalqaro   huquqning   markaziy   va   qizg‘in
muhokama   qilinadigan   dolzarb   mavzularidan   biri   bo‘lib   qolmoqda.   BMT   Bosh
Assambleyasi   tomonidan   1979-yilning   18-dekabrida   rasman   qabul   qilingan   va
bugungi   kunda   aksariyat   davlatlar   tomonidan   ratifikatsiya   qilingan   “Xotin-
qizlarni   kamsitishning   barcha   shakllariga   barham   berish   to‘g‘risida”gi   xalqaro
konvensiyaning   (CEDAW)   aynan   10-moddasi   bu   boradagi   yuridik   poydevor
hisoblanadi.   Ushbu   moddaning   qat’iy   xalqaro   normalari   orqali   ishtirokchi
davlatlar oldiga o‘g‘il va qiz bolalar uchun maktabgacha ta’limdan tortib to oliy
darajali kasb-hunar o‘quv yurtlarigacha bo‘lgan barcha bosqichlarda uzil-kesil va
mutlaq huquqiy  tenglikni   ta’minlash   qattiq  majburiyat  qilib qo‘yilgan. Xalqaro- 21huquqiy monitoring mexanizmlari qizlarning maktablarni erta tark etishiga asosiy
sabab bo‘ladigan erta va majburiy nikohlarga qarshi milliy qonunchilikda jinoiy
sanksiyalar   kiritishni   CEDAW   qo‘mitasining   umumiy   tavsiyalari   orqali
muntazam   talab   qilib   keladi. 18
  Shu   bilan   birga,   ta’lim   dasturlaridan   va
tasdiqlangan   maktab   darsliklaridan   ayollarning   jamiyatdagi   faol   rolini   pastga
uruvchi, ularni faqat uy bekalari sifatida ko‘rsatuvchi eskirgan patriarxal gender
stereotiplarni yuridik senzura orqali butunlay olib tashlash ham xalqaro huquqiy
ko‘rsatmalarning   ajralmas   qismidir.   Ayrim   mintaqalarda   qizlarning   o‘qishiga
qo‘yilgan   taqiqlar   BMT   tizimida,   jumladan   Xavfsizlik   Kengashi   va   Inson
huquqlari kengashi doirasida inson huquqlarining qo‘pol buzilishi sifatida keskin
qoralanmoqda.   2014-yilgi   Nobel   tinchlik   mukofoti   sovrindori   Malala   Yusufzay
kabi   huquq  himoyachilarining  xalqaro  maydondagi  jasoratli   chiqishlari   ham   qiz
bolalar   ta’limi   nafaqat   milliy   masala,   balki   global   xavfsizlik   va   inson
taraqqiyotiga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   daxldor   bo‘lgan   umuminsoniy   huquqiy   jarayon
ekanligini jahon hamjamiyatiga aniq isbotlab berdi. Bugungi xalqaro amaliyotda
gender   tengligini   ta’lim   orqali   mustahkamlash   strategiyasi   fan,   texnologiya,
muhandislik   va   matematika   (STEM)   yo‘nalishlarida   xotin-qizlarning   ishtirokini
kvotalar   va   maxsus   grantlar   asosida   oshirish   bo‘yicha   hukumatlarga   ijobiy
yuridik vazifalar yuklamoqda.
Alohida   himoyaga   muhtoj   qatlamlar   haqida   so‘z   yuritilganda,   nogironligi
bo‘lgan   shaxslarning   ta’lim   olish   huquqini   ta’minlashdagi   yuridik   evolyutsiya
xalqaro   huquqshunoslik   tarixidagi   eng   muhim   gumanistik   siljishlardan   biri
bo‘lganligini fanda haqli ravishda ko‘p bora ta’kidlashadi. BMT doirasida 2006-
yilning   13-dekabr   kuni   qabul   qilingan   va   o‘zida   mutlaqo   yangicha   ijtimoiy
modelni   mujassam   etgan   Nogironligi   bo‘lgan   shaxslar   huquqlari   to‘g‘risidagi
konvensiyaning   alohida   24-moddasi   bu   huquqiy   jarayonning   gultoji   sifatida
e’tirof   etiladi.   Mazkur   huquqiy   hujjat   ilgari   mavjud   bo‘lgan,   nogiron   bolalarni
sog‘lom   bolalardan   alohida   izolyatsiya   qilib   o‘qitishga   qaratilgan   eskirgan
“segregatsion”   va   shunchaki   “integratsion”   ta’lim   yondashuvlarini   keskin   inkor
18
  CEDAW Committee. General recommendation No. 36 (2017) on the right of girls and women to education. –
UN Doc. CEDAW/C/GC/36. – 27 November 2017. 22etib,   ularning   o‘rniga   inson   qadr-qimmatini   ulug‘lovchi   chinakam   “inklyuziv”
ta’lim   konsepsiyasini   yuridik   qoida   sifatida   mustahkamladi.   Ushbu   zamonaviy
konsepsiyaning xalqaro-huquqiy mantiqiga ko‘ra, bolaning o‘ziga xos fiziologik
va psixologik holati  mavjud maktab muhitiga moslashishi  shart  emas, aksincha,
ta’lim   dargohining   o‘zi   va   uning   barcha   sharoitlari   bolaning   individual   maxsus
ehtiyojlariga   moslashtirilishi   davlat   uchun   qat’iy   yuridik   vazifadir.   “BMTning
Nogironligi   bo‘lgan   shaxslar   huquqlari   bo‘yicha   qo‘mitasi   2016-yilda   qabul
qilgan   4-sonli   Umumiy   sharhida   oqilona   moslashtirish   prinsipi   batafsil   huquqiy
sharhlab   berilgan   bo‘lib,   unga   muvofiq   maktablarda   Brayl   alifbosi   darsliklarini
taqdim   etish   yoki   maxsus   surdotarjimonlar   bilan   ta’minlash   qat’iy   tartib   etib
belgilandi” 19
.   Agar   biror   davlat   o‘zining   iqtisodiy   qiyinchiliklarini   bahona   qilib
ushbu   oqilona   moslashtirish   jarayonini   amalga   oshirishdan   bosh   tortsa,   bu
Konvensiyaning   2-moddasiga   ko‘ra   nogironlik   asosida   kamsitish   hisoblanadi.
Shu   ma’noda   inklyuziv   ta’lim   huquqi   faqatgina   bino   yo‘laklariga   maxsus
panduslar   o‘rnatish   bilan   cheklanib   qolmasdan,   balki   o‘qituvchilarning   bunday
bolalar   bilan   muloqot   qilish   bo‘yicha   psixologik   va   pedagogik   malakasini   ham
davlat   hisobidan   tizimli   ravishda   oshirib   borish   majburiyatini   yuridik   jihatdan
taqozo   etadi.   “Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   sudi   ham   nogironligi   bo‘lgan
shaxslarni   ta’lim   muassasalariga   qabul   qilishda   oqilona   moslashtirishni
ta’minlamaslikni   kamsitish   deb   topgan   (masalan,   Çam   Turkiyaga   qarshi   ishi,
2016)” 20
.   Shuningdek,   amaldagi   O‘zbekiston   qonunchiligida,   xususan   yangi
tahrirdagi   Konstitutsiyada   inklyuziv   ta’limning   ilk   marta   oliy   darajada
kafolatlanishi   aynan   yuqoridagi   xalqaro-huquqiy   jarayonlarning   milliy
tizimimizga   qanchalik   chuqur   va   samarali   ta’sir   etganligining   yaqqol   amaliy
tasdig‘idir. 21
Yana   bir   zaif   guruh   —   qochqinlar,   majburiy   ko‘chirilgan   shaxslar   va   turli
xil   milliy   hamda   etnik   ozchilik   vakillarining   ta’lim   huquqlarini   xalqaro   himoya
19
  CRPD   Committee.   General   comment   No.   4   (2016)   on   the   right   to   inclusive   education.   –   UN   Doc.
CRPD/C/GC/4. – 25 November 2016.
