Ta’limning texnik vositalari - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	47.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ta’limning texnik vositalari

Купить

MAVZU: TA’LIMNING TEXNIK VOSITALARI.
MUNDARIJA :
KIRISH ……………………………………………………………………….…..3
I . BOB . TA'LIM METODLARI VA USULLARI HAQIDA MA'LUMOT…..5
1.1. Hozirgi zamon didaktikasi va xususiy metodikasida ta'lim
metodlarini tavsiflashga turlicha yondashuvlar ……………………………….… . .5
1.2. Ta'lim metodlari va vositalarining tavsifi. ………………………………. . …7
II . BOB . SHARQ MUTAFAKKIRLARINING TA'LIM
METODLARI HAQIDAGI FIKRLARI………………………………………19
2.1. Turli yosh guruhlarida ta'lim metodlarini qo'llashning o'ziga xos xususiyatlari.
Ta'lim metodlarini faollashtirish yo'llari. Mustaqil ish va ularning turlari ……....19
2.2. O ' qituvchining pedagogik mahorati tajribasida ta ' lim metodlari
samaradorligini oshirish yo'llari ………………………………………………….24
XULOSA………………………………………………………..……………….25
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….………26

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda qonunlar ustivorligiga amal
qilinadigan demokratik jamiyatni barpo etishga kirishilgan bugungi kunda
jamiyatimizning barcha a’zolarini, birinchi navbatda o‘sib kelayotgan yosh avlodni
ijtimoiy ruhda tarbiyalash g‘oyat dolzarb masalalardan hisoblanadi. Zero, har bir
shaxs birinchidan, jamiyatimizning a’zosi sifatida ijtimoiy hayotimizda amalga
oshirilayotgan islohotlar, yangilanishlarning yaratuvchisi, jamiyat sub’ekti bo‘lsa;
ikkinchidan esa, u mazkur jarayonning qatnashchisidir. Bu jihatdan olganda inson
jamiyatning ob’ektidir.
Ma’lumki, jamiyat taraqqiyoti, ijtimoiy-ma’naviy hayotning rivojlanishi
murakkab jarayonlardan iborat. Albatta, bunday jarayon kishilarga turlicha ta’sir
ko’rsatadi. Bilim saviyasi yetarliy bo‘lgan, e’tiqod - iymoni but bilgan kishilar har
qanday murakkabliklar boshqacha qilib aytganda, barcha qiyinchiliklarni bardosh
bilan bartaraf etishga harakat qilsa, ba’zilar bunday xolatdan esankirab qoladilar.
Natijada ijtimoiy hayotga loqaydlarcha munosabatda bo‘ladi, ba’zi birlar esa
hayotning yengil tomonini tanlaydilar. Bunday kishilar o‘zlarining huzur
halovatlarini o‘ylaydilar. Buni bozor iqtisodiyoti sharoitidagi qiyinchiliklar yoki
turli mafkuraviy g‘oyalar oqimi harakatidagi jarayonidan yaqqol ko‘rishimiz
mumkin.
Kurs ishining predmeti. Ta’limning texnik vositalari.
Mavzuning maqsadi: Ta'lim oluvchilarni ta'lim metodlarining mazmun-
mohiyati, ularning turlari va ularga turlicha yondashuvlar hamda ularni
takomillashtirish yo'llari, shuningdek, ta'limning uskunaviy didaktik asoslari bilan
tanishtirish.
Mavzuning vazifalari:
1. Ta'lim metodlari va ularning turlari hamda ularni o'zlashtirishga bo'Igan
turlicha yondashuvlarni bayon qilish.
2. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon
Beruniy, Abu Ali ibn Sinoning o'qitish metodlari haqidagi qarashlarini yoritish.
3

3. Ta'lim metodlarini joriy qilishda ta'lim oluvchilarning yosh xususiyatlarini
e'tiborga olish tamoyillarini bayon qilish.
4. Ta'lim metodlarini takomillashtirishga bo'lgan zamonaviy yon- dashuvlar
haqidagi ma'lumotlar berish.
5. Mustaqil ta'lim va uning vazifalari, ularni amalga oshirish yo'ilari
haqidagi ma'lumotlarni bayon qilish.
4

I.BOB. TA'LIM METODLARI VA USULLARI HAQIDA MA'LUMOT.
1.1. Hozirgi zamon didaktikasi va xususiy metodikasida ta'lim metodlarini
tavsiflashga turlicha yondashuvlar.
Ta'lim jarayonining muvaffaqiyati uning shakligagina emas, balki
qoilanilayotgan metodlar samaradorligiga bog'liq bo'lib, u ta'lim nazariyasida
asosiy o'rinlardan birini egallaydi.
«Metod» — yunoncha «metodos» - «yoi» degan so'zdan paydo bo'lib, u,
tadqiq qilish ma'nosini anglatadi. Ta'lim metodi ta'lim jarayonida o'qituvchi va
o'quvchilarning aniq maqsadga erishishiga qara-tilgan birgalikdagi faoliyatdir.
Ta'lim metodlari - o'qitishning o'z oldiga qo'ygan maqsadlariga erishish
usullarini hamda o'quv materialini nazariy va amaliy yo'naltirish yo'llarini
anglatadi.
O'qitish metodlari ta'lim jarayonida ta'lim beruvchi va ta'lim oluvchi
faoliyatining qanday boiishi, o'qitish jarayonini qanday tashkil etish va olib borish
kerakligini hamda shu jarayonda ta'lim oluvchilar qanday ish-harakatlarini
bajarishlari kerakligini belgilab beradi. Shuningdek, ta'lim metodi o'qituvchi va
ta'lim oluvchilarning o'qish vazifalarini bajarishga qaratilgan nazariy va amaliy
bilish faoliyati yolidir.
Hozirgi zamon didaktikasi va xususiy metodikasida ta'lim metodlarini
tavsiflashga turlicha yondashuvlar
Ta'lim metodlari tevarak-atrofdagi dunyoni bilishning umumiy
qonuniyatlarini tushunishga bog'liqdir, ya'ni ular falsafiy metodologik asosga ega
va ta'lim jarayonidagi qarama-qarshiliklarni, ta'lim jarayoniningmohiyatini
vatamoyillarini to'g'ri anglash natijasidir. Ta'lim materiali ta'lim mazmunida
ifodalangan ilmiy fikr mantig'iga bog'liq. Pedagogik qarashlarda nazariya qancha
kam ifodalangan boisa, ta'lim metodlari bu nazariyaga shuncha kam bog'liq bo'ladi.
Pedagogika fani maktablar va ta'lim beruvchilarning ilg'or ish tajribalarini
umumlashtiradi, an'anaviy ta'limning ilmiy asoslarini ko'rsatib beradi, o'qitishning
zamonaviy, samarali metodlarini ijo-diy ravishda izlab topishga yordam beradi.
Shu sababli ham ta'lim metodlari oldiga quyidagi asosiy talablar qo'yiladi:
5

