Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining mazmuni - Юриспруденция - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Юриспруденция

Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining mazmuni

Купить

Tabiiy resurslarga Tabiiy resurslarga
nisbat mulk nisbat mulk
hh
uu
qq
uu
qq
ining ining
mazmunimazmuni

REJA:
1. Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqi tushunchasi.
2. Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining mazmuni, vujudga
kelish va bekor bo’lishi asoslari.
3. Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining asosiy tamoyillari

1. Tabiiy resurslarga nisbat mulk va
Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqi tushunchasi 
Jamiyatning iqtisodiy negizi - mavjud Tabiiy resurslarga nisbat mulk chilik
munosabatlariga asoslanadi. Shu sababli Tabiiy resurslarga nisbat mulk
nafaqat yuridik mazmunga, bal’ki iqtisodiy ma’noga xam ega. Kishilar
mexnati bilan yaratilgan yoki tabiat tomonidan insonlarga o’ziga xos
tarzda "takdim etilgan" boyliklar xar doim Tabiiy resurslarga nisbat mulk
bo’lib kelgan. Tabiiy resurslarga nisbat mulk egasi bo’lish yoki
bo’lmasligiga karab, kishilarning jamiyatdagi mavkei, anikrogi ijtimoiy-
iqtisodiy makomi vujudga keladi. Tabiiy resurslarga nisbat mulk iy
munosabatlarsiz iqtisodiy munosabatlar, ishlab chikarish jarayoni o’z
mazmuniga ega emas.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk chilik munosabatlari - jamiyatdagi boyliklarni
o’zlashtirish xususidagi iqtisodiy munosabatlardir. Tabiiy resurslarga nisbat
mulk chilik, birinchidan, insonning boyligi bo’lmish ashyo, buyum yoki
boshqa narsaga nisbatan munosabat, ikkinchidan, boylik, ne’mat
xususida kishilar urtasida vujudga kelgan munosabatdir. Kishilar
buyumlarni, ne’matlarni o’ziniki kilib olgandagina o’zlashtirishlari mumkin,
chunki jamiyatda o’zganiki bo’lgan ne’matlarni o’zlashtirib bo’lmaydi.
Tabiiy resurslarga nisbat mulk soxibi o’z Tabiiy resurslarga nisbat mulk iga
mustakil tayanib ush kuradi. Tabiiy resurslarga nisbat mulk siz o’zganing
Tabiiy resurslarga nisbat mulk ini ijaraga oluvchi yoki Tabiiy resurslarga
nisbat mulk dorga yollanib ishlovchi shaxs bu ma’noda mustakil emas.
Ne’matlar ikki yusinda: ishlab chikarish resurslari, ya’ni vositalari va ishlab
chikarish natijalari o’zlashtiriladi.


Tabiiy resurslarga nisbat mulk chilik
bu - ma’suliyat bilan manfaatlarning
o’zviy birligi xisoblanadi. Tabiiy
resurslarga nisbat mulk chilik real
bo’lishi uchun Tabiiy resurslarga
nisbat mulk dorning ikisodiy manfaati -
uning boylik egasi sifatida xayotiy
extiyoji bo’lib, xatti-xarakat, fe’l-
atvorini iqtisodiy motivasiyasi
(sababi)ni yuzaga chikaradi.

Mamlakatimizda bozor
munosabatlarini shakllantirish, Tabiiy
resurslarga nisbat mulk chilik
munosabatlarini shakllantirish, Tabiiy
resurslarga nisbat mulk chilik
munosabatlarini tubdan qayta kurib
chikishni takozo etadi. Shaxsning
Tabiiy resurslarga nisbat mulk dan
begonalashuviga asoslangan ijtimoiy
aloxida imtiyozli mavkeiga barxam
berildi. O’zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasining 58-moddasida
bozor munosabatlarini mamlakatimiz
iktisodiyotining negizini xilma-xil
shakllardagi Tabiiy resurslarga nisbat
mulk tashkil etishi mustaxkamlab
kuyildi.