20
  European   Court   of   Human   Rights.   Çam   v.   Turkey,   no.   51500/08,   judgment   of   23   February   2016.   –   URL:
https://hudoc.echr.coe.int
21
 O‘zbekiston Respublikasining «Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida»gi Qonuni: 2020-yil 15-
oktabr, O‘RQ-641-son. – URL: https://lex.uz/docs/5049511 23qilish   mexanizmlari   alohida   murakkab   huquqiy   arxitekturaga   ega   ekanligi   bilan
ajralib   turadi.   “1951-yil   28-iyulda   BMT   konferensiyasida   qabul   qilingan
“Qochqinlar maqomi to‘g‘risida”gi  konvensiyaning 22-moddasiga ko‘ra, har bir
ishtirokchi   davlat   qochqinlarga   boshlang‘ich   ta’lim   sohasida   o‘z   fuqarolariga
nisbatan   qo‘llaniladigan   rejimni   taqdim   etishi   belgilab   qo‘yilgan” 22
.   Bugungi
kundagi   surunkali   urushlar   va   inqirozlar   sababli   o‘z   vatanini   tashlab   ketishga
majbur   bo‘lgan   millionlab   yoshlarning   ta’lim   olish   imkoniyatini   ta’minlash
BMTning   Qochqinlar   ishlari   bo‘yicha   Oliy   komissarligi   (UNHCR)   hamda
xalqaro   inson   huquqlari   tashkilotlarining   eng   birlamchi   operativ   vazifasiga
aylanib   qolgan.   Fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslarning,   ayniqsa   ularning
farzandlarining   rasmiy   shaxsini   tasdiqlovchi   huquqiy   hujjatlari   yo‘qligi   sababli
maktablarga   qabul   qilinmasligi   kabi   yuridik   muammolar   BMTning   huquqiy
konvensiyalari   vositasida,   byurokratik   to‘siqlarni   istisno   qiluvchi   insonparvar
tamoyillar asosida izchil hal qilinib kelinmoqda. Shuningdek, tub aholi va milliy
ozchiliklarning   o‘z   ona   tillarida   erkin   ta’lim   olish   huquqi   2007-yilda   qabul
qilingan   BMTning   “Tub   xalqlar   huquqlari   to‘g‘risida”gi   deklaratsiyasida
o‘zining  mustahkam   xalqaro-huquqiy  ifodasini  topdi  va  bu  davlatlar  zimmasiga
madaniy   xilma-xillikni   asrashdek   og‘ir   vazifani   yukladi.   Garchi   davlatning
yagona rasmiy tili doirasida ta’lim berish siyosati suverenitet belgisi hisoblansa-
da,   xalqaro   ommaviy   huquq   qoidalari   ozchilik   guruhlarning   o‘z   ona   tilini,
madaniyatini asrab qolishi uchun maxsus maktablar ochilishiga va milliy tillarda
darsliklar   nashr   etilishiga   davlat   tomonidan   to‘sqinlik   qilinmasligini   imperativ
ravishda talab qiladi. Tillarni kamsitish amaliyotiga qarshi huquqiy kurash asosan
Yevropa   Kengashi   doirasida   1992-yilda   qabul   qilingan   “Mintaqaviy   yoki
ozchilik   tillari   to‘g‘risida”gi   Yevropa   Xartiyasi   kabi   mintaqaviy   mexanizmlar
yordamida   yanada   kuchaytirilgan   holda   olib   boriladi   va   u   amaliyotda   o‘zining
ijobiy yuridik natijalarini ko‘rsatmoqda.
22
  Qochqinlar   maqomi   to‘g‘risidagi   konvensiya.   –   Jeneva,   1951-yil   28-iyul.   –   22-modda.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-relating-status-refugees 242.3. Ta’lim olish huquqining buzilishi yuzasidan xalqaro nazorat va
himoya mexanizmlari
Xalqaro   huquq   nazariyasida   har   qanday   belgilangan   huquqiy   norma,   agar
uning   amaliy   ijrosini   nazorat   qiluvchi   va   buzilganda   himoya   qiluvchi   qat’iy
mexanizm mavjud bo‘lmasa, oddiy axloqiy nasihatdan farq qilmaydi degan asosli
qarash hukmronlik qiladi. Insonning ta’lim olish huquqini ta’minlash borasidagi
eng   birlamchi   va   tayanch   xalqaro   nazorat   mexanizmi   BMT   doirasidagi
shartnomaviy   qo‘mitalar,   birinchi   navbatda   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy
huquqlar bo‘yicha nufuzli qo‘mita (CESCR) tomonidan izchil amalga oshiriladi.
BMTning   ushbu   nufuzli   organi   ishtirokchi   davlatlar   tomonidan   o‘z
fuqarolarining   ijtimoiy   huquqlari,   xususan,   ta’lim   borasidagi   erishgan   yutuqlari
va   mavjud   kamchiliklari   haqida   tayyorlab   taqdim   etilgan   davriy   milliy
ma’ruzalarni xalqaro ekspertlar ishtirokida jiddiy tahlil qilib boradi. Faqat rasmiy
hukumat   hujjatlariga   tayanib   qolmasdan,   ushbu   qo‘mita   xalqaro   va   mahalliy
nodavlat   notijorat   tashkilotlari   (NNT)   tomonidan   yashirin   haqiqatlarni   ochib
beruvchi   maxsus   muqobil   (yoki   soya)   hisobotlarni   ham   keng   o‘rganish
amaliyotini   o‘zlashtirgan   bo‘lib,   bu   jarayon   hisobotlarning   xolisligini   yuridik
ta’minlaydi. O‘zaro muloqot va huquqiy so‘rovlardan so‘ng, xalqaro qo‘mita har
bir   davlat   hukumati   nomiga   “yakuniy   xulosalar”   deb   nomlanuvchi   hujjat   qabul
qilib, unda mamlakatning ta’lim  tizimidagi  qonunbuzilishlarni  tuzatish  bo‘yicha
aniq tavsiyalarini bayon etadi. Garchi ushbu yakuniy xulosalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
sud   hukmi   kabi   yuridik   majburiy   kuchga   ega   bo‘lmasa-da,   ular   zamonaviy
xalqaro   ommaviy   huquqda,   ayniqsa   global   xalqaro   maydondagi   diplomatik
munosabatlarda   davlatlarning   yuridik   obro‘yini   va   iqtisodiy   reytingini
belgilovchi eng qudratli “yumshoq huquq” vositasi sifatida qabul qilinadi. Bunga
qo‘shimcha   ravishda,   qo‘mita   tomonidan   ishlab   chiqilgan   va   amaliyotga   joriy
etilgan   maxsus   “Umumiy   sharhlar”,   xususan,   ta’lim   huquqining   4A   tizimini
mustahkamlagan   13-sonli   Umumiy   sharhi   turli   davlatlarning   milliy   sudlari
tomonidan   kelib   chiqadigan   nizolarni   hal   qilishda   bevosita   tayanch   yuridik
manba sifatida qo‘llanila boshladi. 25Davlatlarning   umumiy   hisobotlarini   eshitishdan   tashqari,   xalqaro   huquq
sohasida   insonning   ta’lim   olish   huquqi   buzilgan   taqdirda   alohida   shaxslar
tomonidan   bevosita   xalqaro   idoralarga   murojaat   qilish   imkonini   beruvchi
mustaqil   individual   shikoyatlar   mexanizmi   ham   kashf   etilganki,   bu   juda   ulkan
yuridik   yutuqdir.   “Uzoq   yillik   xalqaro   huquqiy   munozaralardan   so‘ng,   2008-yil
10-dekabrda   qabul   qilingan   va   2013-yil   5-mayda   kuchga   kirgan   “Iqtisodiy,
ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   paktga   Fakultativ   protokol”
aynan   ijtimoiy   huquqlar   qatorida   ta’lim   huquqi   buzilganda   ham   xalqaro
qo‘mitaga   shaxsan   shikoyat   qilish   imkoniyatini   taqdim   etdi” 23
.   Bunga   qadar
xalqaro   huquq   fanida   iqtisodiy   huquqlar   go‘yoki   shaxs   tomonidan   sudda   talab
qilib   olinmaydigan,   faqatgina   davlatning   iqtisodiy   holatiga   qarab   bajariladigan
mavhum   normalar   degan   noto‘g‘ri   nazariy   qarash   mavjud   edi   va   Fakultativ
protokol   bu   qarashga   barham   berdi.   Shaxs   o‘zining   sifatli   ta’lim   olish   yoxud
bepul   o‘qish   kabi   huquqi   davlat   tomonidan   nohaq   poymol   etilganini   milliy   sud
instansiyalarida   isbotlay   olmasa   va   mamlakat   ichidagi   barcha   ichki   huquqiy
himoya   vositalari   to‘liq   tugasa,   u   xalqaro   qo‘mitaga   bevosita   murojaat   qilish
huquqidan   bemalol   foydalanishi   mumkin.   Qo‘mita   bu   shikoyatni   o‘zining
kvazisud   (sudga   o‘xshash)   vakolatlari   doirasida   har   tomonlama   va   obyektiv
o‘rganib chiqib, davlat qonunchiligida yoki xatti-harakatida inson huquqlarining
qaysi   bandlari   poymol   etilganligini   aniq   faktlar   bilan   davlatning   ko‘z   o‘ngida
asoslab   beradi   hamda   davlatga   jabrlanuvchiga   kompensatsiya   to‘lash   kabi
tavsiyalar   beradi.   Bundan   tashqari,   amaldagi   boshqa   yirik   shartnomaviy
qo‘mitalar,   chunonchi   Irqiy   kamsitishni   tugatish   bo‘yicha   qo‘mita,   Bola
huquqlari   bo‘yicha   qo‘mita   hamda   Nogironligi   bo‘lgan   shaxslar   huquqlari
bo‘yicha   qo‘mita   kabi   idoralar   ham   o‘z   yo‘nalishlari   doirasida   ta’lim   huquqi
buzilishiga   oid   individual   shikoyatlarni   doimiy   ravishda   ko‘rib   chiqish   yuridik
mandatiga   to‘laqonli   egadirlar.   Xalqaro-huquqiy   nuqtai   nazardan,   shikoyatlar
asosida  qo‘mitalar  tomonidan qabul  qilinayotgan bu o‘ziga xos qarorlar xalqaro
huquqning   juda   boy   va   mukammal   huquqiy   pretsedentlar   bazasini   yaratib,
23
  Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   paktga   Fakultativ   protokol:   BMT   Bosh
Assambleyasining 2008-yil 10-dekabrdagi 63/117-son rezolyutsiyasi.   26kelgusida   har   qanday   davlat   hukumatlarini   o‘zboshimchalik   qadamlaridan   tiyib
turishga xizmat qiladigan psixologik va yuridik to‘siq vazifasini o‘taydi.
  Inson   huquqlarini   global   miqyosda   himoya   qilish   va   buzilgan   huquqlarni
tiklashda BMT Inson huquqlari bo‘yicha Kengashining o‘ziga xos maxsus tartib-
qoidalari   hamda   Mintaqaviy   xalqaro   sudlarning   qat’iy   qarorlari   ham   beqiyos
amaliy   va   nazariy   huquqiy   ahamiyat   kasb   etib   kelmoqda.   “Bu   o‘rinda,   eng
avvalo, 1998-yilda BMT doirasida rasman ta’sis etilgan Ta’lim huquqi masalalari
bo‘yicha   maxsus   ma’ruzachi   institutining   keng   ko‘lamli   xalqaro   huquqiy
monitoring   va   operativ   aralashuv   faoliyatini   alohida   ta’kidlab   o‘tish   har   bir
huquqshunosning ilmiy burchidir. Katarina Tomashevski, Vernor Munos, Kishor
Singx,   Kumbu   Boli   Barri   va   Farida   Shahid   kabi   huquqshunoslar   tomonidan
boshqarilgan   ushbu   mustaqil   yuridik   institut   turli   suveren   davlatlarga   rasmiy
missiyalar bilan borib, ta’lim tizimidagi qonunbuzarliklarni o‘z joyida tekshirish
hamda Kengashga obyektiv hisobotlar taqdim etishdek keng vakolatlarni amalga
oshiradi” 24
.   Ular   tomonidan   hukumatlarga   darhol   yuboriladigan   “shoshilinch
murojaatlar”   orqali   maktablarning   nohaq   yopilishi,   o‘qituvchilarning   asossiz
hibsga   olinishi   yoxud   ta’lim   dasturlaridagi   og‘ir   kamsitishlar   kabi
huquqbuzarliklar   haqida   xalqaro   jamoatchilik   zudlik   bilan   xabardor   qilinadi   va
hukumatlarga   bosim   o‘tkaziladi.   Shu   bilan   bir   qatorda,   BMT   Bosh
Assambleyasining   2006-yil   15-martdagi   60/251-sonli   rezolyutsiyasi   bilan   ta’sis
etilgan Universal davriy sharh (UPR) orqali BMTning barcha 193 ta a’zo davlati
bir-birining   ta’lim   kafolatlari   bo‘yicha   erishgan   natijalarini   ochiqchasiga
baholaydigan   teng   huquqli   diplomatik   minbar   faoliyati   yo‘lga   qo‘yilgan. 25
Mintaqaviy   nazorat   xususida   so‘z   borganda,   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa
sudi   (ECtHR)   kabi   yirik   sud   instansiyalarining   faoliyati   qat’iy   e’tiborga   molik
bo‘lib,   Inson   huquqlari   to‘g‘risidagi   Yevropa   konvensiyasining   1-sonli
bayonnomasi   2-moddasiga   tayanib,   ushbu   sud   ta’lim   huquqi   bo‘yicha   juda
ko‘plab   majburiy   yuridik   kuchga   ega   bo‘lgan   tarixiy   qarorlarni   qabul   qilgan.
24
  Mandat   BMT   Inson   huquqlari   komissiyasining   1998/33-son   rezolyutsiyasi   bilan   ta’sis   etilgan.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-education  
25
  UN   General   Assembly.   Resolution   60/251:   Human   Rights   Council.   –   UN   Doc.   A/RES/60/251.   –   15   March
2006. – Para. 5(e).   27Masalan,  sud   “D.H.  va  boshqalar   Chexiya  Respublikasiga   qarshi”  ishi   bo‘yicha
2007-yilgi   qarorida   lo‘li   bolalarning   maxsus   maktablarga   nomutanosib   ravishda
yo‘naltirilishini   kamsitish   deb   topgan. 26
  Xuddi   shuningdek,   Inson   va   xalqlar
huquqlari   bo‘yicha   Afrika   komissiyasi   hamda   Inson   huquqlari   bo‘yicha
Amerikaaro   sudi   kabi   institutsional   xalqaro   organlar   ham   o‘z   mintaqalarida
xalqaro   huquq   doirasida   belgilangan   ta’lim   standartlari   ijrosini   nazorat   qilib,
jabrlanuvchilarning buzilgan huquqlarini tiklash choralarini belgilab kelmoqda.
26
 European Court of Human Rights [GC]. D.H. and Others v. the Czech Republic, no. 57325/00, judgment of 13
November 2007. – URL:  https://hudoc.echr.coe.int   28III BOB. TA’LIM OLISH HUQUQINI XALQARO-HUQUQIY
TA’MINLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH
YO‘LLARI
3.1. Ta’lim olish huquqini amalga oshirishda xalqaro miqyosda
uchrayotgan muammolar va ularning sabablari
Xalqaro   ommaviy   huquq   doirasida   ta’lim   olish   huquqining   yuksak
kafolatlari   va   mustahkam   normativ   bazasi   yaratilgan   bo‘lishiga   qaramay,   real
voqelikda   ushbu   huquqni   to‘laqonli   amalga   oshirish   yo‘lida   bir   qator   jiddiy
global   muammolar   hamon   o‘z   yechimini   topmay   kelmoqda.   Eng   avvalo,
dunyoning   turli   mintaqalarida,   xususan,   Yaqin   Sharq,   Afrika   va   ayrim   Osiyo
davlatlarida   to‘xtovsiz   davom   etayotgan   qurolli   to‘qnashuvlar   hamda   harbiy
mojarolar insonning uzluksiz ta’lim olish huquqiga eng og‘ir va halokatli zarbani
berayotgan obyektiv omil hisoblanadi. “Garchi 1949-yilgi Jeneva konvensiyalari
va   ularga   1977-yilda   qabul   qilingan   Qo‘shimcha   protokollarda   fuqarolik
obyektlari, shu jumladan, maktablar va ta’lim muassasalariga harbiy hujum qilish
qat’iyan man etilgan bo‘lsa-da, amaliyotda ta’lim dargohlari ko‘pincha strategik
nishonlarga   yoxud   harbiy   bazalarga   aylantirilmoqda.   2015-yilda   Oslo
konferensiyasida   imzolash   uchun   ochilgan   “Xavfsiz   maktablar   to‘g‘risidagi
deklaratsiya” qurolli mojarolar hududida ta’lim jarayonini himoya qilish bo‘yicha
muhim   siyosiy   hujjat   bo‘lishiga   qaramasdan,   uning   yuridik   jihatdan   majburiy
kuchga   ega   emasligi   davlatlarni   javobgarlikdan   osongina   qochishga
undamoqda” 27
.   Ushbu   xavfsizlik   inqirozi   oqibatida   millionlab   qochqin   va
majburiy   ko‘chirilgan   bolalar   avlodi   yillab   maktab   partasidan   uzoqda   qolib,
ularning   ijtimoiy-psixologik   rivojlanishida   o‘rni   qoplab   bo‘lmaydigan   ulkan
bo‘shliq   yuzaga   kelmoqda.   Xalqaro   gumanitar   huquq   normalarining   qo‘pol
ravishda   buzilishi   oqibatida   yuzaga   kelayotgan   bunday   holatlar   bevosita   BMT
Xavfsizlik   Kengashining   aralashuvini   talab   qilsa-da,   geosiyosiy   manfaatlar
to‘qnashuvi   sababli   ko‘p   hollarda   huquqbuzar   davlatlarga   nisbatan   samarali
xalqaro   sanksiyalar   o‘z   vaqtida   qo‘llanilmay   qolyapti.   Oqibatda,   xalqaro   ta’lim
huquqi   urush   sharoitida   o‘zining   himoya   funksiyasini   yo‘qotib,   faqatgina
27
 Safe Schools Declaration. – Oslo, 29 May 2015. – URL: https://ssd.protectingeducation.org 29gumanitar yordam tashkilotlarining ixtiyoriy ko‘magigagina qaram bo‘lib qolish
tendensiyasi   xalqaro   huquqshunoslarni   qattiq   xavotirga   solayotgan   eng   yirik
doktrinal   va   amaliy   muammolardan   biridir.   Shu   bilan   birga,   urushdan   keyingi
tiklanish   davrida   davlatlarning   vayron   bo‘lgan   maktab   infratuzilmasini   qayta
qurish o‘rniga, milliy byudjet mablag‘larini qaytadan qurollanishga yo‘naltirishi
inson huquqlariga bo‘lgan munosabatning qanchalik yuzaki ekanligini ko‘rsatadi.
Bu   holat   xalqaro   huquqda   ta’lim   huquqining   daxlsizligini   kafolatlovchi,
favqulodda   vaziyatlarda   davlatlarning   xatti-harakatlarini   cheklovchi   o‘ta   qat’iy
va   mutlaq   huquqiy   normalarni   qayta   ko‘rib   chiqish   zaruratini   kun   tartibiga   olib
chiqmoqda.
Xalqaro miqyosdagi ikkinchi yirik huquqiy va iqtisodiy to‘siq bu — ta’lim
sohasini   moliyalashtirishdagi   surunkali   taqchillik   va   rivojlanayotgan
davlatlarning   og‘ir   tashqi   qarz   yuki   bilan   bevosita   bog‘liq   bo‘lgan   tizimli
muammodir.   1966-yilgi   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi
xalqaro   pakt   hukumatlarga   ta’limni   ta’minlash   borasida   “mavjud   resurslarining
maksimal   darajasida”   harakat   qilish   majburiyatini   yuklaydi,   biroq   bu   mavhum
yuridik   ibora   hukumatlar   uchun   mablag‘   ajratmaslikni   oqlaydigan   eng   qulay
huquqiy   tuynukka   aylanib   qolgan.   2015-yilda   Janubiy   Koreyada   qabul   qilingan
Incheon   deklaratsiyasi   asosidagi   “Ta’lim–2030”   Harakatlar   doirasi   davlatlarga
yalpi   ichki   mahsulotning   (YaIM)   kamida   4–6   foizini   ta’lim   sektoriga
yo‘naltirishni   tavsiya   etgan   bo‘lsa-da,   rivojlanayotgan   mamlakatlarning
ko‘pchiligi   bu ko‘rsatkichga   yaqinlasha  olmaydi. Bunga   asosiy  sabablardan  biri
sifatida xalqaro moliya institutlari, xususan, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ)
va   Jahon   banki   tomonidan   qarz   berish   evaziga   davlatlardan   talab   qilinadigan
tarkibiy   o‘zgarishlar   dasturlarini   ko‘rsatish   mumkin   bo‘lib,   bu   dasturlar
ko‘pincha davlatning ijtimoiy xarajatlarini, jumladan maktablar byudjetini keskin
qisqartirishni   talab   qiladi.   Davlatlar   xalqaro   shartnomalar   bo‘yicha   o‘z   xalqiga
ta’lim   huquqini   ta’minlashga   majbur   bo‘lgan   bir   paytda,   boshqa   tomondan
xalqaro   iqtisodiy   majburiyatlari   sababli   kreditorlar   oldida   byudjetni   tejashga
huquqan   majbur   qilinmoqdaki,   bu   xalqaro   huquq   tizimidagi   inson   huquqlari
normalari   va   iqtisodiy   normalar   o‘rtasidagi   ochiq   ziddiyatni   ifodalaydi.   Buning 30oqibatida,   qashshoq   davlatlarda   o‘qituvchilarning   oylik   maoshlari   qisqarib,
maktab binolari ta’mirsiz holga keladi va butun boshli ta’lim yuki xususiy sektor
hamda   kambag‘al   ota-onalarning   yelkasiga   tushishni   boshlaydi.   Xalqaro
amaliyotda ta’lim  huquqini  ta’minlash hukumatlarning siyosiy  irodasidan  ko‘ra,
ularning global moliyaviy bozorlardagi kredit reytinglariga ko‘proq qaram bo‘lib
qolayotgani inson huquqlarining fundamentiga zid bo‘lgan eng adolatsiz holatdir.
Ushbu   moliyaviy   bo‘g‘ilish   holati   davlatlarni   BMTning   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va
madaniy   huquqlar   bo‘yicha   qo‘mitasi   oldidagi   hisobotlarida   iqtisodiy   resurslar
yo‘qligini   bahona   qilib   ko‘rsatishiga   va   huquqiy   javobgarlikdan   mutlaqo   ozod
bo‘lishiga   olib   kelmoqda.   Ta’limni   moliyalashtirish   shunchaki   iqtisodiy   savol
emas,   balki   qat’iy   huquqiy   majburiyat   ekanligini   ko‘plab   hukumatlar   amalda
inkor etishda davom etmoqdalar.
Uchinchi muhim yo‘nalish bu xalqaro ta’lim huquqi normalarini ishtirokchi
davlatlarning   milliy   sud   tizimida   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   qo‘llash   amaliyotining
nihoyatda   zaifligi   va   huquqni   himoya   qilishning   samarali   mexanizmlari
yetishmasligidir.   Xalqaro   huquqda   qabul   qilingan   konvensiyalar,   garchi   davlat
tomonidan   rasman   ratifikatsiya   qilingan   bo‘lsa-da,   ko‘pgina   dualistik   huquqiy
tizimga   ega   mamlakatlarda   ular   avtomatik   ravishda   ichki   qonunchilikka
aylanmaydi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri sud hukmi chiqarish uchun asos bo‘la olmaydi.
Agar   biror   fuqaroning   bepul   umumiy   ta’lim   olish   huquqi   mahalliy   darajada
davlat   organi   tomonidan   cheklansa,   aksariyat   rivojlanayotgan   davlatlar   sudlari
Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi   yoki   xalqaro   paktlar   normalariga
tayanib fuqaro foydasiga qaror chiqarish tajribasidan mutlaqo bexabar yoki buni
ataylab   rad   etishadi.   Sudyalarning   ta’lim   huquqini   himoya   qilishda   o‘ta   passiv
munosabatda   bo‘lishi,   bu   huquqni   qat’iy   talab   qilib   olinadigan   yuridik   norma
emas,   balki   davlatning  siyosiy  marhamati  yoki  oddiy  deklarativ  va’dasi  sifatida
talqin   qilinishiga   olib   kelmoqda.   Qolaversa,   inson   huquqlari   buzilishidan
jabrlangan   fuqarolar   uchun   BMTning   shartnomaviy   qo‘mitalariga   individual
shikoyat   bilan   murojaat   qilish   mexanizmi   yaratilgan   bo‘lsa-da   (masalan,
Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   paktga   Fakultativ
protokol),   hozirgacha   dunyoning   juda   kam   sonli   davlatlarigina   ushbu   xalqaro 31shikoyat mexanizmini yuridik jihatdan tan olgan. Davlatlar o‘z yurisdiksiyasidagi
maktablar   va   universitetlar   ustidan   xalqaro   tashkilotlarning   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
nazorat o‘rnatishini davlat suverenitetiga tahdid sifatida ko‘rib, xalqaro shikoyat
tartiblarini   ratifikatsiya   qilishdan   ataylab   va   davomli   ravishda   bo‘yin   tovlab
kelishmoqda. Natijada ta’lim huquqi buzilgan insonlar na o‘z davlatida mustaqil
suddan najot  topadi, na xalqaro minbarlarga chiqib o‘z e’tirozini rasman bildira
oladi,   bu   esa   huquqsizlikning   yopiq   aylanasini   shakllantiradi.   Bugungi   kundagi
murakkab   yuridik   reallik   shuni   ko‘rsatadiki,   ta’limni   milliy   qonunchilikda
konstitutsiyaviy   huquq   sifatida   belgilab   qo‘yishning   o‘zi   yetarli   emas,   uni   ijro
hokimiyatidan   mustaqil   bo‘lgan   xolis   sud   instansiyalari   orqali   himoya   qilish
amaliyotisiz   har   qanday   xalqaro   kafolatlar   qog‘ozdagi   chiroyli   so‘zlar   to‘plami
bo‘lib qolaveradi.
3.2. Ta’lim olish imkoniyatlaridagi tengsizlik, raqamli tafovut va ta’lim
sifati bilan bog‘liq muammolar
Ta’lim   olish   imkoniyatlaridagi   chuqur   tengsizlik   muammosi   o‘nlab   yillar
davomida   xalqaro   tashkilotlarning   kun   tartibidan   tushmay   kelayotganiga
qaramay, sotsial,  gender va hududiy kamsitishlar  hamon global miqyosda inson
qadr-qimmatiga tahdid soluvchi asosiy omil bo‘lib qolmoqda. Garchi 1979-yilgi
CEDAW  hamda 2006-yilgi  Nogironligi   bo‘lgan  shaxslar  huquqlari   to‘g‘risidagi
konvensiya   (CRPD)   qat’iy   yuridik   taqiqlar   o‘rnatgan   bo‘lsa-da,   bugungi   kunda
ham millionlab qiz bolalar erta va majburiy nikohlar qurboni sifatida, nogironligi
bo‘lgan   bolalar   esa   infratuzilmaning   yo‘qligi   bahonasi   bilan   sifatli   ta’limdan
asossiz   chetlatilmoqda.   Shahar   va   olis   qishloq   hududlari   o‘rtasidagi   ta’lim
sifatining   keskin   farq   qilishi,   qishloq   maktablarida   pedagog   kadrlar   hamda
zamonaviy   darsliklarning   mutlaqo   yetishmasligi   hukumatlarning   ijtimoiy
adolatni   ta’minlash   borasidagi   ijobiy   majburiyatlarini   umuman
bajarmayotganidan dalolat beradi. Eng xavfli tendensiyalardan biri shuki, ta’lim
sohasining   yovvoyi   tijoratlashtirilishi   oqibatida   sifatli   maktab   va   oliygohlar
faqatgina   jamiyatning   boy   qatlami   uchun   ochiq   bo‘lgan   yopiq   elitistik
muassasalarga   aylanib   qolmoqda,   kambag‘al   aholi   vakillari   esa   sifati   nihoyatda
past   davlat   maktablariga   mahkum   etilmoqda.   “Xalqaro   huquq   mutaxassislari 32tomonidan   2019-yil   fevralda   qabul   qilingan   “Abidjan   prinsiplari”   ta’limga
xususiy   sektorning   kirib   kelishini   inson   huquqlari   normalari   asosida   tartibga
solishga   qaratilgan   muhim   hujjat   hisoblanadi” 28
.   Mazkur   prinsiplarda   ochiq
ko‘rsatib   o‘tilganidek,   davlat   xususiy   maktablarning   faoliyat   yuritishiga   ruxsat
berishi mumkin, biroq bu jarayon umumiy bepul davlat ta’lim tizimining vayron
bo‘lishiga   yoki   jamiyatda   ijtimoiy   tabaqalanishning   chuqurlashishiga   olib
kelmasligi   davlatning   uzluksiz   yuridik   nazoratida   bo‘lishi   qat’iy   shart   qilib
qo‘yilgan.   Ammo   amaliyot   shuni   ko‘rsatmoqdaki,   aksariyat   rivojlanayotgan
davlatlarda   xususiy   ta’lim   sektorini   qonuniy   nazorat   qiluvchi   kuchli   huquqiy
mexanizmlar   yaratilmaganligi   oqibatida   insonning   daxlsiz   ta’lim   olish   huquqi
bozordagi   oddiy   sotib   olinadigan   tovar   yoki   tijoriy   xizmat   darajasiga   tushirib
yuborildi.   Bunday   munosabat   inson   huquqlari   falsafasining   tub   mohiyatiga
mutlaqo   zid   bo‘lib,   u   davlatning   eng   oliy   kafillik   funksiyasini   biznes
tuzilmalariga   asossiz   ravishda   topshirib   yuborilishini   hamda   qonun
ustuvorligining   inqirozini   anglatadi.   Natijada,   imkoniyatlar   tengsizligi   faqatgina
ijtimoiy   hodisa   emas,   balki   huquqiy   kamsitishning   tizimli   va   hujjatlashtirilgan
ko‘rinishiga   aylanib   bormoqdaki,   bunga   xalqaro   shartnomaviy   qo‘mitalar
o‘zlarining   yakuniy   xulosalarida   davlatlarni   doimiy   javobgarlikka   tortish
orqaligina chek qo‘yishlari mumkin.
“Raqamli tafovut va texnologik tengsizlik masalasi so‘nggi yillarda, ayniqsa
COVID-19 global pandemiyasi xurujidan so‘ng, ta’lim olish huquqining xalqaro-
huquqiy   kafolatlarini   amalda   ta’minlash   yo‘lidagi   eng   ulkan   va   kechiktirib
bo‘lmas   yuridik   muammoga   aylanib   ulgurdi.   2020-yil   aprelida   1,5   milliarddan
ortiq   ta’lim   oluvchiga   ta’sir   qilgan   o‘quv   dargohlarining   ommaviy   yopilishi
davrida ta’lim muqarrar ravishda masofaviy va onlayn formatga o‘tishga majbur
bo‘ldi, biroq bu jarayon butun sayyorada o‘quvchilar o‘rtasidagi chidab bo‘lmas
raqamli   tengsizlikni   va   axborot   texnologiyalaridan   quruq   qolgan   avlod   fojiasini
butun dahshati  bilan ochib berdi. 29
  BMT  Inson huquqlari kengashining 2016-yil
28
 Guiding Principles on the human rights obligations of States to provide public education and to regulate private
involvement   in   education   (Abidjan   Principles).   –   Adopted   13   February   2019.   –   URL:
https://www.abidjanprinciples.org  
29
  Boly   Barry   K.   Right   to   education:   impact   of   the   COVID-19   crisis   on   the   right   to   education;   concerns,
challenges   and   opportunities.   Report   of   the   Special   Rapporteur   on   the   right   to   education.   –   UN   Doc. 331-iyuldagi   32/13-sonli   rezolyutsiyasida   insonning   oflayn   muhitdagi   huquqlari
onlayn   muhitda   ham   himoya   qilinishi   lozimligi   tasdiqlanib,   raqamli   tafovutni
bartaraf   etish   zarurligi   ta’kidlangan   bo‘lsa-da,   ko‘plab   rivojlanayotgan
mamlakatlarda   bu   talablar   asosan   qog‘ozda   qolib   ketdi” 30
.   Raqamli   jihozlarsiz,
stabil   elektr   energiyasisiz   va   keng   polosali   arzon   internet   tarmog‘isiz   qolgan
qishloq   bolalari,   kam   ta’minlangan   oilalar   farzandlari   bir   necha   yil   davomida
ta’lim   olish   huquqidan   amalda   mahrum   bo‘lishdi.   Bu   o‘rinda   davlatlar   xalqaro
huquq bo‘yicha o‘zlariga yuklatilgan ta’minlash majburiyatini nafaqat an’anaviy
darsliklar   qog‘ozida,   balki   raqamli   makonlarda   ham   birdek   adolatli   bajarishi
kerakligi yuridik doktrinada kun tartibiga ko‘tarilgan eng o‘tkir masaladir. Jahon
banki   va   xalqaro   moliya   institutlari   raqamlashtirish   dasturlarini
moliyalashtirishda   faqatgina   urbanizatsiyalashgan   yirik   poytaxt   shaharlariga
e’tibor   qaratib,   chekka   hududlarning   internet   infratuzilmasini   davlat   va   xususiy
telekommunikatsiya   kompaniyalari   ixtiyoriga   tashlab   qo‘ymoqda,   biznes   esa
iqtisodiy   foyda   ko‘rmaydigan   hududlarga   investitsiya   kiritishni   umuman
istamaydi.   Huquqiy   nuqtai   nazardan   qaralganda,   qachonki   davlat   texnologik
vositalarni ta’limning yagona yoki eng asosiy vositasiga aylantirar ekan, har bir
o‘quvchini   ushbu   vosita   bilan   bepul   yoxud   arzon   ta’minlash   xuddi   maktab
binosiga kirishni ta’minlash kabi hukumatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri konstitutsiyaviy
va   xalqaro   majburiyatiga   aylanmog‘i   shart.   Hozirgi   xalqaro   normativ-huquqiy
hujjatlar   raqamli   ta’lim   kafolatlarini   aniq   va   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   tartibga   soluvchi
maxsus qoidalarga to‘laqonli ega emasligi sababli, inson huquqlari mexanizmlari
bu   kabi   raqamli   diskriminatsiya   ustidan   hukumatlarni   xalqaro   javobgarlikka
tortishda   jiddiy   huquqiy   vakuum   (bo‘shliq)   his   qilmoqdalar.   Ta’lim   tizimini
raqamlashtirish   yuzaki   qaraganda   ilg‘or   qadamdek   tuyulsa-da,   huquqiy   himoya
vositalarisiz   va   ijtimoiy   kafolatlarsiz   amalga   oshirilganda,   u   jamiyatni   raqamli
elitaga   va   texnologik   marginallarga   ajratib   tashlovchi   xavfli   yuridik   tahdid
hisoblanadi. O‘z navbatida, elektron bazalarda o‘quvchilarning shaxsiy biometrik
va   xulq-atvor   ma’lumotlarining   xususiy   korporatsiyalar   tomonidan   nazoratsiz
A/HRC/44/39. – 2020.   
30
 UN Human Rights Council. Resolution 32/13: The promotion, protection and enjoyment of human rights on the
Internet. – UN Doc. A/HRC/RES/32/13. – 1 July 2016. – URL:  https://digitallibrary.un.org/record/845727   34yig‘ilishi   ham   yoshlarning   daxlsizlik   va   shaxsiy   hayot   huquqiga   qilinayotgan
mutlaqo   yangi   xalqaro   huquqiy   tahdid   ekanligini   e’tirof   etmoq   va   unga   qarshi
huquqiy qalqon yaratmoq lozim.
“Ta’lim   huquqi   muammolarini   yoritishda   ta’lim   sifatining   ommaviy
ravishda   pasayib  ketishi   inqirozini   e’tibordan  chetda qoldirib bo‘lmaydi, negaki
xalqaro   huquq   faqatgina   jismonan   maktabda   bo‘lishni   emas,   balki   shaxsning
intellektual   rivojlanishiga   xizmat   qiladigan   obyektiv   maqbul   ta’limni
kafolatlaydi.   YUNESKO   ma’lumotlariga   ko‘ra,   2030-yilgacha   boshlang‘ich   va
o‘rta ta’limni hamma uchun ta’minlash uchun qo‘shimcha 44 million o‘qituvchi
talab   etiladi” 31
;   buning   sabablaridan   biri   shundaki,   aksariyat   davlatlarda
o‘qituvchilik   kasbining   ijtimoiy   nufuzi   va   moddiy   ta’minoti   mudhish   darajada
pastga tushib ketgan. 1966-yilda YUNESKO va XMT ishtirokida qabul qilingan
“O‘qituvchilarning   maqomi   to‘g‘risida”gi   tavsiyanoma   ko‘plab   davlatlarning
amaliy   qonunchiligiga   to‘liq   implementatsiya   qilinmagan,   o‘qituvchilar   tez-tez
o‘z xizmat vazifasiga kirmaydigan turli xil jamoat va jismoniy ishlarga majburan
jalb   etilishi   orqali   ularning   akademik   erkinligi   doimiy   ravishda   poymol
qilinmoqda.   Sifat   muammosining   yana   bir   huquqiy   qirrasi   o‘quv   dasturlari   va
darsliklarning   mazmuni   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   ko‘plab   davlatlarda   rasmiy   ta’lim
dasturlari   inson   huquqlari   va   erkin   fikrlash   madaniyatini   shakllantirish   o‘rniga,
yosh   avlodni   so‘zsiz   itoatkorlikka   undovchi   davlat   mafkurasining   qotib   qolgan
vositasiga   aylanib   qolgan.   Bola   huquqlari   bo‘yicha   qo‘mitaning   ta’lim
maqsadlariga bag‘ishlangan 1-sonli Umumiy sharhida ta’kidlanganidek, tanqidiy
fikrlash, bag‘rikenglik va inson huquqlariga hurmatni shakllantirmaydigan ta’lim
Konvensiyaning   29-moddasida   belgilangan   maqsadlarga   javob   bermaydi. 32
O‘quvchilarning real bilim olishi o‘rniga quruq faktlarni yodlashga yo‘naltirilgan
baholash   tizimlari   amaldagi   xalqaro   standartlardan   ancha   yiroq   bo‘lib,
bitiruvchilarning   ertaga   global   mehnat   bozorida   munosib   o‘rin   topish   huquqini
ham   bevosita   xavf   ostida   qoldirmoqda.   Shuningdek,   maktabgacha   ta’lim   va   ilk
31
  UNESCO;   International   Task   Force   on   Teachers   for   Education   2030.   Global   report   on   teachers:   addressing
teacher   shortages   and   transforming   the   profession.   –   Paris:   UNESCO,   2024.   –   185   p.   –   URL:
https://doi.org/10.18356/9789231006555  
32
  UN   Committee   on   the   Rights   of   the   Child.   General   comment   No.   1   (2001):   Article   29(1):   The   aims   of
education. – UN Doc. CRC/GC/2001/1. – 17 April 2001.   35bolalik rivojlanishi bosqichlari ko‘pincha davlatlarning inson huquqlari bo‘yicha
ta’minot   e’tiboridan  chetda   qolib,   bu  davr   faqatgina   xususiy   sektor   xizmati   deb
noto‘g‘ri   baholanadi,   holbuki   insonning   kognitiv   salohiyati   aynan   shu   yillarda
shakllanishini xalqaro huquq e’tirof etadi. Bunday salbiy omillar ta’limning sifat
parametrini   izchil   qadrsizlantirib,   kambag‘al   qatlam   farzandlari   11   yillik
maktabni bitirsa ham o‘z fikrini yozma bayon etish yoxud huquqini himoya qilish
malakasiga   ega   bo‘lmayotgan   ommaviy   “funksional   savodsizlik”   fenomenini
keltirib   chiqarmoqda.   Ta’lim   sifatini   oshirishni   inson   huquqlari   kafolati   sifatida
qabul   qilmaslik   xalqaro   munosabatlarda   chuqur   texnologik   va   madaniy
degradatsiyaga   olib   kelishi   shubhasiz   bo‘lib,   bu   jarayonni   jilovlash   uchun
huquqiy   monitoring   mexanizmlari   maktab   devorlaridan   ichkari   kirib,   dars   sifati
ustidan xalqaro mezonlarni o‘rnatishi shart.
3.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini
takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
Insonning ta’lim olish huquqini ta’minlash borasidagi global muammolarni
bartaraf   etish   va   mavjud   huquqiy   bo‘shliqlarni   to‘ldirish   eng   avvalo   xalqaro-
normativ   bazani   zamon   talablari   asosida   tubdan   yangilash   hamda
takomillashtirishni   kechiktirib   bo‘lmas   zaruratga   aylantirmoqda.   Xalqaro
huquqiy   hamjamiyat   qoshida   ochiq   muhokamaga   qo‘yilishi   kerak   bo‘lgan   eng
birlamchi huquqiy qadam — raqamli texnologiyalar asri realligidan kelib chiqqan
holda,   ta’lim   sohasiga   bag‘ishlangan   mutlaqo   yangi   xalqaro   konvensiyani   yoki
mavjud   paktlarga   “Raqamli   ta’lim   huquqi   to‘g‘risida”gi   maxsus   Fakultativ
protokolni zudlik bilan ishlab chiqish va qabul qilishdir. Ushbu taklif etilayotgan
yuridik   hujjatda   barqaror   va   arzon   internet   tarmog‘iga   ulanish,   raqamli
qurilmalardan foydalanish imkoniyati hamda o‘quvchilarning virtual makondagi
biometrik   va   shaxsiy   ma’lumotlarining   xavfsizligini   kafolatlash   normalari
shunchaki   ijtimoiy   istak   emas,   balki   davlatlarning   qat’iy   ijobiy   majburiyati
darajasida   yuridik   jihatdan   mustahkamlanishi   shart.   Keyingi   muhim   konseptual
tavsiya   xalqaro   huquq   doktrinasidagi   davlatlarga   qochish   imkonini   beruvchi
“progressiv   amalga   oshirish”   qoidasini   toraytirish   bo‘lib,   uning   o‘rniga
hukumatlarning   har   qanday   iqtisodiy   inqiroz   vaqtida   ham   chekinishi   yoxud 36qisqartirishi   taqiqlangan   aniq   moliyaviy   “asosiy   minimal   majburiyatlar”
miqdorini   har   bir   xalqaro   hujjatda   protsentual   raqamlarda   aniq   ko‘rsatib   o‘tish
amaliyotini   joriy   etish   zarur.   Agar   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar
to‘g‘risidagi paktga ushbu majburiy moliyaviy kvotalar (masalan, YaIMning aniq
foizida)   kiritilsa,   nufuzli   xalqaro   shartnomaviy   qo‘mitalar   davlatlarning   byudjet
xarajatlari ustidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuridik va matematik monitoring olib borish
bo‘yicha   o‘ta  kuchli  huquqiy  mexanizmga   ega  bo‘lar  edilar.  Bunga   qo‘shimcha
ravishda, yuridik jihatdan majburiy bo‘lmagan “yumshoq huquq” hujjatlarini —
BMT   Bosh   Assambleyasi   deklaratsiyalari   va   rezolyutsiyalarini,   shuningdek,
“Abidjan   prinsiplari”   kabi   ekspert   hujjatlarini   xalqaro   odat   huquqi   qoidalari
darajasiga   ko‘tarish   uchun   xalqaro   sud   instansiyalari   ularni   o‘z   qarorlarida   faol
pretsedent   sifatida   qo‘llashlari   qat’iyan   tavsiya   etiladi.   Maktablarning   xususiy
sektorga   to‘liq   berib   yuborilishiga   chek   qo‘yish   va   davlat   ta’limining
ustuvorligini   tiklash   maqsadida   xalqaro   konvensiyalarda   davlat   maktablari
sifatining   minimal   xalqaro   andozalarini   belgilovchi   maxsus   standartlashtirish
qo‘mitalari   tuzilishi   global   yuridik   amaliyotda   katta   inqilobiy   samara   bergan
bo‘lardi.   O‘qituvchilarning   kasbiy   va   insoniy   maqomini   huquqiy   himoya   qilish
borasida   esa,   1966-yilgi   YUNESKO/XMT   tavsiyanomasini   bugungi   kun
muammolari,   xususan,   masofaviy   mehnat   huquqlari   va   raqamli   daxlsizlik
talablariga moslashtirilgan holda to‘liq qayta ko‘rib chiqish hamda uni majburiy
xalqaro   konvensiya   darajasiga   o‘tkazish   huquqiy   strategiyasi   ishga   tushirilishi
kerak.
Amaliy   va   institutsional   mexanizmlarni   takomillashtirish   xususida   fikr
yuritganda,   rivojlanayotgan   davlatlarning   ta’lim   tizimlarini   xalqaro   miqyosda
qo‘llab-quvvatlash uchun hozirgi tarqoq va samarasiz bo‘lgan donorlik loyihalari
o‘rniga,   BMT   shafeligida   yagona,   markazlashtirilgan   va   mustaqil   yuridik
maqomga   ega   bo‘lgan   “Global   ta’limni   himoya   qilish   va   rivojlantirish
jamg‘armasi”ni   ta’sis   etish   o‘ta   strategik   va   dolzarb   qadam   bo‘lar   edi.   Bunday
maxsus jamg‘armaning huquqiy faoliyat mexanizmi oddiy kredit beruvchi Jahon
bankidan   farqli   o‘laroq,   inqirozga   uchragan   mamlakatlarga   mablag‘larni   qat’iy
ravishda   bepul   grant   sifatida   ajratishi,   biroq   bu   moliyaviy   yordamni   faqatgina 37inson   huquqlari   ko‘rsatkichlarini   (ayniqsa   gender   va   inklyuzivlikni)   amalda
bajargan   davlatlargagina   taqdim   etishi   yuridik   shart   qilib   qo‘yilishi   kerak.
Xalqaro   iqtisodiy   huquq   doirasida   Uchinchi   dunyo   davlatlarining   og‘ir   tashqi
qarzlarini   aynan   ta’lim   sohasiga   yo‘naltiriladigan   ichki   sarmoyalar   evaziga
butunlay kechib  yuborish,  ya’ni   “ta’lim   uchun qarzni   ayirboshlash”  innovatsion
yuridik   va   moliyaviy   mexanizmini   xalqaro   shartnomalar   darajasiga   ko‘tarish
mazkur davlatlarga ta’limni moliyalashtirishda erkin havo olish imkonini beradi.
Xalqaro   kafolatlarni   ta’minlash   borasidagi   qilinayotgan   bu   takliflarning   eng
muhim   amaliy   bo‘g‘ini   baribir   bevosita   milliy   qonunchilik   tizimi,   xususan,
O‘zbekiston   kabi   jadallik   bilan   huquqiy   davlat   qurish   yo‘lidan   borayotgan
mamlakatlardagi   ichki   implementatsiya   jarayonlari   orqali   ro‘yobga   chiqadi.
Rivojlanayotgan   davlatlarga   tavsiya   etiladigan   birinchi   huquqiy   harakat   bu   —
ta’lim   huquqini   ta’minlash   mexanizmlarini   konstitutsiyaviy   darajada   to‘liq
mustahkamlash   bilan   cheklanib   qolmasdan,   balki   xalqaro   me’yorlarni   oddiy
sudlarda   qo‘llash   imkonini   beruvchi   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   ta’sir   ko‘rsatuvchi
ma’muriy   protsessual   qonunchilikni   amaliyotga   chuqur   kiritishdir.   Bu   borada
Yangi   O‘zbekistonda   2023-yilda   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi
Konstitutsiyaning   50-moddasida   kafolatlangan   bepul   umumiy   o‘rta   ta’lim   va
inklyuziv   ta’lim   huquqlarini   hayotga   tatbiq   etish   uchun   endilikda   milliy   sud
tizimida   sudyalarni   inson   huquqlari   bo‘yicha   xalqaro   shartnomaviy
qo‘mitalarning   Umumiy   sharhlari   asosida   qaror   chiqarishga   o‘rgatish   davlat
siyosatining   dolzarb   vazifasi   bo‘lishi   lozim.   Hukumatlar   oldidagi   navbatdagi
muhim   tavsiya   ta’lim   byudjetining   shaffofligini   qonuniy   ta’minlash   bo‘lib,
mablag‘larning   qishloq   va   shahar   hududlari   o‘rtasida   xalqaro   kamsitmaslik
prinsipi   asosida   adolatli   taqsimlanishini   doimiy   nazorat   qiluvchi   va   fuqarolik
jamiyati   institutlari   (NNTlar)   ishtirokidagi   Mustaqil   jamoatchilik   ta’lim
palatalarini   huquqiy   jihatdan   ta’sis   etishdir.   Raqamli   tafovut   masalasini   milliy
doirada   hal   qilish   uchun   ochiq   ta’lim   resurslaridan   keng   foydalanishni
litsenziyalash   bo‘yicha   milliy   qonunlarni   erkinlashtirish,   qishloq   maktablarida
internet   tarmog‘ini   soliqqa   tortilmaydigan   bepul   sotsial   hudud   sifatida   qonunan
belgilash   aholining   eng   nochor   qatlamlari   uchun   ta’lim   qulayligini   yaratishning 38arzon   va   samarali   yo‘lidir.   Qolaversa,   insonning   sifatli   ta’lim   olish   huquqi
buzilganligi ustidan beriladigan shikoyatlarni tezkor tahlil  qilib, huquqni tiklash
yuzasidan   hukumatga   majburiy   ko‘rsatma   bera   oladigan   Ta’lim   ombudsmani
kabi maxsus ixtisoslashgan inson huquqlari milliy institutlarini tuzish masalasini
ko‘rib   chiqish   maqsadga   muvofiq.   Yoshlar   siyosatida   ham   maktab   va
oliygohlardagi   o‘quv-dasturlarining   markaziy   qismiga   qat’iy   ravishda   xalqaro
inson   huquqlari   huquqi,   demokratiya   va   tenglik   saboqlarini   kiritish   ta’limning
maqbullik   shartini   ta’minlaydigan   eng   to‘g‘ri   yuridik   pedagogik   yo‘nalish
hisoblanadi. 39 XULOSA VA TAKLIFLAR
Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatdiki,   ta’lim   olish   huquqining   xalqaro
kafolatlari   qog‘ozda   qanchalik   mukammal   va   jozibali   ko‘rinmasin,   bugungi
qattiq reallik umuman boshqa manzarani ko‘rsatmoqda. Xalqaro huquq o‘zining
tom ma’nodagi “tishsiz” ekanligini tobora ko‘proq namoyon qilib qo‘yyapti. Shu
vaqtgacha qabul qilingan o‘nlab konvensiyalar, paktlar va BMT qo‘mitalarining
balandparvoz hisobotlarini ko‘rib chiqdik. Ammo amaliyot shuni ko‘rsatyaptiki,
bu   xalqaro   hujjatlar   ko‘p   hollarda   davlatlarning   ikki   yuzlamachilik   siyosatini
xaspo‘shlash uchun xizmat qiladigan chiroyli niqob, xolos.
Hukumatlar BMT minbarlariga chiqib ta’limning naqadar muhimligi haqida
insonparvar  nutqlar  so‘zlaydi,  inson  huquqlari  bo‘yicha shartnomalarni  jilmayib
turib   imzolaydi.   Biroq   o‘z   mamlakatiga   qaytgach,   har   qanday   xalqaro
majburiyatni   unutib,   yangi   maktablar   qurish   o‘rniga,   harbiy   xarajatlarni   yoxud
ulkan   byurokratik   apparatni   boqishni   ta’limdan   ustun   qo‘yaveradi.   BMT
qo‘mitalari esa qonunbuzar davlatlarga shunchaki tanbeh berishi yoki navbatdagi
“tavsiya”ni   yozib   berishdan   nariga   o‘ta   olmaydi,   chunki   ularning   amalda   hech
qanday majburlov kuchi yo‘q. Qayerdadir bolalar sovuq sinfxonalarda, darsliksiz,
ba’zan esa och-nahor o‘tirgan bir paytda, xalqaro mexanizmlar faqatgina “chuqur
xavotir   bildirish”   bilan   cheklanib   qolyapti.   Sifatli   ta’lim   olish   bugungi   kunda
barcha   uchun   teng   ta’minlanadigan   fundamental   huquqdan   ko‘ra,   ko‘proq
iqtisodi baquvvat davlatlar fuqarolarigagina nasib etadigan eksklyuziv imtiyozga
aylanib ulgurdi. Agar xalqaro hamjamiyat o‘zining shu paytgacha qo‘llab kelgan
yumshoq,   murosasoz   usullaridan   voz  kechib,   ishlaydigan   keskin   mexanizmlarni
joriy  qilmas   ekan, yana  o‘n yildan  keyin ham  millionlab yoshlar   savodsizlik  va
huquqsizlik botqog‘ida qolaveradi.
Shu   sababli,   quruq   va   amalda   ishlamaydigan   maslahatlardan   voz   kechib,
vaziyatni   real   o‘nglash   uchun   quyidagi   uchta   kechiktirib   bo‘lmas   taklifni   ilgari
suramiz:
1.   Siyosiy   elitalarga   shaxsiy   sanksiyalar   qo‘llash.   Ta’lim   byudjetini   talon-
toroj   qilgan   va   moliyalashtirmagan   amaldorlarning   xorijiy   banklardagi   shaxsiy 40hisob-raqamlarini   muzlatish   hamda   ularning   xalqaro   harakatlanishini   cheklash
kabi qat’iy shaxsiy sanksiyalar ishga tushishi shart.
2.   Transmilliy   IT   korporatsiyalarga   majburiy   “ta’lim   solig‘i”ni   kiritish.
Ta’lim   bozoridan   milliardlab   foyda   ko‘radigan   texnologik   gigantlar
daromadining  ma’lum   qismini  uchinchi  dunyo  mamlakatlarini   bepul  internet   va
planshetlar   bilan   ta’minlashga   majburiy   soliq   sifatida   yo‘naltirishi   qonuniy
belgilanishi kerak.
3.   Tezkor   “Xalqaro   ta’lim   tribunali”ni   ta’sis   etish.   Mahalliy   sudlar   bilan
ovvora   bo‘lib   yillab   vaqt   yo‘qotmaslik   uchun,   ta’lim   huquqi   qo‘pol   buzilganda
(masalan,   o‘qish   taqiqlanganda)   darhol   da’vo   qabul   qiladigan   va   huquqbuzar
davlatning   mablag‘laridan   majburiy   kompensatsiya   undirib   beradigan   mustaqil
Tribunal tuzilishi shart. 41FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi [Elektron resurs]: 2023-yil 30-
aprelda   umumxalq   referendumida   qabul   qilingan.   –   URL:
https://lex.uz/docs/6445145 
2.   O‘zbekiston   Respublikasining   «Ta’lim   to‘g‘risida»gi   Qonuni   [Elektron
resurs]: 2020-yil 23-sentabr, O‘RQ-637-son. – URL: https://lex.uz/docs/5013007 
3.   O‘zbekiston   Respublikasining   «Nogironligi   bo‘lgan   shaxslarning
huquqlari   to‘g‘risida»gi   Qonuni   [Elektron   resurs]:   2020-yil   15-oktabr,   O‘RQ-
641-son. – URL: https://lex.uz/docs/5049511 
4.   O‘zbekiston   Respublikasining   «Bola   huquqlarining   kafolatlari
to‘g‘risida»gi   Qonuni:   2008-yil   7-yanvar,   O‘RQ-139-son   //   O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami. – 2008. – № 1.
5.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan   Yangi   O‘zbekistonning   taraqqiyot   strategiyasi   to‘g‘risida»gi   PF-
60-son   Farmoni   [Elektron   resurs]:   2022-yil   28-yanvar.   –   URL:
https://lex.uz/docs/5841063 
6.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «O‘zbekiston   Respublikasi
xalq   ta’limi   tizimini   2030-yilgacha   rivojlantirish   konsepsiyasini   tasdiqlash
to‘g‘risida»gi PF-5712-son Farmoni: 2019-yil 29-aprel.
7.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «Alohida   ta’lim   ehtiyojlari
bo‘lgan   bolalarga   ta’lim-tarbiya   berish   tizimini   yanada   takomillashtirish   chora-
tadbirlari   to‘g‘risida»gi   PQ-4860-son   qarori   [Elektron   resurs]:   2020-yil   13-
oktabr. – URL: https://lex.uz/docs/5044711 
II. XALQARO HUJJATLAR
8. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavi: San-Fransisko, 1945-yil 26-iyun.
9. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi [Elektron resurs]: BMT Bosh
Assambleyasining 1948-yil 10-dekabrdagi 217 A (III)-son rezolyutsiyasi. – URL:
https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights  4210. Convention against Discrimination in Education [Electronic resource].
– Paris: UNESCO, 14 December 1960. – URL: https://www.unesco.org/en/legal-
affairs/convention-against-discrimination-education 
11.   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   pakt
[Elektron resurs]: BMT Bosh Assambleyasining 1966-yil 16-dekabrdagi 2200 A
(XXI)-son   rezolyutsiyasi.   –   URL:   https://www.ohchr.org/en/instruments-
mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-
rights 
12.   Iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   paktga
Fakultativ   protokol:   BMT   Bosh   Assambleyasining   2008-yil   10-dekabrdagi
63/117-son rezolyutsiyasi.
13.   Xotin-qizlarni   kamsitishning   barcha   shakllariga   barham   berish
to‘g‘risidagi   konvensiya   [Elektron   resurs]:   BMT   Bosh   Assambleyasining   1979-
yil   18-dekabrdagi   34/180-son   rezolyutsiyasi.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-
elimination-all-forms-discrimination-against-women 
14. Bola huquqlari to‘g‘risidagi  konvensiya [Elektron resurs]:  BMT  Bosh
Assambleyasining   1989-yil   20-noyabrdagi   44/25-son   rezolyutsiyasi.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-
rights-child 
15.   Nogironligi   bo‘lgan   shaxslarning   huquqlari   to‘g‘risidagi   konvensiya
[Elektron resurs]: BMT Bosh Assambleyasining 2006-yil 13-dekabrdagi 61/106-
son   rezolyutsiyasi.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-
rights-persons-disabilities 
16. Qochqinlar maqomi to‘g‘risidagi konvensiya [Elektron resurs]: Jeneva,
1951-yil   28-iyul.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-
relating-status-refugees  4317.   Recommendation   concerning   the   Status   of   Teachers:   adopted   by   the
Special   Intergovernmental   Conference   on   the   Status   of   Teachers,   Paris,   5
October 1966. – Paris: UNESCO; Geneva: ILO, 1966.
18. ILO Minimum Age Convention, 1973 (No. 138); ILO Worst Forms of
Child   Labour   Convention,   1999   (No.   182)   [Electronic   resource].   –   URL:
https://normlex.ilo.org 
19. Protocol No. 1 to the Convention for the Protection of Human Rights
and Fundamental Freedoms. – Paris, 20 March 1952.
20.   UN   Committee   on   Economic,   Social   and   Cultural   Rights.   General
Comment No. 13: The right to education (article 13 of the Covenant). – UN Doc.
E/C.12/1999/10. – 1999.
21.   UN   Committee   on   the   Rights   of   the   Child.   General   comment   No.   1
(2001):   Article   29(1):   The   aims   of   education.   –   UN   Doc.   CRC/GC/2001/1.   –
2001.
22.   UN   Committee   on   the   Rights   of   Persons   with   Disabilities.   General
comment   No.   4   (2016)   on   the   right   to   inclusive   education.   –   UN   Doc.
CRPD/C/GC/4. – 2016.
23.   CEDAW   Committee.   General   recommendation   No.   36   (2017)   on   the
right of girls and women to education. – UN Doc. CEDAW/C/GC/36. – 2017.
24.   Transforming   our   world:   the   2030   Agenda   for   Sustainable
Development   [Electronic   resource].   –   UN   Doc.   A/RES/70/1.   –   2015.   –   URL:
https://sdgs.un.org/2030agenda 
25.   Education   2030:   Incheon   Declaration   and   Framework   for   Action   for
the   implementation   of   Sustainable   Development   Goal   4.   –   Paris:   UNESCO,
2016.
26.   UN   Human   Rights   Council.   Resolution   32/13:   The   promotion,
protection and enjoyment of human rights on the Internet [Electronic resource]. –
UN   Doc.   A/HRC/RES/32/13.   –   2016.   –   URL:
https://digitallibrary.un.org/record/845727 
27. Guiding Principles on the human rights obligations of States to provide
public   education   and   to   regulate   private   involvement   in   education   (Abidjan 44Principles)   [Electronic   resource].   –   2019.   –   URL:
https://www.abidjanprinciples.org 
28. Maastricht Guidelines on Violations of Economic, Social and Cultural
Rights. – Maastricht, 1997.
III. ILMIY ADABIYOTLAR
29. Bantekas I., Stein M.A., Anastasiou D. (eds.). The UN Convention on
the   Rights   of   Persons   with   Disabilities:   A   Commentary.   –   Oxford:   Oxford
University Press, 2018.
30. Beiter K.D. The Protection of the Right to Education by International
Law. – Leiden; Boston: Martinus Nijhoff, 2006.
31. Boly Barry K. Right  to education:  impact  of  the COVID-19 crisis  on
the   right   to   education;   concerns,   challenges   and   opportunities:   Report   of   the
Special   Rapporteur   on   the   right   to   education.   –   UN   Doc.   A/HRC/44/39.   –
Geneva, 2020.
32. Boly Barry K. Impact of the digitalization of education on the right to
education: Report of the Special Rapporteur on the right to education. – UN Doc.
A/HRC/50/32. – Geneva, 2022.
33.   De   Schutter   O.   International   Human   Rights   Law:   Cases,   Materials,
Commentary. – 3rd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
34.   International   Commission   on   the   Futures   of   Education.   Reimagining
our   futures   together:   a   new   social   contract   for   education.   –   Paris:   UNESCO,
2021.
35.   Moeckli   D.,   Shah   S.,   Sivakumaran   S.   (eds.).   International   Human
Rights Law. – 4th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2022.
36.   Tobin   J.   (ed.).   The   UN   Convention   on   the   Rights   of   the   Child:   A
Commentary. – Oxford: Oxford University Press, 2019.
37.   Tomaševski   K.   Human   Rights   Obligations   in   Education:   The   4-A
Scheme. – Nijmegen: Wolf Legal Publishers, 2006.
38.   UNESCO.   Global   Education   Monitoring   Report   2020:   Inclusion   and
education – All means all. – Paris: UNESCO, 2020. 4539.   UNESCO.   Global   Education   Monitoring   Report   2021/2:   Non-state
actors in education – Who chooses? Who loses? – Paris: UNESCO, 2021.
40. UNESCO.  Global  Education  Monitoring  Report  2023:   Technology in
education – A tool on whose terms? – Paris: UNESCO, 2023.
41.   UNESCO;   International   Task   Force   on   Teachers   for   Education   2030.
Global   report   on   teachers:   addressing   teacher   shortages   and   transforming   the
profession. – Paris: UNESCO, 2024. – 185 p.
42. UNESCO; Right to Education Initiative. Right to education handbook.
– Paris: UNESCO, 2019.
IV. INTERNET MANBALARI
43.   https://lex.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   Qonunchilik   ma’lumotlari
milliy bazasi.
44. https://www.ohchr.org – BMT Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari
boshqarmasining rasmiy sayti.
45. https://www.unesco.org – YUNESKO rasmiy sayti.
46.   https://www.right-to-education.org   –   «Right   to   Education   Initiative»
xalqaro tashkiloti sayti.
47.   https://hudoc.echr.coe.int   –   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   sudi
qarorlari bazasi.
48. https://uis.unesco.org – YUNESKO Statistika instituti sayti.

Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlari mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq va inson huquqlari” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 10 514 so‘z (41+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy asoslari va tamoyillari
    • 1.1. Ta’lim olish huquqining mazmuni, mohiyati va insonning asosiy huquqlaridan biri sifatidagi o‘rni
    • 1.2. Ta’lim olish huquqini kafolatlovchi xalqaro-huquqiy hujjatlar va ularning ahamiyati
    • 1.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro huquqda belgilangan asosiy prinsiplari va davlatlarning majburiyatlari
  • II bob. Ta’lim olish huquqini xalqaro miqyosda ta’minlash mexanizmlari
    • 2.1. BMT va ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlarning ta’lim olish huquqini ta’minlashdagi o‘rni
    • 2.2. Ta’lim olishda tenglik, kamsitmaslik va alohida himoyaga muhtoj shaxslar huquqlarining xalqaro kafolatlari
    • 2.3. Ta’lim olish huquqining buzilishi yuzasidan xalqaro nazorat va himoya mexanizmlari
  • III bob. Ta’lim olish huquqini xalqaro-huquqiy ta’minlashdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
    • 3.1. Ta’lim olish huquqini amalga oshirishda xalqaro miqyosda uchrayotgan muammolar va ularning sabablari
    • 3.2. Ta’lim olish imkoniyatlaridagi tengsizlik, raqamli tafovut va ta’lim sifati bilan bog‘liq muammolar
    • 3.3. Ta’lim olish huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).