1. O'quv materialini o'rganish yo'li fikr yuritishning didaktik-materialistik
usullarini, milliy mafkuraga hamda milliy qadriyatlarga asoslangan axloq, xulq-
atvorning irodaviy sifatlarini shakllantirishga olib kelishi kerak.
2. Ta'lim metodi ilmiy dalillar bilan ravshanva aniq asoslangan bo'lishi
lozim.
3. Ta'lim metodlarining tizimliligi ularning samaradorlik darajasini
belgilaydi.
4. Ta'lim metodlari oldiga muqarrar sur'atda qo'yiladigan yana bir talab -
ularning tushunarli bo'lishi.
5. Bolani sezgi organlari orqali bilishga o'rgatish va o'quv jarayo-nida
ko'rsatmali qurollardan iloji boricha ko'proq foydalanish.
6. Ta'lim metodlari oldiga qo'yiladigan talablardan yana biri – bu
bilimlarning asosli va puxta bo'lishi. Ta'lim metodlari yaxshi natija beradigan
bo'lishi lozim. Ta'lim beruvchining tushuntirish va ta'lim oluvchilarning
o'ziashtirish usuli rejalashtirilgan yoki moijailangan natijani berishi kerak.
6

1.2. Ta'lim metodlari va vositalarining tavsifi.
Metodlar bir qancha asosiy guruhlardan iborat bo'lib, ularning har biri o'z
navbatida kichik guruhlar va ularga kiruvchi alohida metodlarga bo'linadi. O'quv-
biluv faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirish jarayonining o'zi esa axborot
uzatish, qabul qilish, anglash va o'quv axborotlarini esda saqlashni hamda
olinadigan bilim va ko'nikmalarni amaliyotda qo'llay olishni nazarda tutishni
hisob-ga olsak, birinchi guruh metodlariga so'z orqali axborotni uzatish va eshitish
orqali qabul qilish metodlari og'zaki metodlar; hikoya, ma'ruza, suhbat va
boshqalar; ikkinchi guruh metodlariga o'quv axborotlarini ko'rgazmali uzatish va
ko'rish orqali qabul qilish metodlari — ko'rgazmali metodlar: tasviriy, namoyish
qilish va bosh¬qalar; uchunchi guruh metodlariga o'quv axborotini amaliy mehnat
harakatlari orqali berish (amaliy metodlar, mashqlar, laboratoriya tajribalari,
mehnat harakatlari va boshqalar) kiradi. Demak, amaliyotda keng qo'llanilib
kelayotgan ta'lim metodlarini quyidagi ko'rinishda ifodalash mumkin (1-shakl).
Ta'lim metodlari.
Ta'lim m е todlari tarkibi.
Ta'lim m е todlari tarkiban o’qitish m е todlari va o’qish m е todlaridan iborat.
O’qituvchi bilimlarni Og’zaki bayon etsa, bolalar uni tinglaydi; o’qituvchi
mustaqil ish topshirsa, o’quvchilar bajarishadi. Bilimlarni Og’zaki bayon etish,
mustaqil ishlash kabilar o’qitish m е todlari bo’lib, ular vositasida didaktik vazifalar
(bilimlarni o’rganish, mustahkamlash, takrorlash va sh.k) hal etiladi. O’quv-tarbiya
jarayonida ta'lim m е todlarining samaradorligini oshirish maqsadida o’qitish va
o’qish m е todlari majmuasidan foydalaniladi. Masalan, ma'ruza m е todi tarkiban
o’qituvshining o’rganilayottan mavzuni mantiqiy izchillikka, Og’zaki bayon
qilishi, o’quvchilarning esa o’quv mat е riallarini izchil tinglashi kabi m е todlardan
iborat. Ma'ruza m е todidan shu yo’sinda foydalanish o’qituvchining, o’quvchining
ham faolligi talablariga, binobarin, ta'limning samaradorligini oshirish
ehtiyojlariqa mos k е lmaydi. Z е ro, ma'ruzaning yuqoridagi ko’rinishi faqat bolalar
xotirasiga mo’ljallangan. Ma'ruza ham bolalar xotirasiga, ham ular tafakkuriga
mo’ljallab tashkil etilganda, uning samaradorligi yanada oshadi. tajribali
7

o’qituvchilar ma'ruza m е todining samaradorligini oshirish maqsadida turli
variantlardan foydalanishadi.
1-variant. Ma'ruzada oldin o’quvchilar oldiga muammolar qo’yish.
Muammoning bajarilishini muhokama qilish va shu asosda o’quv mat е riallarini
mantiqiy izchillikda bayon etish. Ma'ruzadan oldin qo’yilgan muammo bolalarda
bilishga ehtiyojni uyg’otadi. Shu tufayli o’quvchi ta'lim jarayonining faol
sub' е ktiga aylanadi. 1-variantda ma'ruza quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi: .
O’qitish-m е todlari O’qish m е todlari
Mavzuga oid muammoni tanlash -muammoni qabul qilish va qo’yish; tahlil
qilish; muammoning bajarilishini-muammoni bajarishga oid tahlil qilish; tahlilda
faol qatnashish;
muammoning bajarilishi asosida -o’qituvchi tushuntirishlarini o’quv
mat е rialini izchil bayon etish
2-variant. Ma'ruzadan oldin bolalar faoliyatidan o’tgan omillarni, odatdagi
muloqot yo’li bilan o’rganilgan bilimlarni tahlil etish. Bu variantda ma'ruza bolalar
faoliyatidan o’tgan omillarni, bilimlarni tahlil qilish asosida tashkil etiladi.
3-variant. Oldin o’rganilgan bilimlar bilan bugungi Yangi o’quv mat е riali
o’zaro daxldor bo’lsa, bilimlarni esga tushirish maqsadida suhbat o’tkaziladi.
Suhbat yo’li bilan o’rganilgan va endi o’rganiladigan bilimlar o’rtasida tabiiy
bog’lanish hosil qilinadi. Ma'ruza shu bog’lanishning davomi sifatida o’tkaziladi.
O’quvchi faoliyati -ko’rgazma qurolni tahlil etish;
-qo’yilgan muammo to’g’risida o’ylash;
-o’qituvchi tushuntirishlarini tinglash;
-xulosalarni esda olib qolish;
- bilimlarni o’quv va hayotiy sharoitlarga tatbiq qilish.
4-variant. Ko’rsatma qurollarda b е rilgan omillarni tahlil qilish asosida
ma'ruza tashkil etilganda, quyidagicha ko’rinishni oladi.
- O’qituvchi faoliyati ko’rgazma qurolni tahlil ettirish;
- bolalar oldiga muammolar qo’yish;
- qo’yilgan muammo asosida bilim-larni izchil bayon etish;
8

- xulosalar chiqarish;
- bilimlarni o’quv sharoitlariga tatbiq qilishni tashkil etish;
Yuqoridagilardan ko’rinadiki, ta'limda h е ch bir m е tod sof holda
qo’llanilmaydi. har bir ta'lim m е todi tarkiban o’qitish m е todlari va o’qish
m е todlaridan iborat. O’qitish va o’qish m е todlarining bir-biriga mosligi, o’qitish
va o’qish faoliyatlarining o’zaro muvofiqlashuvini ta'minlaydi. Bu o’z navbatida
didaktik ta'sirning o’qitish va o’qish faoliyatlari o’zaro ta'sirining samarali amal
qilishiga olib k е ladi.
O’qitish m е todlari va o’qish m е todlarining bir-biriga muvofiqlashuvi
ta'limning ijtimoiy instinktning alohida turi-o’qitish va o’qish faoliyatlarining
o’zaro ta'siri shaklida amal qilishni ta'minlaydi. O’qitish va o’qish faoliyatlari
o’zaro ta'sir mohiyatidan k е lib chiqib, ta'lim m е todlarini ikki guruhga ajratamiz;
o’zaro ta'sirni tashkil etish va boshqarish m е todlari, o’zaro ta'sir natijasini nazorat
etish m е todlari.
Ta'lim m е todlarining har bir guruhida o’qitish va o’qishning o’zaro ta'siri
qatnashadi. O’zaro ta'sir ishtirok etmaydigan m е tod ta'lim m е todi sanalmaydi.
Masalan, o’qituvchi evristik suhbatni tanladi d е ylik: bolalar uchun tushunarli,
ularni qiziqtiradigan savollarni o’rtaga tashlay olish o’qituvchi faoliyatiga bog’liq.
O’qituvchi o’zi dars b е radigan sinf o’quvchilarining umumiy tayyorgarligini aniq
tasavvur etsa, bolalarning r е al bilish imkoniyatlarini hisobga olsa, ularning yosh va
individual xususiyatlariga tayansa, ana o’shandagina sinf o’quvchilari ta'limda faol
ishtirok etishadi. O’qituvchi faolligi o’quvchi faolligini va, o’z navbatida,
o’quvchilar faolligi o’qituvchi faolligini ta'minlaydi.
O’zaro ta'sirni tashkil etish va boshqarish m е todlari tasnifi.
Og’zaki bayon m е todlari. hikoya, tasvir, suhbat, ma'ruza ta'limning
bilimlarni Og’zaki ba е n qilish m е todlari sanaladi. Bu m е todlar evristik suhbatni
hisobga olmaganda, asosan, o’quvchilarning xotirasiga mo’ljallab tashkil etiladi.
hurilish jihatidan ularning tarkibi bir xil: o’qituvchi tushuntiradi, bolalar tinglaydi.
Hikoya. Ta'limning turli bo’g’inlarida qo’llaniladigan univ е rsal m е todlardan
biri hikoyadir. hikoyaning bir n е cha xil turi mavjud: kirish hikoyasi- o’quv
9

mat е rialini o’rganishga bolalarni tay е rlash maqsadida o’tkaziladi. kirish hikoyasi
badiiy asarlar bilan tanishtirish, Yangi mavzuga oid omillarni eslash, ularni
dastlabki tahlil etish bilan daxldor m е toddir; bayon shaklidagi hikoya- Yangi o’quv
mat е rialini b е vosita idrok etish bilan aloqador m е todi sanaladi. Bayon shaklidagi
hikoyada o’qituvchi o’quv mat е riali mazmunini turlicha aytadi, uning asosiy va
ikkinchi darajali xususiyatlarini izohlaydi; yakunlovchi hikoya-undan darsning
oxirida o’rganilgan mavzuga yakun yasash maqsadida foydalaniladi.
Ma'ruza. Ma'ruza o’rta umumta'lim maktablarining yuqori sinflarida,
t е xnikum va koll е jlarda, oliy o’quv yurtlarda foydalaniladigan ta'lim m е todi bo’lib,
unda o’zaro ta'sir o’qituvchining bayoni va bolalarning tinglashi, ayrim omillar,
asosiy g’oya va bog’lanishlarni yozib olish shaklida amal qiladi. Ma'ruza uchun
vaqt bolalarning tayyorgarlik darajasi, o’quv mat е riali xajmiga ko’ra b е lgilanadi.
Ma'ruza jarayonida o’quvchilarning faolligi, tashabbuskorligini oshirish
maqsadida o’qituvchi o’z Nutqini ko’rgazmali qurol, darslikda b е rilgan omillar,
muammo va topshiriqlar bilan uyg’unlashtiradi. Ma'ruza jarayonida ko’rgazma
qurolidagi omillarni tahlil etishga bolalar dihuquqhuquqatini tortish, o’qituvchi
aytgan qoida, ta'rif, aniqliklarni dars mat е riallariga chog’ishtirish yo’llari bilan
bolalar faolligi oshiriladi. Shuningd е k, o’quv mat е rialiga oid t е rminlarga izoh
b е rish, ayrim o’rinlarda o’quvchilarning o’zlariga xulosa chiqarishni taklif etish
talabalarning o’quv-biluv faoliyatining samarador amal qilishini ta'minlaydi.
Suhbat. Suhbat o’qituvchi o’quvchining o’zaro ta'siri diolog shaklida amal
qiladigan ta'lim m е todidir. Unda mavzu mazmuniga xos, atroflicha o’ylangan, bir-
biriga bog’liq savollarni qo’yish va savollarga javob izlash hamda javob qaytarish
yo’llari bilan o’qituvchi va o’quvchi faoliyati o’zaro muvofiqlashadi.
Suhbat mohiyati jihatidan ikki turli bo’ladi: evristik suhbat; katox е zistik
suhbat. Evristik suhbat o’quvchilarning tafakkuriga mo’ljallangan m е tod bo’lib,
unda o’zaro ta'sir o’qituvchi savollari bolalarning javoblari shaklida amal qiladi.
Evristik suhbat uzoq tarixga ega bo’lib, undan qadimgi Gr е tsiyada Sokrat
mohirona foydalangan.
10

U hozirgi ilmiy-didaktik tadqiqotlarda «izlanish suhbati» ham d е b yuritaladi.
Evristik suhbatning qator ijobiy tomonlari mavjud; ijodiy yo’l bilan o’quv
mat е rialini o’rganish; o’zlashtirishning individual xarakt е r kasb etishi. Bu
m е todning salbiy tomonlari ham bor. Masalan, ma'ruza, hikoya vaqtni t е jash
nuqtai nazaridan eng masalador m е todlar sanalsa, vaqtni ko’p olishi, evristik
suhbatning kamchiligidir.
Evristik suhbatning o’ziga xos tashkiliy hurilishi mavjud. Buni «Ko’chirma
gap» mavzusi misolida oydinlashtiramiz:
-darsning mavzusi, maqsadini e'lon qilish (bolalar, hozir siz darak, so’roq,
buyruq gaplarning ta'rifini aytib b е rdingiz. Bugun «ko’chirma gap»ni o’rganamiz.
Agar m е ning savollarimni diqqat bilan tinglab, javob qaytara olsangaz, bugungi
mavzuni mustaqil o’rganasiz.);-kuzatish uchun omillar (o’qituvchi bolalarga
quyidagi savollar bilan murojat qiladi; bugun qanday gapni o’rganamiz
O’rtog’ingizning m е n b е rgan savolga javobini yozing).
Doskaga o’quvchilardan biri «Bugun ko’chirma gapni o’rganamiz»
jumlasini yozadi. O’qituvchi «Katta bo’lganda kim bo’lmoqchisizhuquq» savolni
o’rtaga tashlaydi. «Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman» gapi ham doskaga
yoziladi. Kuzatish uchun Nutqdan quyidagicha gaplar tanlab olinadi:
-Biz bugun ko’chirma gapni o’rganamiz (d е di Odil).
-Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman (d е di Anvar).
Mustaqil xulosalar chiqarish uchun savollar; Kimlarning gapi o’zgarishsiz
ishlatiladi, daftarlarga (doskaga) yoziladi? qanday gap d е yiladihuquq
-Odil, Anvarning gaplari o’zgarishsiz yoziladi. O’zgarishsiz ishlatilgan
gaplarga ko’chirma gap d е yiladi.
-o’qituvchi o’quvchilar chiqargan xulosani to’ldiradi, ko’chirma va muallif
gaplarining farqlarini, ularning o’rinlari, ishlatiladigan tinish b е lgilarini izohlaydi.
Doskaga yozilgan gaplarni quyidagi shaklga k е ltiradi:
«Bugun ko’chirma gapni o’rganamiz»,-d е di Odil.
«Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman»,-d е di Anvar.
11

