Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va belgilari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI HUQUQIY FANLAR KAFEDRASI “BIZNES HUQUQI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va belgilari Kurs ishi himoya qilingan sana .___.2025-y. Baho” ” Toshkent – 2025-yil KURS ISHI UCHUN TAQRIZ Fakultet Kafedra Fan “ Ijtimoiy fanlar”“Huquqiy fanlar” “Biznes huquqi” Guruh Talaba familiyasi va ismi-sharifi Kurs ishi mavzusi Kurs ishining tarkibi Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro‘yxati: Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko‘rsatgichi) Kurs ishining ijobiy tomonlari Kurs ishining kamchiliklari Kurs ishiga qo‘yilgan baho Kurs ishiga rahbarning familiyasi va ismi-sharifi, imzosi 2 Mundarija: KIRISH…………………………………………………...........................…..........4 I bob. Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va huquqiy asoslari..................7 1.1 Tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy mohiyati……………..……………....7 1.2 Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy asoslari va ularni tartibga soluvchi hujjatlar……………………………………………………………………………11 1.3 Tadbirkorlik subyektlarining umumiy va xos belgilarining tahlili …………..15 II bob . Tadbirkorlik huquqi subyektlarining turlari va huquqiy maqomi………..19 2.1 Tadbirkorlik subyektlarining tasnifi va ularning huquqiy xususiyatlari……...19 2.2 Yuridik shaxs maqomiga ega va ega bo’lmagan tadbirkorlik huquqi subyektlari…………………………………………………………………….…..22 2.3 Davlat ishtirokidagi tadbirkorlik subyektlari va ularning xususiyatlari………27 Xulosa…………………………………………………………………………….30 Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxati………………………….......32 3 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlatlarda tadbirkorlik faoliyati jamiyatning barqaror taraqqiyoti, bandlikni ta’minlash, innovatsiyalarni joriy etish va xalq farovonligini oshirishda yetakchi o‘rin tutadi. Ayniqsa, bugungi globallashuv va raqobat muhitida xususiy sektor iqtisodiy o‘sishning asosiy lokomotivi sifatida qaralmoqda. Shu bois O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillaridan boshlab tadbirkorlikni rivojlantirish, unga huquqiy, moliyaviy va tashkiliy jihatdan qulay muhit yaratishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. Tadbirkorlik huquqi subyektlari — bu bozor iqtisodiyotida faol ishtirok etuvchi yuridik va jismoniy shaxslar hisoblanadi. Ularning huquqiy maqomi, tashkiliy shakllari, iqtisodiy mustaqilligi va davlat bilan o‘zaro munosabatlari aniq belgilab qo’yilgan qonunchilik bilan tartibga solinadi. Aynan shu sababli tadbirkorlik huquqi subyektlarini ilmiy-huquqiy nuqtayi nazardan o’rganish nafaqat nazariy shuning bilan birgalikda amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bu borada shunday ta’kidlagan: “Biz tadbirkor deganda — jamiyat tayanchi, iqtisodiyotning harakatlantiruvchi kuchini tushunamiz. Shuning uchun ularga imkoniyat yaratish — bu davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib qoladi”. 1 So‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar va tadbirkorlik faoliyatini qo’llab-quvvatlash natijasida mamlakatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining soni jadal ortmoqda. Ushbu kurs ishida tadbirkorlik huquqi subyektlarining nazariy asoslari, ularning huquqiy belgilari, turlari va tashkil etilish shakllari, shuningdek ular bilan bog‘liq me’yoriy- huquqiy hujjatlar chuqur tahlil qilinadi. Ish davomida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari, sohaviy qonunlar va yuridik adabiyotlar asos qilib olingan. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tadbirkorlar bilan uchrashuvdagi nutqidan. // president.uz (https://president.uz/) — 2022-yil 15-iyul. 4 Kurs ishi mavzusni o’rganilganlik darajasi: Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va ularning huquqiy belgilarini o‘rganish masalasi huquqshunos olimlar tomonidan muntazam ravishda tadqiq etilgan. O‘zbekiston Respublikasida bu mavzu A.X. Saidov, X.S. Abduraimov, B.O. Xodiyev, Sh.S. Toshqulov, S.S. G‘ulomov kabi yirik huquqshunoslarning asarlarida keng yoritilgan. Ular tadbirkorlik subyektlarining huquqiy maqomi, ular o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar va tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish jarayonidagi huquqiy tartibga solish masalalarini chuqur tahlil qilganlar.Bundan tashqari, ushbu mavzuga oid masalalar O‘zbekiston Respublikasining amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarida, xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni, “Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonuni hamda boshqa qator qonun hujjatlarida tartibga solingan va keng yoritilgan.Xalqaro miqyosda esa, Rossiya huquqshunoslari – V.V. Laptev, E.A. Sukhanov, A.P. Sergeyev va T.E. Abova kabi mutaxassislar tomonidan tadbirkorlik huquqi va uning subyektlari tushunchasi ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilgan. Kurs ishining asosiy maqsadi: tadbirkorlik huquqi subyektlarining tushunchasi va belgilari mazmun-mohiyatini ochib berish, ularning huquqiy maqomi qonunchilik hujjatlari asosida tahlil qilish, mavjud qonunchilikni tahlil qilish jarayonida ushbu sohalardagi muommolarga va amaliyotga oid muammolarga takliflar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining vaziafalari quyidagilar qilib belgilanadi: • Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasini nazariy jihatdan tahlil qilish; • Ularning huquqiy belgilarini aniqlash; • Subyektlarning turlari va tashkiliy-huquqiy shakllarini o‘rganish; • Mavjud qonunchilik asoslarini ko‘rib chiqish; • O‘zbekiston va xorijiy tajribani solishtirish; 5 • Amaliyotdagi muammolar va ularning huquqiy yechimlariga oid takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti : ushbu subyektlarning turlari, belgilari va ularni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlardir. Kurs ishining obyekti : O’zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan tadbirkorlik subyektlari, tadbirkorlik huquqi munosabatlari tizimida ishtirok etuvchi subyektlarning huquqiy maqomi hisoblanadi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati .Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundan iboratki, unda tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi, ularning huquqiy belgilarini aniqlash va tasniflash nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadbirkorlik subyektlarining o‘ziga xos xususiyatlari va huquqiy maqomi haqidagi nazariy bilimlar tadbirkorlik huquqi institutining rivojlanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, bu ilmiy izlanish tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslarini chuqurroq anglash imkonini beradi va tegishli huquqiy normalarning yanada mukammallashuviga nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Kurs ishining amaliy ahamiyati esa shundaki, unda tadbirkorlik huquqi subyektlarining huquqiy maqomini aniq belgilash, ularning huquq va majburiyatlarini tushunish hamda ularga oid huquqiy munosabatlarni to‘g‘ri tartibga solish masalalari yoritiladi. Tadqiqot natijalari amaliyotda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi shaxslarning huquqlarini himoya qilish, ularning faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish hamda tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi huquqiy nizolarni samarali hal qilishda foydali bo‘lishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi: kirish, 2 bob, 6 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Ushbu ishda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari, normativ-huquqiy hujjatlar hamda zamonaviy ilmiy adabiyotlar asos qilib olindi. 6 I-BOB. Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va huquqiy asoslari 1.1. Tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy mohiyati Tadbirkor lik faoliyati zamonaviy bozor iqtisodiyotini ng asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi.Sohibqiron Amir Temur tadbirkorlik faoliyatini qo’llab-quvatlab va tadbirkorlarni ulug’lab, ularning nafaqat o’zi, balki jamiyat uchun ham katta nafi tegishini, inson doimo faol bolishini ta’kidlab, o’z tuzuklarida “Ishbilarmon, mardlik va shijoat sohibi, azmi qat’iy, tadbirkor va hushyor bir kishi ming-minglab loqayd kishilardan yaxshidir” deb ko'rsatadi. 2 Tadbirkor so’zi ilk marotaba Angliya davlatida paydo bo’lgan ushbu so’z o’sha paytda “mulk egasi” degan ma’noni anglatgan.Tadbirkor va tadbirkorlik kabi tushunchalarni birinchi bo’lib XVII asr oxirida va XVIII asr boshlarida ingliz iqtisodchisi Richard Kantilon qo’llagan.Tadbirkorlik va biznes tushunchalari o’zaro bog’liq tushunchalar, ular bir-birini to’ldiradi. Milliy qonunchilikda bir ma’noni bildiradi. Biznes inglizcha so’z bo’lib, u tadbirkorlik faoliyati yoki boshqacha so’z bilan aytganda, kishilarning foyda olishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyatidir. Tadbirkorlik sohasida biznes foyda beradigan iqtisodiy faoliyat bo’lib, ushbu faoliyat bilan shug'ullanuvchi shaxslar biznesmen sifatida mamlakat iqtisodiyotini mustahkamlashga, yalpi ichki mahsulotning ko’payishiga, aholi farovonligining oshishiga xizmat qiladi . Tadbirkorlik faoliyati tadbirkorlik subyektlari tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan, o’zi tavakkal qilib va o’z mulkiy javobgarligi ostida daromad (foyda) olishga qaratilgan tashabbuskorlik faoliyatidir. 3 Tadbirkorlik huquqi esa ana shu faoliyatni tartibga soladigan huquqiy me’yorlar majmuasini o‘z ichiga oladi. Tadbirkorlik huquqining subyektlari — bu tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi va qonun doirasida huquq hamda majburiyatlarga ega bo‘lgan jismoniy va yuridik shaxslardir. Ular o‘z nomidan shartnomalar tuzishi, 2 Temur tuzuklari// Forschadan A. Sog'uniy va H. Karomatov tarj.; B. Ahmedov tahriri ostida. - T.: Nashriyot-matbaa birlashmasi, 1991. - 15-b. 3 O'zbekiston Respublikasining 2012-yil 2-maydagi "Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to'g'risida"gi 328-son Qonuni (yangi tahriri) 7 mol-mulkka egalik qilishi, davlat va boshqa subyektlar bilan huquqiy munosabatlarga kirishishi mumkin. Tadbirkorlik huquqining boshqa huquq sohalaridan farqi, tadbirkorlik huquqi fuqarolik, ma’muriy, moliya, mehnat va boshga huquq sohalaridan farqlanadi. Avvalo, fuqarolik huquqi mulkiy munosabatlarni hamda mulkiy xarakterda bolmagan shaxsiy munosabatlarni tartibga solish va mustahkamlashga qaratilgan, tadbirkorlik huquqi esa tadbirkorlik subyektlari o’rtasidagi vertikal va gorizontal, bozor sharoitida davlatning iqtisodni tartibga solishga qaratilgan. Tadbirkorlik huquqi subyektlar o’rtasidagi tadbirkorlik munosabatlarini tartibga solsa, mehnat huquqi esa ish beruvchi bilan xodimlarning mehnat shartnomasi asosida munosabatlarini, ichki tartib-qoidalarini, ish rejimini va shunga o’xshash mehnat shartnomasi bilan bog’liq boshqa munosabatlarni tartibga soladi. Ma’muriy huquqning predmeti ma’muriyatning buyruq hamda ijro faoliyati bilan, ya’ni hokimiyat va itoat etish, bir-biriga bo'ysunish sohasidagi faoliyati bilan bog'liq munosabatdir. Bunday munosabat itoat etuvchi quyi organlarga va mansabdor shaxslarga o'z direktivalari orgali ta'sir etish, boshqarish, idora etish kabi hokimiyatni amalga oshirish bilan izohlanadi. Tadbirkorlik munosabatlarida esa ma’muriy bo’ysunish faoliyatlari kam uchraydi. 4 Barcha huquq sohalari kabi tadbirkorlik huquqining ham asosiy va eng muhim prinsiplari O’zbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan asosiy qoidalardir. Ushbu tadbirkorlik huquqiga oid asosiy prinsiplar respublikamizda bozor munosabatlarining rivojlanishida barcha tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy faoliyatini ma'lum bir maqsad sari yo’naltirib, huquqiy tartibga solib turadi. Tadbirkor lik huquqining asosiy prinsiplaridan biri tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy faoliyat erkinligidir. Ushbu prinsip: “Fuqarolar farovonligini oshirishga qaratilgan O’zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi.Davlat bozor munosabatlarini rivolantirish va halol raqobat uchun shart-sharoitlar yaratadi, iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini 4 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024 8 hisobga olgan holda iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini kafolatlaydi” (O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi). Tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish prinsipi. Bu prinsipning mohiyati har bir moddiy tovar ishlab chiqaruvchi, ishlarni bajaruvchi yoki xizmat ko’rsatuvchi tadbirkorlik subyektining iqtisodiy manfaati qonunlarda belgilangan tartibda tegishli organlar orqali himoya qilinadi. Tadbirkorlik munosabatlariga iqtisodiy uslublarni qo’llash asosida davlatning ta’sir etish prinsipi.Ushbu prinsip mamlakatimizning iqtisodiy rivojlanishiga direktiva, buyruq orqali ta’sir etish usulining iqtisodiy usuliga, ya’ni mehnat jamoasining, yakka shaxsning tovar ishlab chiqarish, ish va xizmat ko’rsatish, uning assortimentini kengaytirish va sifatini oshirishda manfaatlarini hisobga olishga qaratilgani bilan izohlanadi. Respublikamizning mustaqil taraqqiyotini belgilovchi asosiy prinsiplaridan biri narxlarni erkinlashtirish va bozor infrastrukturasini shakllantirishdir. Bu, eng avalo, bozorni tovarlar va xizmatlar bilan to’ldirishga qaratilgan iqtisodiy omillardan biri hisoblanadi.Tadbirkorlik huquqining asosiy prinsiplaridan yana biri tovar ishlab chiqaruvchi va xizmat ko’rsatuvchi subyektlarning o’zaro raqobatidir. Bu prinsipning asosiy mazmun va mohiyati shundan iboratki, bozor iqisodiyoti sharoitida kim kam mehnat va xarajat sarf qilib, ko’p va yugori sifatli mahsulot (ish va xizmat) ishlab chiqara olsa, u ijtimoiy hamda iqtisodiy taraqqiyotda imtiyozga ega bo’la oladi. Qonuniylik prinsipi barcha fanlarga doir bolgan umumiy prinsip bo’lsa ham, tadbirkorlik huquqida u bozor munosabatlariga o’tish sharoitida o’ziga xos xususiyatga ega bo’lib, bu prinsip mazmunida tadbirkorlik subyektlarining qonun man etmagan har qanday faoliyat bilan shug’ullanishlari mumkinligi qoidasi yotadi. 5 Ishbilarmonlik biznes yuritish uchun amaliy qulay sharoit tug’dirib berish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni har tomonlama qo’llab-quvvatlash va rag’batlantirish real iqtisodiyotni isloh etishning navbatdagi eng muhim yo’nalishidir. 5 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024 9 Mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.Karimov qayd etganidek , “…Soha rivoji uchun mustahkam qonunchilik va huquqiy baza shakllantirilgani va muntazam takomillashtirilib borilayotgani, biznes uchun imtiyoz va preferensiyalar berish, ishlab chiqarishni texnik va texologik qayta jihozlash hamda modernizatsiya qilish masalalarida davlat tomonidan tizimli ravishda yordam ko’rsatilayotganligini ta’kidlash lozim”. 6 huquqiy munosabatlar doirasi bozor iqtisodiyotining rivojlanib borishi bilan birga borgan sari kengayib boradi. Xususan, tovar ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohasida korxonalar, fermer, dehgon xo’jaliklari, banklar, birjalar va shunga o’shash boshqa subyektlar o’ziga xos maxsus faoliyat ko’rsatadi.Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarining turlari, tadbirkorlik munosabatlarining asosiy qismini tadbirkorlik subyektlarining o’zaro vertikal va gorizontal munosabatlari tashkil etadi. Tadbirkorlik huguqi fanida tadbirkorlik munosabatl ari asosan uch guruhga ajratiladi. Tadbirkorl ik munosabatlarining birinchi guruhi bevosita mahsulot ishlab chigarish, ish bajarish, xizmat ko’rsatish bilan bog’liq tadbirkorlik faoliyatidir. Tadbirkorl ik munosabatlarining ikkinchi guruhi tadbirkorlik subyektlarining boshqa subyektlar, davlat organlari bilan bog’liqligidan, shuningdek, tadbirkorlik faoliyatiga rahbarlik qilish va boshqarishdan kelib chiqadi.Tadbirkorlik munosabatlarining ichki munosabatlari esa har bir korxonaning, birlashmaning ishlab chiqarish tuzilmalari o’rtasidagi ichki munosabatlari shaklida namoyon bo’ladi. Tadbirkorlik huquiy munosabatlar elementlari shu munosabat subyektlari, obyektlari va uning mazmunidan iborat bo’ladi. Tadbirkorlik faoliyati ma’lum subyektlar tomonidan amalga oshiriladi. “Tadbirkorlik faoliyati subyektlari belgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslardir”. 7 6 Karimov I.A. “O’zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorllikning roli va ahamiyati” xalqaro konferensiyadagi ma’ruza// Xalq so’zi.-2012.15-sentabr. 7 O’zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risisda”gi Qonuni(yangi tahriri)ning 4-moddasi. 10 1.2 Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy asoslari va ularni tartibga soluvchi hujjatlar Tadbirkorlik subyektlari o‘z faoliyatini amalga oshirishda muayyan huquqiy asoslarga tayangan holda ish olib boradi. Ularning huquqiy maqomini belgilash, faoliyat yuritish tartibi va ular o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga solish uchun maxsus normativ-huquqiy hujjatlar majmui mavjud. Ushbu huquqiy asoslar tadbirkorlik subyektlarining huquq va majburiyatlarini belgilab berish, ularning huquqiy maqomini himoya qilish va tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Tadbirkorlik huquqining manbayi tadbirkorlik subyektlari o’rtasida vujudga keladigan tadbirkorlik faoliyatiga oid munosabatlarni huquiy tartibga soluvchi vakolatli davlat organlari tomonidan qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlardir. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, qonunlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmon, qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat qo’mitalari va idoralarining normativ hujjatlari, mahally davlat hokimiyati organlarining qarorlari.O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumi qarorlari, tadbirkorlik qonunchiligin ing rivojlanish bosqichlari va kodifikatsiyalashtirish masalalari haqidagi fikrlari.O’zbekiston Respublikasidagi huquq tizimining manbayi vakolatli organlar tomonidan belgilangan tartibda qabul qilinadigan qonunlar va boshqa qonunosti hujjatlardir. O’zbekist on Respublikasining Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi tadbirkorlik faoliyatini olib borishning kafolati sifatida muhim ahamiyatga ega. Jumladan: 1.Davlat qulay investitsiyaviy va ishbilarmonlik muhitini ta'minlaydi. 2.Tadbirkorlar qonunchilikka muvofiq har qanday faoliyatni amalga oshirishga va o’z faoliyati yo’nalishlarini mustaqil ravishda tanlashga haqli. 3. O’zbekiston Respublikasi hududida iqtisodiy makon birligi, tovarlar, xizmatlar, mehnat resurslari va moliyaviy mablag'larning erkin harakatlanishi kafolatlanadi. 11 Shuningdek,tadbirkorlik subyektlari xususiy mulkining boshqa mulk shakllari bilan bir qatorda davlat himoyasida bo’lishi, mulkdor mulkiga o’z xohishicha egalik qilishi, undan foydalanishi va tasarruf etishi, yer, yerosti boyliklari, suv, o’simlik, hayvonot dunyosi va boshqa tabiiy zaxiralarning umummilliy boylik bo’lishi kabi normalar Konstitutsiyada belgilangan. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ham muhim ahamiyatga ega. U mulk huquqi, majburiyat huquqi, mahsulot yetkazib berish, kontraktatsiya, mulk ijarasi, lizing, pudrat, quri-lish pudrati, tashish, kredit, hisob-kitob va shunga o'shash tadbirkorlik subyektlari ishtirokida tuziladigan shartnomalarga oid qoidalarni o’zida birlashtirib, bevosita tadbirkorlik huquqiga oid manba hisoblanadi. Tadbirkorlik subyektlarining faoliyat olib borishiga xizmat qiluvchi va huquqlarini himoya qilishga qaratilgan “Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida”gi, “Ijara to’g’risida”gi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi, “Rieltorlik faoliyati to’g’risida”gi, “Raqobat to’g’risida”gi, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to’g’risida”gi va boshqa qonunlar qabul qilingan. Tadbirkorlik subyektlarining tashkil etilishi va huquiy holati “Mas’uliyati cheklangan hamda qo’shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to’g’risida”gi, “Bank va banklar faoliyati to’g’risida”gi, “Fermer xo’jaligi to’g’risida”gi, “Dehqon xo’jaligi to’g’risida”gi, “Oilaviy tadbirkorlik to’g’risida”gi, “Tadbirkorlik faoliyati sohasidagi ruxsat berish tartib-taomillari to’g’risida”gi va boshqa qonunlarda mustahkamlangan. 8 Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy asoslari quyidagi asosiy normativ- huquqiy hujjatlar orqali belgilanadi: -O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Konstitutsiya iqtisodiy faoliyat va tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillarini belgilaydi. 41-modda esa har bir shaxsning mulkdor bo‘lish huquqini kafolatlaydi va tadbirkorlik faoliyatining erkinligi ta’minlanadi. Shu asosda har bir fuqaro va yuridik shaxs erkin tadbirkorlik bilan shug‘ullanish huquqiga ega. -O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 8 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024 12 Fuqarolik kodeksi (1996-yil 29-avgustda qabul qilingan) tadbirkorlik faoliyatining asosiy huquqiy me’yorlarini belgilaydi. Kodeksda xususiy mulk, shartnoma erkinligi, tadbirkorlik faoliyatining erkinligi va uning huquqiy kafolatlari asosiy prinsiplar sifatida ko‘rsatilgan. Kodeksda yuridik va jismoniy shaxslarning huquqiy maqomi, shartnoma tuzish qoidalari, mol-mulkka egalik qilish huquqi va fuqarolik huquqiy munosabatlarining boshqa muhim jihatlari belgilangan. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun Mazkur qonunda tadbirkorlik subyektlarining faoliyati erkinligi va ularni himoya qilish kafolatlari belgilangan. Qonunda tadbirkorlarning davlat organlari tomonidan asossiz aralashuvdan himoya qilinishi, ularning huquqlari va manfaatlarini ta’minlash mexanizmlari ko‘rsatib o‘tilgan. -“Yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va hisobga qo‘yish to‘g‘risida”gi Qonun. Bu qonunga ko‘ra, yuridik shaxslar o‘z faoliyatini qonuniy asosda amalga oshirishi uchun majburiy tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tishi kerak. Ro‘yxatdan o‘tish tartibi, hujjat topshirish talablari va yuridik shaxs maqomini olish bilan bog‘liq boshqa masalalar ushbu qonun bilan tartibga solinadi. -O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi Tadbirkorlik faoliyatining ajralmas qismi sifatida soliq munosabatlari mavjud. Soliq kodeksida tadbirkorlik subyektlarining soliqqa oid majburiyatlari, soliq turlari, soliq imtiyozlari va soliq yuki bo‘yicha normalar belgilangan. Har bir tadbirkor o‘z daromadlaridan va faoliyatidan belgilangan tartibda soliq to‘lashi shart. -Prezident farmonlari va Hukumat qarorlari Tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga oid ayrim aniq sohalarni tartibga soluvchi huquqiy normalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Mahkamasi qarorlari orqali ham belgilanadi. Masalan, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash, davlat-xususiy sheriklik asoslarini rivojlantirish va investitsiya muhiti yaxshilashga oid hujjatlar tadbirkorlik subyektlari uchun muhim ahamiyatga ega. Tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq munosabatlarda O’zbekiston Respublikasi Oliy 13 Sudi Plenumi qarorlari o’ziga xos o’ringa ega. Ular tadbirkorlik huquqi uchun manba bo’lmasada, qonunlar va boshqa qonunosti hujjatlarni iqtisodiy sudlari tomonidan to’g’ri qo’llashda, iqtisodiy nizolarini tez va to’g’ri hal etishda sudlarga tushuntirishlar berib, muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, xalqaro huquq normalari, xususan, O‘zbekiston Respublikasining xalqaro bitimlari ham ayrim hollarda tadbirkorlik faoliyati subyektlari uchun huquqiy asos sifatida xizmat qiladi. Bu bitimlar orqali xorijiy investitsiyalar kafolatlanadi va mahalliy tadbirkorlar uchun xalqaro savdo imkoniyatlari kengayadi. Xorijiy tajriba: AQSh huquq tizimi ko’plab manbalarga ega.Ko’pincha, bu manbalar birlamchi yoki ikkinchi darajali deb tasniflanadi. Huquqning birlamchi manbalari yoki uni belgilovchi manbalar: qonun hujjatlariga quyidagilar kiradi: AQSh Konstitutsiyasi va turli shtatlar konstitutsiyalari. Kongress tomonidan qabul qilingan qonunlar, shtat qonun chiqaruvchi organlari yoki mahalliy boshqaruv organlari qonunlari. Ma’muriy idoralar tomonidan qabul qilingan nizomlar, misol uchun Federal savdo komissiyasi nizomlari. Sud amaliyoti va Ommaviy huquq doktrinalari. Xulosa qilib aytganda,tadbirkorlik subyektlarining huquqiy asoslari keng va mukammal tizimni tashkil etadi. Bu tizim subyektlarning huquq va majburiyatlarini aniq belgilab, ularning faoliyatini qonuniy asosda amalga oshirish imkonini beradi. Shuningdek, normativ-huquqiy asoslarning mavjudligi tadbirkorlik subyektlari uchun huquqiy barqarorlik va iqtisodiy erkinlik kafolatlaydi, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. 9 9 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024 14 1.3 Tadbirkorlik subyektlarining umumiy va xos belgilarining tahlili “Halol tadbirkor doimo davlat himoyasida,mening himoyamda.” Shavkat Mirziyoyev Tadbirkorlik subyektlari tushunchasi va maqomini aniqlash uchun, avvalambor, "huquq subyekti" va "fuqarolik huquqi subyekti" tushunchalarining mohiyatini chuqur anglab olish lozim bo'ladi. Huquq subyekti keng huquqiy kategoriya hisoblanib, uning tarkibiga amaldagi qonun hujjatlariga binoan huquq va majburiyatlarga ega bo’lgan ijtimoiy munosabatlarning barcha ishtirokchilari kiradi. O’z navbatida, har bir huquq tarmog'ining o'z subyektlari (davlat huquqida saylovchilar va saylanuvchilar, mehnat huquqida ish beruvchi va xodim, moliya huquqida soliq to’lovchi va soliq organi hamda boshqalar) bo’lganidek, tadbirkorlik huquqining ham o’z subyektlari bor. Tadbirkorlik huquqining subyektlari tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga vakolatli bo’lgan subyektlardir. Jismoniy va yuridik shaxslar fuqarolik-huquqiy munosabatlarda tadbirkor sifatida, shuningdek, bunday maqomga ega bo’lmasdan ham ishtirok etishlari mumkin. Shuning uchun fuqarolik huquqi subyektlari bir vaqtning o’zida tadbirkorlik huquqi subyektlari mumkin. Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarda subyekt har doim tavakkal qilib, o’z javobgarligini zimmasiga olib, foyda olishni maqsad qilgan holda faoliyat yuritadi. 10 “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi 2012-yil 2-maydagi O’RQ-328- son yangi tahrirdagi Qonunning 4-moddasiga muvofiq, tadbirkorlik faoliyati subyektlari (tadbirkorlik subyektlari) belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslardir. Biroq davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, shuningdek, tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishi qonun hujjatlarida man etilgan boshqa shaxslar tadbirkorlik faoliyati subyektlari bo’lishi mumkin emas. “Davlat fuqarolik xizmati to’g’risida”gi Qonunga muvofiq, davlat fuqarolik xizmati xodimiga: 10 Tadbirkorlik (Biznes ) huquqi darslik Toshkent Davlat Yuridik Universiteti TOSHKENT-2019 15 tadbirkorlik faoliyati bilan shug'ullanishga; tadbirkorlik faoliyati subyektlarini tashkil etishga, ularning muassisi (ishtirokchisi) bolishga, tadbirkorlik faoliyati subyektida tashkiliy-boshqaruv, ma’muriy-xo’jalik vazifalarini bajarish taqiqlandi. Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan buyon davlatimiz tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning yangi ichki mahsulot ishlab chiqarishda nafaqat hal qiluvchi mavqe egallashi, balki uning aholi farovonligi va daromadlarini orttirishda, ishsizlik muammosini yechishda ham muhim omilga aylantirishga erishish yo’lida ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda. Quyidagi mansabdor shaxslarga tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish taqiqlanadi: - davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining, huquqni muhofaza qilish organlarining xodimlariga; davlat banklari rahbarlari va ularning o'rinbosarlariga, xizmat yuzasidan pul belgilariga va pul (bank) hujjatlariga bevosita aloqasi bolgan mansabdor shaxslarga; davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlari rahbarlariga va ularning bank hujjatlariga imzo qo'yish huquqiga ega bo'lgan o'rinbosarlariga; davlat ta'minot va savdo-sotiq korxonalari va tashkilotlarining rahbar xodimlariga; tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog'liq masalalarni hal gilish yoki bunday faoliyatni nazorat gilish vazifasiga kiruvchi davlat organlarining rahbar xodimlari va mutaxassislariga. 4-modda. Tadbirkorlik faoliyati subyektlari Tadbirkorlik faoliyati subyektlari (tadbirkorlik subyektlari) belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslardir. Davlat organlari (qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno), ularning mansabdor shaxslari, shuningdek tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishi qonunchilikda man etilgan boshqa shaxslar tadbirkorlik faoliyati 16 subyektlari bo‘lishi mumkin emas. 11 Shaxsning foyda ko’rish maqsadida tavakkal qilib tovar ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko’rsatish) bilan shug’ullanish ixtisoslashgan faoliyatga aylangan taqdirdagina bunday faoliyatning ishtirokchilarini tadbirkor deb hisoblash mumkin. Agar fuqaro bunday harakatlarni alohida hollardagina (vaqti-vaqti bilan) foyda ko’rishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ymay amalga oshirgan taqdirda, masalan, o’zidagi ortiqcha qishloq xo’jalik mahsulotlarini yoki keraksiz bo’lgan boshqa ashyolarni sotishi yoki ishlarni bajarib berish uchun shartlashib va u bajarilganligi uchun haq olinadigan bo’lsa, bunday faoliyatni tadbirkorlik faoliyati deb bo’lmaydi, chunki bu kabi munosabatlar fuqarolik huqunqi normalari bilan tartibga solinadi Shuningdek, bank muassasalariga foiz olish maqsadida jamg’arma qo’ygan fuqarolar, qimmatli qog’ozlar sotib olgan shaxslar ham tadbirkor hisoblanmaydi. Tadbirkorlik huquqi subyektiga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi, o’zining mulkiga, tadbirkorlik huquq va majburiyatlariga ega bo’lgan, o’z faoliyati yuzasidan mustaqil da’vogar va javobgar bo’la oladigan va o’zining huquqlarini himoya qilish uchun sudga murojaat qila oladigan (yuridik shaxs maqomini olgan), turli mulk shakllariga mansub korxona va ularning tuzilmalari hamda yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi - yakka tadbirkor maqomiga ega bo’lgan fuqarolar, shuningdek, tadbirkorlik huquiy munosabatlarda ishtirok etayotgan davlat va uning vakolatli idoralari hisoblanadi.Tadbirkorlik subyektlari huquqiy jihatdan turli shakllarda namoyon bo‘lsada, ularning barchasiga xos bo‘lgan umumiy belgilar mavjud. Shu bilan birga, har bir subyekt turiga xos o‘ziga xos belgilari ham bo‘lib, ular subyektlarning tashkiliy-huquqiy shakliga, faoliyat ko‘lamiga va javobgarlik darajasiga qarab farqlanadi. Tadbirkorlik subyektlari qanday shaklda bo‘lmasin, ular quyidagi umumiy belgilarga ega: Mustaqillik; Tadbirkorlik subyektlari o‘z faoliyatini mustaqil ravishda rejalashtiradilar, tashkil etadilar va boshqaradilar. Tavakkalchilik; Tadbirkorlik subyektlari har doim o‘z faoliyati natijasida 11 http://lex.uz//Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risidagi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.05.2012 yildagi O‘RQ-328-son 17 muvaffaqiyatga erishish yoki zarar ko‘rish xavfi ostida ishlaydilar. Bu iqtisodiy erkinlik va xavf bir-birini to‘ldiruvchi asosiy xususiyatlardir. Moliyaviy va mulkiy mustaqillik; Tadbirkorlik subyektlari o‘zlarining mulkiga ega bo‘ladilar va bu mulk asosida o‘z majburiyatlarini bajaradilar. Ular o‘z mol-mulklariga egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqiga ega. Huquqiy javobgarlik; Har bir tadbirkorlik subyekti o‘zining faoliyati natijasida yuzaga keladigan majburiyatlar uchun qonun oldida javob beradi. Yuridik shaxslar o‘z mulki bilan, yakka tartibdagi tadbirkorlar esa shaxsiy mol- mulki bilan javobgar bo‘lishlari mumkin. Qonunchilikka rioya qilish majburiyati; Tadbirkorlik subyektlari o‘z faoliyatlarini O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi asosida yuritishlari shart. Tijorat maqsad; Tadbirkorlik subyektlarining asosiy maqsadi foyda olish hisoblanadi. Bu foyda subyektlarning iqtisodiy barqarorligini va ularning rivojlanishini ta’minlaydi. Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan buyon davlatimiz tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning yangi ichki mahsulot ishlab chiqarishda nafaqat hal qiluvchi mavqe egallashi, balki uning aholi farovonligi va daromadlarini orttirishda, ishsizlik muammosini yechishda ham muhim omilga aylantirishga erishish yo’lida ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda. 18 II bob . Tadbirkorlik huquqi subyektlarining turlari va huquqiy maqomi 2.1 Tadbirkorlik subyektlarining tasnifi va ularning huquqiy xususiyatlari Tadbirkorlik subyektlari O‘zbekiston Respublikasinin g amaldagi qonunchiligi asosida ularning tashkil etilish shakli, egalik turi, faoliyat hajmi va boshqaruv uslublariga ko‘ra tasniflanadi. Bu tasnif ularning huquqiy maqomini aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, subyektning javobgarlik darajasi, soliq majburiyatlari va boshqa huquqiy munosabatlari ana shu asosda belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda tadbirkorlik subyektlari quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: 1. Yakka tartibdagi tadbirkorlar 2. Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) 3. Aksiyadorlik jamiyatlari (AJ) 4. Xorijiy va qo‘shma korxonalar Tadbirkorlik faoliyati subyektlari turli xil asoslarga ko’ra tasniflanadi. Masalan, tashkiliy-huquqiy shakliga ko’ra, yollab ishlatayotgan ishchi-xodimlar soniga ko’ra, tadbirkorlik faoliyatining turiga ko’ra, tadbirkorlik faoliyatini yakka o’zi yoki jamoa bo’lib amalga oshirishiga qarab ham tasniflash mumkin.Shu bilan birga, tadbirkorlik huquqi subyektlarini bir necha turlarga ajratish mumkin. Subyektlarni turkumlash ularning mulkchilik shakli (masalan, fuqarolarning xususiy mulki, jamoa mulki yoki davlat mulkiga asoslangan), vakolatlari (ya’ni bevosita tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi korxonalar yoki boshqaruvni amalga oshiruvchi subyektlar kabi), shaxslar (jismoniy shaxslar va yuridik shaxslar) hamda faoliyat turi (tijoratchi va notijorat tashkilotlar)ga qarab belgilanadi.Shu o’rinda tadbirkorlik faoliyati subyektlarini faoliyat maqsadiga (turiga) qarab tijoratchi tashkilot va tijoratchi bo’lmagan tashkilotga ajratilgan ikki turiga tushuncha berib o’tsak. Tijoratchi tashkilot bu foyda olishni o’z faoliyatining asosiy maqsadi qilib qo’ygan subyekt (xususiy korxonalar, xo’jalik jamiyatlari, shirkatlari) bo’lib, 19 tijoratchi tashkilotlarning huquqiy holatlari FK va boshqa qonun hujjatlarida belgilab qo’yilgan. Tijoratchi bo’lmagan tadbirkorlik faoliyati subyektlari o’z oldiga muayyan maqsadni ko’zlagan holda harakat qilib, foyda ko’rishni ko’zlamaydi. Bunday subyektlarga jamoat birlashmasi, ijtimoiy fond va mulkdor tomonidan moliyaviy ta’minlab turiladigan muassasa va boshqalar kiradi. Jismoniy shaxslarning tadbirkorlik faoliyati O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq jismoniy shaxslarga tadbirkorlik maqomiga ega bo’lish imkoniyati berilib, ular ham tadbirkorlik huquqining subyektlari doirasiga kiritilgan. Jumladan, Fuqarolik kodeksining 24-moddasiga asosan fuqaro yakka tartibdagi tadbirkor sifatida davlat ro’yxatidan o’tkazilgan paytdan boshlab tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishga haqli. Yakka tartibdagi tadbirkor. 2012- yil 2-mayda qabul qilingan “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi yangi tahirdagi qonunda tadbirkorlik faoliyati subyektlari doirasi kengaytirilib, ular kichik tadbirkorlik subyektlari shaklida, jumladan, yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar ham kichik tadbirkorlik subyekti sifatida mastahkamlandi. Qonunga binoan har qanday fuqaro ham tadbirkor shaxs hisoblanmaydi, balki faqat belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tib tadbirkor maqomini olgan fuqarolargina e’tirof etilishi mumkin. Yakka tartibdagi tadbirkor. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi qonunda tadbirkorlik faoliyati subyektlari doirasi kengaytirilib, ular kichik tadbirkorlik subyektlari shaklida, jumladan, yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar ham kichik tadbirkorlik subyekti sifatida mustahkamlandi. Qonunga binoan, har qanday fuqaro ham tadbirkor shaxs hisoblanmaydi, balki faqat belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tib tadbirkor maqomini olgan fuqarolargina e’tirof etilishi mumkin. Yakka tartibdagi tadbirkorlik jismoniy shaxs (yakka tartibdagi tadbirkor) tomonidan tadbirkorlik faoliyatini yuridik shaxs tashkil etmagan holda amalga oshirishdir.Yakka tartibdagi tadbirkorlik yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan mustaqil, mulk huquqi asosida o’ziga tegishli bo’lgan mol-mulk negizida, 20 shuningdek, mol-mulkka egalik qilish va (yoki) undan foydalanishga yo’l qo’yadigan o’zga ashyoviy huquq asosida amalga oshiriladi. Yakka tartibdagi tadbirkor O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda xodimlarni yollashga haqli. 12 Demak, yuridik shaxs tashkil etmagan holda tadbirkorlik faoliyati subyektlarining shakllari qonunda quyidagi tarzda mustahkamlangan: • yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan xodimlarni yollash huquqi asosida, mulk huquqi asosida o’ziga tegishli bo’lgan mol-mulk negizida, shuningdek, mol- mulkka egalik qilish va (yoki) undan foydalanishga yo’1 qo’yadigan o’zga ashyoviy huquq tufayli o’ziga tegishli bo’lgan mol-mulk negizida mustaqil ravishda amalga oshiriladigan yakka tartibdagi tadbirkorlik; • er-xotinning umumiy mol-mulki negizida ular tomonidan amalga oshiriladigan oilaviy tadbirkorlik; ikki yoki undan ortiq yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan foyda olish yoki qonunga zid bo’lmagan boshqa maqsadga erishish uchun o’z hissalarini qo’shish va yuridik shaxs tuzmasdan birgalikda ish qilish majburiyatini olgan oddiy shirkat; yuridik shaxs tashkil etmagan holda dehgon xo’jaligini yuritish.Yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish (davlat ro’yxatidan o’tishi) uchun shaxs 18 yoshga to’lgan bo’lishi lozim. Yakka tartibdagi tadbirkor: -besh nafargacha xodimlarni yollash, -elektron tartibda DSI ro’yxatga qo’yish, -Yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan mehnat daftarchasi yuritilmaydi, 13 Tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar Tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslarni quyidagi asosiy mezonlarga qarab tasniflash mumkin: qo'shgan ulushiga qarab (mas’uliyati cheklangan jamiyat, qo’shimcha masuliyatli jamiyat, aksiyadorlik jamiyati); 12 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 22-noyabrdagi 707-son qarori bilan tasdiqlangan “Yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan yollangan xodimlarni davlat soliq xizmati organlarida hisobga qo’yish tartibi to’g’risida”gi nizomi. 13 Tadbirkorlik (Biznes ) huquqi darslik Toshkent Davlat Yuridik Universiteti TOSHKENT-2019 21 tadbirkorlik faoliyatida ishtirok etishiga qarab (to’liq va kommandit ishtirokchilik); o’z mehnati bilan shaxsan ishtirok etishiga ko’ra (ishlab chiqarish kooperativi, dehqon xo’jaligi); boshqaruvda ishtirok etishiga ko’ra (xususiy korxona, fermer xo’jaliklari). 2.2Yuridik shaxs maqomiga ega va ega bo’lmagan tadbirkorlik huquqi subyektlari Tadbirkorlik subyektlarini tasniflashda ularga yuridik shaxs maqomi berilishi yoki berilmasligi muhim omillardan biridir. Bu mezon subyektning huquqiy maqomini, mulkiy javobgarligini, huquq va majburiyatlarini aniqlab beradi. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi va “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi ushbu farqlarni aniq belgilaydi. Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan subyektlar Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan tadbirkorlik subyektlari — bu davlat ro‘yxatidan o‘tgan, alohida ustav (ta’sis) hujjatlariga ega, mustaqil balansga ega bo‘lgan va o‘z nomidan mulkiy va nomulkiy huquqlarga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan tashkilotlardir. Bunday subyektlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) — eng keng tarqalgan shakllardan biri bo‘lib, ishtirokchilarning javobgarligi ularning qo‘shgan ulushi miqdorida cheklanadi. • Aksiyadorlik jamiyatlari (AJ) — yirik tadbirkorlik subyektlari bo‘lib, ustav fondi aksiyalar asosida shakllantiriladi. • Shirkatlar (masalan, oddiy yoki ishonchli) — bir nechta shaxslar tomonidan tashkil etilib, foyda va zararlar ulushlar asosida taqsimlanadi. • Kooperativlar va davlat korxonalari ham yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lishi mumkin. Ularning huquqiy maqomi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va 22 “Mas’uliyati cheklangan hamda qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi Qonun asosida belgilanadi. Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan subyektlar o‘z majburiyatlari bo‘yicha javobgarlikni tashkilot mulki doirasida amalga oshiradi. Bu ularning asosiy afzalliklaridan biri bo‘lib, tashkilotchilar shaxsiy mol-mulki bilan javob bermaydilar. Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan subyektlar Yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan tadbirkorlik subyektlari — bu asosan yakka tartibdagi tadbirkorlar va oilaviy tadbirkorlardir. Ular alohida ustav hujjatiga ega emas, lekin davlat ro‘yxatidan o‘tish orqali qonuniy faoliyat yuritish huquqini oladilar.Yakka tartibdagi tadbirkorlik O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va “Yakka tartibdagi tadbirkorlik to‘g‘risida”gi qonun bilan tartibga solinadi. Ular soddalashtirilgan soliq tizimidan foydalanish huquqiga ega, bu esa ularning byurokratik yukini kamaytiradi. Lekin ular o‘z faoliyati natijasida yuzaga kelgan zararlar yoki majburiyatlar uchun shaxsiy mol-mulki bilan javobgardirlar. Oilaviy tadbirkorlik — bir oilaning a’zolari tomonidan amalga oshiriladigan tadbirkorlik shakli bo‘lib, u ham yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmasligi mumkin. Bunda ishchilar faqat qarindoshlar bo‘lishi mumkin, bu esa mehnat shartnomasi talablarini yengillashtiradi. Amaliy farqlar va huquqiy oqibatlar; Yuridik shaxs maqomi faoliyat yuritish doirasini kengaytirish, kredit olish imkoniyatlarini oshirish, investorlar jalb etish va boshqa yuridik operatsiyalarni amalga oshirishda qulaylik yaratadi. Misol uchun, MChJ yirik kontraktlar tuzishda ko‘proq ishonch uyg‘otadi, aksincha yakka tartibdagi tadbirkorlar kichik ko‘lamdagi xizmatlar va mahsulotlar bilan cheklanishi mumkin. Biroq yuridik shaxs maqomi bilan bog‘liq bo‘lgan soliq, hisob-kitob va hisobot topshirish talablari murakkabroq bo‘lishi mumkin. Yakka tartibdagi tadbirkorlar esa bu borada soddalashtirilgan tartibda faoliyat yuritadilar. Mas’uliyati cheklangan va qo’shimcha mas’uliyatli jamiyatlar; Hozirgi davrda mamlakatimizda keng targalgan tadbirkorlik subyektlaridan biri tashkiliy- huquqiy shakli mas’uliyati cheklangan jamiyat shaklida tashkil etilayotgan yuridik 23 shaxslardir.Mas’uliyati cheklangan jamiyat - bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta’sis etilgan, ustav fondi (ustav kapitali) ta’sis hujjatlari bilan belgilab qo’yilgan miqdorlardagi ulushlarga bo’lingan jamiyat. Mas’uliyati cheklangan jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo’yicha javobgar bo’lmaydi va jamiyat faoliyati bilan bog’liq zarar uchun o’zlari qo’shgan hissalar qiymati doirasida javobgar bo’ladi (“Mas’uliyati cheklangan hamda qo’shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to’g’risida”gi Qonun).Mas’uliyati cheklangan jamiyat hozirda eng ko’p tarqalgan tashkiliy-huquiy shakldagi tadbirkorlik subyekti hisoblanadi. Nima uchun tadbirkorlar aynan ushbu yuridik shaxs shaklini tanlashyapti? Avvalambor, mas’uliyati cheklangan jamiyatda: jamiyat muassislarning majburiyatlari bo’yicha javobgar emas; jamiyatning o’z hissasini to’la qo’shmagan ishtirokchilari jamiyat majburiyatlari bo’yicha har bir ishtirokchi hissasining to’lanmagan qismining qiymati doirasida solidar javobgar bo’ladi. Mazkur qoidaga ko’ra, kreditorlar o’z hissasini to’liq qo’shmagan ishtirokchilardan ustav fondiga qo’yilmagan miqdordagi ulushini talab qilishga haqli. Mas’uliyati cheklangan jamiyat ishtirokchilarining soni ellik nafardan ortib ketmasligi lozim. Aksiyadorli k jamiyatlari; Aksiyadorlik jamiyatlarining faoliyati “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida”gi Qonun bilan tartibga solinadi. Unda aksiyadorlik jamiyati to’g’risidagi umumiy qoidalar, aksiyadorlik jamiyatini tashkil etish, ustav fondi (ustav kapitali), jamiyatning aksiyalari, korporativ obligatsiyalari va boshqa qimmatli qog’ozlari, jamiyatning sof aktivlari, aksiyalar va qimmatli qog’ozlarni tarqatish hamda joylashtirish, aksiyadorlar reyestri va aksiyalarni saqlash, dividendlar, aksiyadorlik jamiyatini boshqaruvchi organlari, jamiyatning yirik bitimlar tuzishi, uni qayta tashkil etish va tugatish, hisob- kitob va jamiyat faoliyatini nazorat qilish masalalari huquqiy tartibga solindi.Aksiyadorlik jamiyati - ustav fondi (ustav kapitali) aksiyadorlarning aksiyadorlik jamiyatiga nisbatan huquqlarini tasdiqlovchi muayyan miqdordagi aksiyalarga taqsimlangan tijorat tashkiloti (“Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya gilish to’g’risida”gi Qonun). 24 Aksiyadorlik jamiyatining asosiy ustunligi uning yirik ishlab chiqarishni tashkil etishdagi roli va shu asosdagi faoliyatining barqarorligidadir. Shu’ba va qaram jamiyatlar; Jamiyat yuridik shaxs huquqini olgan shu’ba va qaram xo’jalik jamiyatlariga ega bo’lishi mumkin.Shu’ba xo’jalik jamiyati o’zining asosiy jamiyati qarzlari yuzasidan javobgar bo’lmaydi. Shu’ba xo’jalik jamiyati o’z mulkida o’zining asosiy jamiyati (shirkati) ustav fondi (ustav kapitali)dagi ulushga ega bo’lishga haqli emas. Ushbu qismda belgilangan taqiq kuchga kirguniga qadar o’z asosiy jamiyati (shirkati) ustav fondi (ustav kapitali)dagi ulushni olgan shu’ba xo’jalik jamiyati o’zining asosiy jamiyati (shirkati) ishtirokchilari yoki aksiyadorlari umumiy yi’ilishida ovoz berishga haqli emas. 14 Shu’ba xo’jalik jamiyati asosiy jamiyatning aybi bilan nochor (bankrot) bo’lib qolgan hollarda asosiy jamiyat shu’ba xo’jalik jamiyatining qarzlari yuzasidan subsidiar javobgar bo’ladi. Asosiy jamiyat shu’ba xo’jalik jamiyatining muayyan harakatlarni amalga oshirish oqibatida nochor (bankrot) bolib qolishini oldindan bilib, yuqorida aytilgan o’z huquqlari va (yoki) imkoniyatidan shu’ba xo’jalik jamiyatining shunday harakatlarni amalga oshirishini ko’zlab foydalangan hollardagina shu’ba xo’jalik jamiyatining nochorligi (bankrotligi) asosiy jamiyatning aybi bilan yuz bergan deb hisoblanadi. Shu’ba xo’jalik jamiyati aksiyadorlari asosiy jamiyatdan uning aybi bilan shu’ba xo’jalik jamiyatiga keltirilgan ziyonni to’lashni talab qilishga haqli. To’liq shirkat ishtirokchilari javobgarligining solidar xususiyati shundan iboratki, bunda shirkatning kreditori mulkiy talabni shirkat ishtirokchilarining barchasiga yoki ularning istalgan biriga qo’yishi mumkin. To’liq shirkatning ishlarini boshqarish barcha ishtirokchilarning o’zaro kelishuviga muvofiq amalga oshiriladi. Shirkatning ta’sis shartnomasida boshqa qoida nazarda tutilgan bolmasa, shirkat faoliyati bilan bog’liq masalalarni hal etishda har bir ishtirokchi bitta ovozga ega bo’ladi, ya’ni ishtirokchilar ustav kapitaliga qancha hissa qo’shganligidan qat’i nazar, ular boshqaruvda tengdir. Shirkatning ishtirokchisi undan o’z erki bilan 14 Fuqarolik kodeksining 67-moddasi - O'zbekiston Respublikasining 2018-yil 9-yanvardagi O'RQ-459-son Qonuniga asosan uchinchi qism bilan to'ldirilgan. Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi. 10.01.2018. 03/18/459/0536-son. 25 chiqib ketishi mumkin. Kommandit shirkat o’zining huquqiy xususiyatlari bilan ham to’liq shirkatga, ham xo’jalik jamiyatlariga o’shab ketadi. Shuning uchun uni to’liq shirkat bilan xo’jalik jamiyati oralig’idagi yuridik shaxs desa ham bo’ladi. Shuning uchun ham to’liq sheriklar bilan bog’liq munosabatlar to’liq shirkatga oid normalar bilan tartibga solinadi. Kommandit shirkatni ham to’liq shirkat kabi ishtirokchilarning soni uncha ko’p bo’lmagan tijorat tashkilotlariga o’xshatish mumkin. Bunda ishtirokchilarning eng kam miqdori ikki shaxs (bitta to’liq sherik, bitta kommanditchi)dan iborat, eng ko’p miqdori esa qonun bilan cheklanmagan. Kommandit shirkatdagi to’liq sheriklar to’liq shirkatdagidek shirkatning nomidan xo’jalik faoliyatini amalga oshiradi. Hozirda yurtimizda ko’pgina shaxslar o’zlarining tadbirkorlik faoliyatini unitar korxona shakli sifatida ham tashkil etib amalga oshirmoqda. Unitar korxona – o’ziga biriktirib qo’yilgan mol-mulkka nisbatan mulkdor tomonidan mulk huquqi berilmagan tijoratchi tashkilot (O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi). Fermer xo’jaliklari; Bugungi kunga kelib respublikamizda tadbirkorlik faoliyati subyektlari orasida fermer xo’jaliklariga juda katta ahamiyat berilmoqda. Bu sohani rivojlantirish maqsadida mamlakatimizda 2004-yil 26-avgustda “Fermer xo’jaligi to’g’risida”gi yangi tahrirdagi qonun va Prezidentimizning fermer xo’jaliklarini rivolantirishga qaratilgan bir qancha qonunosti hujjatlari qabul qilindi. Yer uchastkalari berilganda fermer xo’jaligi o’z zimmasiga qishloq xo’jaligi ekinlarining hosildorligi (3 yil uchun o’rtacha yillik hosil hisobida) qonun hujjatlarida belgilangan normativ hosildorlikdan kam bolmasligini ta’minlash majburiyatini oladi. Bu majburiyat yer uchastkalarini ijaraga olish shartnomasida mustahkamlab qo’yiladi. Dehqon xo’jaligidagi faoliyat tadbirkorlik faoliyati jumlasiga kiradi hamda dehqon xo’jaligi a’zolarining istagiga ko’ra yuridik shaxs tashkil etgan holda va yuridik shaxs tashkil etmasdan amalga oshirilishi mumkin. Dehqon xo’jaligi o’z faoliyatida yollanma mehnatdan doimiy asosda foydalanishi mumkin emas. Dehqon xo’jaligi oilaviy mayda tovar xo’jaligi bo’lib, oila a’zolarining shaxsiy mehnati 26 asosida meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish uchun oila boshlig’iga berilgan yer uchastkasida qishloq xo’jaligi mahsuloti yetishtiradi va realizatsiya qiladi. Xususiy korxona; Bugun hech kimga sir emaski, xususiy mulk va xususiy tadbirkorlik faoliyatining amaliyoti xususiy mulkning davlat mulkiga nisbatan har tomonlama ustunligini ko’rsatmoqda. Xususiy korxona tadbirkorlik subyektlarining tashkiliy-huquqiy shakli bo’lib, O’zbekiston Respublikasining 2003-yil 11- dekabrdagi “Xususiy korxona to’g’risida”gi 558-ll son Qonuniga muvofiq, mulkdor yagona jismoniy shaxs tomonidan tuzilgan va boshqariladigan tijoratchi tashkilot xususiy korxona deb e’tirof etiladi. 2.3Davlat ishtirokidagi tadbirkorlik subyektlari va ularning xususiyatlari Davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning quyidagi fikrlari e’tiborga molik: “Bizning yana bir muhim vazifamiz - kichik biznes va tadbirkorlik sohasini qo’llab-quvvatlash va rag’batlantirish, mamlakatimiz iqtisodiy qudratini mustahkamlashdan, bu soha ulushini yanada oshirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratib berishdan iborat. Nega deganda, tadbirkor nafaqat o’zini va oilasini, balki xalqni ham, davlatni ham boqadi. Men takror bo’lsa ham, aytishdan charchamayman, ya’ni xalq boy bo’lsa, davlat ham boy va qudratli bo'ladi”! Shu nuqtayi nazardan davlat iqtisodiyot va ijtimoiy hayotning hamma sohalarini o’zgartirish rejalarini tuzib, uni izchillik bilan amalga oshirishni ta’minlashni o’z zimmasiga oladi. Bu esa bozor sharoitida iqisodiyotni davlat yo’li bilan boshqarish va tartibga solish hamda ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni bevosita huquqiy vositalar yordamida hal etishga imkoniyat yaratadi. Davlat tadbirkorlik huquqi subyektlariga xos bo’lgan xususiyatlarga ega. -o’z mulkiga egaligi; -tadbirkorlik faoliyatini boshqarish; -bevosita tadbirkorlik va xo’jalik vakolatlariga egaligi; - tadbirkorl aloqalarida boshqa ishtirokchilar bilan shartnomavi y 27 munosabatlarga kirishishi. Tadbirkorlik huquqining subyekti sifatida davlat bir vaqtning o’zida boshqa tadbirkorlik huquqining subyektlaridan farq qiladi. Masalan, davlat iqtisodiy munosabatlarga kirishar ekan, boshga subyektlar kabi o’z faoliyatini amalga oshirishi uchun ruxsatnoma olishi talab etilmaydi. Shu bilan birga, iqtisodiyotga rahbarlik qilish yuridik kuchga ega bo’lgan normativ hujjatlar asosida amalga oshirilishi ham unga xos bo’lgan xususiyatlardan. Davlatni tadbirkorlik huquqi subyektlari qatoriga qo’shmaslik tadbirkorlik faoliyatiga oid masalalarni hal qilishda ko’pgina noaniqliklarning kelib chiqishiga, bu boradagi masalarni qaysi huquq sohasi normalari bilan tartibga solinishi lozimligi to’g’risidagi masalalarda chalkashliklar kelib chiqishiga sabab bo’lar edi.Davlatning tadbirkorlik huquqining subyekti sifatida o’ziga xos xususiyatlarini birma-bir tahlil qilishga harakat qilamiz. Amaldagi qonunlarimizga muvofiq xususiy va ommaviy mulk shakllari mavjud. Ommaviy mulk davlat mulkidan iborat bo’lib, u ikki xil turdagi mulkdan, ya’ni O’zbekiston Respublikasi mulki va munitsipal mulkdan tashkil topadi. Yuqoridagi mol-mulklar asosida davlat tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiradi va ularni o’z organlari orqali korxonalaring tadbirkorlik faoliyati yuritishiga berib, yangi subyekt korxonalarni tashkil etadi. Shuningdek, mulkdor sifatida davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish masalalarini o’zining maxsus organlari vakolatiga bergan. ,.... Shu yillar mobaynida iqtisodiyotimizning turli tarmoqlaridagi davlat mulki, hisoblangan 31 mingdan ziyod korona xususiy mulkdorlar va aksiyadorlar ixtiyoriga berildi. Biz iqisodiyotimizda davlatning ulushi va o’rni qanday; bo’lishini tanqidiy ko’z bilan baholab, uni strategik hamda iqtisodiy asoslangan darajaga qadar qisqartirishimiz lozim. (I. Karimov – O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 22 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruza).Davlat mulki bo’lgan maxsus obyekt, davlat xazinasiga O’zbekiston Respublikasi nomidan tushadigan soliqlar, yig’imlar va boshqa majburiy to’lovlar bo’yicha davlat kreditor hisoblanadi. Shuningdek, davlat nomidan tuzilgan shartnomalar bo’yicha g’azna mablag’lari hisobidan javobgar hisoblanadi Davlatning vakolati tadbirkorlik subyektlariga nisbatan boshqaruv 28 faoliyati hisoblanadi. Davlat insonlarning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirishdek ulkan vazifani bajarish maqsadida erkinlik asosidagi tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi bilan bir vaqda hisob-kitob yuritish, moliya, soliq, subyektlar imtiyozlari kabi institutlarni tartibga solish ishini olib boradi va ular yagona dastur sifatida ko’rinadi. Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartiga solish usuli umumiy va alohida asoslarda amalga oshiriladi. Umumiy asos qonun chiqarish hisoblansa, alohida asoda turli-tuman sohalar bo’yicha tadbirkorlik faoliyati subyektlariga nisbatan o’z ta’sirini o’tkazadi, ya’ni iqtisodiy faoliyatning turli jihatlarini tartibga soladi. Tadbirkorlik faoliyatida davlatning ta’siri bu tadbirkorlik subyektlarini tuzish, bekor qilish, tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishni nazorat qilish faoliyatidir. Yuqoridagilardan kelib chiqib, davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishning quyidagi shakllarini ajratish mumkin: -normativ-huquqiy hujjatlar chiqarish; - davlat buyurtmalari; - davlat kontrakti; -davlat tomonidan tartibga solishni belgilovchi hujjatlar. Tadbirkorlik huquqining subyekti sifatida davlatning iqtisodiyotga ta’sir etishining yana bir usuli bu bozor mexanizmini tashkil etib, unda monopoliyaga yo’l qo’ymaslik, soliq tizimi orqali va har bir subyektning huquqini himoya qilish, iqtisodiy erkinliklarini kafolatlashni belgilashdan iborat. 29 Xulosa Tadbirkorlik huquqi bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiy siyosatining asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlarning markazida tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, tadbirkorlar huquqlarini kafolatlash va ularning faoliyatini huquqiy jihatdan mustahkamlash masalalari turadi. Ushbu kurs ishida aynan tadbirkorlik subyektlari va ularning huquqiy maqomi masalalari keng yoritildi. Birinchi navbatda, tadbirkorlik subyektlari tushunchasi va ularning belgilari nazariy jihatdan tahlil qilindi. Ikkinchi bobda tadbirkorlik subyektlarining turlari — yuridik shaxs maqomiga ega va ega bo‘lmagan subyektlar — hamda ularning huquqiy holati batafsil tahlil qilindi Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, har ikkala turdagi tadbirkorlik subyektlari mamlakat iqtisodiy hayotida muhim o‘rin egallaydi. Ularning har biri o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Mamlakatimiz qonunchiligida bu subyektlarning huquqlari, ro‘yxatdan o‘tish tartibi, soliq rejimlari va faoliyat yuritish shartlari aniq belgilab berilgan. Ammo, amaliyotda ayrim muammolar, xususan huquqiy ong va madaniyatning yetarli emasligi, davlat organlari bilan munosabatlardagi byurokratik to‘siqlar hali-hanuz mavjudligini ko‘rsatmoqda. Shu bois, ushbu kurs ishining asosiy ilmiy va amaliy xulosasi shundan iboratki: tadbirkorlik subyektlari uchun yanada qulay huquqiy muhit yaratish, ularning huquqiy maqomini mustahkamlash va amaliy faoliyatdagi to‘siqlarni bartaraf etish orqali O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyati sezilarli darajada oshiriladi. Shu bilan birga, tadbirkorlik faoliyatini huquqiy jihatdan yanada mukammal tartibga solish uchun qonunchilikni xalqaro standartlarga yaqinlashtirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Tadbirkorlik huquqi zamonaviy huquqiy tizimlarning ajralmas qismi bo‘lib, u davlatning iqtisodiy siyosatini amaliyotda amalga oshiruvchi asosiy vositalardan biridir. O‘zbekiston qonunchiligida tadbirkorlik subyektlari yuridik shaxs maqomiga ega va ega bo‘lmagan shakllarda faoliyat yuritishi mumkin. Bu tasnif boshqa davlatlar tajribasiga o‘xshash bo‘lsa-da, ayrim farqlar mavjud. Masalan, 30 AQShda yakka tartibdagi tadbirkor (sole proprietorship) hamda sheriklik (partnership) shakllari juda keng tarqalgan. Ularda ham mulkiy javobgarlik shaxsiy mol-mulk hisobidan amalga oshiriladi. Ammo Limited Liability Company (LLC) kabi shakllar orqali tadbirkor yuridik shaxs sifatida faoliyat yuritib, shaxsiy javobgarlikdan chetlashtiriladi. Bu shakl o‘zbek huquqidagi MChJga yaqin bo‘lib, soddalashtirilgan tartibda ro‘yxatdan o‘tadi va kichik biznes uchun qulayliklar yaratadi.Germaniyada esa tadbirkorlik subyektlari qat’iy tartibga solinadi: yuridik shaxslar (masalan, GmbH – Gesellschaft mit beschränkter Haftung) majburiy ustav kapitali, aniq ustav talablari bilan ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Ularning faoliyat yuritishi ustidan qat’iy nazorat va hisobdorlik tizimi joriy etilgan bo‘lib, bu yondashuv ularning qonuniy faoliyatini ta’minlaydi. Rossiyada ham O‘zbekistonga o‘xshash yondashuv mavjud: yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan tadbirkorlik shakllari – OOO (MChJ) eng keng tarqalgan hisoblanadi. Ammo yakka tartibdagi tadbirkorlar (IP – индивидуальный предприниматель) uchun soddalashtirilgan soliq tizimi keng ko‘lamda qo‘llaniladi, bu ularning faoliyatini qulaylashtiradi.Ushbu taqqosloviy tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlarining huquqiy maqomi bo‘yicha amaldagi yondashuv xalqaro tajribaga mos keladi, biroq ba’zi yo‘nalishlarda hali ham takomillashtirish talab etiladi. Jumladan: • Ro‘yxatdan o‘tish jarayonlarining to‘liq raqamlashtirilishi; • Yakka tartibdagi tadbirkorlarga nisbatan soddalashtirilgan va qat’iy huquqiy kafolatlar tizimini joriy etish; • Tadbirkorlik bilan shug‘ullanishda moliyaviy va huquqiy savodxonlikni oshirish; • Yuridik shaxslar faoliyatida qonunchilikka muvofiq hisobot va nazorat tizimlarining soddalashtirilgan, lekin samarali shaklini joriy etish. Shunday qilib, O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlari faoliyatining huquqiy maqomi borasida ijobiy yutuqlar kuzatilayotgan bo‘lsa-da, xalqaro tajribadan kelib chiqib, yana-da qulay va erkin biznes muhiti yaratish yo‘lida islohotlarni davom ettirish zarur. 31 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1.Normativ-huquqiy hujjatlar ro’yxati. 1.1 O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,,TAdbirkorlik faoliyati erkinliklarining kafolatlari to‘g‘risida” (1.2 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi. 1.3 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 22-noyabrdagi 707- son qarori bilan tasdiqlangan “Yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan yollangan xodimlarni davlat soliq xizmati organlarida hisobga qo’yish tartibi to’g’risida”gi nizomi. 2.Darslik va qo’shimcha adabiyotlar. 2.1 Askarov. J. Biznes huquq – 2024 – y. ( 2.2 Tadbirkorlik (Biznes ) huquqi darslik Toshkent Davlat Yuridik Universiteti TOSHKENT-2019 2.3 Temur tuzuklari// Forschadan A. Sog'uniy va H. Karomatov tarj.; B. Ahmedov tahriri ostida. - T.: Nashriyot-matbaa birlashmasi, 1991. - 15b. 2.4 Karimov I.A. “O’zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorllikning roli va ahamiyati” xalqaro konferensiyadagi ma’ruza// Xalq so’zi.-2012.15-sentabr. 2.5 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tadbirkorlar bilan uchrashuvdagi nutqidan. // president.uz (https://president.uz/) — 2022-yil 15- iyul. 3.Elektron ta’lim resurslari 3.1 3.2 www.google.com 32

MUNDARIJA

KIRISH

I bob.Tadbirkorlik huquqi subyektlari tushunchasi va huquqiy asoslari

1.1 Tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy mohiyati

1.2 Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy asoslari va ularni tartibga soluvchi hujjatlar

1.3 Tadbirkorlik subyektlarining umumiy va xos belgilarining tahlili

II bob .Tadbirkorlik huquqi subyektlarining turlari va huquqiy maqomi

2.1 Tadbirkorlik subyektlarining tasnifi va ularning huquqiy xususiyatlari

2.2 Yuridik shaxs maqomiga ega va ega bo’lmagan tadbirkorlik huquqi subyektlari

2.3 Davlat ishtirokidagi tadbirkorlik subyektlari va ularning xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxati

Купить