Tabiat boyliklari va kishi mexnati
natijalari shaxslar tomonidan ayrim-
ayrim hollarda o’zlashtirilmay, balki
birgalashib yoki o’zaro xamkorlik
bilan o’zlashtiriladi. Binobarin,
Tabiiy resurslarga nisbat mulk
tabiat narsalarini o’zlashtirishda
kishilar va ularning jamoalari
urtasida bo’lgan munosabatni,
ijtimoiy munosabatni, ijtimoiy ishlab
chikarish munosabatlarini bildiradi.

Yu q orida aytganlardan ma’lum
bo’lishicha, Tabiiy resurslarga
nisbat mulk ishlab chikarishning
zarur sharti va ishlab chikarilgan
boyliklarning o’zlashtirilishi natijasi
xisoblanadi.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk
ishlab chikarish vositalari va ishlab
chikarilgan maxsulotlarni egallash,
foydalanish va ularni tasarruf etish
sohasida bo’ladigan ijtimoiy
munosabatlarning majmui sifatida
xam ta’riflanishi mumkin.

2. Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining mazmuni vujudga kelish
va bekor bo’lish asoslari

Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqi o’z navbatida ikki ma’nodagi: obyektiv va
subyektiv Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqiga bo’linadi.

Obyektiv ma’nodagi Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqi , deganda tabiat ashyolarini ijtimoiy o’zlashtirishning mavjud
zaxiralarini, usullarini belgilash, tartibga solish va mustaxkamlash uchun xalk
manfaatlarini ko’zlab belgilangan tadbirlarni ifodalovchi huquq me’yorlari
yigindisi nazarda tutiladi. Tabiiy resurslarga nisbat mulk tugrisidagi umumiy
koidalar obyektiv huquq me’yorlari xisoblanadi.

Subyektiv ma’nodagi Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqi , deb ayrim shaxslar, ya’ni huquq subyektlarining (davlat, kooperativ
va jamoat tashkilotlari xamda fukarolarning) obyektiv huquq me’yorlari
asosida kelib chikadigan Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni egallash, undan
foydalanish va uni tasarruf qilish huquqlariga aytiladi.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni o’z xoxishiga kura ava o’z manfaatini ko’zlab
egallash, Tabiiy resurslarga nisbat mulk dan foydalanish va uni tasarruf etish,
shuningdek, o’zining Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining xar kanday
bo’zilishlarini bartarf etishni talab qilish huquqi tushunchalari Tabiiy resurslarga
nisbat mulk huquqining mazmunini tashkil etadi. Subyektiv Tabiiy resurslarga
nisbat mulk huquqining mazmunini tashkil etadigan bu elementlar, Tabiiy
resurslarga nisbat mulk egasiga qonun bilan belgilangan doiralarda beriladi.


Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni egallash
huquqi , deb Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni kulda
yoki unga nisbatan o’z huquqlarini amalga oshirishga
imkon beruvchi biron joyda saqlab turishga aytiladi.
Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni qonunga muvofik
ravishda o’z kulida yoki o’z erki-irodasi ta’siri ostida
saqlab turga shaxs Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni
egallash huquqiga ega. Bunday huquq, avvalo Tabiiy
resurslarga nisbat mulk egasiga tegishli bo’ladi. Ammo
Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni egallash huquqi qonun
yoki shartnomaga asosan boshqa shaxsda xam
bo’lishi mumkin. Masalan, Tabiiy resurslarga nisbat
mulk shartnoma buyicha ijaraga kuyilishida vaqtincha
tekin foydalanish uchun topshirishda, omonot
kuyilishida yoki ma’muriy dalolatnomalarga binoan
vaqtincha saqlash uchun biron tashkilot yoki fukaroga
o’tkazilishida egalik huquqi Tabiiy resurslarga nisbat
mulk egasi xisoblanmagan shaxsda xam bo’lishi
mumkin.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni qonun talablariga
muvofik kulda saqlab turishga qonuniy egallash deb
aytilsa, qonuniy asoslar bo’lmay turib, birovlarga
karashli Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni egallashga,
birovning ugirlangan yoki yukotgan Tabiiy resurslarga
nisbat mulk ini kulda saqlashga qonunsiz egallash deb
aytiladi.


Tabiiy resurslarga nisbat mulk dan foydalanish , deb Tabiiy resurslarga
nisbat mulk ning foydali xususiyatlarini olishga, Tabiiy resurslarga nisbat mulk ni iqtisodiy
ma’noda foydalanishga aytiladi. Tabiiy resurslarga nisbat mulk dan qonunga muvofik
ravishda foydalanuvchi shaxs shu Tabiiy resurslarga nisbat mulk dan foydalanish
huquqiga ega bo’ladi. Tabiiy resurslarga nisbat mulkdan foydalanish huquqi shu Tabiiy
resurslarga nisbat mulkni egallash huquqi bilan chambarchas bog’liqdir. Tabiiy
resurslarga nisbat mulkni egallamay, kulda saqlamay turib undan foydalanib xam
bo’lmaydi. Tabiiy resurslarga nisbat mulkdan ishlab chikarishda yoki kundalik xayotda
foydalanishda bu Tabiiy resurslarga nisbat mulk butunlay iste’mol kilinadi yoki
birmuncha vaqt davomida asta-sekin eskiradi.

Agar birovning Tabiiy resurslarga nisbat mulkdan qonun yoki shartnoma bilan belgilangan
asoslar bo’lmay turib foydalanilsa, bunday foydalanish qonunsiz foydalanish xisoblanadi
(masalan, ugirlangan yoki yukotilgan Tabiiy resurslarga nisbat mulkdan foydalanish).


Tabiiy resurslarga nisbat mulkni tasarruf etish huquqi , deb
Tabiiy resurslarga nisbat mulkning yuridik takdirini belgilashga, ya’ni Tabiiy
resurslarga nisbat mulk yuzasidan boshqa shaxslar bilan bo’ladigan huquqiy
munosabatni belgilash, o’zgartirish yoki bekor qilishga karatilgan huquqka aytiladi.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk egasi tasarruf etish huquqiga binoan Tabiiy
resurslarga nisbat mulk yuzasidan xilma-xil bitimlar, shartnomalar, chunonchi,
ashyoni sotish, xadya qilish, ijaraga kuyish tugrisida shartnomalar to’za oladi.
Agar ashyo butunlay keraksiz bo’lib kolsa, o’zidan biron-bir usul bilan sokit qilishi
mumkin. Bu huquq Tabiiy resurslarga nisbat mulkdorga o’z mol-Tabiiy resurslarga
nisbat mulkiga nisbatan qonunga zid bo’lmagan xar kanday xarakatlarni amalga
oshirishi, shu jumladan garov narsasi sifatida foydalanishi yoki unga boshqacha
yullar bilan vazifa yuklash, uni begonalashtirish yoki mol-Tabiiy resurslarga nisbat
mulkini boshqacha usul bilan tasarruf etishga imkon beradi.

Bu huquqning kuldan ketishi bilan Tabiiy resurslarga nisbat mulkka nisbatan
bo’lgan egalik huquqi xam kuldan ketadi. Masalan, Tabiiy resurslarga nisbat
mulkni omonat kuyishda ashyonigina egallash huquqi birovga utsa, ijaraga
kuyishda ashyoni egallash va undan foydalanish huquqi birovga utsa, ashyoning
sotilishi yoki xadya kilinishida esa subyektiv Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining xar uch elementi: egallash, tasarruf etish va shuning o’zi bilan Tabiiy
resurslarga nisbat mulkka nisbatan bo’lgan egalik huquqi xam butunlay boshqa
shaxsga (yanga egaga) utadi.

Tabiiy resurslarga nisbat mulk egalari o’zlariga tegishli Tabiiy resurslarga nisbat
mulk huquqidan g’ayri qonuniy maqsadlarda, birovning zarariga foydalanishiga
yo’l qo’yilmaydi.


Tabiiy resurslarga nisbat mulkdor huquqlarining, vakolatlarining
chegarasi O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida belgilab berilgan.
Konstitusiyaning 54-moddasiga asosan Tabiiy resurslarga nisbat
mulkdor o’z vakolatlarini amalga oshirishda ekologik muxitga zarar
yetkazmasligi, fukarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlarini
xamda qonun bilan kuriklanadigan manfaatlarini bo’zmasligi shart.

Bu konstitusiyaviy me’yor O’zbekiston Respublikasi FKning 172-
moddasida batafsil talkin kilingan.


Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining mazmunida nafaqat Tabiiy resurslarga
nisbat mulkdorning huquqlari, balki mol-Tabiiy resurslarga nisbat mulkini saqlab
turish burchi xam yotadi. FKning 174-moddasiga asosan, o’ziga karashli mol-Tabiiy
resurslarga nisbat mulkni boshqacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, Tabiiy
resurslarga nisbat mulkdor zimmasida bo’ladi. Agar Tabiiy resurslarga nisbat
mulkdor bu majburiyatni bajarmasa, ba’zi hollarda uning Tabiiy resurslarga nisbat
mulkiy huquqlari chegaralab kuyilishi yoki mol-Tabiiy resurslarga nisbat mulk
undan olib kuyilishi mumkin.

FKning 193-moddasiga asosan, agar olti oy mobaynida topilmaning egasi
aniklanmasa, ashyoni topib olgan shaxs unga egalik huquqini kulga kiritadi (agar u
bu huquqdan voz kechsa, topilma davlat Tabiiy resurslarga nisbat mulkiga utadi).


FKning 196-moddasida xazinaga nisbatan Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqini vujudga kelishi xususiyatlari belgilab kuyilgan. Xazina deb, egasi
aniklanishi mumkin bo’lmagan yoki qonunga binoan huquqlarini yukotgach,
yerga kumilgan yoki boshqacha usulda yashirilgan pul yoki kimmatbaxo
buyumlarga aytiladi. Yashirib kuyilgan mol-Tabiiy resurslarga nisbat mulk
(yer uchastkasi, imorat va x.k) Tabiiy resurslarga nisbat mulkdori bo’lgan
shaxsga va xazinani topgan shaxs Tabiiy resurslarga nisbat mulkiga, agar
ular urtasidagi kelishuvga muvofik boshqacha tartib belgilangan bo’lmasa,
teng ulushlarda tegishli bo’ladi.

Xazina u yashirib yer uchastkasi yoki boshqa mol-Tabiiy
resurslarga nisbat mulk egasining roziligisiz kazishma ishlarini olib borgan
yoki boylik kidirgan shaxs tomonidan topilgan takdirda, bu xazina topilgan
yer uchastkasining yoki boshqa mol-Tabiiy resurslarga nisbat mulkning
egasiga topshirilishi shart. Tarix va madaniyat yodgorliklari jumlasiga
kiradigan ashyolardan iborat xazina topilgan takdirda, ular davlat ixtiyoriga
utadi. Birok xazina topilgan yer uchastkasi egasi va xazinani topgan shaxs
xazina kiymatining ellik foizi mikdorida mukofat olishga xakli.

Xazina topish uchun kazishma va kidiruv ishlarini olib borish mexnat yoki
xazina vazifalariga kiradigan shaxslar (masalan, arxeologlar, geologlar)ga
nisbatan yukoridagi koidalar kullanilmaydi (FKning 196-moddasi, 5-bandi).


Tabiiy resurslarga nisbat mulkka nisbatan egalik huquqini vujudga keltiruvchi
xosila usuli deganda, muayyan shaxs tomonidan Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining olinishi dastlabki Tabiiy resurslarga nisbat mulk egasining huquqiga
bog’liq bo’lgan usul nazarda tutiladi. Bu usulda Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining ma’lum ashyoga nisbatan paydo bo’lishi yoki bu ashyoga nisbatan
Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining ilgari ma’lum shaxsga tegishli bo’lishi
bilan bog’liqdir. Shu ma’noda Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining boshqa
shaxsga utishi xakida so’z yuritiladi. Binobarin, xosila usuli buyicha Tabiiy
resurslarga nisbat mulk huquqi vujudga kelganda bu Tabiiy resurslarga nisbat
mulkka nisbatan bo’lgan huquqni bir shaxsdan ikkinchi ishga kuchirilishi
tugrisida so’z boradi. Masalan, olish-sotish shartnomasi to’zilishi yuli bilan
o’zgalarga tegishli ashyoga nisbatan egalik huquqi bir shaxsda, ya’ni sotib
oluvchida paydo bo’ladi.

3. Tabiiy resurslarga nisbat mulk
huquqining asosiy tamoyillari

O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida (36, 53, 54-moddalar), FK
(164, 165, 172, 228, 231-moddalari) va boshqa qonunlarda Tabiiy
resurslarga nisbat mulk huquqining quyidagi asosiy tamoyillari o’z
ifodasini topgan:


1. O’zbekiston Respublikasida Tabiiy resurslarga
nisbat mulk daxlsiz, Tabiiy resurslarga nisbat
mulkdorning Tabiiy resurslarga nisbat mulkiy huquqi
qonun bilan kafolatlanadi va Tabiiy resurslarga nisbat
mulkdor bu huquqlardan faqat qonunda nazarda
tutilgan hollarda va tartibdagina maxrum etilishi
mumkin.

2. Iktisodning samarali amal qilishiga va xalk
farovonligining usishiga yordam beradigan xar
kanday shakldagi Tabiiy resurslarga nisbat mulkchilik
bo’lishiga ruxsat beriladi.

3. Tabiiy resurslarga nisbat mulkchilikning xamma
shakllari ximoya kilinishi qonun bilan kafolatlanadi va
ularning teng rivojlanishiga sharoit yaratib beriladi.

4. Tabiiy resurslarga nisbat mulkdor o’z Tabiiy
resurslarga nisbat mulkiga nisbatan qonunga zid
bo’lmagan xar kanday xatti-xarakatlarni o’z xoxshiga
kura sodir etishga xakli.

5. Tabiiy resurslarga nisbat mulkiy huquqning amalga
oshirilishi atrof-muxitga zarar yetkazmasligi,
fukarolar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va
davlat huquqlarini bo’zmasligi xamda qonun bilan
kuriklanadigan manfaatlarga putur yetmasligi shart.

6. Har kim Tabiiy resurslarga nisbat mulkdor
bo’lishga xaqli.

Foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxati

Karimov I.A. O’zbekiston: milliy isti q lol, i q tisod, siyosat, mafkura .
T.1. -T., 1996y.

Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon xayot-pirovard
maksadimiz . T.8. -T., 2000y.

O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasiga sharxlar. T.,2001yil.

2. Saidov A., Tadjixanov U., Odilqoriyev X. Davlat va huquq
asoslari . T.,"Shark, 2002 yil.

Raxmonkulov R.X. Xususiy Tabiiy resurslarga nisbat mulk va
uning daxlsizligi . T.,2000 yil.

O’ zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi, T.,"O’zbekiston". 2003
yil.

O’zbekiston Respublikasi Tabiiy resurslarga nisbat mulkchilik
tugrisidagi qonuni.

7. O’zbekiston Respublikasi tadbirkorlik tugrisidagi qonuni.

E’TIBORLARINGIZ UCHUN
RAXMAT

Tabiiy resurslarga nisbat mulk huquqining mazmuni

Купить

Похожие документы
Qadimgi Yunoniston davlati va huquqi
Siyosiy huquqlar
Suvdan foydalanuvchilarning huquq va majburiyatlari
Xo‘jalik yurituvchi subyektlarga davlat organlari tomonidan yuridik yordam ko‘rsatish
Yuristning kasbiy etikasi