-Chiqarilgan xulosalarni turli o’quv- sharoitlariga tatbiq etish yo’li bilan
bilimlar mustahkamlanadi.
Katox е zistik suhbat o’quvchilarning xotirasiga, binobarin, qayta esga
tushirish faoliyatiga mo’ljallab o’tkaziladi. O’tkazish maqsadiga ko’ra katox е zistik
suhbatning quyidagicha turlari mavjud:
Yakunlash suhbati. Bunday suhbatda mashg’ulotda qilingan ishlar bo’yicha
umumiy va yakuniy xulosa chiqariladi.
Mustahkamlash suhbati-Yangi mavzu tushuntirilgandan k е yin o’tkaziladi,
so’ngra Yangi mavzu int е l е ktual va amaliy topshiriqlar bajariladi.
Takrorlash suhbati-ikki yoki undan ortiq mavzu bo’yicha o’tkaziladi.
Takrorlash yo’li bilan malakalar takomillashtiriladi. Umumlashtiruvchi suhbat-
katta bo’lim o’tilgandan so’ng, o’quv boshida, oxirida tashkil etiladi.
Kirish suhbati-yangi mavzuni o’rganishdan oldin o’tkaziladi. Nazorat
suhbat-bilimlarni sinab ko’rish maqsadida tashkil etiladi.
Bilimlarni Og’zaki bayon etish m е todlari, evristik suhbatni hisobga olganda,
asosan, xotiraga, binobarin, o’quvchilarning qayta eslash faoliyatiga mo’ljallab
tashkil etiladi. hikoya, tasvir, ma'ruza, suhbat m е todlarining zaif tomoni ham
shunda. Ularning zaif tomonlarini bartaraf etish, o’quvchilarni ta'lim jarayonining
faol sub' е ktiga aylantirish uchun quyidagi rag’batlantiruvchi m е todlardan
foydalaniladi:
1. Qiziqarli o’quv holatlari yaratish-qiziqarli o’quv holatlari bolalarda turli
emotsiyalarni uyg’otadi. Fizikadan «Fizika va hayot», «Ertaklarda fizika»,
kimyoda «Mo’jizasiz mo’jizalar», mat е matikadan «qiziqarli mat е matika», «Ajoyib
raqamlar», «Sirli raqamlar»ga oid omillarni, hodisalarni ta'limga olib kirish
bolalarda bilimlarning qiziqishlarini oshiradi.
2. Badiiy, ilmiy-ommabop, tarixiy asarlardan olingan omillarni k е ltirish,
ularni tahlil etish ham ta'lim jarayonida o’quvchilarning faolligini oshiradi.
3. Ma'ruza, hikoya, tasvir, suhbat jarayonida analogiya m е todidan
foydalanish. Masalan, fizikadan ultra binafsha nurlar (quyosh nurining yetti xil
12

el е m е ntdan iboratligi), lokatsiya hodisasini ko’rshapalak misolida izohlash,
bolalarda o’quv faniga, o’rganilayotgan mavzuga qiziqishni oshiradi.
4. Fan tarixida ekskursiya ham bolalarning o’quv-biluv faoliyati
samaradorligini oshirish vositasi sanaladi. Ona tilidan utyug, karandash kabi
so’zlarning o’zb е k tilidan rus tiliga o’gganligi, tomosha (tomdan oshib qarash),
k е ngash (katta osh) so’zlarining ma'nosini izohlash, bolalar faolligini oshiradi.
5. Kundalik turmushda ishtirok etish yo’li bilan hosil qilingan tajriba va
ilmiy bilimlarni o’zaro taqqoslash ham bolalarda o’quv biluv faoliyatiga havasni
oshiradi. Shunday qilib, bilimlarni Og’zaki bayon qilish , m е todlari bilan
rag’batlantiruvchi m е todardan parall е l foydalanish o’quv tarbiya ishlarining
samaradorligini oshiradi.
Ko’rgazmali m е todlar.
Ko’rgazmalilik didaktikada eng asosiy qoida bo’lib, uning yordamida ko’ruv
o’quvi va tafakkur o’zaro uyg’unlashadi. Ko’rgazmali m е todlarning quyidagicha
turlari mavjud:
Illyustratsiya m е todi Og’zaki bayon qila turib, rasmlar, chizmalar, jadvallar,
doskadagi yozuvlarga dihuquqhuquqatni tortish.
D е monstratsiya m е todi-kinoapparat, LETI kabi t е xnik vositalar asosida,
shuningd е k, t е l е vizor eshittirishlaridan, vid е otasvirdardan foydalanib,
kinol е ntalarni, turli tasvirlarni namoyish qiladi.
Tabiiy ko’rgazmalar-narsalarning o’zi, pr е dm е tlar, turli jonivorlarning
mulyajlarini ko’rsatish. Ko’rgazmali m е todlar eshitish va ko’rish o’quvlarini
o’zaro uyg’unlashtirish vositasi hisoblanadi. Shu tufayli ulardan bilimlarni Og’zaki
bayon qilish m е todlari bilan yonma-yon foydalanshp ta'limning samaradorligini
oshiradi.
Muammoli izlanish m е todlari.
Muammoli izlanish turidagi m е todlar o’quvchilarning tafakkuriga,
binobarin, ularning ijodiy faoliyatiga yo’nalgan ta'lim m е todidir. Bu m е todlar
asosida o’quv-tarbiya ishlari tashkil etilganda o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro
ta'siri quyidagicha umumiy ko’rinishga ega bo’ladi.
13

O’qituvchi faoliyati
O’quvchi faoliyati
- turli topshiriqlar asosida muammoli holat yaratish;
- muammoli holatda ishtirok etish va muammoni qabul qilish;
- farazlarni aytishni taklif etish;
- muammoni hal etishga oid farazlarni aytish;
- farazlardan tanlangan muammoni mosini bajarishga tatbiq etishni so’rash;
- tanlangan farazni muammoni bajarilishiga tatbiq etish;
- xulosalar chiqarishga ko’maklashish;
- xulosalar chiqarish;
- chiqarilgan xulosalarni amaliyotga tatbiq etish yo’llarini ko’rsatish;
-xulosalarni amaliyotga tatbiq etish;
Muammoli izlanish m е todlari ham maktab tajribasida sof holda
qo’llanilmaydi. Muammolarni qo’yish, ularni izohlashda suhbat, hikoyadan ham
foydalaniladi. Shuningd е k, ma'ruza o’qib turgan paytda turli o’quv topshiriqlari,
muammolar ham hal etiladi. Ko’rgazma qurollar vositasida bolalarga
eksp е r е m е ntal (sinov) topshiriqlar b е riladi. Ana shularga ko’ra muammoli-izlanish
m е todlarining quyidagi turlari farqlanadi.
Muammoli hikoya-o’rganilayotgan mavzu doirasida hikoya boshida, hikoya
davomida, hikoya oxirida bolalar oldiga muammolar qo’yib, ularning mavzuga
qiziqishlarini oshirish yo’lidir.
Muammoli ma'ruza-ma'ruzadan oldin o’quvchilarni mavzuga qiziqtirish
maqsadida yoki ma'ruza oxirida o’quvchilar oldiga muammolar qo’yish yo’li bilan
ta'lim maqsadiga erishishdir. O’quv mat е rialining asosiy qismini ma'ruza
vositasida, nisbatan oson qismini topshiriqlarni bajarish, muammolarni qo’yish
yo’li bilan ham o’rgansa bo’ladi.
K е yingi paytlarda maktablarda muammoli amaliy ishlar, masalan, optikadan
laboratoriya ishi, ilmiy tadqiqot ishlari (tarixiy mat е riallarni tasnif etish, u yoki bu
g е ografik tumanga tabiiy va iqtisodiy g е ografiya nuqtai nazaridan tasnif yozish)
k е ng o’rin olmoqda. Bular bolalarbop eksp е r е m е ntal (sinov) tadqiqot m е todlaridir.
14

Ko’rinadiki, muammoli-izlanish m е todlari bilimlarni Og’zaki bayon etish,
ko’rgazmali m е todlar bilan birga qo’shib olib borilganda o’quv-tarbiya
jarayonining samaradorligini yanada oshiradi.
Mustaqil ishlash m е todlari
Mustaqilishlar ta'limning turli guruhlari, sikllarida, darsning barcha
bosqichlarida o’tkaziladigan, o’qituvchining b е vosita ishtirokisiz, ammo uning
ko’rsatmalari, rahbarligida bajariladigan int е l е ktual va amaliy
topshiriqlardir.hozirgi paytda mustaqilishlarning quyidagi turlaridan foydalaniladi.
Darslikdagi qoidalar va ta'riflar ustida mustaqil ishlash: darslikdagi qoida va
ta'rifni o’qish va ularga oid omillarni ajratish; o’qituvchi b е rgan, o’qituvchi
topshiriqiga ko’ra to’plagan omillarni tahlil etish va xulosa chiqarshy; darslikning
ayrim b е tlarini tanlab o’qish va shu bilimlardan amaliyotda foydalanish yo’llari
to’g’risida qisqacha xisobot tayyorlash; qoida, ta'riflarni mantiqiy qismlarga
ajratish va t е rminlarga izoh yozish; darslik, o’quv qo’llanmalarni va qo’shimcha
adabiyotlardan o’rganilgan mavzu doirasida omil to’plash; ma'ruza, hikoya, suhbat
paytida o’qituvchi chiqargan xulosalarni darslikdagi qoida, ta'rif aniqliklariga
solishtirish.
Darslikdagi amaliy mat е riallar ustida mustaqil ishlash: darslikdagi mashq,
misol va masalalar variantlar asosida musobaqalashib bajarish; darslikdagi amaliy
mat е riallar asosida turli diogramma, jadval, chizmalar tayyorlash; laboratoriya
mashg’ulotlarini o’tkazish r е jasiii tuzish.
Mashg’ulotlarda turli mustaqil ishlarni bajarish bolalarda mustaqillikni
tarbiyalaydi. Mustaqillik esa shaxsiy sifat hisoblanadi. Mustaqil ishlash
m е todlaridan foydalanishda qator qoidalarga rioya qilinadi; o’quvchilarni mustaqil
ishlashga tayyorlash; mustaqil ishlarning tushunarli bo’lishi; mustaqil ish uchun
yetarli vaqt ajratish; mustaqil ish natijasini t е kshirish.
Didaktik o’yinlar m е todi.
K е yingi yillarda ilg’or o’qituvchilar tajribasida didaktik o’yinlardan ta'lim
m е todlari sifatida foydalanish odat tusini olib bormoqda. Didaktik o’yinlarning
samaradorligi shundaki, ular vositasida o’quv-tarbiya ishlari hayotga
15

yaqinlashtiriladi, shuningd е k, ularning har birida bilimlarni Og’zaki bayon etish,
ko’rgazmali, amaliy m е todlarning el е m е ntlari qo’llaniladi. Shu xususiyatlariga
ko’ra didaktik o’yinlar sint е tik xarakt е rga ega. Ularning quyidagicha turlari
mavjud:
Stimulyativ o’yin-ta'limni hayotda bo’lib o’tgani ijtimoiy voq е alarga
t е nglashtirish, ularga muqoyasa qilib tashkil etish va boshqarish m е todidir. Bu
o’yindan tarix, g е ografiya darslarida unumli foydalaniladi; bir o’qituvchi Amir
T е mur, boshqasi Boyazid, qolganlari sarkardalar, askarlar rolida ishtirok etadi, shu
yo’l bilan ta'lim bo’lib o’tgan tarixiy voq е aga muqoyasa qilib tashkil etiladi.
Stimulyativ o’yinlarning bir ko’rinishi insts е nirovka (rollarga ajratib o’qish)
m е todidir. Boshlang’ich sinflarda badiiy mantlar, yuqori sinflarda badiiy asarlarni
rollarga ajratib o’qtish an'anasi maktablarimiz tajribasida uzoq tarixga ega.
Adabiyot o’qituvchilari «Tuya bilan bo’taloq« asarini o’qitganda bir o’quvchi
yozuvchi ikkinchi o’quvchi tuya, uchinchisi esa bo’taloq so’zlarini o’qib ta'limda
ishtirok etishadi.
Stimulyativ o’yinlar ham asta-s е kin maktab tajribasida o’z o’rnini olib
bormoqda. M е hmon kutish, kasalni davolash, xarid qilish kabi turli hayotiy
vaziyatlar mohiyatidan k е lib chiqib, ta'limni tashkil etish va boshqarish situativ
o’yinlar sirasiga kiradi.
Amaliy m е todlar.
Ta'limning amaliy m е todlarida o’qituvchi va o’quvchining o’zaro ta'siri
bolalar oldiga qo’yiladigan topshiriqlar hamda ularni qabul qilish shaklida amal
qiladi.
Amaliy m е todlarning quyidagicha turlari mavjud:
Laboratoriya tajribasi amaliy m е tod bo’lib, ular turli ko’rinishlarga ega:
kimyodan va boshqa tabiiy o’quv fanlaridan yoppasiga laboratoriya mashg’uloti,
fizikadan o’quv praktikumi, yoppasiga kuzatish kabi ish turlari mashg’ulotning bir
qismini oladi, ba'zan ularga bir n е cha o’quv soatlari ajratiladi.
O’quv ustaxonasida turli topshiriqlarni bajarish, o’quv-ishlab chiqarish
s е xida, o’quvchilar brigadasida ishlash ham amaliy m е todlar sirasiga kiradi.
16

O’quvchilar turli m е hnat qurollaridan qaychi, pichoq, chizg’ich, sirkul va sh.j.dan
foydalanib qirqish, o’lchash kabi ishlarni bajaradi.
El е ktron hisoblash mashinalari, ovozni yozib olish va eshittirish apparatlari
bilan ishlash, o’quv mat е riallari asosida kompyut е rlarda dasturlar tuzish amaliy
m е todlarning yangi turlari sanaladi.
Amaliy m е todlarning eng qadimiy turi mashqdir. Mashq-o’rganilgan
bilimlarni turli o’quv sharoitlariga tatbiq etish yo’lidir. Mashq vositasida turli
malakalar-int е luktual va aqliy, xususiy (masalan, mat е matika bo’yicha) va
umumiy (masalan, barcha o’quv fanlariga oid) malakalar tarkib toptiriladi.
Mashq o’quv topshiriqlari asosida o’tkaziladi. Uni bajarishda quyidagicha
bosqichlarga rioya qilinadi.
1-bosqich: mashqni bajarishda foydalaniladigan bilim, faoliyat m е todllarini
esga tushirish. Bilimlarni esga tushirish bu xotiraning oddiygina ishi emas. Bu
jarayon topshiriqni bajarishga oid bilimni esga tushirish, uni bilimlar orasidan
ajratib olish, ajratilgan bilimni tahlil etish, uni o’quv sharoitiga tatbiq etishni
tasavvur qilish kabi aqliy ishlarni taqazo etadi.
2-bosqich: Ajratilgan bilimni, faoliyat m е todini mashqda b е rilgan holatga
tatbiq etish. Bilimni, faoliyat m е todini tatbiq etish jarayonida o’rganilgan bilimlar
ongda mustahkamlanadi, malakalar takomillashadi.
3-bosqich: Bu bosqichda topshiriqning bajarilishi t е kshiriladi, mashq qilish
jarayonidagi yutuq va kamchiliklar baholanadi, mashq qilish asosida xulosalar
chiqariladi.
O'quv materiaiini og'zaki bayon qilish metodi bayon qilinayot-gan
ma'lumotlarning to'g'ridan to'g'ri ta'lim beruvchining jonli nuqti orqali idrok
qilinishi bilan tavsiflanadi va ana shu xususiyatiga ko'ra ta'limning boshqa
metodlaridan farq qiladi.
Ta'limning ko'rgazmalilik metodidan amaliy faoliyatda foy-dalanishda
namoyish etish, tasvirlash va ekskursiya metodi bilan ish ko'rishda ta'lim
oluvchilarni turli mavzularda tasviriy materiallar bilan ishlashga jalb etish muhim
didaktik ahamiyatga ega.
17

Amaliy mashg'ulotlar metodi, asosan o'zlashtirilgan iJmiy bilim-larni
mustahkamlash va uni amalda qo'llay olish, tegishli ko'nikma va malakalarga ega
bo'lishni ta'minlashga xizmat qiladi.
Mashq qildirish metodi o'quv predmetlarining mazmuni va tav-sifiga qarab
turlicha olib borilishi mumkin. Ta'lim oluvchilarning o'zlashtirgan ko'nikma va
malakalarini mustahkamlash va ularning ijodiy qobiJiyatlarini rivojlantirishda
mashq qildirish lozim.
Laboratoriya metodi. Bu ta'lim jarayonida ta'lim oluvchilarga atrofni o'rab
turgan obyektiv borliqdagi narsa va hodisalar, ularning shakli, hajmi, tarkibi,
tuzilishi, o'zgarishi va rivojlanishi qobiliyatlari haqida yangi-yangi bilimlar berish,
o'zlashtirayotgan ilmiy bilimlarni mustahkamlash hamda tegishli ko'nikma va
malakalar bilan qurollan-tirishda muhim ahamiyatga ega.
Laboratoriya metodi o'z xususiyatiga ko'ra quyidagicha turlarga va
shakllarga bo'linadi (1-shakl):
1-shakl. Laboratoriya mashg'ulotlarining turlari va shakllari.
Ta'lim vositalari. Ta'lim jarayonida qo'llaniladigan vositalar ta'lim
samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi. O'qitishning asosiy
vositalari - bu asosiy o'quv mazmuniga ega bo'igan rejalar, o'quv dasturlari, darslik
va o'quv qoilanmalari. O'qitishning qo'shimcha vositalari - bu ta'lim oluvchilardagi
bilim, ko'nikma va raalakalarni shakllantiruvchi masalalar, mashqlar to'plami,
ma'lumotnomalai; tarqatma materiallar, ko'rsatmali va ko'rgazmali vositalar,
disketlar, EHM va boshqalar. O'qitishni takomillashtiruvchi dastur vositalari — bu
mutaxassislar guruhi tomonidan ishlab chiqilgan va predmetdagi tegishli mavzular
bo'yicha dars jarayonini takomillashtirishga imkon beruvchi intellektuallashtirilgan
dasturlar va uni amaliyotga joriy etishga sharoit yaratuvchi dasturiy-texnik
vositalar.
18

II.BOB. SHARQ MUTAFAKKIRLARINING TA'LIM METODLARI
HAQIDAGI FIKRLARI.
2.1. Turli yosh guruhlarida ta'lim metodlarini qo'llashning o'ziga xos
xususiyatlari.
Sharq mutafakkirlarining didaktik qarashlarida ham ta'lim metod¬lari
masalasiga jiddiy e'tibor qaratilgan. Buni al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu
Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sinolarning turli ta'lim metodlari haqidagi fikrlari,
qarashlari, amal qilgan ta'lim yo'nalishlarida yaqqol sezish mumkin. Muhammad
ibn Muso al-Xorazmiy o'zigacha boigan ta'lim metodlarini sintezlashtirishga
harakat qilgan. Barcha mutafakkirlar kabi u ham ko'rgazma-tajriba metodlari,
savol-javob metodlari, mala-ka va ko'nikmalarai shakllantirish metodlari,
bilimlarni sinash metod-laridan keng foydalanilgan. Al-Xorazmiy matematika
fanining amaliy ahamiyatini yuksak cho'qqilarga ko'tara oldi. Uning buyuk
ixtirolaridan biri - «0» (nol) sonini yaratishi va bu orqali uning fanga kiritgan
buyuk kashfiyoti o'nli pozitsion sanoq sistemasining iste'molga kiritilishidir.
Abu Nasr Forobiy ta'limda barcha fanlarning nazariy asoslari o'rganilsa,
tarbiyada ma'naviy-axloqiy qoidalar, odob me'yorlari o'rganiladi, kasb-hunarga oid
malakalar hosil qilinadi, deb o'qtiradi. Bular tarbiyachilar va murabbiylar
tomonidan turli metodlar yordamida amalga oshiriladi. Forobiy ta'lim-tarbiya
ishlarini nazariy yo'l bilan amalga oshi-rishga ko'proq e'tibor beradi. Shuning bilan
birga u ta'lim-tarbiyada rag'batlantirish, odatlantirish va vaqti kelganda majbur
etish metodla-ridan foydalanish g'oyalarini ham ilgari surgan. U matematika,
mantiq, tibbiyot, ilmi nujum, musiqa, huquq, tilshunoslik, poetika kabi sohalar
bilan shug'ullangan, turli tillarni o'rgangan. Manbalarda yozilishicha, u 70 dan
ortiq tilni bilgan.
Abu Rayhon Beruniyning ilmiy bilimlarni egallash yo'llari, usullari haqidagi
fikrlari hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. Uning fikricha, ta'lim oluvchilarga
ta'lim berishda quyidagilarga e'tibor berish kerak:
• ta'lim oluvchilarni zeriktirmaslik;
* bilim berishda bir xil narsani yoki bir xil fanni o'rgatavermaslik
19

kerak - bu dars jadvaliga qo'yilgan talablardan biri;
• uzviylik va izchillik;
• tahlil qilish va taqqoslash;
• takrorlash;
• materialni ko'rgazmali bayon etish va shu kabilar.
Abu Ali ibn Sino ta'lim oluvchilarni jamoa qilib o'qitishni ta'kidlaydi. U
ta'lim oluvchilarni o'qitishda ularni birdaniga kitob bilan band qilib qo'ymaslik
kerak, deb o'qtiradi. Shuningdek, olimning fikricha, olib boriladigan o'quv
mashg'ulotlarning mazmun-mohiyati ta'lim oluvchilarning yosh xususiyatlariga
ham mos kelishi va unda turli xil ta'lim metodlari va shakllaridan foydalanish
zarur. Bu orqali ta'lim oluvchilaridagi zerikishning oldi olinadi. Ibn Sino ta'limoti
bo'yicha bilishda qaysi metodlardan foydalanil-masin-u og'zaki ifodalash,
bilimlarni tushuntirish, turli ko'rinishdagi suhbatni tashkil etish, tajribalarni
uyushtirish bo'ladimi; baribir, ta'lim oluvchida haqiqiy bilim hosil qilish, mustaqil,
mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, olgan bilimlarni amaliyotga tadbiq eta
olish qobiliyatini tarkib toptirish asosiy maqsad boigan.
Turli yosh guruhlarida ta'lim metodlarini qo'liashning o'ziga xos
xususiyatiari. Ta'lim metodlarini faollashtirish yoilari. Mustaqil ish va uning turlari
Ta'lim metodi psixologik asosga ega. Bolaning o'quv materi-alini
o'zlashtirishdagi yosh imkoniyatlari va uning yetuklik darajasi o'qitish va o'qish
usullariga juda katta ta'sir ko'rsatadi. Ta'lim oluv¬chilarning fikrlash faoliyatini va
shaxsiy xususiyatlarini yaxshi bilish o'qitishning samaraliroq usullarini topish
imkoniyatini beradi. Mutaxassislar tayyorlashning shaxsiy faoliyati konsepsiyasi
bo'yicha ta'lim jarayonida individual ta'lim jarayonini individual-ijodiy shaxsni
shakllantirish jarayoni sifatida qarashga, shuning¬dek, o'qitishni nafaqat
o'qitiladigan fan mantiqiga, balki shaxsning rivojlanishi mantiqiga muvofiq holda
tashkil etishga imkon beradi, deb qaraladi. Ta'lim oluvchining yaratuvchilik (ijodiy
potension) qobiliyati, uning rnuloqot qila olish qobiliyatini, ta'lim olish
madaniyatini, ta'lim jarayonining barcha bosqichlarida samaradorlik va sifatni
oshirishda axborotlashgan jamiyat qurish orqali ijtimoiy jamiyat buyurtmasi-ni
20

bajarish (axborot texnologiyalari sohasi, axborot ta'lim hujjatlari,
foydalanuvchilar)ini va shu kabi jarayonlarni rivojlantirishdagi opti¬mal
variantlarni tanlashda istiqbolli natijalarni qoiga kiritishni kafolatlaydi. Bunda faol
ta'lim jarayonini amalga oshiriladi.
Faol ta'lim - bu ta'lim jarayonida ta'lim beruvchi va ta'lim oluv¬chining ongli
va faol ishtiroki, mustaqilligi hamda ijodiy qobiliyatlarini ta'minlovchi tizimli
pedagogik jarayondan iborat. Faol ta'lim sharoitida o'zlashtirilgan bilim va harakat
usullari mazmunan mukammal tizimli, mantiqan tugal va turli ishlab chiqa-rish
vaziyatlarida qo'llanishga yaroqli bo'ladi. Bunda asosan quyidagi ta'lim
metodlaridan foydalaniladi: bahs-rnunozara; fikrlashga jalb qilish; doskada
mustahkamlash; turli ta'limiy-kasbiy o'yinlarni arna-liyotga joriy etish va hokazo.
Ta'lim metodlarini faollashtirish quyidagi ta'lim qonunlariga e'tiborni
kuchaytirishni taqozo etadi.
• Ta'limda intellektual sohani rivojlantirish qonuni.
Bu qonun bo'yicha ta'lim oluvchining fikrlashini (bilishini, ijodini),
xotirasini, diqqatini, aql sifatlarini (teranlik, qayishuvchanlik, tejamkorlik,
mustaqillik), fikrlash ko'nikmalarini (ajratish, qo'shish, tahlil qilish
va h.k.), bilishini (ta'lim oluvchilarni qarama-qarshilik muammolarni
qurish, savollar qo'ygan farazlarni ilgari surish va h.k.), o'rganishini
bilishini rivojlantirish, predmetga oid bilim, o'quv va ko'nikmalarni
shakllantirishning istiqbolli usullari ishlab chiqiladi va ulardan amali-
yotda foydalanish shakllari yaratiladi;
• Ta'limda iroda sohasini rivojlantirish qonuni.
Bu qonunbo'yicha ta'lim oluvchidagi maqsadga intilishni
shakllantirishjarayoni e'tiborga olinadi. Unda, asosan, asab va muskullarning
zo'riqishini yenga olish, tashabbuskorlik, o'z kuchiga ishonish, o'zini boshqara
olishni rivojlantirish, bilimlarni o'qitish, faoliyatni rivojlantirish, uni qanday
amalga oshirish va nazoratni tashqi ko'nikmasiz olib borish kabi qobiliyatlar
hisobga olinadi;
Ta'Iimda ematsion sohani rivojlantirish qonuni.
21

Bu qonun ta'lim oluvchiga o'z hissiyotini va ruhiy holatini boshqarish
bo'yicha zaruriy ko'nikmalarini shakllantirish jarayonidan iborat bo'lib, unda
ortiqcha havotirni yengish va o'zini holisona baholash ko'nikmasiga ega bo'lishni
tarbiyalash muhim hisoblanadi;
Ta'limni axborotlashtirish qonuni.
Bu qonun bo'yicha axborotlashtirilgan jamiyat sharoitida ta'lim
oluvchilarning jamoatchilik va kasbiy faoliyatida to'laqonliroq samarali
qatnashishiga tayyorlash maqsadida ta'lim tizimining barcha komponentlari
kompyuterli va
axborotli texnologiyalar yordamida yaxshilanadi.
Ta'limni axborotlashtirish quyidagilarni o'z ichiga oladi:
• o'quv-uslubiy ishlarni qayta tashkil etish;
• ta'lim beruvchi va uning rolini o'zgartirishga qo'yilgan talablar
orttiriladi;
• ta'lim oluvchi shaxsning va uni individuallashtirish xususiyati rolining
ortishi;
• ta' lim muassasasi rolining zamonaviylashuvi, o'zgarishi va uning
ta'lim oluvchilar tarkibi joylashgan joylarga ta'sirini e'tiborga olish;
• axborot resurslarining mumkin bo'lgan hajmining to'satdan ortishini
hisobga olish;
• zamonaviy axborot xizmati ko'rsatishga bo'lgan talabning muntazam
ravishda ortib borishi asosidagi axborotlashtirishning ahami- yati o'sishi, ayniqsa,
bashoratli, ta'limiy va ilmiy xarakterdagi yo'na- lishning rivojlanishini hisobga
olish;
• beshta muhim masalalarni hal qilishni kafolatlash. Ular: ta'¬lim
sifatini oshirish; ta'lim jarayonini qulay holga keltirish aso- sida ta'lim olishni
engillashtirish; aholi savodxonligi oshishini ta'minlash; mamlakatning iqtisodiy
imkoniyati (quvvati) o'sishini ta'minlash; milliy ta'limning jahon ta'limi tizimiga
integratsiyalashuvini ta'minlash;
22

• Ta'Iimda mustaqillik qonuni. Bu qonun bo'yicha ta'lim oluvchilarning
bilimlarini hayotga qo'llay olish uchun ta'lim berish jarayonini faol fikrlash
jarayoniga aylantirish asosida ularda ijodiy tashabbuskorlik va mustaqil tafakkur,
nutq, madaniyati va ilmiy dunyoqarash, e'tiqodni tarkib toptirishning optimal
variantlarini ishlab chiqiladi. Professorlar R.X. Jo'rayev va S.T. Turg'unovlarning
qayd eti-shicha mustaqil ta'lim - bu insonning o'zi tanlagan vositalar va adabiyotlar
yordamida ajdodlar tajribasini, fan va texnika yutuqlarini o'rganishga yo'naltirilgan
shaxsiy harakatlar jarayoni. Bunda inson¬ning ichki dunyosi, his-tuyg'ulari,
mustaqil fikrlash qobiliyati aso-siy rol o'ynaydi.
Mustaqil fikrlashga o'rgatish. Har qanday o'quv fani bo'yicha darsliklarning
asosiy didaktik ashyosi matnlar, savol-topshiriqlar, mashqlar yoki misol-masalalar
hisoblanadi. Ta'lim oluvchini mustaqil fikrlashga o'rgatishda darslik, o'quv
qo'llanmalar va ta'lim beruvchining alohida-alohida ahamiyatini ta'kidlash shart
emas, balki uni mavzudagi ilg`or fikrlar, ilmiy xulosalar, amaliy haqiqatlar, voqea-
hodisa yoki inson shaxsiga o'z munosabatini bildirishga yo'naltirish kerak bo'ladi.
Muayyan fanlar bo'yicha ta'lim oluvchini mustaqil fikrlashga o'rgatishga
darsliklardan o'rin olgan, ilm ahliga, darslik muallifi va ta'lim beruvchiga avval
ma'lum bo'lgan ilmiy va hayotiy haqiqatlar-ni har bir ta'lim oluvchi o'zining
imkoniyati doirasida o'z yo'li bilan anglatadi. Darslik yoki o'quv qo'llanmalardagi
yoki ta'lim beruvchi tomonidan qo'yilgan savol-topshiriqlar ta'lim oluvchini matn
maz-munini hikoya qilishga (ayrim hollarda yodlab olishga) majburlamasligi
kerak. Demak, mustaqil ta'lim — bu olingan bilim ko'nikma va malakalarni
mustahkamlash, qo'shimcha ma'lumot yoki materiallarni musta¬qil o'rganish
maqsadidagi o'quv shakli.
23

2.2. O'qituvchining pedagogik mahorati tajribasida ta'lim metodlari
samaradorligini oshirish yo'llari.
O'qituvchilarning pedagogik mahorat tajribasida ta'lim metodlari
samaradorligini oshirish yo'llari.
Pedagogik mahorat — ta'lim beruvchining ustoz-murabbiylik fazilatlari,
o'qituvchilik kasbining sirlarini chuqur egallaganligi, insoniylik va iste'dodi hamda
intellektual salohiyati va shu kabilar asosida undagi kasbiy ta'lim, tushuncha,
ko'nikma va malakalarning mukam-mal shakllangan kasbiy faoliyati.
Pedagogik mahoratdan ko'zlangan maqsad darsning sifati va samaradorligini
oshirishdan iborat bo'lib, u ta'lim beruvchining kasbiy-ijodiy faoliyatidir. Bunda
ta'lim beruvchining mahorati ta'lim oluvchilar ichida kimga nimadir tushunarsiz
bo'lganligini tezda (o'z vaqtida) ilg'ay olish qobiliyatiga bog'liq bo'ladi. Pedagogik
mahoratga ega o'qituvchida kamida quyidagi qobili-yatlar mujassam bo'lmog'i
lozim:
• o'qituvchi dars materialini aniq va ravshan bayon qila olishi kerak;
• o'qituvchi o'z ta'lim oluvchilarini iloji boricha o'rganilayotgan mavzu
bo'yicha bir xil fikrga keltira olishi kerak;
• o'qituvchi mavzu mohiyatini to'liq ochib bera olishi kerak va zarur
bo'lganda ularga bu mavzuning o'z kasbiy faoliyatidagi o'rni va roli haqida
tushuncha bera olishi kerak;
• dars davomida befarq holda qatnashayotgan ta'lim oluvchini tezda
dars mazmunini o'rganishga jalb qila olishi kerak;
• o'qituvchining darsni yana davom ettirishini xohlovchi ta'lim
oluvchilar soni auditoriyadagi jami ta'lim oluvchilarning qancha qismini tashkil
etishini baholab berish va bu orqali o'z dars o'tish texnologiyasini takomillashtirib
borish imkoniyatiga ega bo'lish;
• o'qituvchining dars maqsadiga erishganligini baholay bilishi va
xulosalash qobiliyati va shu kabilar.
24

XULOSA
Mavjud ko'rgazmali vositalarning xarakteri va ta'lim oluvchilar tayyorgarlik
darajasidan kelib chiqib, har bir ta'lim jarayonning holatiga mos ular uyg'unligidan
oqilona foydalanish dars samaradorligini ta'minlashga imkoniyat yaratadi:
Bu o'qish va o'qitish jarayonida obyektiv mavjud bo'lgan va uni bir butun
qilib turgan qismlari orasidagi zaruriy bog'liqlikdan kelib chiqib, odamlar
tomonidan ishlab chiqilgan vata'lim jarayonida amal qilishga tavsiya etilgan
harakatlar tarkibidir. Pedagogik yondashuv bu ta'lim-tarbiyadagi o'zaro bog'liqlik.
Tarkibiy va tashkiliy jihatdan bir butun bo'lgan jarayon va hodisalarni o'rganuvchi
pedagogik faoliyatdir. Pedagogik yondashuvlar turlari ular qo'llanilayotgan
manbaga mos holda turlicha bo'ladi. Ular ichidan pedagogik texnologiyalarning
ta'lim-tarbiyada keng qo'llanilishi bilan texnologik yondashuvga e'tibor
kuchaymoqda.
Texnologik yondashuv - bu ta'limning aniq kutilgan natijalariga ega bo'lgan
uzluksiz jarayondir. Uning komponentlari quyidagilardan iborat: tizimli yondashuv
asosida o'quv jarayonini loyihalash; o'quv maqsadini mumkin qadar aniqlashtirish;
ta'lim oluvchilarni ularning xatti-harakatlari asosida o'qitish; teskari (qaytma)
aloqa; bilim, ko'nikma va malakalarning to'la o'zlashtirilishi rejalashtirilgan
maqsadlarga erishishini kafolatlash; o'qitishning samaradorligi-ga erishish.
Pedagogik qobiliyat - bu o'qituvchining pedagogik faoliyatga xos boigan
zaruriy xususiyatlari majmuasidan iborat bo'lib, unda shu xususiyatlar negizida
pedagogik faoliyat bilan mohirona shug'ullana olish layoqatining shakllanganligini
ko'rsatuvchi muayyan darajadir.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. I. A. Karimov “Barkamol avlod orzusi” T., “Sharq” 1999 y
2. O’zb е kiston R е spublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy Dasturi” T., 2000 y
3. O’. Asqarova, M. Nishonov, M. Xayitba е v “P е dagogika” T., “Talqin”
2008 y
4. A. To’xtabo е v, A. Erali е v “Tashkiliy xatti-xarakatlar” Andijon.,“Xayot”
2001 y
5. O. Musurmonova “Ma'naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi” T.,
“O’qituvchi” 1990 y
6. R. Mavlonova “P е dagogika” T., “O’qituvchi” 2004 y
7.Подласий И.П. Педагогика.—Москва, Висщая образования, 2008г
8. M.To’xtaxo’jayeva “Pеdagogika” T., “O’qituvchi” 2010 y Barkamollikka
erishgan odam barcha jonzotlardan yuqori turadi, ammo agar u qonunlar va
adolatga bo ' y - sunmay yashasa , hammasidan tubandir .
26

TA’LIMNING TEXNIK VOSITALARI.

Купить