Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 47.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati

Купить
KURS ISHI MAVZU: Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati 1 MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………………….3-6 I. BOB Tadbirkorlik subyektlari ustidan davlat nazorati to‘g‘risida umumiy qoidalar…………………………………………………………………………7-11 1.1 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati tushunchasi va prinsiplari ……………………………………………………………………….7- 10 1.2 Tadbirkorlik faoliyati ustidan davlat nazorati huquqiy asoslari………………..11 II. BOB Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati shakllari…………………………………………………………………….…12-24 2.1 Tekshirish, shu jumladan taftish, nazorat tartibida tekshirish tartibi……….12- 21 2.2 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati o’tkazilganda javobgarlik……………………………………………………………………..22-24 XULOSA…………………………………………………………………………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...26 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Tadbirkorlik — bu iqtisodiy o‘sish va bandlikni ta’minlovchi asosiy omillardan biridir. Shuning uchun tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati har qanday rivojlangan yoki rivojlanayotgan jamiyatda dolzarb hisoblanadi. Bunday nazorat, bir tomondan, qonuniylikni, ikkinchi tomondan esa iste’molchilar huquqlarini va milliy manfaatlarni himoya qilishga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish va xususiy mulkchilikni rivojlantirish sharoitida tadbirkorlik subyektlari iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ularning faoliyatini muvofiqlashtirish, qonun doirasida yuritilishini ta'minlash hamda ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni saqlash maqsadida davlat tomonidan samarali nazorat tizimining yo‘lga qo‘yilishi zarurdir.Hozirgi paytda davlat tadbirkorlarni rag‘batlantirish bilan birga, ularning qonunlarga rioya etishini ham nazorat qilmoqda. Bu jarayon iqtisodiy barqarorlik va sog‘lom raqobat muhiti uchun juda muhim. Ayrim subyektlar soliq to‘lovlaridan qochish, sifatsiz mahsulot ishlab chiqarish yoki mehnat qonunchiligini buzish holatlariga yo‘l qo‘yishi mumkin. Davlat nazorati bu kabi salbiy holatlarni bartaraf etishning asosiy vositasidir. O‘zbekiston Respublikasida davlat nazoratini optimallashtirish, tekshiruvlarni qisqartirish va raqamlashtirish orqali tadbirkorlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi qonunlar va prezident farmonlari qabul qilinmoqda. Bularni o‘rganish amaliy ahamiyatga ega. Davlat nazoratining ochiqligi, tekshiruvlarning qonuniyligi va tadbirkorlar huquqlarining himoya qilinishi davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu mavzuni chuqur o‘rganish iqtisod, huquq yoki menejment yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, ularni kelajakdagi faoliyatlariga tayyorlaydi. 3 Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. “Tadbirkorlik faoliyati subyektlari ustidan davlat nazorati” masalasi mustaqillik yillaridan buyon O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy va huquqiy islohotlar doirasida muhim ilmiy-amaliy yo‘nalishlardan biri sifatida turli mutaxassislar, olimlar, ekspertlar hamda davlat organlari tomonidan keng o‘rganib kelinmoqda. Mazkur yo‘nalishda quyidagi muhim manbalarni alohida ta’kidlash mumkin: - O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi; - “Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun; - “Davlat nazorati va tekshiruvlar tartibi to‘g‘risida”gi Qonun; - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tegishli farmonlari (xususan, PF–6019- son, PF–6142-son va boshqalar); - Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Adliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi va boshqa vakolatli organlarning me’yoriy-huquqiy hujjatlari. O‘zbekistonlik huquqshunos olimlar – M. Xudoyqulov, B. Qo‘chqorov, A. Jo‘rayev, Sh. Alimov, M. Karimov, G. To‘laganova kabi mutaxassislarning davlat boshqaruvi, nazorat tizimi va tadbirkorlik huquqi sohasidagi ishlari mazkur mavzuni o‘rganishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi maqsadi. O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik subyektlari ustidan davlat nazoratining huquqiy asoslarini, mazmun-mohiyatini, amaliyotdagi qo‘llanilishini va uning tadbirkorlik faoliyatiga ta’sirini chuqur tahlil qilishdir. Shuningdek, mavjud nazorat mexanizmlarining afzalliklari hamda kamchiliklarini aniqlab, ularni yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish ham ushbu ishning muhim maqsadlaridan biridir. Kurs ishi vazifalari quyidagilar etib belgilandi: 1. Tadbirkorlik subyektlari tushunchasi va ularning huquqiy maqomini tahlil qilish; 2. Davlat nazoratining nazariy asoslarini, maqsad va funksiyalarini aniqlash; 3. O‘zbekiston Respublikasida amalda mavjud bo‘lgan davlat nazoratining shakl va uslublarini o‘rganish; 4 4. Tadbirkorlik subyektlari ustidan olib boriladigan nazoratning qonunchilikdagi asoslarini tahlil qilish (shu jumladan, tegishli qonunlar, Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasi qarorlarini); 5. Tekshiruv tartiblari, ularni o‘tkazishdagi qonuniylik va shaffoflik tamoyillarini yoritish; 6. Tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini himoya qilishda davlat nazoratining o‘rni va ahamiyatini yoritish. Kurs ishining predmeti . Tadbirkorlik faoliyati subyektlari ustidan davlat nazorati to‘g‘risidagi normativ-huquqiy hujjatlar kurs ishi predmetini tashkil etadi. Kurs ishing obyekti. Tadbirkorlik faoliyati subyektlari ustidan davlat nazoratining biznes huquqidagi o‘rni Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur kurs ishi tadbirkorlik subyektlari ustidan davlat nazoratining nazariy asoslarini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Tadbirkorlik faoliyati va davlat tomonidan uning ustidan yuritiladigan nazorat institutlarini ilmiy-nazariy nuqtai nazardan tahlil qilish orqali quyidagi natijalarga erishiladi: - Davlat nazoratining huquqiy tabiati, funksiyalari va vazifalari tizimli yondashuv asosida ochib beriladi; - Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy maqomi, ular faoliyatining qonuniy asoslari va davlat bilan o‘zaro munosabatlari haqida to‘liq tushuncha shakllantiriladi; - Mavjud qonunchilik hujjatlari (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar) ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi; - Davlat nazorati tizimini takomillashtirishga oid nazariy xulosalar ishlab chiqiladi. Shunday qilib, kurs ishining nazariy natijalari huquqshunoslik, iqtisodiyot, davlat boshqaruvi va tadbirkorlik nazariyasiga oid fanlar bo‘yicha ilmiy bilimlarni boyitadi va talabalar, tadqiqotchilar hamda amaliyotchi mutaxassislar uchun muhim nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi. 5 Mazkur kurs ishi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, uning quyidagi jihatlari amaliyotda foydali bo‘lishi mumkin: - Tadbirkorlik subyektlari faoliyatini nazorat qilishga vakolatli organlar faoliyati tahlil qilinib, ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi; - Davlat nazoratining tadbirkorlikka ta’siri tahlil qilinib, salbiy oqibatlarning oldini olish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi; - Davlat tekshiruvlarining qonuniyligi, tartib-taomillari, ularni yuritishdagi tartib- qoidalar haqida amaliy tushunchalar shakllantiriladi; - Tadbirkorlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilishda davlat nazoratining qanday rol o‘ynashi amaliy misollar orqali ochib beriladi; - Yangi texnologiyalar (xususan, raqamlashtirish) asosida davlat nazoratini tashkil qilish bo‘yicha ilg‘or tajribalar tahlili amaliyotga tatbiq etish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining tuzilishi : kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. 6 I.BOB. TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI USTIDAN DAVLAT NAZORATI TO‘G‘RISIDA UMUMIY QOIDALAR 1.1 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati tushunchasi va prinsiplari Nazorat iqtisodiyotni va tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish vositalaridan bir hisoblanadi. Davlat nazorati davlatorganlari tomonidan amalga oshirilishi munosabati bilan unga davlathokimiyatini amalga oshirish shakllaridan biri sifatida qarash lozim. Tadbirkorlik faoliyati ustidan davlat nazorati deganda tijorat va notijorat tashkilotlar tomonidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda normativ-huquqiy hujjatlar talabiga rioya qilinishi ustidan tekshirish va kuzatish tizimi tushuniladi 1 . Tadbirkorlik faoliyati ustidan davlat nazoratini davlat organlari,shu jumladan, prokuratura organlari o'z vakolatlari doirasida amalga oshiradi. Tadbirkorlik faoliyati sohasidagi davlat nazorati tijorat va notijorat tashkilotlar tomonidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda normativ hujjatlar talablariga rioya etilishini tekshirish va monitoring qilish tizimidir. Davlat nazoratining quyidagi o ziga xos xususiyatlari mavjud: ʻ - nazorat organlari o z qonuniy vakolatlari va vazifalarini tadbirkorlik subyektlarini ʻ tekshirish va kuzatishda amalga oshiradilar; - nazorat qilish jarayonida aniqlangan qonun buzilishlariga nisbatan intizomiy choralar ko rilishi mumkin; ʻ - nazorat qilish organlari nazorat qilinadigan obyektlar faoliyatining turli tomonlarini tekshirishda qatnashadilar. 1 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 7 Tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga aralashmaslik deganda nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari tadbirkorlik subyektlarining qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan faoliyatiga aralashishga haqli emasligi tushuniladi. Davlat organlari, boshqa tashkilotlar hamda ularning mansabdor shaxslari tadbirkorlik faoliyati subyektlarining qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirayotgan faoliyatiga aralashishga haqli emas. Agar davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tadbirkorlik faoliyati subyektlarining faoliyatida qonun hujjatlari buzilganligini aniqlasa, ular o zʻ vakolatlari doirasida va muayyan qoidabuzarlikni bartaraf etish bilan bevosita bog liq chora-tadbirlarni ko rishi mumkin. Davlat organlari va ularning mansabdor ʻ ʻ shaxslari qoidabuzarlik mavjudligi faktidan tadbirkorlik faoliyati subyektlarining o zga qonuniy faoliyatiga aralashish yoki bunday faoliyatni cheklash uchun asos ʻ sifatida foydalanishi mumkin emas Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilishning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: a) nazorat qiluvchi organlar faoliyatida qonuniylik, xolislik vaoshkoralik, ya'ni boshqa shaxslarning xohish-istaklaridan, ularning subyektiv irodalaridan qat’i nazar, tekshirishlar nazorat qiluvchi organlar xodimlari tomonidan suiste’molliksiz biznes faoliyati tekshirishlar o‘tkazishni tartibga soluvchi qonun normalari asosida amalga oshirilishi lozimligi; b) yuridik va jismoniy shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish; d) tadbirkorlik subyekti huquqlarining ustuvorligi, unga muvofiq qonun hujjatlarida tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan barcha bartaraf etib bo‘lmaydigan ziddiyatlar va noaniqliklar tadbirkorlik subyektining foydasiga talqin etiladi; e) tadbirkorlik subyekti faoliyatiga arlashmaslik. 8 Tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga aralashmaslik deganda nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari tadbirkorlik subyektlarining qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan faoliyatiga aralashishga haqli emasligi tushuniladi 2 . “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi 3 O‘zbekiston Respublikasining qonunining 5- moddasida xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilishning asosiy prinsiplari belgilangan. Unga ko‘ra, xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilishning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: -nazorat qiluvchi organlar faoliyatida qonuniylik, xolislik va oshkoralik; -yuridik va jismoniy shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish; - xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatiga aralashmaslik. tadbirkorlik subyekti huquqlarining ustuvorligi, unga muvofiq qonunchilikda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan barcha bartaraf etib bo‘lmaydigan ziddiyatlar va noaniqliklar tadbirkorlik subyektining foydasiga talqin etiladi. Qonuniylik prinsipi – nazorat qiluvchi organlar o‘z faoliyatini qat’iy ravishda amaldagi qonunchilik asosida olib borishini anglatadi. Ya’ni, hech bir organ o‘z vakolatidan chetga chiqmasligi kerak, har bir harakati qonun asosida asoslangan bo‘lishi shart. Xolislik – bu tarafkashlik qilmaslik, subyektiv qarashlarga asoslanmaslik, hech bir tadbirkorga nisbatan shaxsiy yoki manfaatdor munosabatda bo‘lmaslikni bildiradi. Nazorat harakati faqat dalillarga asoslanishi lozim. Oshkoralik – nazorat faoliyati shaffof bo‘lishi, tadbirkorga har bir harakat haqida ma’lumot berilishi, unga tushuntirishlar berilishi, huquqlari haqida xabardor 2 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 3 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 9 qilinishi lozim. Bu tamoyil korrupsiyaning oldini olish va fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchini oshirishda katta ahamiyatga ega. 2. Yuridik va jismoniy shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish: Davlat organlari faqat nazoratni amalga oshiribgina qolmay, balki tadbirkorlarning, ya’ni xo‘jalik yurituvchi subyektlarning qonuniy huquqlari va manfaatlarini himoya qilishi ham zarur. Bu degani, nazorat jarayonida tadbirkorning sha’ni, obro‘si, mol-mulki, ish faoliyati zarar ko‘rmasligi kerak. Ayniqsa, nazorat jarayonida tadbirkorni ayblashdan oldin unga o‘z fikrini bildirish, tushuntirish berish huquqi berilishi lozim. Bu prinsip huquqiy davlat tamoyillariga mos ravishda inson va fuqarolarning asosiy erkinliklarini kafolatlashga qaratilgan. 3. Tadbirkorlik faoliyatiga aralashmaslik prinsipi: Tadbirkorlik faoliyati erkin bo‘lishi kerak. Davlat esa bu faoliyat uchun sharoit yaratib beruvchi va uni tartibga soluvchi rolni bajaradi. Ammo u to‘g‘ridan to‘g‘ri aralashmasligi, iqtisodiy qarorlar, biznes-rejalar, moliyaviy harakatlar bo‘yicha tadbirkorning mustaqilligini cheklamasligi kerak. Bu prinsip bozor iqtisodiyotining asosiy talabi bo‘lib, tadbirkorning tashabbusi, innovatsiyalari, raqobatbardoshligi va erkin harakat qilish huquqini ta’minlaydi. Aralashuv faqat qonun buzilishi aniqlanganda, aniq asoslar bo‘lganida va qonun doirasida amalga oshirilishi lozim 4 . 4. Tadbirkorlik subyekti huquqlarining ustuvorligi va noaniqliklarni uning foydasiga talqin etish: Bu prinsip o‘zida juda muhim g‘oyani mujassam etadi. Agar qonunchilikda biror norma yoki talab noaniq bo‘lsa, ya’ni uni ikki xil ma’noda tushunish mumkin bo‘lsa, bu holat tadbirkor foydasiga hal etilishi kerak. Bu esa tadbirkorlarni asossiz jazolash, ularning faoliyatiga noqonuniy to‘sqinlik qilishning oldini oladi. Masalan, soliq to‘lovchi muayyan soliq majburiyati bo‘yicha bir necha turli talqinlar mavjud bo‘lgan qonun normalariga duch kelsa, bu holatda soliq organi uni eng og‘ir shaklda talqin qilmasligi, aksincha, tadbirkor foydasiga 4 X.T. Odilqoriyev. Davlat va huquq nazariyasi. 10 qaror qabul qilishi zarur. Bu prinsip tadbirkorning qonun bilan himoyalanganligini anglatadi va qonunchilikdagi kamchiliklar uchun tadbirkor emas, balki qonunni ishlab chiqqan organlar mas’ul ekanini ko‘rsatadi. 1.2 Tadbirkorlik faoliyati ustidan davlat nazorati huquqiy asoslari Tadbirkorlik faoliyatini ldavlat tomonidan nazorat qilish bilan bog'liq munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining “Xo jalik yurituvchi subyektlarʻ faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to g‘risida”gi, “Tadbirkorlik faoliyati ʻ erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 5-oktabrdagi “Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har tomonlama himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga doir qo'shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”gi PF4848-son. 2018-yil 27-iyuldagi “Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g‘risida”gi PF-5490-son. 2019-yil 15-martdagi ʻ “Tadbirkorlik faoliyatini himoyalgilish tizimini tubdan takomillashtirish va prokuratura organlari faoliyatini optinmallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5690-son farmonlari, 2022-yil 13-sentabrdagi “Tadbirkorlik subyektlari faoliyatida tekshiruvlar o'tkazishni muvofiqlashtirish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlarini to'grisida” giPQ-374-son qarori va boshga bit qator normativ- huqugiy hujjatlar bilan tartibga solingan. 11 II. BOB TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATI USTIDAN DAVLAT NAZORATI SHAKLLARI 2.1 Tekshirish, shu jumladan taftish, nazorat tartibida tekshirish tartibi Xo‘jalik yurituvchi subyektlar, ya’ni tadbirkorlar, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan iqtisodiy faoliyatni davlat tomonidan nazorat qilish — iqtisodiy tizimning muhim qismi bo‘lib, ushbu faoliyatning samaradorligini, qonuniyligini va ehtimoliy salbiy oqibatlarining oldini olishni ta’minlaydi. Bu nazorat jarayonlari davlatning bozor iqtisodiyotiga aralashuvini cheklash va tadbirkorlik erkinligini saqlashga qaratilgan. Shu bilan birga, davlat tomonidan nazorat qilish amaliyoti, tegishli organlarning o‘z vakolatlarini amalga oshirishda muayyan yo‘llar va vositalarni qo‘llashni talab etadi. Bu yo‘llardan ba’zilarini quyida kengroq yoritamiz. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilishda bir nechta asosiy yo‘llar va metodlar mavjud. Bu usullar davlat organlarining qonuniy asosda, ochiq va samarali tarzda faoliyat olib borishini ta’minlashga qaratilgan. Ular orasida tekshirish, statistika axborotlarini tahlil qilish, va idora qaramog‘idagi organlarni tekshirish muhim o‘rin tutadi. Har bir usul o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, maqsadga ko‘ra farqlanadi, lekin hammasi umumiy bir maqsadga — ya’ni tadbirkorlik muhitida qonuniylikni ta’minlash va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. 5 Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risidagi qonunga ko’ra ular quyidagilar. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi: - tekshirish, - taftish, - nazorat tartibida tekshirish; 5 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 12 - statistika axborotlarini va boshqa axborotlarni tahlil qilish; - idora qaramog‘idagi organlarni tekshirishdan o‘tkazish. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini statistika axborotlarini va boshqa axborotlarni tahlil qilish orqali davlat tomonidan nazorat qilish, shuningdek idora qaramog‘idagi organlarni tekshirishdan o‘tkazish qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatini nazorat qilishning eng keng tarqalgan usuli — bu tekshirishdir. Tekshirish davlat organlarining ma’lum bir tadbirkor yoki korxonaning faoliyatiga nisbatan olib boradigan tekshiruvi hisoblanadi. Tekshirishning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular qatoriga taftish va nazorat tartibida tekshirish kiradi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatini nazorat qilishning eng keng tarqalgan usuli — bu tekshirishdir. Tekshirish davlat organlarining ma’lum bir tadbirkor yoki korxonaning faoliyatiga nisbatan olib boradigan tekshiruvi hisoblanadi. Tekshirishning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular qatoriga taftish va nazorat tartibida tekshirish kiradi. Taftish — bu huquqiy normativlarga, ayniqsa soliq va mehnat qonunlariga rioya etilishiga oid tadbirlarni o‘tkazishdir. Taftishning maqsadi — huquqbuzarliklarning oldini olish, mavjud muammolarni aniqlash va to‘g‘ri choralarni ko‘rishdan iboratdir. Masalan, soliq tekshiruvlari yoki mehnat sharoitlarini tekshirish taftish shaklida amalga oshiriladi. 6 Nazorat tartibida tekshirish esa tadbirkorlar yoki xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatining qonunlarga mosligini tekshirishni anglatadi. Bunda ko‘plab nazorat organlari, masalan, moliya, soliq va sanitariya tekshiruvi kabi organlar ishtirok etadi. Nazorat tartibida tekshirish o‘zida ma’lum me’yorlarga amal qilishni va ularning bajarilishi ustidan doimiy nazoratni o‘rnatishni talab qiladi. Bu jarayonlar tadbirkorlarni noqonuniy faoliyatlaridan saqlash, qonunlarni 6 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 13 buzish holatlarining oldini olish va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi. 2. Statistika axborotlarini va boshqa axborotlarni tahlil qilish Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatini nazorat qilishning yana bir usuli — bu statistika axborotlarini tahlil qilishdir. Bu usul davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy samaradorligini baholash va rivojlanish tendensiyalarini aniqlashga yordam beradi. Statistika axborotlari har yili to‘plangan iqtisodiy ko‘rsatkichlarni, soliq to‘lovlarini, ishlab chiqarish hajmlarini va boshqa ko‘plab parametrlarni o‘z ichiga oladi. Statistika axborotlarining tahlili orqali davlat organlari xo‘jalik yurituvchi subyektlarning iqtisodiy holatini baholaydi va ular faoliyatining qonuniyligini tekshiradi. Bu axborotlar davlatga xususiy sektorda qanday muammolar mavjudligini, ularning bozor iqtisodiyotiga qanday ta’sir qilayotganini va qanday chora-tadbirlar ko‘rish kerakligini aniqlash imkonini beradi. Shuningdek, bu tahlil davlatning makroiqtisodiy siyosatining samaradorligini o‘lchashda muhim vosita hisoblanadi. Boshqa axborotlarni tahlil qilish deganda, turli sohalarda to‘plangan boshqa ma’lumotlar — masalan, moliyaviy axborot, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, ekologik parametrlar va boshqalar kiritilishi mumkin. Bu axborotlarni tahlil qilish orqali davlat tadbirkorlik faoliyatining barcha sohalarini o‘z nazoratiga olishi mumkin. 3. Idora qaramog‘idagi organlarni tekshirishdan o‘tkazish Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini nazorat qilishda yana bir muhim usul bu idora qaramog‘idagi organlarni tekshirishdan o‘tkazishdir. Bu usul, asosan, davlat organlarining o‘z tizimidagi tashkilotlar, korxonalar yoki idoralar tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu organlar o‘z faoliyatlarini amalga oshirishda qonunlarga moslikni va belgilangan normativlarga rioya qilishni ta’minlashda yordam beradi. Idora qaramog‘idagi organlarni tekshirish orqali davlat o‘zining tashkilotlari va idoralari faoliyatining samaradorligini o‘lchaydi, shu bilan birga, ularda mavjud bo‘lgan muammolarni aniqlaydi va tegishli choralarni ko‘radi. Bu jarayonni amalga oshirishda davlat organlarining ichki nazorat tizimlari, audit va ichki tekshiruvlar katta rol o‘ynaydi. 14 Xo jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish deganda xo jalikʻ ʻ yurituvchi subyektlar tomonidan qonunlar hamda o z faoliyatini tartibga soluvchi ʻ boshqa qonun hujjatlari qanday bajarilayotganligini nazorat qiluvchi organlarning bir marta nazorat qilinishi tushuniladi. 7 Xo jalik yurituvchi subyektlar faoliyati ʻ taftishi esa ularning moliya-xo jalik faoliyatini tekshirish hisoblanib, soliq va ʻ valyuta to g risidagi qonun hujjatlariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga ʻ ʻ oshirish maqsadida xo jalik yurituvchi subyektlarning buxgalteriya, moliya, ʻ statistika, bank hamda boshqa hujjatlarini o rganish va taqqoslashi hisoblanadi. ʻ Qisqa muddatli tekshirish nazorat qiluvchi organlar jismoniy va yuridik shaxslarning qonun hujjatlari buzilganligi faktlari to g risidagi murojaatlari asosida ʻ ʻ amalga oshiradigan tekshirish hisoblanib jismoniy va yuridik shaxslarning qonun hujjatlari buzilganligi faktlari to g risidagi murojaatlari asosida maxsus vakolatli ʻ ʻ organning qaroriga ko ra rejadan tashqari tekshirish tarzida nazorat qiluvchi ʻ organlar tomonidan amalga oshiriladi. Maxsus vakolatli organning tekshirilayotgan obyektning nomi, soliq to lovchining identifikatsiya raqami, tekshirish ʻ o tkazishning maqsadi, muddatlari hamda uni o tkazish sabablarining asosliligi ʻ ʻ ko rsatilgan qisqa muddatli tekshirish o tkazishga doir qarorlari, shuningdek ʻ ʻ tekshirishni amalga oshiruvchi tegishli nazorat qiluvchi organning maxsus vakolatli organning qarori asosida chiqarilgan, mansabdor shaxslarning tarkibi va tekshirishni o tkazish muddatlari ko rsatilgan buyrug i xo jalik yurituvchi ʻ ʻ ʻ ʻ subyektlar faoliyatini qisqa muddatli tekshirishdan o tkazish uchun asos bo lib ʻ ʻ xizmat qiladi. Nazorat tartibida tekshirish turi esa xo jalik yurituvchi subyektlarning ʻ ilgarigi tekshirishda ko rsatilgan qoidabuzarliklarni bartaraf etishi ustidan nazorat ʻ qiluvchi organlar amalga oshiradigan tekshirishidir. O zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko ra nazorat qiluvchi organlar ʻ ʻ tomonidan yuridik shaxs bo lgan xo jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini ʻ ʻ tekshirishlar uchun quyidagilar asos bo ladi: - maxsus vakolatli organ yoki uning ʻ tegishli hududiy bo linmasi tomonidan berilgan, xo jalik yurituvchi subyektlar ʻ ʻ 7 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 15 faoliyatini tekshirishni o tkazishning muvofiqlashtiruvchi rejasidan ko chirma; -ʻ ʻ nazorat qiluvchi organning muvofiqlashtiruvchi reja asosida chiqarilgan, tekshirish maqsadi, tekshiruvchi mansabdor shaxslarning tarkibi va tekshirishni o tkazish ʻ muddatlari ko rsatilgan buyrug i. ʻ ʻ Nazorat qiluvchi organlar va ularning vakolatlari. Nazorat qiluvchi organlar tadbirkorlik subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilishga qonun hujjatlari bilan vakolat berilgan vazirliklar, idoralar, ularning tuzilmaviy bo linmalari va boshqa tashkilotlari hisoblanib ular sirasiga soliq, moliya, ʻ prokuratura, ichki ishlar, bojxona, statistika organlari va davlat nazorat inspeksiyalari nazorat qiluvchi inspeksiyalar sirasiga kiradi. 8 Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari tomonidan amalga oshiriladi. Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari qonunchilikda belgilangan tartibda attestatsiyadan o‘tkazilishlari lozim. Nazorat qiluvchi organlar mansabdor shaxslarining xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirishiga tekshirishlarni o‘tkazishga ruxsat berilganligi to‘g‘risidagi maxsus guvohnoma, shaxsiy guvohnoma va “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi Qonunning 9 va 12-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lgani taqdirda yo‘l qo‘yiladi. Tekshiruvga auditorlik tashkilotlari va (yoki) ekspertlar jalb etilgani taqdirda, nazorat qiluvchi organning mansabdor shaxsi tomonidan nazorat qiluvchi organ va auditorlik tashkiloti va (yoki) ekspert o‘rtasidagi shartnomaning ko‘chirma nusxasi albatta taqdim etiladi. Shartnomada auditor va (yoki) ekspertning familiyasi, ismi, otasining ismi, ish joyi va lavozimi ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak. Auditor va (yoki) ekspert xulosasining to‘g‘riligi va uning qonunchilikka muvofiqligi uchun auditorlik tashkiloti va (yoki) ekspertning javobgarligi tuziladigan shartnomaning zaruriy sharti hisoblanadi. Auditorlik 8 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 16 tekshiruvlari va ekspertizalarni o‘tkazish xarajatlari nazorat qiluvchi organlar hisobiga amalga oshiriladi. Nazorat qiluvchi organlar tomonidan yuridik shaxs bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini rejali tekshirish, shu jumladan moliya-xo‘jalik faoliyatini tekshirishlar uchun, ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, quyidagilar asos bo‘ladi: - maxsus vakolatli organ yoki uning tegishli hududiy bo‘linmasi tomonidan berilgan, xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirishni o‘tkazishning muvofiqlashtiruvchi rejasidan ko‘chirma; - nazorat qiluvchi organning muvofiqlashtiruvchi reja asosida chiqarilgan, tekshirish maqsadi, tekshiruvchi mansabdor shaxslarning tarkibi va tekshirishni o‘tkazish muddatlari ko‘rsatilgan buyrug‘i. Prokuratura, ichki ishlar va davlat xavfsizlik xizmati organlari tomonidan xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish uchun qo‘zg‘atilgan jinoiy ish mavjudligi asos bo‘ladi. Bunda tekshiruvga xo‘jalik yurituvchi subyektning faqat qo‘zg‘atilgan jinoyat ishi bilan bog‘liq faoliyati qamrab olinishi mumkin bo‘lib, bu haqda tekshiruvni tayinlash to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliya-xo‘jalik faoliyatini tekshirishlar belgilangan tartibda faqat davlat soliq xizmati organlari tomonidan, mazkur organlar tekshirishlar davomida soliq va valyutaga oid jinoyatlar alomatlarini aniqlaganida esa O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Soliq va valyutaga oid jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti tomonidan amalga oshiriladi. 9 Tadbirkorlik subyekti tomonidan belgilangan tartibda taqdim etilgan moliya va soliq hisobotini, shuningdek tadbirkorlik subyektining faoliyati to‘g‘risida davlat soliq xizmati organida mavjud bo‘lgan boshqa hujjatlarni o‘rganish hamda tahlil etish asosida o‘tkaziladigan kameral nazorat natijalari bo‘yicha qoidabuzarliklar aniqlangan hollardagina davlat soliq xizmati organlari tadbirkorlik 9 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 17 subyektlarining moliya-xo‘jalik faoliyatini tekshirish tashabbusi bilan chiqishi mumkin. Tezkor-qidiruv faoliyati natijalari asosida O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti O‘zbekiston Respublikasi budjet tizimi budjetlari mablag‘larini, donor mamlakatlar, xalqaro, chet el hukumat va nohukumat tashkilotlari bilan tuzilgan davlatlararo va hukumatlararo shartnomalar doirasida taqdim etiladigan chet el grantlarini, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi kafolati ostida jalb etiladigan chet el kreditlarini sarflash masalalari yuzasidan, mulk shaklidan qat’i nazar, xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliya-xo‘jalik faoliyatining tekshiruvlarini o‘tkazish tashabbusi bilan chiqishi mumkin. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirishni o‘tkazish muddatlari o‘ttiz kalendar kundan oshmasligi lozim. Alohida hollarda maxsus vakolatli organning qaroriga binoan bu muddat uzaytirilishi mumkin, bunda ushbu qoida kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan tatbiq etilishi mumkin emas. “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida” Qonunning 9 va 12-moddalarida nazarda tutilgan tekshirishni o‘tkazish uchun asos bo‘ladigan hujjatlar tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektga tilxat olingan holda topshirilgan payt tekshirishni o‘tkazish boshlangan payt hisoblanadi. 10 Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning mazkur hujjatlarni olishdan bosh tortganligi tekshirishni bekor qilish uchun asos bo‘lmaydi. Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt mazkur hujjatlarni olishdan bosh tortgan taqdirda, nazorat qiluvchi organning mansabdor shaxsi tomonidan uning o‘zi va tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt imzolaydigan dalolatnoma tuziladi. Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt mazkur dalolatnomani imzolashdan bosh tortganda, dalolatnomaga tegishli yozuv kiritiladi. Bu holda dalolatnoma imzolangan payt tekshirishni o‘tkazish boshlangan payt hisoblanadi. 11 10 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 11 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 18 Tekshirish natijalari to‘g‘risidagi dalolatnoma (ma’lumotnoma) tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektga topshirilgan kun tekshirishni o‘tkazish tugagan kun hisoblanadi. Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt tekshirish natijalari to‘g‘risidagi dalolatnomani (ma’lumotnomani) olishdan bosh tortganda, nazorat qiluvchi organning mansabdor shaxsi bu haqda tekshirish natijalari to‘g‘risidagi dalolatnomaga (ma’lumotnomaga) tegishli yozuv kiritadi va shu paytdan e’tiboran tekshirish tugagan hisoblanadi. Bu holda tekshirish natijalari to‘g‘risidagi dalolatnomaning (ma’lumotnomaning) bir nusxasi xo‘jalik yurituvchi subyektga pochta orqali buyurtma xat bilan yuboriladi. Qisqa muddatli tekshirishlar jismoniy va yuridik shaxslarning qonunchilik buzilganligi faktlari to‘g‘risidagi murojaatlari asosida maxsus vakolatli organning qaroriga ko‘ra rejadan tashqari tekshirish tarzida nazorat qiluvchi organlar tomonidan amalga oshiriladi. Maxsus vakolatli organning tekshirilayotgan obyektning nomi, soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami, tekshirish o‘tkazishning maqsadi, muddatlari hamda uni o‘tkazish sabablarining asosliligi ko‘rsatilgan qisqa muddatli tekshirish o‘tkazishga doir qarorlari, shuningdek tekshirishni amalga oshiruvchi tegishli nazorat qiluvchi organning maxsus vakolatli organning qarori asosida chiqarilgan, mansabdor shaxslarning tarkibi va tekshirishni o‘tkazish muddatlari ko‘rsatilgan buyrug‘i xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini qisqa muddatli tekshirishdan o‘tkazish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. 12 Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar quyidagi huquqlarga ega: o‘z faoliyatlari tekshirilishi to‘g‘risidagi tegishli axborotga ega bo‘lish; - nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan maxsus vakolatli organ qarorini, tekshirish o‘tkazish uchun asos hisoblanuvchi boshqa hujjatlarni talab qilish, tekshiruvchilarning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlar bilan tanishish; 12 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 19 - tekshirish o‘tkazish uchun asosga ega bo‘lmagan shaxslarning tekshirish o‘tkazishiga yo‘l qo‘ymaslik; - nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslarining vakolatiga kirmaydigan masalalarga oid talablarni bajarmaslik va tekshirish predmetiga taalluqli bo‘lmagan materiallar bilan ularni tanishtirmaslik; - nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan tekshirish tugagan kuni tekshirish natijalari to‘g‘risidagi dalolatnomaning (ma’lumotnomaning) bir nusxasini olish. - qonunda belgilangan tartibda tekshirish natijalari ustidan shikoyat qilish. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar tekshiruvchilarning qonuniy talabiga binoan tekshirish o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan materiallar va hujjatlarni taqdim etishga, ularni tekshirish obyektlariga kiritishga, tekshiruvchilarga o‘z vazifalarini bajarishlari uchun ko‘maklashishga majburdirlar. 13 Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish chog‘ida o‘z vakolatlari doirasida quyidagi huquqlarga ega: - tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlardan tekshirish o‘tkazish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan zarur hujjatlar va boshqa axborotlarni talab qilish; - tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlarga aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish to‘g‘risida bajarilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar berish; - tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, xo‘jalik yurituvchi subyektlar mulkdorlari oldiga aybdor shaxslarning javobgarligi to‘g‘risidagi masalani qo‘yish; - tekshiruvga auditorlik tashkilotlarini va (yoki) ekspertlarni belgilangan tartibda shartnoma asosida jalb etish; - qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda moliyaviy yoki ma’muriy jazo choralarini qo‘llash; 13 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 20 - rejali tekshirishlarni o‘tkazish muddatini ko‘chirish to‘g‘risida, basharti bunga obyektiv asoslar bo‘lsa, maxsus vakolatli organga taqdimnoma kiritish. Nazorat qiluvchi organlar mansabdor shaxslarining qonuniy talablari tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan bajarish uchun majburiydir. Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish chog‘ida o‘z vakolatlari doirasida quyidagilarni bajarishga majburdirlar: - tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlarga tekshirish o‘tkazish huquqini beruvchi zarur hujjatlarni ko‘rsatish; - tekshirishni belgilangan tartibda tasdiqlangan savolnoma bo‘yicha amalga oshirish; - xo‘jalik yurituvchi subyektlar ishlashiga xalal bermaslik; - tekshirishlarni qayd etish daftariga qonunchilikda belgilangan tartibda yozib qo‘yish; - davlat siri, tijorat yoki boshqa sirlar saqlanishini ta’minlash; - tekshirishlar natijalarini dalolatnoma (ma’lumotnoma) bilan rasmiylashtirib, uning bir nusxasini tekshirish tugagan kuni tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektda qoldirish; - huquqbuzarlik hollari aniqlangan taqdirda qonunchilikda nazarda tutilgan choralarni ko‘rish. Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo‘jalik yurituvchi subyektlarning qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladigan faoliyatiga aralashishga haqli emas. Agar nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo‘jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatida qonunchilik buzilganligini aniqlasalar, ular o‘zlariga berilgan vakolat doirasida va muayyan qoidabuzarlikni bartaraf etish bilan bevosita bog‘liq chora-tadbirlarni ko‘rishlari mumkin. Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari qoidabuzarlik holati mavjudligidan xo‘jalik yurituvchi 21 subyektlarning boshqa qonuniy faoliyatiga aralashish yoki uni cheklash uchun asos sifatida foydalanishga haqli emas. Nazorat qiluvchi organlar mansabdor shaxslarining noqonuniy qarorlari yoki boshqa harakatlari natijasida xo‘jalik yurituvchi subyektga yetkazilgan zararlar, shu jumladan boy berilgan foyda qonunchilikda belgilangan tartibda qoplanadi. Tadbirkorlik faoliyati subyektlari birlashmalarining a’zosi bo‘lgan tadbirkorlik subyektlarining faoliyatini tekshirishlar tadbirkorlik faoliyati subyektlari so‘roviga ko‘ra mazkur birlashmalar vakillari ishtirokida amalga oshirilishi mumkin. 14 2.2 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati o’tkazilganda javobgarlik Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning davlat tomonidan nazorat qilinishi jarayonida davlat organlarining mansabdor shaxslarining harakatlari va qarorlari tadbirkorlar tomonidan ba’zan nohaqlik, xatolik yoki noqonuniy bo‘lishi mumkin deb baholanadi. Bunday hollarda, tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilish uchun tegishli tartibda bu harakatlar yoki qarorlar ustidan shikoyat qilish mumkin. Shikoyatlarni kiritishning bir necha usullari mavjud bo‘lib, ular orasida bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berish va sudga shikoyat berish muhim ahamiyatga ega. Ushbu sharxda, sudga yoki yuqori turuvchi organga shikoyat berish tartibi, uning huquqiy me’yorlari, amalga oshirilishi kerak bo‘lgan jarayonlar va uning ishonchliligi haqida to‘liq tahlil beriladi. 15 Shikoyat berish huquqi: Sudga yoki yuqori turuvchi organlarga: Xo‘jalik yurituvchi subyektlar davlat nazorat organlarining harakatlari yoki qarorlari bilan rozi bo‘lmagan taqdirda, ularning faoliyatiga qarshi ikki yo‘l bilan shikoyat qilishlari mumkin: birinchidan, bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berish va ikkinchidan, sudga murojaat qilish huquqi. Bu huquqni qonunchilikka muvofiq amalga oshirish, 14 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 15 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 22 tadbirkorlarning huquq va erkinliklarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organlarga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berish Bu huquq, tadbirkorlarga o‘zlarining qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim bir vosita sifatida xizmat qiladi. Agar tadbirkor davlat nazorat organining mansabdor shaxsining harakati yoki qarori qonunlarga zid deb hisoblasa, u yuqori turuvchi organlarga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berishi mumkin. Bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berishning asosiy afzalligi — bu tezroq va kamroq xarajat talab qiladigan tartibda hal etilishi mumkin bo‘lgan birinchi bosqich hisoblanadi. Tadbirkor, yuqori turuvchi organlarga yoki mansabdor shaxsga shikoyat berganida, tegishli organ o‘zining ichki nazorat mexanizmlarini ishga solishi va shikoyatni ko‘rib chiqishi zarur. Ushbu bosqichda ko‘pincha huquqiy xatolik yoki nohaqlikni aniqlash va uni bartaraf etish mumkin bo‘ladi. Biroq, agar yuqori turuvchi organlar bu masalani hal qilishda muvaffaqiyatsiz bo‘lsa yoki ishning hal etilishida noaniqliklar mavjud bo‘lsa, tadbirkorlar sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘ladilar. Sudga shikoyat berish huquqi: Agar tadbirkor bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organlar orqali masalani hal eta olmasa, unda u sudga murojaat qilish huquqiga ega. Sudga shikoyat berish, bu huquqning eng so‘nggi vositasi bo‘lib, unda sud, nazorat qiluvchi organlarning harakatlari yoki qarorlari qonuniyligini tekshiradi. Sudga murojaat qilish — bu tadbirkorning asosiy huquqlarini himoya qilish va himoya qilish jarayonida huquqiy muammolarni hal qilishning so‘nggi imkoniyatidir. Shikoyat berishning amaliy jihatlari Shikoyat berishning har ikki turdagi — bo‘ysunish tartibida yuqori turuvchi organlarga yoki mansabdor shaxsga va sudga — o‘ziga xos tartiblari va talablari mavjud. Har ikkala holatda ham, tadbirkor huquqlarini himoya qilish maqsadida tegishli hujjatlar va dalillarni taqdim etish zarur. Sudga shikoyat berishda ijro etish to‘xtatilishi. Agar tadbirkor sudga shikoyat berishni boshlasa, unda ushbu shikoyatni ko‘rib chiqish davrida, shikoyat qilinayotgan harakat yoki qaror ijro etilishi sudning qarori qonuniy 23 kuchga kirguniga qadar to‘xtatiladi. Bu qonuniy me’yor sudga shikoyat berishning adolatli bo‘lishini ta’minlash uchun muhimdir. Biroq, ba’zi hollarda, sudga shikoyat berilganida, bu to‘xtatish amalda bo‘lmasligi mumkin. Masalan, agar favqulodda vaziyatlar, epidemiyalar yoki aholining hayoti va sog‘lig‘iga jiddiy tahdid soladigan holatlar mavjud bo‘lsa, unda nazorat qiluvchi organning qarorlari yoki harakatlari ijro etilishiga to‘sqinlik qilinmaydi. Shunday qilib, davlat tezkor qarorlar qabul qilish zarurati bo‘lgan hollarda, sudning ijro etishni to‘xtatishi holati istisno etiladi. Bu, odatda, davlat xavfsizligi yoki jamoat sog‘lig‘iga oid holatlarda yuzaga keladi. Shikoyat to‘g‘risida nazorat organiga xabarnoma berish. Tadbirkor sudga shikoyat berganligini nazorat qiluvchi organiga xabar qilishga majburdir. 16 Bu xabarnoma sudga shikoyatni ko‘rib chiqish jarayonida nazorat organining qarori va harakatlariga e’tibor qaratishni ta’minlaydi. Bunday xabarnoma nazorat organlariga tadbirkorlarning sudda ko‘rilayotgan masalaga aloqadorlik darajasi va jarayonning davom etishini bildirish imkonini beradi. Tadbirkorning sudga shikoyat qilganligi haqida tegishli hujjatlar, ya’ni sudga kiritilgan ariza yoki sudning qabul qilgan qarori tasdiqlovchi hujjatlar sifatida nazorat organiga taqdim etilishi shart. Bu, o‘z navbatida, nazorat organiga sud jarayonining qanday rivojlanayotganligi va uning o‘z faoliyatini qanday davom ettirishi kerakligini tushunishga yordam beradi. 17 16 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni 17 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 24 XULOSA Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati – huquqiy davlat va bozor iqtisodiyoti tamoyillariga asoslangan jamiyatda muhim boshqaruv vositasi sifatida xizmat qiladi. U orqali davlat bir tomondan – fuqarolar, iste’molchilar, jamiyat manfaatlarini himoya qiladi, ikkinchi tomondan esa – tadbirkorlarning o‘z majburiyatlariga rioya etishini ta’minlaydi, sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi. O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik subyektlari ustidan davlat nazoratining nazariy asoslari, huquqiy me’yorlari va amaliy mexanizmlari keng yoritildi. Jumladan, nazoratning konstitutsiyaviy asoslari, asosiy qonunlar va Prezident farmonlaridagi tamoyillar, shuningdek, tegishli idoraviy hujjatlar chuqur tahlil qilindi. Amaliyotda uchraydigan muammolar, xususan, ortiqcha tekshiruvlar, vakolatsiz aralashuvlar, tekshiruvlarning qonuniylik darajasi kabi masalalar tahlil qilinib, ularni hal etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi. Shuningdek, kurs ishida chet el tajribasi ham qisqacha ko‘rib chiqilib, O‘zbekistonda tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan ilg‘or nazorat mexanizmlari bilan solishtirma yondashuv amalga oshirildi. Bunda raqamlashtirilgan, xavf tahliliga asoslangan, adolatli va samarali davlat nazorati tizimi muhim omil sifatida e’tirof etildi. Yakuniy xulosalardan biri shuki, davlat nazorati bozor munosabatlariga zid emas, balki uni muvozanatlashtiruvchi va tartibga soluvchi zaruriy omildir. Biroq 25 bu nazorat faqat qonuniy, ochiq, adolatli va tadbirkorning huquqlariga ziddiyat keltirmagan holda amalga oshirilgandagina haqiqiy natijadorlikka erishish mumkin. Shu bois, ushbu sohadagi islohotlarni chuqurlashtirish, qonunchilikni yanada takomillashtirish va amaliyotda uning to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNLARI 1.1 https://lex.uz/ru/docs/-28144#-28253 “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni 1.2 https://lex.uz/docs/-106197 “Prokuratura to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni 1.3 https://lex.uz/docs/-4674902 O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi. II. O‘QUV DARSLIKLAR 2.1 J.T.Askarov. Biznes huquqi: o’quv qo’llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2024. – 141-b. 2.2 X.T. Odilqoriyev. Davlat va huquq nazariyasi.2018-TDYU. III. INTERNET SAYTLAR 3.1. www.lex.uz 26

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB Tadbirkorlik subyektlari ustidan davlat nazorati to‘g‘risida umumiy qoidalar

1.1 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati tushunchasi va prinsiplari

1.2 Tadbirkorlik faoliyati ustidan davlat nazorati huquqiy asoslari

II. BOB Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati shakllari

2.1 Tekshirish, shu jumladan taftish, nazorat tartibida tekshirish tartibi

2.2 Tadbirkorlik subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati o’tkazilganda javobgarlik

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить