Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 33.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Тақвими қадимии григориянӣ

Sotib olish
Тақвими   қадим ии   григориянӣ
Нақша:
1.      Тақвими   григориян	
ӣ
2.     Тақвими бобул  (Шарқи қадим)	
ӣ
3.     Тақвими яҳудиёни қадим
4.     Тақвими Хитойи қадим
5.     Тақвими Юнони қадим .  Тақвими Римиҳои қадим
                                               Дар миёнаҳои қарни XVI масъалаи ислоҳоти тақвим чунон васеъ паҳн ва
моҳияти   халли   ин   масъала   муҳим   гардида   буд,   ки   мавқуф   гузоштани   он
ғайриимкон   буд.   Дар   охири   қарни   XVI   бошад.   р зҳои   иловагии   тақвимиӯ
юлиан  аллакай 11-р зро ташкил медод.  	
ӣ ӯ Аз ҳамин нуқтаи назар зарурати аз
нав дида баромадани солшумор  ба миён омад.	
ӣ
Соли   1582   папа   католик   Григорий   XIII   комиссияи   махсуси   ислоҳот	
ӣ
ташкил   намуд.   Ҳайати   он   аз   ходимони   дин ,   олимон,   астрономҳо   иборат	
ӣ
буда,   сармутахассиси   лоиҳаи   ислоҳот   олими   итолиёв ,   табиб,   математик   ва	
ӣ
астроном Алоизий Лилио буд.
Комиссия мебоист як вазифаи муҳим фарқи тақвими юлиян , ки р зро	
ӣ ӯ
аз   тақвими   тропик   ташкил   медод,   барҳам   дода,   тақвими   навро   бо   тақвим	
ӣ
тропик  баробар намуда, системаи нави тақвимро тартиб диҳад.	
ӣ
Лоиҳаи тартибдодаи ин комиссия аз тарафи Григорий   XIII  қабул карда
шуд, ки мувофиқи ин лоиҳа ҳисоби вақт 10 р з пеш карда мешавад. Ва р зи	
ӯ ӯ
баъди   пан шанбеи   4-уми   октябри   соли   1582,   пан шанбеи   15-уми   октябри	
ҷ ҷ
соли 1582 ҳисобида мешавад.
Мушкилтарин масъала аз он иборат буд, ки бо баробари дохид гамужаг
юа   тақвим   чунин   ислоҳот,   ки   он   дар   солҳои   дароз   (мадид)   рост   омадани
эътидоли   баҳориро   ба   р зи   ҳақиқии   он   мувофиқ   намоянд.   Барои   ин	
ӯ
давомнокии соли мадориро донистан лозим буд.
Дар   ин   муддат   аллакай   адвалҳои   астрономиеро,   ки   бо   номи	
ҷ
« адвалҳои прусс » маълум буд, чоп намуда буданд. Ин  адвалҳо аз  ониби	
Ҷ ӣ ҷ ҷ
муна им   ва   математики   немис   Эразм   Рейнголд   тартиб   дода   шуд,   ки   онҳо	
ҷҷ
соли 1551 нашр гардида буданд. Мувофиқи онҳо дарозии сол 365 шабонар зу	
ӯ
5   соату   49   дақиқаву   16   сония   буд,   ки   вай   аз   дарозии   соли   ҳақиқии   мадор	
ӣ
(тропик )   30   сония   фарқ   менамуд.   Дарозии   соли   юлиан   бошад,   аз   он   10	
ӣ ӣ
дақиқаву 44 сония тафовут дошт, ки он дар 135 сол як шабонар з ва дар 400	
ӯ
сол   зиёдтар   аз   3   шабонар зро   ташкил   медод.   Ҳамин   гуна   тақвими   юлиан	
ӯ ӣ
дар 400 сол 3 шабонар з пеш мерафт. Барои ин хатоҳоро ислоҳ намудан, дар	
ӯ
ҳар   400   сол   3   шабонар зро   ихтисор   кардан   лозим   меомад.   Мувофиқи	
ӯ
тақвими   юлиан   дар   муддати   400   сол   бояд   100   соли   кабисав   бошад.	
ӣ ӣ
Бинобар   ин,   барои   ба   амал   ор   намудани   ислоҳот   шумораи   дар   т ли   400	
ҷ ӣ ӯ
соли   юлиан   мав уд   будаи   соли   қабисавиро   аз   ё   00   ба   97   расонидан   лозим	
ӣ ҷ
буд. Алоизий Лилио таклиф намуд, ки ҳамон соле, ки дар тақвими юлианӣ
садиҳояшон   ба   чор   тақсим   намешаванд   соли   одд   ва   он   солҳое,   ки	
ӣ
садиҳояшон ба чор тақсим мешаванд, соли кабисав  ҳисобида шавад. Барои	
ӣ
боз   равшантар   шудани   ин   масъала   қайд   кардан   зарур   аст,   ки   он   солҳои
юлиание, ки дар охир ду сифр яъне  00  доранд, ҳамон   вақт   соли   кабисав	
ӣ
ҳисобида   шаванд,   ки   ду   рақами   аввалашон   ба   чор   бе   каср   тақсим   шаванд.
Ҳамин тавр солҳои 1200, 1600, 2000 2400, 2800 солҳои кабисав  буда, солҳои	
ӣ
1500, 1700, 1800, 1900, 2100 солҳои одд  мебошанд. Чунки рақамҳои 15, 17,	
ӣ
18, 19, 21 ба чор тақсим намешаванд. Бо ҳамин тарз дар муддати 400 сол се
соли кабисав  ихтисор карда шуд.	
ӣ
Баъдтар   тақвими   мазкур   дар   мамлакатҳои   мухталиф   дар   давраҳои
гуногун  ор  гардид. Дар Русия бошад, баъд  аз инқилоби Октябр  дар асоси	
ҷ ӣ
декрети   Ш рои   Комиссариати   халқии   умҳурияти   Ш равии   Сотсиалистии	
ӯ Ҷ ӯ
Русия (РСФСР)  аз 24-уми январи соли 1918 (25-26-уми январ нашр гардид),
ор   қарда   шуд.   Тибқи   декрети   мазкур   31-уми   январи   соли   1918   14-уми	
ҷ ӣ
феврал ҳисобида шуд.
Ҳамин хел 24-уми январ (6-уми феврал) декрет дар бораи гузаштан ба
тақвими   григориян   бо   имзои   В.ИЛенин   қабул   карда   шуд.   Аз   сабаби   он   ки	
ӣ
р зҳои   ҳафтаи   ҳар   ду   тақвим   (юлиан   ва   григориян )   мувофиқ   буданд,	
ӯ ӣ ӣ
бинобар   ин   ҳангоми   гузаштан   аз   санаи   к ҳна   ба   санаи   нав   р зҳо   бетағйир	
ӯ ӯ
монданд. Дар миёнаҳои қарни ХХ истифодаи тақвими мазкурро қариб ҳамаи
давлатҳои  аҳон дар амал тадбиқ намуданд.	
ҷ
Тақвими бобул  (Шарқи қадим)	
ӣ
Тартибдиҳандаи   ин   тақвим   бобулиҳо   (вакилониҳо)   буданд,   ки   дар
Байнаннаҳрайни  ануб  истиқомат мекарданд. Ин мавзеъ дар байни ду дарё
ҷ ӣ
Да ла (тигр) ва Фурот  ойгир шудааст. Дар ин сарзамин дар ҳазорсолаи  	
ҷ ҷ III -
юми   п.м.   давлати   хеле   пурқуввате   тащкил   ёфта   буд.   Офтоби   с зони   ин	
ӯ
сарзамин  ба  одамон  имконият  намедод,   ки  дар  гармии  р з  кор  кунанд   ва  аз	
ӯ
сабаби  он бобулиҳо корҳои саҳроиро шабона мегузарониданд,  ин ҳам  талаб
мекард,   ки   меҳнаткашон   бояд   донанд,   ки   Моҳ   кай   р шно   медиҳад,	
ӯ ӣ
дигаршавии намуди Моҳро донистан лозим буд. Ҳамаи ин талаб мекард, ки
тақвим тартиб дода шавад.  Ҳамин тавр, дар Бобулистон дар миёнаи ҳазорсолаи   III -и п.м. тақвими
қамар   тартиб   дода   шуд.   Дар   Шумер,   ки   ҳамон   вақт   ин   ҳудудҳо   бо   ҳаминӣ
номҳо   гирифта   мешуд,   ҳар   шаҳр   тақвими   худро   дошт.   Шоҳи   Бобулистон
Хамурап   (1792-1750   п.м.)   тамоми   сарзамини   Байнаннаҳрайнро   бо   шаҳру	
ӣ
давлатҳояш   ба   зери   итоати   худ   медарорад.   Дар   замони   шоҳигарии
Хамурапп  тақвими шаҳри Ур тақвими расм  эълон карда мешавад.
ӣ ӣ
Мувофиқи тақвими қамарии бобул  ибтидои моҳ ба ҳилол рост омада,	
ӣ
як   моҳ   аз   29,5   шабонар з   иборат   буд.   Дар   амал   бошад   дарозии   моҳ	
ӯ
тағйирёбанда буд ва он аз 29 ва 30 шабонар з иборат буд.	
ӯ
Тадри ан муайян карда шуд, ки гардиши як ҳилол (моҳи нав) то ҳилоли	
ҷ
дигар 12-моҳро дар бар мегирифт. Ҳамин тавр, сол ташаккул ёфт, ки дарозии
он ба 354 шабонар з рост меомад. Ин ҳисоби вақтро коҳинон зиёда  аз 4000	
ӯ
(чорҳазор) сол пеш аз ин муайян карда буданд. Вале онҳо намедонистанд, ки
дар ҳақиқат сол чанд вақт давом мекунад ва фикр мекарданд, ки сол тақрибан
ба 354 шабонар з баробар аст. Дере нагузашта маълум гардид, ки баъди 354	
ӯ
шабонар з соли нав рост намеояд. Ибтидои соли тақвим ба обхезиҳои дарёҳо	
ӯ
мувофиқат   намекард.   Барои   ин   норасоиро   барҳам   задан   коҳинон   ма бур	
ҷ
мешаванд, ки вақт андар вақт боз як моҳи 13-умро илова намоянд.
Ҳар як моҳи асосии бобулиҳо номҳои худро дошт:
№ Номи моҳҳо № Номи моҳҳо
1 Нисону 7 Ташрити
2 Айру 8 Арохсомни
3 Сивону 9 Кисливу
4 Дуузу 10 Тхабиту 
5 Абу  11 Шабатҳу 
6 Улули 12 Адару
Дар   нати а   бобулиёни   қадим   тақвими   тақриб   тартиб   доданд,   чунки	
ҷ ӣ
онҳо дарозии моҳро 29,5 шабонар з меҳисобиданд. Вале давомнокии моҳ аз	
ӯ
29,5306   шабонар з   иборат   буд.   Ба   ҳар   ҳол,   тақвими   бобулиҳо   барои	
ӯ
тақвимҳои қамарии оянда таъсири калон расонид.
Тақвими яҳудиёни қадим Тақвими   яҳудиёни   қадим   ҳам   тақвими   қамарист.   Соли   он   ҳам   аз   354
шабонар з   иборат   буда   12   моҳро   ташкил   медиҳад.   Шабонар зи   яҳудиён   азӯ ӯ
соати   6-и   бегоҳ   оғоз   меёбад.   Яҳудиён   соатро   ба   дақиқаю   сония   тақсим
накарда,   ба   «хелекию»  «рега»   тақсим   мекунанд.   Як   соат   аз   1080   хелекҳо  ва
ҳар хелек аз 76 рега иборат буд.
Дар   қарни   IV -и   п.м.   тақвими   қадимаи   яҳудиён   ба   тақвими   қамарию
шамс  иваз карда шуд. Ин тақвим аз тақвимҳои шамс  ва қамар  бо он фарқ	
ӣ ӣ ӣ
мекард,   ки   аз   аломатҳои   ҳардуи   онҳо   истифода   мекарданд.   Яъне   мувофиқи
он   ҳисоби   сол   аз   р и   Офтоб   вале   ҳисоби   моҳҳо   аз   р и   Моҳ   бурда   мешуд.	
ӯ ӯ
Сабаби   гузаштан   ба   тақвими   шамсию   қамариро   ба   ҳодисаи   асотир   –   дин	
ӣ ӣ
вобаста   мекунанд:   Ҳазрати   Мусо   пайғамбар,   ки   яҳудиёнро   аз   асорати   Миср
бароварда   буд,   чунин   ҳикмат   гуфта   буд:   «Р зе,   ки   аз   ғулом   баромадед	
ӯ ӣ
фаром ш   накунед   ва   дар   ин   р з   нони   турш   начашед   (умуман   нон   нах ред),	
ӯ ӯ ӯ
дар   моҳе,   ки   дарахтон   гул   мекунанд».   Р зи   баромадани   яҳудиён   мувофиқи	
ӯ
ривояти асотирии китоби «Ин ил» 15-уми моҳи найсон буд, ки онро ҳар сол	
ҷ
аз   иди   Писҳо   (Пасха)   ашн   мегиранд.   Худи   моҳи   Найсон   бошад   ибтидои	
ҷ
соли яҳудиён ба ҳисоб мерафт, ки вай ҳамавақт дар айёми баҳор рост меомад.
Дар   ин   тақвим   дар   ҳар   як   даври   19   сол,   7   моҳи   иловаги   30-р за   дохил	
ӯ
менамоянд,   чунки   соли   шамс   чи   хеле,   ки   маълум   аст,   аз   қамар   11   р з	
ӣ ӣ ӯ
дарохтар   буд.   Дар   нати а   дар   муддати   19   соли   тақвими   яҳудиён   шабонар з	
ҷ ӯ
ба 6936 баробар буд, аммо соли офтоб  6939, ¾ (аз чор се қисм) шабонар зро	
ӣ ӯ
дар   бар   мегирифт.   Ҳамин   хел,   дар   муддати   19   сол   тафовути   соли   шамс	
ӣ
нисбат   ба   тақвими   яҳудиёни   қадим   3,   ¾   шабонар з   баробар   буд.   Барои   ин	
ӯ
тафовутро   барҳам   додан   он   шабонар зҳое,   ки   намерасанд,   бо   роҳи   пеш	
ӯ
бурдани   ибтидои   сол   як   шабонар зро   барҳам   медоданд.   Ин   пешбар   дар	
ӯ ӣ
хамон   солҳо   гузаронида   мешуд,   ки   агар   ибтидои   сол   ба   р зҳои   якшанбе,	
ӯ
чоршанбе ва  умъа рост ояд. Аз р йи тасаввуроти динии яҳудиён сол набояд	
ҷ ӯ
аз   ин   р зҳо   оғоз   гардад.   Агар   дар   муддати   давраи   19-сола   р зи   сол   изофа	
ӯ ӯ
бошад, пас ҳамон р з қафо мепартофтанд.	
ӯ
Ибтидои тақвим (эра)-и яҳудиёни қадим аз асотири «Офариниши дунё»
қабул карда шуд. Ин эра бештар бо номи «Эраи аз Одам», ё «Эраи яҳудон»
маълум   аст,   санаи   ибтидои   онро   7-уми   октябри   соли   3761   п.м.   меҳисобанд.
Аз ин р , аз давраи ҳазрати Одам сар карда, то мавлуди ҳазрати Исо (р) 3760	
ӯ
сол   гузашта   буд.   Қайд   намудан   лозим   аст,   ки   то   охири   қарни   III   м.п.   агар тақвими   яҳудия   аз   моҳи   баҳори   Найсон   сар   мешуда   бошад,   баъд   аз   ин
ибтидои сол ба моҳи тирамоҳ  Тишр  гузаронида шуд.ӣ ӣ
Моҳҳои яҳудиён чунин ном доштанд:
№ Номи моҳҳо Давомнокии
моҳ № Номи моҳҳо Давомнокии
моҳ
1 Тишр	
ӣ 30 ш – р з	ӯ 7 Адари сон	ӣ 29 ш – р з	ӯ
2 Хеливан  29 31 ш – р з	
ӯ 8 Нисан 30 ш – р з	ӯ
3 Кислев 30 29 ш – р з	
ӯ 9 Ияр 29 ш – р з	ӯ
4 Тевет 29 ш – р з	
ӯ 10 Сиван 30 ш – р з	ӯ
5 Шват 30 ш – р з	
ӯ 11 Таммуз 29 ш – р з	ӯ
12 Ав 30 ш - р з
ӯ
6 Адари   аввал
(Ин   моҳ
фақат   дар
солҳои
кабиса ву уд	
ҷ
дорад) 30 ш – р з	
ӯ 13 Элул 29 ш - р з	ӯ
Бояд   қайд   кард,   ки   солҳои   қабиса   дар   тақвими   яҳудиён   бо   чунин
тартиб:  3, 6, 8, 11, 14, 17 ва 19 (ҳамаг  7-то), меоянд. Моҳи иловаг  пеш аз	
ӣ ӣ
моҳи   Адар   гузошта   мешуд,   ки   онро   Адари   аввал   аз   Адари   асос   бошад,	
ӣ
Адари сон  (Адар бет) номида мешавад. 	
ӣ
Тақвими Хитойи қадим
Дар Хитойи қадим ҳам барои муайян намудани ченаки вақт (тақвим) аз
тақвими қамар  истифода мебурданд. Дар аввал кишоварзони Хитой наздик	
ӣ
шудани   мавсими   баҳорро   аз   баромади   бур и   гидро   «бур и   шу оъ»	
ҷ ҷ ҷ
медонистанд.   Соли   хо агиро   бошад   ба   4   фасл:   баҳор,   тобистон,   тирамоҳ   ва	
ҷ
зимистон тақсим намуда буданд. Ҳамин тавр хитойиҳо барои тартиб додани
тақвим наздик мешуданд, ки он тақрибан ба ҳазор солаи  III  п.м. рост меомад. Аз   солномаҳои   хитойиҳо   маълум   мегардад,   ки   дар   давраи   Шан-Инь
(қарнҳои  XVIII - XIII  п.м.) давомнокии як сол азх 356 шабонар з иборат буда,ӯ
худи сол ба 12 моҳи 29 ва 30 р за тақсим мегардид. Дар нати аи мушоҳидаи	
ӯ ҷ
дуру   дароз   хитойиҳо   муайян   намуданд,   ки   моҳи   қамар   иборат   аз   29,5	
ӣ
шабонар з,   соли   офтоб   аз   362   р з   иборат   мебошад.   Дар   асоси   ин	
ӯ ӣ ӯ
мушоҳидаҳо аввал тақвими қамарию шамс  тартиб дода шуда буд. 	
ӣ
Муна имони Хитой аввалин бор қарни 6 м.п. муқаррар намуданд, ки	
ҷҷ
моҳи нав яъне ҳилол бо таваққуфи офтоб (22 июн) на дар 8 сол, балки дар 19
соли қамар  рост меояд. 
ӣ
Тақвими Юнони қадим
Юнониёни   қадим   ҳам   ба   монанди   дигар   халқҳо   ҳисоби   соли   худро   аз
р и   ҳолати   Моҳ   муайян   менамуданд.   Соли   онҳо   р зи   аввали   ҳилол   (моҳи	
ӯ ӯ
нав)-и   баъди   таваққуфи   тобистонаи   офтоб   сар   мешу   два   он   ҳам   аз   12-моҳи
қамар   иборат   буд.   Моҳи   иловагии   13-ум   бошад   бо   фармони   махсуси	
ӣ
ҳукуматдорон дохил карда мешуд. Дар он вақт ҳар як шаҳри Юнон ҳукумати
худро   дошт   ва   аз   ҳамин   сабаб   қариб   ҳар   як   шаҳр   тақвими   худро   ба   кор
мебурд. Соли 593 п.м. ҳокими Афина Солон ба монанди бобулиҳо давраи 8-
соларо барқарор мекунад ва мувофиқи он 3 соли давра 13-моҳ  дошта, 5 соли	
ӣ
боқимондааш 12 – моҳи дошт. Вале тақвими мазкур дар ҳама  о қабул карда
ҷ
нашуд. Зеро дар ин тақвим камбудиҳои зиёде мав уд буд.	
ҷ
Соли   432   муна ими   Юнон   Метон   вобастагии   байни   моҳҳои   қамар	
ҷҷ ӣ ӣ
ва шамсиро барқарор кард.
Метон  новобаста  аз  хитоиён  давраи  19-сола гардиши  солҳои  шамсиро
кашф намуд, ки дар он 235 моҳи қамар   ойгир буданд. Аз ин  о ҳар як моҳи	
ӣ ҷ ҷ
қамар   як   маротиба   дар   давраи   ҳаракати   қамар   дар   ҳамон   як   р зи   шамс	
ӣ ӣ ӯ ӣ
рост   меояд.   Аз   ҳамин   вақт   сар   карда   давр   ё   ҳаракати   19-солаи   соли	
ӣ
қамариро даври (цикли) метон  меноманд.	
ӣ
Дар ҳар 19-соли даврзан  7 соли он 13-моҳ  ва боқимондааш 12-моҳ
ӣ ӣ ӣ
ҳисобида   мешуд.   Ҳамин   хел   юнониёни   қадим   дар   ибтидо   тақвимро   аз
тақвими   қамар   сар   карда,   баъд   онро   ба   фаслҳои   сол   мутобиқ   намуданд   ва	
ӣ
тақвими онҳо ба тақвими қамарию шамс  табдил ёфт.	
ӣ
Моҳҳои юнониён чунин ном доштанд: № Номи моҳҳо Мутобиқ
ба   моҳи
муосир № Номи моҳҳо Мутобиқ
ба   моҳи
муосир
1 Гекатотомбион Июл 7 Помелион Январ
2 Метагейтион Август 8 Антестерион Феврал
3 Боедромион Сентябр 9 Элафеболион Март
4 Пианепсион Октябр 10 Муникион Апрел
5 Мемакгерион Ноябр 11 Фагелион Май
6 Посейдеон Декабр 12 Скирофарион  Июн 
Тақвими Метон дар ҳамон соли 432 п.м. ки дар он вақт бояд 86-солагии
олимпиада   ашн   гирифта   мешуд   ва   он   ба   ҳамин   ашн   бахшида   шуда   буд,ҷ ҷ
қабул карда мешавад. Баъдтар боз ҳам мукаммалкунии тақвими юнониён бо
номҳои Калипп ва Гиппарх алоқаманд мебошад.
Ҳисоби   вақт   дар   юнони   қадим   то   миёнаҳои   ҳазорсолаи   1-уми   п.м.   аз
номи   шахсони   мансабдор   оғоз   мегардид.   Масалан,   дар   Афина   бо   номҳои
Архонтҳо (мансабдорони ол ) бурда мешуд.	
ӣ
Дар   қарни   IV   п.м.   солшумории   умумиэлин   паҳн   гардид,   ки   вай   аз	
ӣ
бозиҳои олимпиҳо вобастаг  дошт. Аз соли 776 п. м. дар шаҳри Олимп дар 4	
ӣ
сол   як   маротиба   бозиҳо   баргузор   мегардид.   Вале   аз   сабаби   он   ки   ҳар   шаҳр
тақвимҳои худро дошт, пеш аз оғози бозиҳо ва  ашнгирии онҳо ба ҳар тараф	
ҷ
мунодиҳо   (хабарчиҳо)   сафарбар   намуда,   одамон   ва   иштирокчиёнро   даъват
менамуданд.   Ҳамин   хел,   бозиҳои   олимп   1-уми   июли   соли   776   п.м.   оғоз	
ӣ
гардид. ин амалиёт ба як ҳодисаи умумихалқ  табдил ёфт. Аз ҳамин нуқтаи	
ӣ
назар таклифҳо пешниҳод гардиданд, ки р зи кушодашавии бозиҳои олимп	
ӯ ӣ
саршавии   солшумор   ҳисобида   шавад.   Яъне   1-уми   июли   соли   776   п.м.	
ӣ
ибтидои   солшумории   юнониёни   қадим   ба   ҳисоб   меравад.   Аммо   ҳаминро
қайд   кардан   оиз   аст,   ки   ин   солшумор   то   соли   264   п.м.   милод   ҳамчун	
ҷ ӣ
солшумории ғайрирасм  давом  мекард. Вале худи ҳамон сол ин солшумор	
ӣ ӣ
ба   расмият   дароварда   шуд.   Гарчанде   ки   император   Феодосий   1   бозиҳои
олимпиро дар соли 394-и мелод  бекор карда бошад, ҳам аммо ҳисоби вақт	
ӣ
мувофиқи бозиҳои олимп  чанд муддат давом намуд. Ҳисоби вақт аз р и он	
ӣ ӯ
чунин бурда мешуд: А = 776 - 1 [(75 – 1) х 4 + (1-1)] = 480; 75 х 4 = 300; 776 –
300 = 476 + 4 = 480. Ба   таври   дигар   анге,   ки   дар   гул гоҳи   Саламин,   ки   дар   он   юнониёнҷ ӯ
ғалаба   намуда   буданд,   дар   75-умин   солгарди   олимпиада   (бозиҳои   олимп )	
ӣ
мувофиқ аст. Агар ҳар як бозиҳои олимп  дар чор сол гузаронида шавад, пас	
ӣ
м ҳлати соли 75-умин (75 х 4) ба 300 баробар мешавад. Барои он, ки аввалин	
ӯ
олимпиада  (бозиҳои  олимп )  соли 776 п.м. ташкил гардида  буд, пас  ҳосили	
ӣ
зарби   75   ва   4-ро   аз   ин   соли   ташкилёб   тарҳ   менамоем,   ки   ҳосили   он   476	
ӣ
мебарояд.   Ба   ин   4   соли   аз   олимпиада   ба   олимпиадаи   навбат   амъ   намоем,	
ӣ ҷ
ҳосили   он   480   мешавад,   ки   ин   соли   ба   вуқ ъ   омадани   анги   Саламин	
ӯ ҷ
мебошад.
Тақвими Римиҳои қадим
Пеш аз қабул намудани тақвими юлиан  ва григориан  римиҳои қадим	
ӣ ӣ
тақвими   махсуси   худро   доштанд.   Онҳо   асосан   тақвими   қамариро   истифода
менамуданд. Аммо соли тақвимии онҳо дағалона буд. Давраҳои он ба корҳои
кишоварз  алоқа дошт.	
ӣ
Дар   ибтидо   сол   аз   10   моҳ   ё   аз   304   шабонар з   иборат   буд.   Ҳар   як	
ӯ
қабилаи алоҳидаи лотиниён шумораҳои гуногуни р зҳоро доштанд. Баъдтар
ӯ
римиҳо тақвими қамарии 355 шабонар заро қабул мекунанд. Ибтидои сол аз	
ӯ
моҳи   март   оғоз   мегардид.   Азбаски   давомнокии   сол   аз   10   моҳ,   ки   304
шабонар зро   ташкил   медод,   иборат   буд   аз   ин   сабаб   ба   тақвимҳои   даврии	
ӯ
қамар  ва шамс  рост намеомад. Бинобар ин бахлтар боз 2 моҳи дигар: январ	
ӣ ӣ
ва   февралро   ҳамроҳ   менамуданд.   Ҳамин   тавр   сол   аз   12   моҳ   аз   он   чор   моҳи
сивуякр за 7 моҳи 29 р за ва як моҳи 28 р за иборат буд, ки дар ма м ъ 335	
ӯ ӯ ӯ ҷ ӯ
шабонар зро ташкил медод.
ӯ
Чунин тақвим аз р и баромади худ қамар  буд, ки он ба мав уд будани	
ӯ ӣ ҷ
3 р зи махсус далолат мекунад. Р зҳои махсус инҳоянд: а) коленд; б) нон; в)	
ӯ ӯ
ид.
Колендҳо   ин   р зҳои   аввали   тамоми   моҳҳо   мебошанд   ва   калимаи	
ӯ
колендар   (тақвим)   аз   ҳамин   ном   гирифта   шудааст.   Р зҳои  	
ӯ нон   ба   р зи	ӯ
ҳафтуми 4 моҳи дароз (31-р за) ва он р зҳои  	
ӯ ӯ ид   ном доштанд ба р зҳои 15-	ӯ
уми   4   моҳи   дароз   гузошта   шуда,   боқимондаашон   номи   р зҳои   13-уми   ҳар	
ӯ
моҳ   дохил   карда   шуд.   Чунон   ҳисоби   вақт   дар   хронологияи   қадими   Рим
қабули умум гардида буд. Ҳисоб аз р и колендҳо, нонҳо ва идҳо нақши тақвими қамар  мебошад.ӯ ӣ
Маънои  коленд  р зи моҳи нав (ҳилол), нон бошад р зи чоряки якум, ид р зи
ӯ ӯ ӯ
бадр аст. Баъдтар римиҳо низ ба монанди дигар халқиятҳо дар соҳаи тақвим
ба   мушкилиҳо   дучор   гардиданд.   Зеро   соле,   ки   аз   355   шабонар з   аст,   бо	
ӯ
тағйирёбии   ивазшавии   мавсими   сол   мувофиқ   намеомад.   Ин   ба   халқияте,   ки
ба   корҳои   кишоварз   машғул   буд,   барои   ба   амал   баровардани   ҳисоби   вақт	
ӣ
халал   мерасонид.   Аз   ин   нуқтаи   назар   барои   мувофиқ   кунонидани   ҳисоби
қамар   ба   ҳисоби   вақти   сол   зарурият   пеш   омад.   Дар   охири   қарни  	
ӣ VII   ва
ибтидои   VI   п.м.   ба   моҳи   феврал   як   сол   дар   миёни   моҳи   иловагии   20-р за	
ӯ
дохил   менамоянд,   ки   он   дар   байни   р зҳои   23-юм   ва   24-ум   гузошта   мешуд.	
ӯ
Моҳи   ҳамроҳгардидаи   мазкур   Марседоний   номида   мешуд.   Марседоний   аз
калимаи   лотин   –   марсес   (	
ӣ marces )   гирифта   шуда,   маънояш   супоридан   –
месупорам мебошад. Ин моҳ моҳи супориш, ҳисоббаробаркун  буда, дар ин	
ӣ
моҳ ҳамаи ҳисобҳои пулиро (андозҳоро), ки аз моҳи гузашта боқ  мондааст,	
ӣ
супорида ба итмом мерасониданд.
Ҳамин   хел   давомноки   соли   римиҳо   365   шабонар зро   ташкил   медод.	
ӯ
Давомнокии   соли   мадор   (тропик )   бошад   аз   365   шабонар зу   0,25   ҳисса	
ӣ ӣ ӯ
иборат   буд.   Римиҳо   ин   номутобиқиро   ба   тез   дарк   намуданд.   Дар   қарни  	
ӣ V
п.м.   римиҳо   бо   истифода   аз   собиқаи   тақвимии   юнониҳо   тақвими   даврии   8
соларо   бо   баъзе   тағйироти   худ   ор   намуданд.   Агар   юнониҳо   дар   8   сол   3	
ҷ ӣ
соли   дароз   дошта   бошанд,   римиҳо   даври   4   соларо   ор   намуда,   бо   ду   соли	
ҷ ӣ
дароз   қабул   намуданд.   Ҳамин   хел   ҳисоби   4   солаи   давр   ба   366   соату   0,25	
ӣ
ҳисса баробар гардид. Аммо ин ҳисоб аз соли табии як р з дароз гардид. Зеро
ӯ
ду   р зи   дароз   гардида,   яке   22   ва   дигаре   23   шабонар з   доштанд.   Моҳи	
ӯ ӯ
Марседоний аз 20 ба 22 ва 23 шабонар з дароз гардид. Барои инро бартараф	
ӯ
намудан   амалиётро   ба   ихтиёри   коҳинон   супориданд.   Коҳинон   бошад,   ба   ин
кор чунон бесару сомониҳо дохил намуданд, ки дар нати а моҳҳои зимистон	
ҷ
ба вақти ғунучин, моҳҳои баҳор бошад аз фасли тирамоҳ рост меомаданд.
Дар   чунин   шароит   тақвими   қамарию   шамсиро   ислоҳ   намудан   зарур
буд. Ин ҳолат бошад  ба ҳисоби  р зи на аз р и Моҳ,  балки аз  р и Офтоб  ба	
ӯ ӯ ӯ
амал омада буд. 
Номг и моҳҳои рим  чунинанд:	
ӯ ӣ
№ Номи моҳҳо Эзоҳ 1 Март  Ба шарафи Худои  анг ва ҳомии кишоварзиюҷ
чорводор  Марс (Мартиюс)	
ӣ
2 Апрел  Аз   калимаи   аперире,   яъне   кушодашав ,	
ӣ
(табиат   т ҳфаҳояшро   пешкаш   мекунад)	
ӯ
нешзан  (априлис)	
ӣ
3 Май Ба шарафи Худои Зебо  Майя (Майус)	
ӣ
4 Июн  Ба шарафи Худои ҳосилнок  Юнона ( униус)	
ӣ Ҷ
5 Июл Ба   шарафи   император   Юлий   Сезар,
қабулкунандаи тақвими нав юлиан  дар соли	
ӣ
46   п.м.   (Моҳи   мазкур   то   ислоҳоти   Сезар
шумораи пан  – Квинтилис номида мешуд)	
ҷ
6 Август Ба   шарафи   император   август,   ислоҳотчии
тақвим   дар   соли   8   п.м.   (Моҳи   мазкур   то
ислоҳоти   Сезар   шумораи   шаш   –   Секстилис
номида мешуд)
7 Сентябр Аз   калимаи   отинии   сиптем   –   рақами   ҳафт
(ҳафтум) – септембер
8 Октябр Аз   калимаи   лотинии   Окта   (Октава)   –   рақами
ҳашт (ҳаштум) октобер
9 Ноябр Аз   калимаи   лотинии   новембер   –   рақами   н ҳ	
ӯ
(н ҳум)	
ӯ
10 Декабр Аз калимаи лотинии дека даҳ (даҳум)
11 Январ Ба шарафи Худои дур я Янусм (Януарус)	
ӯ
12 Феврал Аз   калимаи   лотинии   фебриариус   (тозашав ),	
ӣ
ба шарафи Худои подшоҳигарии зери замини
Фебруус – моҳи са дакун  ба даргузаштагон	
ҷ ӣ
Тақвими грузинҳои қадим
Тақвими   қадимаи   грузин   дар   асоси   солшумории   қамар   таъсис	
ӣ ӣ
ёфтааст.   баъдтар   ин   тақвим   ба   соли   шамс   иваз   карда   мешавад,   ки   санаи	
ӣ
ивазшавии   он  то   ҳан з   маълум   нест.   Давомнокии  тақвими   шамс   аз   12  моҳ	
ӯ ӣ
иборат буда, ҳар яки он аз 30 р з иборат аст ва 5 р зи иловаг  дар соли одд	
ӯ ӯ ӣ ӣ
ва   6   р зи   иловаг   дар   соли   қабиса   ой   дорад.   Ҳамингуна   дарозии   солу	
ӯ ӣ ҷ тақвими   грузин   аз   365/6   шабонар з   иборат   буда,   он   бо   дарозии   тақвимиӣ ӯ
юлиан  баробар мебошад.	
ӣ
Дар   тақвими   қадимаи   грузин   омехташавии   якчанд   солшумориҳо	
ӣ
вомех ранд.   Маъмулан   ҳисоби   вақт   аз   р зи   офариниши   дунё   пеш   бурда	
ӯ ӯ
мешуд.  Соли аввали тақвим  аз офариниши дунё ба  соли 5605-уми грузин	
ӣ ӣ
рост   меомад.   Фарқияти   байни   давраи   мо   ва   давраи   грузинҳо   5604   сол
мебошад.
Ба   ғайр   аз   ҳисоби   солҳо   аз   соли   якуми   офариниши   дунё,   грузинҳо
ҳисолби   солро   аз   р зи   корониконҳо   (кораникам)   ё   ин   ки   хрониконҳо   пеш	
ӯ
мебурданд,   яъне   аз   р и   давраҳо   ҳисоб   менамуданд.   Давраҳо   асосан   аз   532	
ӯ
адад   иборат   буд.   Ибтидои   солҳои   офариниши   дунё   ва   корониконҳо   бо   ҳам
мувофиқ меомаданд. Солшумор  аз р и корониконҳо аввалин маротиба соли	
ӣ ӯ
780 милод   ор  карда шуда буд, бо таври дигар г ем аз ибтидои давраи 13-	
ӣ ҷ ӣ ӯ
уми   офариниши   дунё   сар   шуда   буд   ва   он   то   давраҳои   (циклов)   13-14-ум
давом   кардааст.   Баъд   аз   ба   итмом   расидани   як   давра   ва   саршавии   давраи
навбат   тартиби   ҳисобҳои   солҳо   аз   сари   нав   оғоз   мегардид.   Дар   байни	
ӣ
грузинони қадим баъзан эраи византиягии офариниши дунё ҳам дида мешуд,
ки   он   нисбати   эраи   мо   5508   сол   фарқ   менамуд.   Дар   Грузия   ҳисоби   вақт   аз
р зи ба сари тахт нишастани шоҳони грузин, эрон ва императорони Византия	
ӯ
бурда мешуд.
Тақвими халқҳои Сибири Ғарб	
ӣ
Баъд   аз   ба   Россия   ҳамроҳ   намудани   сарзамини   беканораи   Сибири
Ғарб  (охири асри  	
ӣ XVI   ибтидои асри   XVII ) дар ин марз бисёр сайёҳони рус
омада   ҳаёти   мардуми   он оро   меом хтанд.   Аз   мадди   назари   онҳо   масъалаи	
ҷ ӯ
ҳисоби р з дар канор намонда буд. Дар асрҳои  	
ӯ XVII - XVIII   сайёҳони рус дар
байни баъзе  халқҳои  Сибири  Ғарб :  -  сагайҳо,   койболҳо, олтойҳо,  тоторҳои	
ӣ
сиёҳгун, карогасҳо, тувоиҳо, хантҳо, селкунҳо ва кетҳо ҳисоби вақтро дарёфт
карданд, ки он бо солҳо тақсим шуда, давомнокии ҳар сол аз 13 моҳ иборат
буд. Оғози соли онҳо дар моҳи наве, ки байни 14 ва 21 октябр зуҳур мекард,
ибтидо   мегирифт.   Тоторҳои   дар   резишгоҳи   шохаи   Об   –   Чулима   зиндаг	
ӣ
мекарданд   шумораи   вақтро   ҳамингуна   дар   амал   татбиқ   менамуданд.   Ин
тақвими   мукаммали   ҳисоби   қамарии   вақт   набуд.   Баъзе   аз   моҳҳои   сол нобаробарии фосилаи вақтро зоҳир менамуданд, ки он ба аломатҳои зоҳирии
табиат, ки аз р и онҳо муайян карда шудааст, вобаста мебошад.ӯ
Тартиби   ҳисоби   вақт   дар   13   моҳ,   ки   феҳристи   номг и   онҳо   дар   асоси	
ӯ
гуногуншакл   ва   ё   хусусиятҳои   хоси   хл агии   сол,   ки   барои   ба   тартиб	
ӣ ҷ
даровардан он ба ву уд омадааст, истифода мегардид.	
ҷ
Баъзе  аз номҳои моҳҳои халқҳои Сибири Ғарб  чунинанд:  моҳи июни	
ӣ
солшумори мо дар байни тоторҳои Чулим тақрибан бо моҳи тамбаи соҳилҳо
(дар   масъалаи   моҳидор )   рост   меояд.   Ин   моҳ   дар   байни   хантҳо   бо   номи	
ӣ
«моҳи тамба барои лососҳо», дар кетҳо «моҳи домман  ба стерляд ва белуга»	
ӣ
номида   мешавад.   Моҳи   август   бо   «моҳи   моҳиҳои   сафед   ва   немма»,   моҳи
октябр   бо   моҳи   баргони   сурхи   тоторҳои   Чулим   рост   меояд.   Ба   ғайр   аз   ин
инчунин моҳҳои – «баргҳои луч», моҳҳои «сардии хурд» ва «сардии калон»
ҳам мав уд буданд ва ғайраҳо.	
ҷ
Номгузор  ба моҳҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки онҳо ба табиати гирду	
ӣ
атроф,   фаслҳои   сол   ва   пеш   аз   ҳама   хо агидории   ин   халқҳо   –   моҳидор   ва	
ҷ ӣ
ғайраҳо бахшида  шудаанд,  ки ба табиат  ва тарзи  зисти онҳо вобастагии  зич
мебошад.                                       Адабиёт ҳо
1. Абурайҳон Берун . «Осор-ул-боқия». – Душанбе: Ирфон, 1990.ӣ
2.   Абурайҳон   Берун .   Китоб-ут-тақвим   –   масоили   саноат-ит-тан им.	
ӣ ҷ
Душанбе; 1973.
3.   Абул-Файз   Байхаки.   История   Масуда   (1030-1041).   Период   и   персидского
введение, коментарии и приложение. А.К.Арендса. М.,1969.
4. Абдураҳмони  ом . Осори Мунтахаб.  . 	
Ҷ ӣ ҷ I - V , Душанбе; 1964.
5. Баринов В.А. Время и его измерения. – М., 1949.
6. Белолюбов М.Н. Древнеперсидские этимологии. М., 1962.
7. Берри А. Краткая история астрономии. М., 1946.
8.   Бикерман   Э.   Хронология   древнего   мира.   Ближний   Восток   и   античность.
Пер. с англ. И.М.Стеблин-Каменского М., 1975.
9. Большаков А.М. Вспомогательные исторические дисциплины – Л., 1924.
10. Володомнов Н.В. Календарь: прошлое. Настоящее, будущее. – М., 1974.
11. Гусарова Т.П., О.В.Дмитриева, Флиппов И.С. Введение в специальные
исторические дисциплины. М., 1990.
12. Дитмар А.Б. География в античное время. – М., Наука, 1980
13.   Дьяконов   И.М.,   Откуда   мы   знаем,   когда   это   было.   Наука   и   жизнь,   №   5,
1986, с. 66-74.
14. Ермолаев И.П. Историческая хронология. – Казан, 1980.
15. Завельякий Ф.С. Время и его измерение. М., 1977.
16. Идельсон Н. История календаря. – Л., 1925.

Тақвими қадимии григориянӣ

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский