Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 97.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Tarbiya jarayonini samaradorligini oshirishda ilg‘or xorijiy tajribalar

Sotib olish
Mavzu:  Tarbiya jarayonini samaradorligini oshirishda ilg‘or xorijiy
tajribalar.
Reja:
1.Jahon tarbiya konsepsiyalari.
2.   Jahonning   rivojlangan   mamlakatlari   tarixi,   maqsadli,   uzluksiz   ma’naviy
tarbiyaning tutgan o‘rni.   
3.Yaponiyada   fuqaroni   tarbiyalash–“axloqiy   tarbiya”   tizimi   “xarakterni
shakllantirishga   yo‘naltirilgan   ta’lim”,   “davlat   uchun   maqbul   axloqiy
sifatlarni   tarbiyalashga   qaratilgan   faoliyat”,   “fuqarolik   axloqi   asoslarini
tarbiyalash” tizimi.
4. Xitoyda Konfusiylik axloqining besh asosiy ustuni. Tayanch   atamalar:   Tarbiya   konsepsiyasi,   Axloqiy   tarbiya
tizimi,Konfutsiylik asosi
1. Ta’lim- tarbiya samaradorligini  oshirishda innovatsion  yondashuvning
zaruriyati.   Hozirgi   sharoitda   innovatsion   faollik   oliy   ta’limning   ham   mazmun
hamda tashkiliy tuzilmaviy jihatdan qayta ishlab chiqish bilan bevosita bog‘liq. Bu
jarayonlarning   asosi   bo‘lib   oxirgi   uch,   o‘n   yillikda   pedagogik   ta’lim   nazariyasini
tezkor   ishlab   chiqilishi   bo‘ldi.   8
(A.A.Abdulina,   Ye.V.Bondarevskaya,
V.I.Zagvyazinskiy,   V.S.Ilin,   N.M.Kan-Kalik,   V.A.Slastenin   va   b.q)   Pedagogik
ta’lim   rivojlanishining   zamonaviy   innovatsion   yo‘nalishlarini   ichida   xususiy
innovatsion nazariyani shaxsiy (xususiy) yo‘nalishli ta’lim sohasidagi ishlanmalarni,
ta’limni  tashkiliy-tuzilmaviy modelini , ta’limni ko‘p darajali tizimini rivojlantirishni
ajratib   ko‘rsatish   mumkin.   Hayotiy   kelajakni   amalga   oshirish   uchun   inson   ongli
tarzda   qayta   o‘z-o‘zini   faoliyatini   yo‘lga   qo‘yadi   va   buning   uchun   ta’lim   jarayoni
imkoniyatlaridan foydalanadi. Ayniqsa, bu jarayon talaba yoshi davri, yoshlik davri
ayni ushbu jarayonni yo‘lga qo‘yish uchun muhim bosqich davri hisoblanadi. Ushbu
konsepsiyaning keyingi g‘oyasi pedagogik sub’ektivlikni rivojlanishi bilan bog‘liq:
talaba   “o‘rganuvchi”,   “o‘quvchi”,   “o‘qitadigan”   pozitsiya   orqali   o‘tadi.   Agar   oliy
o‘quv   yurti   “o‘qish   joyi   va   vaqti   emas,   balki   yigit   va   qizlarni   katta   bo‘lish
maydoni”(D.B.Elkonin) deb qaralsa, u holda ushbu oliy o‘quv yurtidagi pedagogik
jarayon   uni   amalga   oshirish   orqali   ta’lim   olayotgan   talabaning   o‘z-o‘zini
rivojlantirishini   faollashtiruvchi,   hech   bir   narsa   bilan   qiyoslab   bo‘lmaydigan
pedagogik   jarayonni   ijodiy-o‘zini   qayta   qurish   sub’ekti   ham   talaba,   ham   pedagog
uchun   imkoniyatlar   hisoblanadi.   O‘qituvchi   faoliyati   ham   o‘zgaradi:   “usta”   ishlari
orqali   bilimlarini   pedagogik   texnologiya   asosida   yetkazishdan,   talabalarda
pedagogik   qobiliyatni   shakllantirish   maqsadida   birgalikdagi   faoliyatni   tashkil
etuvchi   “maslahatchi”   pozitsiyada   talabalar   bilan   birgalikda   uning   kelajak   kasbiy
faoliyatini loyihalovchiga aylanadi. Shunga ko‘ra integrativ ta’lim texnologiyalarini
yo‘lga   qo‘yish   dolzarb   bo‘lib   qoladi.   Ushbu   masalada   ta’limni   loyihalash   bilan
shug‘ullanuvchi muammolar instituti bugungi kundagi dolzarb masalada yetakchilik
qilmog‘i   zarur.   Bundan   tashqari   oliy   ta’limda   har   bir   fanlarni   o‘qitish   sohasida pedagogika   va   psixologiya   fanlari   bloki   tezkor   texnologik   izlanishlarni   amalga
oshirish   bilan   shug‘ullanishlari   kerak.   Pedagogik   ta’lim   amalga   oshirishining
tashkiliy-tuzilmaviy   modeli   haqida   alohida   to‘xtalish   kerakligi   e’tiborga   loyiq.
Bular:   kichik   darajadagi,   ko‘p   bosqichli   va   ko‘p   darajadagi   modellarga
qaratilishidan   iborat.   Yuqorida   ko‘rsatib   o‘tilgan   har   bir   model   mustaqil   yaxlit
ta’lim sifatida qaralib, ular o‘zlarining jilg‘alariga ega bo‘lib, aniq ijtimoiy-madaniy
va   iqtisodiy   xolatlar   bilan   bevosita   bog‘liq.   Kichik   darajadagi   tizim   –   bu   oliy
ta’limdagi  an’anaviy tizim  hisoblanib,  u qat’iy hisoblanib,  bunda tor  mutaxassislar
tayyorlanib, ta’lim jarayonida o‘qitish variantlarini tanlash imkoniyati mavjud emas.
Qabul qilingan 1998yildagi DTS da variativ qismi kiritilgan bo‘lsada, lekin bu tizim
ham baribir shaxs tanlash imkoniyatlarini chagaralaydi. Ko‘p bosqichli tizimda o‘rta
maxsus   ta’lim   tizimi   asosida   oliy   ta’lim   olish   uchun   imkoniyatlar   mavjud   bo‘lib,
o‘zaro   bog‘lovchi   o‘quv   rejasi   ishlab   chiqilgan.   Ushbu   tizim   ixcham   hisoblanib,
bitiruvchilarni uchinchi kursga qabul qilish bilan bog‘liq ko‘plab muammolar kelib
chiqadi:  qaysi  mablag‘  asosida  o‘qitish, birinchi  o‘rinda pedagogika bilim  yurti  va
pedagogika   kollejlarida   talabalarni   egallagan   bilimlari   sifati   masalasi   turlicha
gumon   uyg‘otadi.   1997   yilda   qabul   qilingan   “Ta’lim   to‘g‘risida”   gi   Qonunga
muvofiq oliy ta’limning ko‘p bosqichli tizimi yo‘lga qo‘yildi. Oliy ta’limning ko‘p
bosqichli tizimini ishlab chiqish va joriy etishni kuchli innovatsion jarayon sifatida
belgilash   mumkin.   Ushbu   masalada   G‘arbiy   Yevropa   mamlakatlari   tajribasi   har
tomonlama   tahlil   etilib,   baho   berildi   va   O‘zbekiston   Respublikasi   sharoitida
o‘zimizning   mentalitetimizdan   kelib   chiqib,   oliy   ta’limning   o‘ziga   xos   ko‘p
bosqichli tizimi yaratildi. Oliy pedagogik ta’limni ko‘p bosqichli mazmuni bizning
sharoitimizda ikki darajali model:   
 umumiy   (bazaviy-bakalaviriat   va   to‘liq   (magistratura)   ko‘rinishida
amalga oshirilib, har biri o‘ziga avtonom hisoblanadi;   
 yaxlit tizim ko‘rinishiga ega;     bozor iqtisodiyoti talablariga to‘la javob
beradi;   
 ta’limni ko‘pgina yo‘llari orqali egallash imkonini beradi;   
 o‘qiyotganlarni akademik va kasbiy yo‘naltirishga rag‘batlantiradi;     o‘z-o‘zini   anglash,   uning   qimmatli   yo‘nalishlarini   va   hayot   tarzini
belgilash   asosida   shaxs   rivojlanishi   uchun   imkoniyatlar   yaratib   beradi.   O‘qitish
asosiga   ta’limiy-kasbiy   dasturlar   qo‘yilgan   bo‘lib,   ular   beshta   blok-model
prinsipidan tashkil topgan: 
 ijtimoiy-iqtisodiy va gumanitar fanlar, matematik va tabiiy-ilmiy fanlar,
umumkasbiy   fanlar,   ixtisoslik   fanlari   hamda   qo‘shimcha   fanlar   tizimidan   iborat.
Texnologik   jihatidan   kasbiy   ta’limning   mazmuni,   metodlari   va   metodikasini
tanlashga madaniy yondashuv bilan bevosita bog‘liq. 
Ushbu   dasturlarni   ishlab   chiqilishida   har   bir   blokning   vazifasi,   bloklar
o‘rtasidagi   o‘zaro   bog‘liqlik   tashkiliy ,   didaktik-texnologik   ishlar   va   malakali
mutaxassislar bilan hamkorlikda amalga oshirilgani ko‘zga tashlanadi. 
Olib   borilgan   tadqiqotlar   natijasi   shuni   ko‘rsatadiki,   fakultetlarda   oliy
ta’limdagi   ko‘p   bosqichli   tizim   (OTKT)   asosida   ishlash   va   an’anaviy   tizim   bilan
ishlash   qiyosiy   taqqoslab   ko‘rilganda,   talabalar   (OTKT)   yangicha   ta’lim   tizimida
ongli,   ijodiy   ishlashga   ko‘proq   e’tibor   qaratgani,   talabalarda   ta’lim   motivatsiyasi
darajasi yuqori ekanligi ko‘zga tashlanadi. Oliy ta’limni fakultetlari va kafedralarida
tuzilmaviy-funksional   va   mazmunli-texnologik   qayta   qurish   amalga   oshiriladi.
Umuman   olganda   oliy   ta’limda   individual-ijodiy   va   jamoaviy-ijodiy   faoliyat
sohasida bugungi kunga kelib sezilarli tajribalar to‘plandi, o‘quv pedagogik jarayoni
ishtirokchilari   o‘rtasida   sub’ekt-sub’ekt   munosabatlari   rivojlanishida   o‘zgarishlar
sodir   bo‘layotganini   kuzatish   mumkin.   Ushbu   tizim   orqali   talabalarni   mustaqil
ishlashga   ishtiyoqi   ortib,   reyting   tizimida   ularning   faol   ishtiroki   ta’minlansa,
ikkinchi tomondan pedagoglar tomonidan talabalar faoliyatini boshqarishda metodik
madaniyat darajasi o‘sib borishi kuzatiladi.
2. O‘qitish jarayonida innovatsion uslublarni  ishlab chiqish va joriy etishning
tashkiliy   jihatlari. Ma’lumki,   didaktikaning   predmetini   o‘rgatish,   o‘rganish   ta’lim
mazmunini   tashkil   qiladi.   Bunda   ishtirok   etayotgan   uchta   komponent   bir-birlari
bilan   shunday   uzviy   aloqadaki,   ulardan   birini   e’tibordan   chetda   qoldirish   mumkin
emas.   Xo‘sh,   nimani   nimadan   boshlash   kerak?   Ishni   o‘rganish   yoki   o‘rgatishdan
boshlasak,   tabiiy   ravishda   savol   tug‘iladi:   nimani   (qanday   mazmundagi   o‘quv materialini)   o‘rganmoqchisiz   yoki   o‘rgatmoqchisiz?   O‘rgatish   ham,   o‘rganish   ham
asosiy   maqsadga   yo‘naltirilgan   ta’lim   ob’ekti   va   oxirgi   natija   mahsuli   bo‘lmish
ta’lim mazmuniga bog‘liq. Har xil mazmun uni o‘zlashtirishning o‘ziga xos usullari
bilan farq qilganligi uchun o‘rganishning qanday bo‘lishi uning mazmuniga bog‘liq,
bu   esa   o‘rganishni   tashkil   etuvchi   o‘rgatuvchiga   bog‘liq.   Shunday   qilib,   didaktik
tafakkur   -   bu   o‘rganish,   o‘rgatish   va   ta’lim   mazmunining   doimiy   aloqalari,
munosabatlarini izlash, aniqlash demakdir. O‘qituvchi o‘quvchini faollashtiradigan,
o‘zi   va   o‘rganuvchi   uchun   qulay   bo‘lgan   yo‘llarni,   usul   va   uslublarni,   o‘qitish
shakllari,   metod   va   vositalarni   izlaydi,   ularni   takomillashtiradi.   Shu   boisdan   ham
“pedagogik   texnologiya”,   “didaktik   texnologiya”,   “ta’lim   texnlogiyasi”   atamalari
qatoridan   “pedagogik   innovatsiyalar”   atamasi   ham   mustahkam   o‘rin   olmoqda.
Yuqorida   sanab  o‘tilgan  tarzda  o‘rgatish,   o‘rganishda  ta’lim   mazmuni   asosiy  o‘rin
tutadi.   Shuning   uchun   ham,   o‘z   oldimizga   Davlat   ta’lim   standartlarini   yaratish
birinchi   galdagi   vazifa   qilib   qo‘yildi.   Bu   vazifaning   uddasidan   chiqdik.   Davlat
ta’lim   standartlari   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   tomonidan
tasdiqlanib,   har   bir   ta’lim   muassasalariga,   har   bir   o‘quvchiga   yetkazildi.   Endigi
vazifa shu standartlarni tezroq hayotga tatbiq etish mexanizmini yaratishdan iborat.
Biroq,   e’tirof   qilish   kerakki,   hali   Respublikamizda   yangi   pedagogik
texnologiyalarni,   ta’lim   innovatsiyalarini   to‘plash,   ular   ichidan   faoliyatimizda   eng
ko‘p   samara   beradiganlarini   tanlash,   tajriba-sinovdan   o‘tkazish   va   qo‘llash-   joriy
etishni   yo‘lga   qo‘yadigan   tizim   (mexanizm)   shakllantirilmagan   edi.   “Ta’lim
to‘g‘risida”gi   Qonun 9
,   “Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi”   talablari   asosida   ishlab
chiqilgan umumiy ta’lim  fanlari bo‘yicha Davlat ta’lim standartlari  ishlab chiqilib,
bosqichma-bosqich   amalga   oshirishga   kirishilgandan   keyin   bu   sohadagi   ishlarni
aniq bir tizimga solish, qo‘llab - quvvatlash, yangiliklarni joriy etishga yetarli shart-
sharoitlar yaratadigan tuzilmalarga bo‘lgan ehtiyoj yaqqol ko‘zga tashlandi. Chunki,
Davlat   ta’lim   standartlari   o‘quvchilar   bilimiga   qo‘yiladigan   majburiy   minimal
daraja   bo‘lib,   davr   o‘quvchilarga   ta’lim   standartlari   darajasi   talablaridan   oshirib
bilim,   iqtidor   va   ko‘nikmalar   berishni   taqozo   etadi.   Bu   masalani   ijobiy   hal   qilish
ilg‘or   tajribalar,   yangi   pedagogik   texnologiyalarni   izlash,   ularning   didaktik imkoniyatlarini   sinab   ko‘rgan   holda   amaliyotga   tatbiq   etishga   bo‘lgan   hayotiy
ehtiyojni   oshirib   yubordi.   Bundan   kelib   chiqadigan   amaliy   hulosa   -   ilg‘or   ta’limiy
yangiliklarni   aniqlash,   ularning   jamg‘armalarini   tashkil   etish ,   sinab   ko‘rish,
pedagogik   amaliyotga   joriy   qilishning,   ilmiy   xulosalarini   ishlab   chiqish   va
amaliyotga tatbiq etish tizimini yaratish masalasining dolzarbligini oshirdi. Hozirgi
kunda   bu   tizimni   yaratish   yo‘lida   bir   qator   izlanishlar,   sa’y-   harakatlar   boshlab
yuborilgan.  Jumladan,  vazirlik, viloyat   xalq ta’limi  boshqarmalari  tarkibida  Davlat
ta’lim standartlari boshqarmalari va bo‘limlari (monitoringi) tashkil etilgan. 
Ta’limni   boshqarish   tizimida   tashkil   qilingan   yangi   bo‘g‘inlar   quyidagi
vazifalarni amalga oshirib bormoqda: 
 ta’lim sohasidagi qonunlar, me’yoriy hujjatlarning bajarilish nazoratini
yuritish; 
 Pedagogik   innovatsiyalarni   amaliyotga   tatbiq   etishning   tashkiliy
asoslarini yaratish 
 zarur. Buning uchun: 
 “Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi”ni   hayotga,   tatbiq   etish,   Davlat
ta’lim standartlari va dasturlari bajarilishining monitoringini olib borish; 
 ta’limni   boshqarish   mahalliy   organlari   va   o‘quv   muassasalarining
umumiy   tashkiliy   pedagogik   ishlari   qatori   pedagogik   innovatsiyalarning
samaradorligini tahlil qilib borish; 
 pedagogik tajribalarning borishini analitik tahlil qilish, umumlashtirish,
ommalashtirish bo‘yicha tavsiyalar tayyorlash; 
 pedagogik   texnologiyalarni   kuzatuvchi,   nazorat   qiluvchi   va   joriy
etuvchilarni   o‘quv   ishini   tashkil   qilish   shu   masalaga   oid   seminarlar   o‘tkazish,
treninglar tayyorlash choralarini ko‘rish; 
 pedagogik   texnologiyalarni   rivojlajtirish   haqida   tegishli   ma’lumotlar
jamg‘armasini yaratish, tahlil qilish va tartibga solib turish. 
Yuqorida   ta’kidlanganidek,  Davlat   ta’lim   standartlari-   bu   o‘quvchilar   bilim
saviyasining   minimal   darajasini   belgilaydi,   bu   darajadan   yuqori   ko‘rsatkichlarga
erishish uchun ma’lum izlanish hamda tashabbus lozim, pedagogik innovatsiyalarni yaratish,   shuningdek,   ularni   boshqarish   avvalam   bor,   ana   shu   dorlzarb   vazifalarni
hal qilishga xizmat qiladi. Shu boisdan ham pedagogik iinovatsiyalarni izlab topish.
o‘rganish,   tahlillar   ostida   eng   ko‘p   samara   beradiganlarini   tanlab   olish   va   ularni
amaliyotda   qo‘llash   tartibini   belgilab   beradigan   tizimni   yaratish   maqsadga
muvofiqdir.   Fikrimizcha,   buning   uchun,   innovatsiyalar   haqida   aniq   ma’lumotlar
jamg‘armasini yaratish zarur bo‘lib, buni shartli ravishda innovatsiyalarni “to‘plash”
jarayoni   deb   qabul   qilamiz.   Innovatsion   yangiliklarni   to‘plovchilar   jadvalga   ko‘ra
vazirlik tizimida yangi tashkil qilingan markazlar, jumladan, xalq ta’limi xodimlari
malakasini oshirish instituti barcha talim muassasalari rahbarlari malakasini oshirish
bo‘yicha   doimiy   ishlovchi   Respublika   doimiy   kursi   qoshidagi   monitoring   markazi
va respublika ta’lim markazi asosiy bo‘g‘in hisoblanadi. Pedagogik innovatsiyalarni
qo‘llash bilan uni to‘plab, ilmiy jihatdan xulosalar tayyorlovchi  bo‘g‘in o‘rtasidagi
“Pedagogik   matbuot”   asosan   nashr   ishlari,   ommalashtirish,   keng   pedagogik
jamoalar ,   ilmiy-pedagogik   xodimlarga   ularni   yetkazish,   ularning   taklif   va
mulohazalarini   olish,   tajriba-sinov   xulosalari   asosida   innovatsiyalarni   yanada
takomillashtirish   ishlari   bilan   shug‘ullanadi.   O‘ylaymizki,   ta’lim   texnologiyasi   va
pedagogik   innovatsiyalarga   bunday   tizimli   yondashuv   Davlat   ta’lim   standartlarini
amalga   oshirishda   o‘z   samarasini   ko‘rsatadi.   O‘qituvchining   pedagogik   faoliyatini
olib   borishga   halaqit   beradigan   psixologik   to‘siqlarni   umumlashtirib   yangilik
kiritishlarga   o‘qituvchilarning   ko‘proq   qarshilik   bildirishini   keltiradigan   sabablarni
ta’kidlab o‘tish zarur. 
1.   O‘zgarishning   maqsadi   o‘qituvchilarga   tushuntirilmagan   yashirin,
gapning ikki ma’nosi xavotir va noma’lumlikni keltiradi. Noma’lumdan qo‘rquv har
qaysi yangi usulga o‘qituvchilarni yo‘llashi mumkin. 
2.   O‘qituvchilar   yangilikni   kiritishda   rejalashtirish   va   ishlab   chiqarishda
qatnashmaganlar. 
3. Jamoa an’analarini e’tiborga olmaslik va o‘z ishining odatiy usuliga rioya
qilish.
4.   Yangi   usullarga   sub’ektiv   munosabat   va   qo‘rquv,   statusni   yo‘qotish
xislari.  5.   Ish   xajmining   ko‘payishi   rahbar   o‘qituvchilar   faoliyatida   o‘zgarishlarni
rejalashtirmasligi oqibatida qo‘rqish paydo bo‘ladi. 
Yangilik  kirituvchi  tashabbuskor  odam  hurmat   va  ishonchga   ega  bo‘lmasa.
Afsus,   ko‘pincha   o‘qituvchilar   loyihaga   emas,   uning   muallifiga   qaraydi.   Agar   bu
insonning   hurmati   past   bo‘lsa,   pedagog   uning   qadrligiga   qaramay,   bu   odamga
ishonchsizligi   uning   g‘oyasiga   o‘tkaziladi.   O‘qituvchi   ijodkorligini   shaxsiyatning
axloqiy munosabatiga qarab mulohaza qilish mumkin. Agar ijodiy faollik asossiz va
mavjud   qadriyatlarga   e’tiborini   qaratmasa,   demak   bu   faollik   juda   xavfli.   Yosh
o‘qituvchining   bilim   berishi   va   kasbiy   faoliyatida   ijodiy   rivojlanishi   uchun   ko‘p
variantli   yechimlarga   olib   boruvchi   mashqlarni   topmaganlar.   O‘quvchilarga
ularning   ijodiy   faoliyatidagi   ma’nosini   umumiy   yo‘nalishlarini   anglashga   yordam
berish,   o‘z   imkoniyatlarning   rivojlanishini   bilish.   Bunday   tushunchasiz   ijodiy
faoliyatni   kuchaytiradigan   mashqlar   o‘yin   sifatida   o‘zlashtiriladi.   Yuqorida   sanab
o‘tilgan   maslahatlar   erkin   muloqotda,   fikr-almashuvda,   ijodiy   bahslashuvda
eksperimental   ish   jarayonida   bo‘lib   o‘tishi   mumkin.   Misol   uchun   qobiliyatlar
rivojlanishining   natijasini   ko‘rib   chiqamiz:   “Shuni   ko‘rib   o‘tish   kerakki,   hozir
nimalarni mulohaza qilsa, uni hammasini tushunarmikan..? Nimaga u o‘z qarashiga
meni   ishontirmoqchi?”.   Menimcha:   “ma’lumotlarim   yetarli   emas:   yetmagan   to‘la
to‘kislarni   bilib   olsam,   yaxshi   bo‘ladi...   U   nohaq   deb   aytyapmanmi   yoki
ochiqchasiga   o‘z   munosabatimni   bildiryapmanmi?   Bu   holda   men   ishonchliroq
tarzda   o‘z   fikrimni   o‘zgartirishim   kerak”.   O‘quvchilarda   ijodiy   fikrlashni
rivojlantiish   metodlarini   va   mazmunini   didaktik   izlash   bilim   va   usullarni
shakllantirishga   olib   keldi.   Shunday   tadqiqiy   mo‘ljal   o‘quv   jarayoniga   pedagogik
yondashuvni   o‘ziga   xos   tarzda   yo‘lga   qo‘yishni   taqozo   etadi.   Bu   esa   o‘z   o‘rnida
ta’limning maqsadi yosh o‘qituvchilarda yangi tajriba, kasbiy – tadqiqiy faoliyatda
yangi   bilimlar   bilan   qurollanishni,   rolli   va   o‘xshatish   kabi   modellashlarni
o‘zlashtirish   imkoniyatini   yaratadi.   Bolalar   tomonidan   mazmunan   ma’lumotlarni
o‘zlashtirishi   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   aniq   shakllarga   murojaat   qilamiz.   Talim
modellarining   misollar   orasida   biz   muammolarni   tizimli   yechim   asosida   ijobiy
izlanishning   tashkillashtirishni   bahslashuv   va   didaktik   o‘yinlarini   ajratamiz.   Sanab o‘tilgan   modellar   orasida   biz   didaktik   va   rolli   o‘quv   o‘yinlariga   alohida   e’tibor
qaratamiz. Didaktik o‘yinlar metodikasining asosiylari ularning tizimida o‘rnatilgan
4   bosqichni   ajratsa   bo‘ladi.   Orientatsiya   –   o‘rnatiladigan   mavzuning   tasavvuri,
o‘xshatilishi   va   uning   qoidalar   harakteristikasi,   o‘yin   mulohazalarining   bayoni,
o‘yin   o‘tkazishda   uning   sahnalashtirishi,   o‘yin   mazmunining   detallarini   ishlab
chiqarish katta ahamiyatga ega. Sahna – bu o‘yinning tashkiliy va syujetli sxemasi,
umumiy rejasi ekan. 
3.   Innovatsion   yondashuv   asosida   ta’lim-tarbiya   jarayonida
samaradorlikka   erishish   aspektlari. Ta’lim   tizimida   yangiliklar   kiritish   mazmuni
va   yo‘nalishlari   masalasini   o‘rganishga   kirishishdan   oldin   “Pedagogik   tizim”   va
“Pedagogik   tizimda   yangiliklar   kiritish”   tushunchasini   aniqlab   olaylik.   Pedagogik
jarayon   bilamizki,   pedagogik   tizim   asosida   yo‘lga   qo‘yiladi.   Pedagogik   tizim   -   bu
tashkil   etuvchilarning   birlashtirilgan   majmui   bo‘lib,   ular   o‘zgarishlarda   ham
barqarorligicha   qolaveradi.   Agarda   o‘zgarishlar   (yangilik   kiritish)   qandaydir
mumkin bo‘lgan chegaradan oshib ketsa, tizim buziladi, uning o‘rniga yangi boshqa
hususiyatli  tizim yuzaga keladi. Pedagogik tizim - elementlarning juda mustahkam
birlashuvidir.   Har   qanday   pedagogik   tizimning   tuzilishi   hozirgi   davrda   quyidagi
elementlar   yig‘indisidan   iborat   bo‘lib,   ular   o‘zaro   bog‘liq   holda   quyidagi
ko‘rinishga ega: o‘quvchi; tarbiyaning maqsadi; tarbiya mazmuni; tarbiya jarayoni;
o‘qituvchilar   (yoki   TTV   -   ta’limning   texnik   vositalari);   tarbiyaviy   ishlarning
tashkiliy shakllaridan iborat bo‘ladi. Bu tizimning tarkibiy qismlaridan har biri har
qanday darajada elementlarga bo‘lib, yoyib ko‘rsatilishi mumkin. Ko‘rilgan tizimni
mukammal   tarkibiy   tuzilish   emas   deb   hisoblashga   asoslarimiz   bor.   Ko‘rsatib
o‘tilganlarga qo‘shila olmaydiganlar pedagogik tizimning muhim tarkibiy qismlari,
shuningdek,   “natijalar”,   “o‘quv   tarbiyaviy   jarayonni   boshqarish”,
“texnologiya”lardan   iborat,   deb   ham   hisoblashlari   mumkin.   Ular   berilgan
chizmadagi   pedagogik tizim   modelida ko‘zga  tashlanadi.  Maqsadlar   natijalar  bilan
mos   kelib ,   uzluksiz   jarayon   tashkil   etadi.   Maqsadlarning   natija   bilan   to‘la   mos
kelishi   pedagogik   jarayonning   ishonchi,   o‘lchov   ko‘rsatkichi   bo‘lib   xizmat   qiladi.
Pedagogik   tizim   boshqaruv,   birlashtiruvchi   hamma   tarkibiy   qismlari   nisbatan mustaqil   qism   hisoblanadi,   chunki   ular   o‘z   maqsad   va   tuzilishlariga   egadir.
Pedagogik   tizimning   tashkil   etuvchi   tarkibiy   qismi   sifatida   alohida   omillar   birligi
deb   ta’kidlagan   holda   ularni   ko‘pincha,   o‘quv-tarbiya   jarayonining   texnologiyasi
deb ko‘rsatadilar. 
Bunday   yondashishda   pedagogik   tizim   ko‘zlangan   maqsadga   erishishni
ta’minlaydigan mustahkam tashkiliy texnologik kompleks bo‘ladi. Shuni ta’kidlash
kerakki,   pedagogik   tizim   har   doim   ham   texnologiyadir.   Ana   shu   belgisi   bo‘yicha
pedagogik   tizimning   tarkibiy   qismlar   ixtiyoriy  “to‘plamidan”  ajratib   olish   osondir.
Texnologiya   -   bu   qat’iy   tashkiliy   mantiqqa   bo‘ysunuvchi   imkoniyatlarini
belgilovchi   tizimning   ichki   sifatidir.   Shu   bilan   birga   topshiriqni   baholash
darajasining   o‘zidayoq,   texnolog   ma’lum   jarayonlar   hamda   hodisalarga   tayanadi.
Ma’lum   jarayonlar   muvaffaqiyat   ifodasining   dalili   sifatida   foydalaniladi,   ajoyib
xodisalar natijalari esa yangi sabab va formula manbalari sifatida amalga oshiriladi.
O‘quv   texnologiyalarni   loyihalashtirish   metodik   “tajribalarni   umumlashtirishdan”
farqli   “mumkin   emas”   xulosasini   bermaydi.   Texnolog   uchun   bu   faqatgina   vaqt   va
harajatlar   masalasidir.   Texnolog   faqatgina   yaxshi   ma’lum,   tekshirib   ko‘rilgan,
asoslangan,   shubha   qilinmaydigan   fikrlarga   asoslanadi.   Texnolog   tajribalar
o‘tkazmay, aniq ko‘zlangan natijalar bilan ish olib boradi. Texnologiya variantlikka
yo‘l qo‘ymaydi uning asosiy vazifasi -aniq kafolatlangan natija olishdir, u har doim
ham   asosiy   yechimida   oddiydir.   Asosiy   yechimni   tushunish   qolgan   hammasini,
o‘zaro zarur elementlar tizimi, tartibining mazmunini ochib beradi. Texnologiyadan
hech   bir   qismini   olib   tashlab   bo‘lmaydi,   u   yerda   ortiqchasi   bo‘lmaydi,   bo‘lishi
mumkin   ham   emas.   Bu   juda   murakkab   holat,   har   ikkinchi   o‘qituvchi   izlash   -
tadqiqotchilik   tartibida   ish   olib   boradi   va   shu   bilan   bolaning   maktabdagi   hayoti
natijasining   noaniqligini   kuchaytiradi.   Har   doim,   ayniqsa   “aniq”   fanlar   deb
nomlanuvchi   yo‘nalish   vakillari   orasida   pedagoglarni   harakterlari   uchun   koyib
turuvchilar   topiladi   va   ular   har   galgidek   pedagogika   tizimi   modellarini   reviziya
qilish va moderizatsiyalashdan boshlaydilar. Endi quyida pedagogika tizimida sodir
bo‘ladigan jarayonlarniig ba’zi prinsipial harakteristikalarida to‘xtalib o‘tamiz.  Pedagogik   tizimining   har   bir   aniq   modifikatsiyasi   ko‘zlangan   natijaga
erishishi  aniq hususiyat  va  imkoniyatlarga ega  degan qoidadan kelib chiqamiz. Bu
imkoniyatlar tizimining aniq hususiyatlari bilan qat’iy belgilab qo‘yilgan. Bu tarzda
biz ta’lim  va tarbiyaviy jihatdan ko‘zlangan daraja va sifatga erishmoqchi  bo‘lsak,
unda   shunga   mos   pedagogik   tizim   haqida   o‘ylashimiz   kerak   va   uning   ishlashi
pedagogik jarayonning kerakli yo‘nalishi va intensivligini ta’minlashi zarur. Buning
natijasi,   o‘quv-tarbiyaviy   jarayonning   yanada   yuqoriroq   samaradorligi,   har   doim
pedagogik tizimni  takomillashtirish oqibatidir. Bu  juda murakkab  muammo, ularni
ishlab   chiqishga   dunyoda   endi   kirishilmoqda.   Hozirgi,   umumiy   ko‘rinishga   juda
ko‘p ko‘rinishli  ko‘rsatgich, “harajat” va “natija”larni  to‘plash  mumkin bo‘lmoqda
va ushbu muammoning foydaliligini aniqlash esa uni iqtisodiy nuqtai nazardan hal
qilish   imkonini   beradi.   Intuitiv   va   sub’ektiv   baholarni   juda   oson   noto‘g‘ri   deyish
mumkin   va   bu   yerda   vaziyatdan   chiqish   faqatgina   fikrlarni   to‘plashdan   iborat
bo‘ladi. Har qanday pedagogikaning maksimal umumiy samarasi 100% ko‘zlangan
maqsadga   to‘la   erishilgan   xisoblanib,   agar   tarbiyachilar   uchun   ilgari   erishilgandan
pastroq   darajada   bo‘lmasa   mumkin   bo‘ladi.   Yana   biron-bir   pedagogik   tizim
tuzilishiga   nazar   tashlaylik,   u   “yomon”   va   “yaxshi”   pedagogik   tizim   uchun   ham
birdir.   Uning   uchun   o‘qituvchi   ham   birdir.   Uni   o‘qituvchi,   o‘quvchilar
munosabatigacha   soddalashtiramiz.   Bu   munosabatlar   ilgari   o‘rganilgan   edi   va
umumiy xulosa ma’lum: deyarli 50% o‘qituvchidan, 50% esa o‘quvchiga bog‘liq. 
Bundan   kelib   chiqadiki,   masalan:   eng   yomon   pedagogik   tizimning
samaradorligi,   aytaylik   o‘qituvchi,   umuman   hech   qanday   harakatlarni   amalga
oshirmagan   holda,   ammo   tizim   ishlasa   50%   dan   kam   bo‘lmaydi.   An’anaviy
pedagogik   tizimning   foydali   harakat   koeffitsenti   60%   dan   oshmaydi   deb
hisoblanadi.   Bu   esa   maktab   tarbiyalanuvchilarining   faqatgina   yarmidan   ozgina
ko‘prog‘i   dasturni   to‘la   o‘zlashtira   oladi   deganini   bildiradi.   Yana   bir   muhim   fikr,
tizimning umumiy nazariyasidan ma’lumki tizimni baravariga bir necha parametrlar
bo‘yicha   yaxshilash   mumkin   emas.   To‘g‘ri   yo‘l   yangilikni   asta-sekin,   uning
foydaliligiga   ishonch   hosil   qilib,   har   tomonlama   tekshirib   ko‘rib,   keyingi   ishlarni
o‘ylab   kiritishdan   iborat.   Tajribalar   shuni   ko‘rsatadiki   har   bir   yaratilgan   yangilik oldiniga   albatta   ilgarigisidan   ham   yomon   ishlaydi.   Chunki   bu   jarayonni   o‘rganish,
moslashish,   sustkashlikni   yengish   kerak.   Pedagogik   tizimni   takomillashtirishning
asosiy   yo‘llari   ikkita:   intensiv   va   ekstensiv.   Intensiv   rivojlanish   pedagogik   tizimni
ichki imkoniyatlar xisobiga, ekstensiv yo‘l esa qo‘shimcha kuchlar jalb etish - ya’ni,
vositalar, asbob-uskunalar, texnologiyalar xisobiga takomillashtirishni ko‘zda tutadi.
Pedagogik   texnologiyaning,   intensiv   rivojlanish   imkoniyatlari   tugagan   deb
hisoblanadi: maktabning mavjudligi ming yilliklar davomida hamma yo‘llarni sinab
ko‘rib   bo‘lgan,   hozirgi   pedagoglar   nasibasi   qaytarish ,   tarbiya   mazmuni   va
vazifasini,   mantiqiy   chuqur   esga   olish,   uning   birlamchi   asoslariga   chuqur   tushib
borishdan iborat. Yana bir bor qaytarib aytamiz, agarda maktab hali o‘lmagan bo‘lsa
agarda u yashayotgan, rivojlanayogan va bolalarni o‘qitayotgan bo‘lsa, bu faqatgina
o‘zining konservativ tabiati hisobigadir. Ba’zi nazariyotchilar aytadilarki, juda yaqin
vaqt   ichida   pedagogikada   innovatsiya   bir   ma’noni   -   orqaga,   o‘tmishga,   o‘ylab   va
oqilona   tarbiyalash,   ma’naviy   tarbiyalovchi,   yangiliklarsiz   va   tirishishlarsiz   tinch
tizimga   qaytishnigina   bildiradi   degan   fikrni   aytmoqdalar.   G‘arb   maktablari
ekstensiv yo‘l bilan pedagogik mahsulotni yangi informatsion texnologiyalar, vaqtni
turli   xil   o‘quv   faoliyatlariga   taqsimlash,   sinfdagi   differensatsiya   va
individuallashtirish   hisobiga   oshirish   bilan   rivojlanib   bormoqda.   Shu   bilan
pedagogik   mahsulot   sifati   yaxshilanmoqdaki,   bu   savol   aniqligicha   qolmoqda:
ko‘pchilik   mustaqil   ekspertlar   bunga   ishonchsizlik   bildirmoqdalar.   Bu   holatdan
chiqish   yo‘li   “O‘zaro   bog‘liqlikdagi   innovatsiya   (yangiliklar)”   deb   ataluvchi,
intensiv   va   ekstensiv   yo‘llarni   birlashtirishga   imkon   beruvchi   pedagogik   tizim
rivojlanishi   hisoblanadi.   Bu   pedagogikaning   foydalanish   imkoniyatlarini   chuqur
tekshirishni   talab   qiladi,   bu   esa   ular   turli   ko‘rinishdagi   turli   harakterli   va   turli
darajadagi pedagogik tizim tashkil etuvchilari uchrashgan nuqtada namoyon bo‘ladi.
Bo‘sh   joylarini   yangi   texnologiyalar   bilan   mustahkamlab,   pedagogik   tizimning
umumiy samarasini  yaxshilashga  urinsa  bo‘ladi. Bunday  yondashishda  innovatsiya
o‘ylab   topilgai   “tashqi”   chora   bo‘lib   ko‘rilmaydi,   balki   chuqur   mazmunli   talab   va
tizimni bilish, anglab yetilgan qayta tuzish hisoblanadi. Agar shunday nuqtai nazar
bilan   innovatsion   chaqiriqlarga   qaralsa   ularda   deyarli   yangi   jihatlar   yo‘qdek tuyuladi. Jumladan, eski muammolarni hal etish uchun yangi “retsept”lar ham yo‘q.
Umuman   olganda   innovatsion   g‘oyalarga   insoniyat   taraqiyoti   jarayoni   haqidagi
yangi   bilimlarga   asoslangan,   pedagogik   muammolarni   hal   qilishga   ilgari
qo‘llanilmagan nazariy yondashuvlar, aniq amaliy texnologiyalardan olingan yuqori
natijalarni kiritishga majburmiz. Pedagogika fanida berilgan g‘oyalarni ishlanganlik
darajasining muvofiqlik jihatlari bo‘yicha umumiy va qisman innovatsion loyihalar
miqdori,   shuningdek,   pedagogik   amaliyotda   ulardan   foydalanishning   tahliliy
umumiy   pedagogik   innovatsiyalarga   kiritish   imkonini   berdi.   Nazorat   shakllari:
tayanch   konspekt   bo‘yicha   yozma   ish,   mustaqil   ishlar,   baland   ovozda   so‘rash,
magnitafonda,   juftlikda   o‘zaro   nazorat,   guruhdagi   o‘zaro   nazorat   va   uy   nazorati,
o‘z-o‘zini   baholash.   O‘quvchi   tomonidan   olingan   har   bir   baho   bilimlar   uchun
maxsus   ochilgan   ko‘zguga   qo‘yib   boriladi.   U   go‘yo   o‘quvchiga   xizmat   qiladigan
ro‘yxat vazifasini bajaradi. Baholar yesa ijobiy shifrlangan tavsifnoma ahamiyatiga
yega   bo‘ladi.   Bunday   tavsifnomani   ye’lon   qilish   katta   tarbiyaviy   ahamiyatga   yega
bo‘ladi. Bu tavsifnomaning yeng muhim tomoni shundaki, unda o‘quvchi xohlagan
vaqtida   har   qanday   bahoni   nisbatan   yuqori   bahoga   o‘zgartirishi   mumkin.   Ochiq
imkoniyat tamoyilining mohiyati ham shunda. Har bir baho, - deb ta’kidlaydi V.F.
Shatalov,   awalambor,   o‘quvchida   ijobiy   ye’tiborni   qo‘zg‘atadigan   vosita,   turtki
bo‘lib xizmat qilishi lozim. Ikki baho salbiy hislarga sabab bo‘ladi hamda o‘qituvchi
va   fan   bilan   ziddiyatni   keltirib   chiqaradi.   Shatalov   bunday   konfliktli   vaziyatlarni
bartaraf   qiladi.   V.F.Shatalov   tomonidan   ishlab   chiqilgan   o‘quv   faoliyati   tizimi
maktab   o‘quvchilarida   eksperiment   qilingan ,   lekin   uning   metodikasi   matematika
o‘qitish doirasidan chiqib, nafaqat tabiiy fanlar, balki gumanitar fanlar: til, tarix kabi
fanlarni   o‘qitishda   ham   keng   tarqaldi.   G.K.Selevko   pedagogik   texnologiyani
rejalashtiriladigan   natijalar   bilan   birga   boshqariladigan   tizim   deb   ta’riflaydi.
Texnologik   jarayon   tuzilmasini   axborotlarning   uch   asosiy   harakat   yo‘nalishi   bilan
tavsiya etiladi. Bu tuzilmada G.K.Selevko 10
 uch shahobchani belgilaydi: 
1. Asosiy shahobcha — mazmunning harakati bo‘lib, u axborotning manba
(o‘qituvchi)dan   qabul   qiluvchi   (talaba)ga   uzatish   (o‘quvchilar   ye’tiboriga   uzatish,
o‘quv-bilish   faoliyatiga   rahbarlik   qilish,   o‘quvchilar   tomonidan   bilimlarni   idrok yetish,   o‘zlashtirish   va   mustahkamlash).   Unda   axborotlarni   qo‘shimcha   boshqarish
manbalari — kitoblar, texnik vositalar, kompyuterlar va o‘quvchi tomonidan ularni
mustaqil idrok etish (o‘z-o‘zini boshqarish jarayoni) muhim holat hisoblanadi. 
2.   Boshqarishga   ta’sir   o‘tkazish   shahobchasi.   U   o‘z   ichiga   rejalashtirishni
(strategik   va   taktik),   ta’limiy   axborotlarning   asosiy   psixologik   harakati
korreksiyasini qamrab oladi. 
3.   Jarayonlar   haqidagi   (qayta   bog‘lanish,   nazorat,   baholash,   qo‘shimcha
axborotlar shahobchasi) axborotlar o‘qituvchidan o‘quvchiga uzatilish shahobchasi. 
O‘quv jarayonining samaradorligi: 
• o‘quv axborotlari mazmunining yeng maqbul tuzilmasi; 
• boshqarish samaradorligi va bilish faoliyatini tashkil etish; 
•axborotlarni   o‘zlashtirishda   individual   o‘z-o‘zini   boshqarish
imkoniyatlaridan foydalanish; 
•   axborotlarni   o‘zlashtirishning   samarali   nazoratini   tashkil   etishga   bog‘liq.
Tayanch   sxemalar   izohidan   foydalangan   holda   istiqbolli   o‘qitishni   boshqarish
S.N.Lisenkova texnologiyasi. Bu texnologiya asosida quyidagilar yotadi: 
• hamkorlik pedagogikasiga bo‘lgan shaxsiy yondashuv; 
•   o‘zlashtirish   (muvaffaqiyat)   -   o‘qitish   jarayonida   bolalar   rivojlanishining
eng muhim sharti; 
• sinfdagi fayz: xayrixohlik, o‘zaro yordam; 
• xatolaridan ogoh qilish, lekin xatolar ustida ishlash emas; 
• o‘quv materialining ketma-ketligi, izchilligi; 
•   vazifaning   har   bir   o‘quvchiga   qulayligi   va   ularga   alohida-alohida   bo‘lib
berilishi; 
• asta-sekin to‘liq mustaqillikka o‘tish;
• bilag‘on o‘quvchi vositasida bilmaydigan o‘quvchilarni o‘qitish. 
S.N.Lisenkova metodikasining xususiyati shundaki, qiyin mavzular dasturda
belgilangan   soatlarda   emas,   balki   undan   oldin   o‘rganila   boshlanadi.   Bu   istiqbolli
tayyorgarlikdir.   Istiqbolli   tayyorgarlik   o‘rganilishi   yaqinlashib   kelayotgan   qiyin
mavzularni   yo‘l-yo‘lakay   o‘tishning   boshlanishidir.   Umumlashtirish   bu   muayyan bilimlar   asosidagi   mavzuni   umumlashtirishdir.   S.N.Lisenkova   metodikasi   asosida
materialni o‘zlashtirish uch bosqichda kechadi: 
1.Kelgusida   o‘zlashtirilishi   lozim   bo‘lgan   bilimlarni   oldindan   kichik
hajmlarda berib borish; 
2.Yangi tushunchalarni aniqlashtirish, ularni wnumlashtirish va qo‘llash;
3.Fikrlash usullari va o‘quv xatti-harakatlarining ravonligini rivojlantirish. 
Inge Unt, A.S. Graniskaya, V.D. Shadrikov tadqiqotlarida individual o‘qitish
o‘quv jarayonini tashkil etish shakli, modeli sifatida belgilanadi. Unda: 
• pedagog faqat birgina talaba bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi; 
• bir talaba faqat o‘qitish vositalari (kitoblar, kompyuter va b.) bilan o‘zaro
aloqada   bo‘ladi.   Individual   o‘qitishda   faoliyatning   mazmuni,   metodlari   va   surati
talabaning xususiyatlariga moslashtiriladi. Shaxsiy yondoshish deganda: 
•   pedagogikaning   tamoyili   bo‘lib,   unga   ko‘ra   pedagog   o‘quv   —   tarbiya
ishlari   jarayonida   talabalarning   shaxsiy   xislatlarini   hisobga   olgan   holda   ayrim
talabalar   bilan   individual   model   bo‘yicha   o‘zaro   munosabatda   bo‘lish   hamda
individual xususiyatlarga asoslanish; 
• o‘quv jarayonida talabalarning individual  xususiyatini hisobga olish ; 
•   barcha   talabalarning   rivojlanishigina   emas,   balki   har   bir   talabaga   alohida
rivojlanish   uchun   psixologik-pedagogik   tadbirlaryaratish   tushuniladi.   O‘qitishni
individuallashtirish: 
•   o‘quv   jarayonini   tashkil   yetish   bo‘lib,   unda   o‘qitish   usullari,   suratini
tanlash talabaning individual xususiyatlari bilan bog‘lanadi; 
•   individual   yondashuvni   ta   ‘minlovchi   turli   o‘quv-metodik,   psixologik-
pedagogik va tashkiliy-ma ‘muriy tadbirlardir. 
Zamonaviy   texnik   vositalar   yordamida   100-150   kishidan   iborat   katta
guruhlarda   yuksak   malakali   o‘qituvchilar,   proffcssorlar   leksiya   o‘qiydilar.   10-15
kishidan iborat kichik guruhlar esa leksiya materiallarini muhokama qiladilar, bahs
yuritadilar. Individual ishlar esa maktab kabinetlarida, laboratoriyalarida o‘tkaziladi.
Leksiya   mashg‘ulotlariga   40%,   kichik   guruhlardagi   mashg‘ulotlarga   20%,   kabinet
va   laboratoriyalardagi   individual   ishlarga   yesa   40%   ajratiladi.   Odatdagi   sinf tushunchasi yo‘q, kichik guruhlar ham doimiy emas. Dasturlashtirilgan o‘qitish XX
asrning   50-yillari   boshida   paydo   bo‘ldi.   U   amerikalik   psixolog   B.Skinner 11
  nomi
bilan   bog‘liq.   U   materiallarning   o‘zlashtirilishini   boshqarishning   samaradorligini
oshirishda,   axborotlarni   qismma-qism   uzatishning   muntazam   programmasi   asosiga
qurish   va   uni   nazorat   qilishni   tavsiya   etdi.   V.P.Bespalko   bilish   faoliyatini   tashkil
yetish  va  boshqarish  namunasidagi   pedagogik  texnologiya  tasnifini  tavsiya   etdi.  U
o‘qituvchi   va   ta’lim   oluvchi   (boshqariluvchi)   munosabatlarini   quyidagicha
belgilaydi: 
•   berk-   (o‘quvchilarning   nazorat   qilinmaydigan   va   tuzatilmaydigan
faoliyati); 
• davriy (nazorat, o‘z-of’zini nazorat qilish, o‘zaro nazorat); 
• tarqoq — (frontal) yoki yo‘nalganlik (individuallik); 
• goh (og‘zaki) yoki avtomatlar (o‘quv vositalari) orqali. 
Dasturlashtirilgan o‘qitishning beshta asosiy tamoyili farqlanadi: 
1. Boshqarish qurilmalarining muayyan bosqichliligi (ierarxiya) tamoyili. Bu
programmalashtirilgan o‘qitish texnologiyasining ierarxiya tuzilmasida avvalambor
pedagog   turadi,   va   bu   fanda   dastlabki   umumiy   mo‘ljal   hisoblanadi;   o‘qitishning
murakkab nostandart vaziyatlarida individual yordam va korreksiya o‘rin oladi. 
2. Qayta aloqa tamoyili. U o‘quv faoliyatining har bir tadbiri bo‘yicha o‘quv
jarayonini   boshqarishning   davriy   tashkil   yetish   tizimini   talab   qiladi.   Bunda   awalo
to‘g‘ri aloqa o‘rnatiladi - zaruriy harakat obrazi  to‘g‘risidagi  axborot boshqaruvchi
obektdan   boshqariluvchiga   uzatiladi.   Qayta   aloqa,   V.P.Bespalko   ta’kidlashicha,
pedagog uchungina emas, balki ta’lim oluvchiga ham zarur birinchisiga korreksiya
uchun,   ikkinchisiga   esa   o‘quv   materialini   tushunish   uchun.   Ichki   va   tashqi   qayta
aloqa   ham   mavjud.   Ichki   qayta   aloqa   ta’lim   oluvchilarning   o‘z   natijalarini   va
o‘zining   aqliy   faoliyati   xarakterini   mustaqil   korreksiya   qilish   uchun   xizmat   qiladi.
Tashqi   qayta   aloqa   ta’lim   oluvchiga   bevosita   o‘quv   jarayonini   boshqaruvchi
qurilmalar vositasida yoki pedagog tomonidan ta’sir etishda amalga oshiriladi. 
3. O‘quv materialini  yoritish  va uzatishda  amalga oshiriladigan odimlovchi
texnologik jarayon tamoyili. Odimlovchi o‘quv tadbiri — bu texnologik usul bo‘lib, unda o‘kuv materiali programmada axborot bo‘laklari va o‘quv vazifalari (bilim va
malakalarni   samarali   o‘zlashtirishni   ta’minlashga   xizmat   qiladigan   va   ta’lim
oluvchining   bilimlarni   o‘zlashtirishning   muayyan   nazariyasini   aks   ettirgan)ning
kengligi   bo‘yicha   alohida,   mustaqil,   lekin   o‘zaro   bog‘langan   va   optimal   bo‘lgan
qismlardan   iboratdir.   To‘g‘ridan-to‘g‘ri   va   qayta   aloqa   uchun   zarur   bo‘lgan
axborotlar to‘plami, bilish harakatlari va qoidalarining ta’limiy programma odimini
hosil qiladi. Bu odim tarkibiga uch o‘zaro aloqador kadr (zveno) qo‘shiladi: axborot,
qayta   aloqa   tadbiri   va   nazorat.   Odimlovchi   o‘quv   tadbirlari   izchilligi
programmalashtirilgan   o‘qitish   texnologiyasi   asosini   tashkil   etuvchi   ta’limiy
programmani hosil qiladi.
4. O‘qitishda individual namuna va boshqarish tamoyili davom ettiriladi. Bu
tamoyil   ta’lim   oluvchining   har   biriga   shunday   axborot   jarayonini   yo‘naltiradi   va
tavsiya   etadiki,   u   ta’lim   oluvchiga   mashq   jarayonida,   tezlikda   oldinga   siljishga
imkoniyat   beradi,   chunki   uning   bilish   kuchi   unga   muvofiq   ravishda   boshqaruvchi
tomonidan uzatilgan axborotga, moslashishga qulay bo‘ladi. 
5.   Programmalashtirilgan   o‘quv   materialini   uzatish   uchun   maxsus   texnik
vositalardan foydalanish tamoyili.
Programmalashtirilgan   o‘qitish   texnologiyasini   ilmiy   asoslash   bir   qator
ta’limiy programmalarni farqlash imkoniyatini beradi: 
• rayon programmalar; 
• tarmoqlanuvchi programmalar; 
• soddalashtirilgan programmalar; 
• aralash programmalar; 
• algoritm; 
• blokli o‘qitish; 
• modulli o‘qitish; 
• bilimlarni to‘la o‘zlashtirish; 
Ravon   programmalar   –   bu   nazorat   topshiriqlari   va   o‘quv   axborotlarining
almashinib   turuvchi   u   qadar   katta   bo‘lmagan   bloklari   ketma-ketligidir.   Ravon
programmada   ta’lim   oluvchi   to‘g‘ri   javob   berishi   shart.   Ba’zan   yehtimol   deb topilgan   javoblardan   birini   shunchaki   tanlaydi.   To‘g‘ri   topilgan   javobda   u   yangi
o‘quv   axborotiga   ega   bo‘ladi.   Agar   javob   to‘g‘ri   chiqmasa,   axborotni   qaytadan
o‘rganishga   tavsiya   etiladi.   Tarmoqlanuvchi   programma.   Ta’lim   oluvchi   noto‘g‘ri
javob   berganda,   unga   qo‘shimcha   o‘quv   axboroti   beriladi   va   u   ta’lim   oluvchiga
nazorat   topshiriqlarini   bajarish,   to‘g‘ri   javob   qaytarish   va   o‘quv   axborotlarining
yangi bo‘laklarini olish imkoniyatini beradi. 
Soddalashtirilgan   programma.   U   ta’lim   oluvchiga   yangi   o‘quv   materialini
murakkablik   darajasiga   qarab   tanlab   olish,   uni   o‘zlashtirish   jarayonida   u   yoki   bu
tarzda   o‘zgartirish,   oddiy   ma’lumotnoma,   lug‘at   va   qo‘llanmalardan   foydalanish
imkoniyatini   beradi.   Modulli   o‘qitish.   U   modullar   bo‘yicha   tuzilgan   o‘quv
programmalari   asosida   o‘qitishni   tashkil   yetishdir.   Modul   kurs   mazmunini   uch
sathda   qamrab   oladi:   to‘la,   qisqartirilgan   va   chuqurlashtirilgan.   Programma
materiallari   bir   vaqtning   o‘zida   barcha   yehtimol   ko‘rilgan   kodlarda:   rasm,   test,
ramzlar   va   so‘z   bilan   berilishi   mumkin.   O‘qitish   moduli   o‘quv   materialining
avtonom (mustaqil) qismi bo‘lib, quyidagi komponentlardan tashkil topadi: 
• aniq ifodaga ega bo‘lgan o‘quv maqsadi (maqsadli programma); 
• axborotlar banki: o‘qitish programmasi shaklidagi ayni o‘quv materiali; 
• maqsadlarga erishish bo‘yicha metodik qo‘llanma; 
• zaruriy malakalarni shakllantirish bo‘yicha  amaliy mashgulotlar ; 
• qo‘yilgan modul maqsadiga qatiy muvofiq keluvchi nazorat ishi. 
Bilimlarni   to‘la   o‘zlashtirish   texnologiyasi.   O‘quv   materiallari   bir   necha
bo‘laklaiga   bo‘linadi:   o‘zlashtirilishi   tegishli   bo‘lgan   o‘quv   unsurlari,   undan   so‘ng
bo‘limlar   bo‘yicha   tekshirish   uchun   materiallar   ishlab   chiqiladi,   undan   so‘ng
o‘qitish,   tekshirish   —   joriy   nazorat,   korrektirovka   va   qayta,   o‘zgartirilgan   tarzda
ishlab chiqish - o‘qitish. Hozirgi davr o‘quv jarayoniga pedagogik texnologiyalarni
tatbiq   qilish   bilan   xarakterlidir.   Pedagogik   texnologiyalardan   foydalanish   ta’lim
texnologiyalarining   ilmiy   asoslarini   ishlab   chiqish,   pedagogik   innovatsiyalar,
mualliflik maktablari va yangi texnologiyalarni yeksperiment qilish bilan bog‘liqdir.
Bu   tajribalar   muayyan   tizimni   ishlab   chiqish   va   umumlashtirishni   talab   etadi.
“O‘qitish tizimining qurama texnologiyasi” saviyasiga va darslarda mavzu bo‘yicha davriylikni   rivojlantirishga   ko‘ra   sinf   ichidagi   o‘qitishning   tabaqalashtirilishi   deb
qaraladi,   Darslar   har   bir   mavzu   bo‘yicha   ketma-ket   joylashgan   besh   tipdan   iborat
bo‘ladi: 
1) mavzuni umumiy tahlil qiluvchi darslar (ular leksiyalar deb yuritiladi); 
2)   ta’lim   oluvchilarning   mustaqil   ishlari   jarayonida   o‘quv   materialining
chuqurlashtirib   ishlab   chiqishini   ko‘zda   tutgan,   tuzilgan   seminar   mashg‘ulotlari
(bunday darslar uchtadan beshtagacha bo‘lishi mumkin); 
3)   bilimlarni   umumlashtirish   va   tartibga   tushirish   (gurahlash)   darslari
(mavzular bo‘yicha sinovlar);
4)   fanlararo   materiallarni   umumlashtirish   (mavzular   bo‘yicha   vazifalarni
himoya qilish); 
5) dars-praktikumlar. 
Keyingi   bosqichda   o‘qituvchi   o‘quvchilarning   saviyalariga   ko‘ra
tabaqalashtirish   ishlarini   tashkil   yetadi.   Bu   ish   yangi   materialni   berish,   uni
mustahkamlash  va takrorlash,  bilim, malaka va ko‘nikmalarni  nazorat  qilish  orqali
amalga   oshiriladi.   Bu   texnologiyada   uchta   tabaqalashtirishning   turli   darajadagi
qiyinchiliklari:  “A”,”V”,”S”  dasturlari ajralib turadi. Dasturlar quyidagi vazifalarni
hal qiladi: 
•   muayyan   darajadagi   bilim,   malaka   va   ko‘nikmalarni   yegallashni   ta
‘minlaydi;
•   talim   oluvchilarning   ma   ‘lum   darajadagi   mustaqilligini   ta’minlaydi;   “S”
dasturi tayanch standart sifatida qayd qilinadi. Uni bajarish orqali ta’lim oluvchilar
fan bo‘yicha o‘quv materialini, uni qayta tiklay olish darajasida o‘zlashtiradilar. “S”
dasturi vazifalarini nisbatan qiyin dasturga o‘tmasdan oldin har bir o‘quvchi bajara
olishi lozim. 
“V” dasturi mavzuni qo‘llash bilan bog‘liq masalalarni yechish uchun zarar
bo‘lgan   o‘quv   va   aqliy   faoliyatining   umumiy   va   o‘ziga   xos   usullari   bilan   birga
yegallashni   ta’minlaydi.   Ushbu   dasturga   kiritiladigan   qo‘shimcha   ma’Iumotlar
birinchi   bosqich   materiallarini   kengaytiradi,   asosiy   bilimlarni   isbotlaydi,   namoyish
yetadi   va   oydinlashtiradi   hamda   tushunchalarning   amal   qilish   va   qo‘llanishini ko‘rsatib   turadi.   «A»   dasturi   o‘quvchilarning   bilimlarini   to‘la   anglash,   ijodiy
qo‘llash   darajasiga   ko‘taradi.   Bu   dasturda   ijodiy   qo‘llash   istiqboli   tobora
takomillashib boruvchi ma’lumotlar, chuqurlashtiriladigan materiallar, hamda uning
mantiqiy   asoslanganligi   joylashtirilgan.   Materiallarni   takrorlashda   turli   darajadagi
vazifalarni   yerkin   tiklash   metodikasi   qo‘llanadi.   Tabaqalashtirilgan   vazifalarni
nazorat qilishda individuallikka o‘tiladi va u chuqurlashtiriladi.
4. Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ta'lim-tarbiya
Dunyoning   rivojlangan   mamlakatlarida   har   jihatdan   rivojlangan   kishini
tarbiyalash   muammosi   hozirgi   kunning   asosiy   talabi   bo‘lib   turibdi.   Chunki,
jamiyatda yuz berayotgan inqilobiy o‘zgarishlarni insonning o‘zini o‘zgartirmasdan
amalga oshirib bo‘lmaydi. Ammo, yangi kishini tarbiyalash o‘z-o‘zidan emas, balki
ijtimoiy   munosabatlar   yangilanishi   jarayonida   amalga   oshadi.   Bu   jarayonda
maktablar tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. 
Axborot   texnologiyalari   yetakchi   o’ringa   chiqib   olgan   hozirgi   kunda
rivojlangan   mamlakatlarda   maktablar   tizimini,   ta’lim   mazmunini   yangilash
zaruratga aylandi. Eskicha o‘qitish usullari va metodlari ma’nan eskirib, ta’limning
ilg‘or   pedagogik   texnologiyalarga   asoslangan   metodlari   va   shakllariga   ehtiyoj
kuchaydi.
Qadimgi   ajdodlarimiz   olamning   murakkab   tabiiy   jarayonlarini   o‘rganib
borar   ekan,  insonni,   uning   ma’naviy-axloqiy   kamolotini   olamdan  tashqarida   emas ,
balki shu olamning ichida deb qaraydilar. Ularning fikricha, odam – olam ichidagi
kichik   olam   bo‘lib,   unda   katta   olam   (olami   Kubro)   ning   barcha   xususiyatlari   o‘z
aksini topgandir.  Bu hol olamni to‘la tasavvur qilishdan oldin odamni, inson olamini
yaxshi   bilishni   taqozo   etadi.   Shu   nuqtai-nazardan   qaraganda,   hozirgi   davr
rivojlangan   mamlakatlarida   insonni   tabiatning   oliy   mahsuli   sifatida,   olamning   bir
parchasi deb qarashda biryoqlamalikka berilib ketish kuzga tashlanadi. 
Ta`lim   -   tarbiyada   samarali   islohotlarni   amalga   oshirish   talab   etilayotgan
hozirgi davrda esa ilmiy texnika taraqqiyoti, yangi texnologik revolutsiya sharoitida
muvaffaqiyatli   faoliyat   ko‘rsata  oladigan  jamiyat  a`zolarini   yetishtirib berish , yosh
avlodni kasb – hunarga yo‘naltirishda davlat xizmatini hamda o‘rta ta`limning ko‘p variantli uchinchi bosqichini joriy etish, ta`lim mazmunini yaxshilashda pedagogik
vositalarni qo‘llash, ta`limda tashabbuskorlik va ijodkorlikka keng yul oshish, uning
muhim tizimlarini yaratish kabi chet el tajribalarini o‘rganish ayni muddaodir.
Rivojlangan   xorijiy   davlatlarda   ta`limning   mamlakat   ishki   siyosatiga   faol
ta`sir etadigan ijtimoiy jarayon ekanligi, e`tirof qilingan haqiqatdir. Shu tufayli ham
chet mamlakatlarda maktab ehtiyojini iqtisodiy ta`minlashga ajratilayotgan mablag‘
miqdori yildan yilga - oshib bormoqda. 
Yaponlarda   masalan,   «maktab   muvaffaqiyati   va   farovonlik   timsoli»   gina
bo‘lib   qolmay,   «u   insonlarni   yaxshilaydi»,   degan   fikr   ishonch   va   e`tiqodga
aylangan.   Ta`lim   to‘g‘risidagi   g‘amxo'rlik   taniqli   siyosatchilarning   ham   hamisha
diqqat   –   e’tiborida   bo‘lgan.   Shuning   uchun   ham   AQSH   ning   sobiq   Prezidenti
R.Reyganni,   Buyuk   Britaniya   Bosh   vaziri   M.Techcherni,   Fransiya   Prezidenti
F.Mettiranlarni   maktab   islohotining   tashabbuskorlari   deb   bejiz   aytishmaydi.
F.Mitteran maktabni «Jamiyatini harakatlantiruvchi kuch» deb hisoblagan.
Rivojlangan   mamlakatlarda   pedagogik   tadqiqotlarni   amalga   oshiradigan
ko‘p sonli ilmiy muassalar ishlab turibdi. Germaniyada ularning ikki mingdan ortiq.
Fransiya,   AQSH,   Yaponiyada   ta`lim   tarbiya   nazariyasi   muammolari   bilan   yuzlab
davlat   va   xususiy   tashkilotlar   Universitetlar   pedagogik   tadqiqot   markazlari
shug‘ullanmoqdalar. Ular faolitini esa xalqaro ta`lim markazlari, masalan, AQSH da
xalqaro   instituti   muvofiqlashtirib   bormoqda.   Ko‘pchilikning   faoliyati   o‘quv
dasturini takomillashtirish va qayta qurishga qaratilgan. 
Maktab   dasturlarini   o‘zgartirish   ikki   asosiy   yo‘nalishda:   ekstensiv   va
intensiv yo‘l bilan amalga oshiriladi.
Birinchi   holatda   o‘quv   muddati   uzaytiriladi,   o‘quv   materiallari   hajmi
ko‘paytiriladi;   ikkinchi   holda   esa   mutlaqo   yangi   dastur   yaratiladi.   Bu   o‘rinda
ikkinchi   yo‘l,   ko‘pchilik   mutaxassislarning   e`tiroficha,   maqbul   hisoblanadi.   1961
yilda «Bosh yangi bazis» tamoyillari asosida AQSH o‘rta maktablarni islohot qilish
boshlangan   edi.   Buning   mohiyati   shundaki,   ingliz   tili   va   adabiyoti   (to‘rt   yil),
matematika (to‘rt yil), tabiiy bilimlar (uch yil), ijtimoiy fanlar (uch yil), kompyuter texnikasi   (yarim   yil)   kabilardan   iborat   besh   yo‘nalishdagi   majburiy   ta`lim   joriy
qilindi.
XX   asrning   80-   yillarida   majburiy   ta`lim   hajmini   qisqartirish   jarayoni
yanada chuqurlashtirildi. Hatto ayrim kollejlarda bu sohada uch yangi: ingliz tili va
adabiyoti,   matematika ,   ijtimoiy   bilimlar   bazislari   asosida   ish   olib   borilmoqda.
Ta`limning   boshqa   turlari   esa   ihtisoslashtirish   davrigacha   amalga   oshiriladigan
bo‘ldi.   Amerikadagi   ko‘zga   ko‘ringan   «Found   Karnegi»   pedagogik   markazi   bu
dasturni XXI asr dasturi deb baholamoqda. O‘quv dasturlarini qayta qurish jarayoni
G’arbiy   Yevropa   davlatlarida   ham   amalga   oshirilmoqda.   Masalan,   Buyuk
Britaniyada   ta`lim   vazirligining   tavsiyalariga   muvofiq   o‘quv   rejasi   va   dasturini
ta`lim   muassasalarining   o‘zlari   belgilaydilar   mazkur   tavsiyalarga   muvofiq   50   foiz
o‘quv   soatlari   o‘qitilishi   shart   bo‘lgan   «yadro»   predmetlar:   ingliz   tili   adabiyoti
matematika, din darsi jismoniy tarbiyaga ajratiladi. O‘quv soatlarining boshqa qismi
esa   o‘qitilish   shart   hisoblanib,   tanlab   olingan   predmetlarga   (gumanitar,   tabiiy
matematik) ajratiladi.
80-yillardan boshlab Buyuk Britaniyada ham AQSH dagi singari o‘rganilishi
majburiy bo‘lgan fanlar doirasi kengaytirildi. Ingliz tili va adabiyoti, matematika va
tabiiy   fanlar   o‘quv   setkasining   yadrosini   tashkil   etadigan   bo’ldi.   Qolgan
predmetlarni   tanlab   olish   o‘quvchilar   va   ota-   onalar   ixtiyoridadir.   «Yangi   dunyo»
ning   pedagogik   g‘oyalari   Fransiya   va   Germaniya   ta`limiga   ham   sezilarli   ta`sir
etayotir. Germaniya to’liqsiz o‘rta maktablarida asosiy predmetlar bilan bir qatorda
tanlab olinadigan ximiya , fizika, chet tillari kiritilgan o‘quv dasturlari ham  amalga
oshirilayotir.  Bu   o‘quv  dasturi  tobora  to‘liqsiz   o‘rta  maktab  doirasida   chiqib,  o‘rta
maktablar va gimnaziyalarni ham qamrab olmoqda.
Fransiya   boshlang‘ich   maktablarida   ta`lim   mazmuni   ona   tili   va   adabiyoti
hamda matematikadan iborat asosiy, tarix, geografiya, aholishunoslik, tabiiy fanlar,
mehnat ta`limi, jismoniy va estetik tarbiya kabi yordamchi predmetlarga bo‘linadi. 
Yaponiya   maktablari   ikkinchi   jahon   urushida   keyinroq   Amerika   ta`limi
yo’lidan   bordi.   Lekin   shunga   qaramay ,   bu   ikki   mamlakat   o‘quv   dasturida   qator
farqlar  ko‘zga  tashlanadi. Yaponiyada  o‘quv dasturlari  jiddiy murakkablashtirilgan asosiy fanlar majmui ancha keng, bir qator yangi maxsus va o‘quv fakultativ kurslar
kiritilgan.
Germaniya   maorifidagi   asosiy   muammo   sobiq   GDR   dagi   ta`limni   bir   xil
milliy   me`yorga   solishdan   iboratdir.   Asosiy   vazifa   sobiq   GDR   dagi   ta`lim
tuzilmasini yangi me`yorga va o‘lchovga tushirish, oddiy usul bilan GFR dagi ta`lim
tizimiga o‘tkazib o‘qishdan iborat. Ammo, buning ham o‘ziga xos muammolari bor.
Birinchidan   mablag‘   masalasi   bo‘lsa,   ikkinchidan   sobiq   GDR   dagi   ta`lim   jarayoni
qatnashchilarining bu o‘zgarishga munosabatidir. 
Germaniyada   ta`lim   davlat   va   jamiyat   tomonidan   ardoqlanayotgan   soha
bo‘lib,   u   mamlakatning   iqtisodiy-ijtimoiy   rivojlantirishga   barakali   hissa   qo‘shib
kelmoqda. 
Maktabgacha tarbiya Germaniya ta`lim tizimida muhim bosqich hisoblanib,
uning 100 yildan ortiq tarixi bor. Germaniyada bolalar bog‘chalari ta`limning quyi
bosqichi hisoblansada, lekin u davlat ta`lim tizimi tarkibiga kirmaydi.
Eski   yerlardagi   (sobiq   GDR   ga   kirmagan   yerlar)   24000   dan   ortiq
bog‘chalarni   mablag‘   bilan   ta`minlash   turli   jamoat   tashkilotlari,   xayriya
birlashmalari ,   korxonalar,   xususiy   shaxslar,   diniy   muassasalar   zimmasidadir.   Ota
onalar   ham   qisman  pul  to‘laydilar.  3  yoshdan   6  yoshgacha   bo‘lgan   bolalarning  80
foizi bolalar bog‘chasiga qatnaydi. Bog‘chalarda ta`lim tabaqalashtirib olib boriladi.
Germaniyada   bolalar   bog‘chalarida   odatda   bolalar   tushgacha   tarbiyalanadilar.
Kunning   ikkinchi   yarmida   esa   uyda,   oilada   bo‘ladilar.   Kuni   uzaytirilgan   guruhlar
ham mavjud. 
Majburiy   ta`lim   6   yoshdan   18   yoshgasha   bo‘lgan   bolalarga   tegishli,   bu
jarayon   12   yil   davom   etadi.   Bundan   9   yillik   (ba`zi   bir   yerlarda   10   yil)   maktabda
to‘la haftalik o‘qishini bitiradi, keyin hunar texnika bilim yurtlarida to‘la bo‘lmagan
haftalik   o‘qishida   o‘qiydilar.   O‘qish   davlat   maktablarida   tekin.   Xususiy   maktablar
ansha kam. Boshlang‘ish maktab. O‘qish 6 yoshdan boshlanadi va 4 yil davom etadi
(Berlinda   6   yil).   Dastlabki   ikki   yil   o‘qish   davomida   bolalarga   baho   qo‘yilmaydi.
Boshlang‘ish maktabda 4 yillik o‘qishdan keyin o‘quvshilar yo‘nalish bosqishidagi
maktabga  o‘tadilar. Bu  yerda  5-6  sinf  bosqishdagi   yo‘nalish  maktab  tipiga bog‘liq yoki   bog‘liq   bo‘lmagan   holda   maxsus   dastur   asosida   o‘qitiladi   bunda   bolalarning
ota-onalari maktab tipini tanlash yoki o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 
Hunar   ta`limi   Germaniya   ta`lim   tizimida   muhim   ahamiyatga   ega.   Buning
sababi ,   Germaniyada   yuqori   malakali   ishchilarga   bo‘lgan   talabning   kuchliligidir.
To‘liqsiz   o‘rta   maktabni   bitiruvchilarning   (9-10-sinflar)   79   foizi,   to‘liq   o‘rta
maktabni   bitiruvchilarning  esa   20  foizi  hunar  ta`limi  tizimida  bilim   olishni  davom
ettiradilar. Germaniya hunar ta`limi tizimi turli tipdagi o‘quv yurtlari va o‘qitishning
turli   shakllariga   ega.   Eng   ko‘p   tarqalgan   va   rivojlangan   shakli   hunar   ta`limining
―Dual   tizimidir.   Bu   tizimda   tayanch   maktablarning   50   foizi   va   to‘liq   o‘rta
maktablarning 16 foizi o‘qishni davom ettiradi.Maxsus hunar bilim yurtlari va o‘rta
maxsus   bilim   yurtlariga   bu   mamlakat   tayanch   maktablarining   25   foizgacha
bitiruvchilari   kiradilar.   Bu   turdagi   o‘quv   yurtlarining   bitiruvchilari   texnika   oliy
o‘quv   yurtlarida   o‘qishni   davom   ettirishlari   mumkin.   Oliy   ta`lim   muassasalarining
xususiylari,   cherkov   va   bundesvegga   tegishlilaridan   tashqari   bo‘lgan   oliy   o‘quv
yurtlari   viloyatlar   boshqaruvida   bo‘ladi.   Ularni   yerlar   bosh   rahbari   nomidan   oliy
ta`lim   federatsiyasi   boshqaradi.   Oliy   maktab   o‘z-o‘zini   boshqarish   huquqiga   ega.
Ular   qonun   doirasida   o‘z   ustavlarini   qabul   qiladilar   Oliy   o‘quv   yurtini   shtatdagi
rektor   yoki   bir   necha   yilga   saylanadiganPrezident   boshqaradi.   Ko‘pchilik
viloyatlarda   talabalar   mustaqil   ravishda   o‘z-o‘zini   boshqaradilar.   Oliy   o‘quv
yurtlarida   o‘qish   diplom   olish,   magistr   unvonini   olish   yoki   davlat   imtihonlari
topshirish bilan yakunlanadi. Shundan keyin o‘qishni davom ettirib, doktorlik ilmiy
darajasini   olish   uchun   imtihon   topshiriladi.   Ta`lim   sohasidagi   siyosat   aholining
ko‘plab   qatlami   uchun   oliy   o‘quv   yurtlari   darvozasini   keng   oshdi.   Federatsiya   va
viloyatlar   nemis   oliy   o‘quv   yurtlarida   chet   elliklar   o‘qishidan   manfaatdordir.   1991
yili ular 76000 ni tashkil etgan.
5 . Ilg‘or xorijiy  ta’lim  tizimlari
FRANSIYADA TA’LIM  TIZIMINING AMALGA OSHIRILISHI  
Fransiya   jahondagi   iqtisodiy   rivojlangan   mamlakatlar   ichida   yetakchi
o`rinlardan   birini   egallaydi.   Uning   ta’lim   tizimi   ham   qadimiy   va   boy   tarixga   ega.
Fransiya   ta’limining   asosiy   maqsadi   shaxsni   har   tomonlama   kamol   topishini ta’minlash,   uni   mustaqil   faoliyatga   tayyorlash,   bozor   munosabatlarining   kamol
topishini taminlash, uni mustaqil faoliyatga tayyorlash bozor munosabati sharoitida
o`quvchilarni   tadbirkorlikka,   ishbilarmonlik   va   omilkorlikka   o`rgatish   va   shunga
xos   kasbga   yo`naltirishdan   iborat.   Boshlang`ich   sinflardagi   o`qish   ertalabki   va
tushdan keyingi qismlarga bo`linadi. Fransiyada boshlang`ich ta’lim maktablariga 6
yoshdan   11   yoshgacha   bo`lgan   bolalar   jalb   etiladi.   Fransuz   maktablarida   nafosat
ta’limiga   ham   alohida   ahamiyat   beriladi.   Bunday   ta’lim   uch   tartibdan   iborat:
musiqa,   tasviriy   sanat   va   sport.   O`quvchilar   11yoshda   boshlang`ich   maktabni
tugallab  o`rta  maktabga  o`tadilar.  Fransiyada  oliy  ta’lim  professional   ta’lim  berish
keyingi   20   yil   davomida   qaror   topdi.   Fransiyada   oliy   ma’lumot   va   ixtisoslik
beruvchi   oliy   texnologik   institutlar   mavjud.   Fransiya   ta’lim   tizimlarida   maktabdan
va sinfdan tashqari muassasalar ko`zda tutilmagan. Biroq maktablarda va liseylarda
turli   to`garaklar   mavjud.   O`quvchilar   uchun   turli   sport   seksiyalari   sayohatlar,
musobaqalar   o`quv   muassasasining   o`zida   tashkil   etiladi.Fransuz   yoshlari,
Fransiyaga bilim olish uchun kelgan chet el fuqarolari quyidagi bilim maskanlarida
oliy ma’lumot oladilar:
Universitetlar; 
Oliy texnologiya maktablari;
Oliy muhandislik maktablari; 
Oliy arxitektura maktablari;
Oliy tijorat maktablari; 
Siyosiy fanlar oliy maktabi;
Oliy pedagogik va filologiya bilimgohlari; 
Oliy tibbiyot o`quv muassasalari;
Oliy badiiy maktablar; 
O`zluksiz ta’lim [malaka oshirish]
Oliy   ta’lim   beruvchi   universitetlar   o`z   talabalariga   uch   siklda   bilim
beradilar. Birinchi sikl  umumiy yoki biror texnik yoki ilmiy sohada oliy ma’lumot
olish   bilan   yakunlanib,   o`qish   ikki   yil   davom   etadi.   Talabalar   uni   metriz,   magistr
darajalari bilan yakunlaydilar. Uchinchi siklda o`qish bir ikki yil davom etadi.  biron-bir predmetni chuqurlashtirib o`rganilganligi haqida diplom (bir yil);
ixtisoslashtirilgan oliy ma’lumot to`g`risida diplom (bir yil); 
uchinchi sikl doktorlik dissertasiyasi (bir, ikki yil);
davlat   doktorlik   dissertasiyasi-biron-bir   sohani   mukammal   o`rganib,
dissertasiya yozish kabi hujjatlar olish mumkin. 
Fransiyada   oliy   ma’lumot   va   ixtisos   beruvchi   oliy   texnalogik   institutlar
mavjud.   Ular   odatda   sanoat ,   maishiy   xizmat   ko`rsatish,   informatika
mutaxassisliklariga ixtisoslashtirilgan. O`qish muddati 2 yil bo`lib, darslar haftasiga
30-35   soatni   tashkil   etadi.   O`qish   davomida   8   haftalik   ishlab   chiqarish   amaliyoti
ham   ko`zda   tutilgan.   Fransiyada   mingdan   ortiq   ana   shunday   insitutlar   faoliyat
ko`rsatib,   qishloq   ho`jaligi   ishlab   chiqarishi,   san’at,   informatika,   ma’muriy
boshqaruv, buxgalterlik hisobi, amaliy san’at bo`yicha mutaxassislar tayyorlaydilar.
Bunday insitutlarga kirish imtixonsiz amalga oshiriladi. 
GERMANIYADA MAKTAB VA OLIY TA’LIM  
Takidlab   o`tish   lozimki,   Germaniyaning   bozor   iqtisodiyotiga   o`tish   yo`li
bizning Respublikamizdagiga o`xshab ketadi. Jahonning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy
rivojlanishiga   katta   hissa   qo`shib   kelayotgan   dunyoning   iqtisodiy   rivojlangan
davlatlari ichida kuchli davlatlar qatoriga kirgan Germaniyada ham ta’lim tizimi o`z
rivojlanish   bosqichiga   ega.   Maktabgacha   ta’lim   tizimi   Germaniya   ta’lim   tizimida
muhim bosqich hisoblanadi. Uning yuz yildan ortiq tarixi mavjud. Majburiy ta’lim 6
yoshdan   18   yoshgacha   bo`lgan   bolalar   uchun.   O`qitish   davlat   maktablarida   tekin,
o`quvchilar darslik va o`quv qo`llanmalari bilan tekin ta’minlanadi. 
Germaniyada   maktab   ta’limi   qanday   qurilgan   va   o`qitish   faoliyati   qanday
tartibda   tashkil   etiladi?   Boshlang`ich   maktabda   to`la   to`rt   yillik   o`qishdan   keyin
o`quvchilar   yo`nalish   asosidagi   maktablarda   ta’limni   davom   ettiradilar.   Asosiy
maktab   dasturi   yilma   –yil   tahlil   etib   boriladi.   Germaniyada   o`z   vaqtida   ta’lim   ola
olmagan katta yoshdagilar uchun bilim olishga imkoniyat yaratib qo`yilgan. Kechki
gimnaziyada sanoat, qishloq xo`jaligi kabi sohalarda ishlovchilar 3-6 yil davomida
o`quv   ko`rsini   o`taganidan   keyin   etuklik   attestatini   olish   uchun   imtixon topshiradilar.   Germaniyada   hunar   ta’lim   tizimi   katta   ahamiyatga   ega   chunki,
Germaniyada yuqori malakali ishchilarga bo`lgan talab yuqori hisoblanadi. 
Germaniya   ta’lim   tizimining   o`ziga   xos   tomonlaridan   yana   biri   hunar
diplomlari   oliy   o`quv   yurtlariga   kirib   o`qish   huquqini   bermaydi.   O`qishga   qabul
qilish   imtixonsiz   maktab   ta’limi   to`g`risidagi   hujjatga   asoslangan   holda   amalga
oshiriladi.   Oliy   o`quv   yurtini   shtatdagi   rektor   yoki   bir   necha   yilga   saylangan
prezident   boshqaradi.   Oliy   o`quv   yurtlarida   tatqiqotning   asosiy   yo`nalishi
fundamental   amaliy   tadqiqot   bo`lib,   ularga   boshqa   ilmiy   tekshirish   institutlari,
sanoat laboratoriyalari yaqindan yordam beradi . 
Oliy   ta’lim   muassasalarining   xususiylari,   cherkov   va   bundesverga
tegishlilaridan   tashqari   bo`lgan   oliy   o`quv   yurtlari   viloyatlar   boshqaruvida
bo`ladilar. Ularni yerlar bosh rahbari nomidan oliy ta’lim federatsiyasi  boshqaradi.
Federatsiya   oliy   ta’lim   tizimiga   taalluqli   umumiy   prinsplarni   tartibga   solib   turadi.
Jumladan,   federasiya   oliy   o`quv   yurti   qurilishi   va   oliy   o`quv   yurtidagi
tadqiqotlarning bir qismini mablag` bilan ta’minlashni o`z ustiga oladi. 
Oliy   maktab   o`z-o`zini   boshqarish   huquqiga   ega.   Ular   qonun   doirasida   o`z
ustavlarini qabul qiladilar.
Agar biz AQSh pedagogikasidagi:  
-bolani o`z kuchi va imkoniyatiga ishonch ruhida tarbiyalash;
-o`quvchining eng kichik shaxsiy imkoniyatlarini ro`yobga chiqarish uchun
ko`rash; 
-bolani kamsitmaslik, insoniy qadriyatlarini va g`ururini yerga urmaslik;
-Vataniga faxr va iftixor ruhida tarbiyalash va h.k. 
Yaponiya ta’limidagi;  
-bolani  maktabga puxta tayyorlash ;
-kichkintoylar ta’lim va tarbiyasiga ota-onalar masuliyatini kuchaytirish; 
-o`quvchilarni nafosat, jismoniy kamolotiga berilayotgan e’tibor;
-o`qituvchi kadrlarga yuksak talabchanlik; 
-yosh iqtidor soxiblari bilan olib borilayotgan izchil ishlar;
Germaniya ta’limidagi:   -tabaqalashtirib o`qitishga berilayotgan jiddiy e’tibor;
-o`qituvchilarning mehnat ta’limini mustahkamlash; 
-kasbga yo`naltirish;
Fransiya ta’limidagi :  
-maktabgacha davridanoq o`quvni predmetlashtirib tashkil etish;
- boshlang`ich ta’limni uch bosqichda puxta amalga oshirish; 
- o`quvni didaktik vositalar bilan ta’minlashga berilayotgan katta e’tibor;
-o`quv   muassasalarning   turli   firmalar,   konsernlar,   korxonalar   mustahkam
aloqalari   va   boshqa   ibratli   jihatlar   bizning   ta’limga   ham   kuchsa,   bizning
pedagogikamiz   olg`a   qarab   dadil   qadam   bosgan   bular   edi.   Albatta,   ta’limga   har
qanday   yangilik,   o`zgarish   jiddiy   tahlillar,   tajribalar   asosida   kirib   keladi.   “Zo`rlab
tiqishtirish”   bizning   uslubiyat   emas.   Ayni   paytda   ta’limni   bir   saviyada   qotib
qolishiga   ham   yo`l   qo`yib   bo`lmaydi.Keyingi   paytlarda   ilmiy   asoslanmagan,   sinab
ko`rilmagan   “Islohotlar”   ni   joriy   etish,   yangi   o`quv   muassasalari   to`g`risida   ham
ta’lim   vazirligi   tasdiqlagan   Nizomdan   chetga   chiqish   hollari   ro`y   bermoqda,
aksariyat   shunday   “isloh”   qilingan   maktablar,   sinflar   ko`zlagan   samaradorlikni
bermaganligi uchun oddiy maktablar va sinflarga aylantirilmoqda. Fikrimizcha,  turli
islohotlarni ,   shu   jumladan,   chet   el   ta’limidagi   u   yoki   bu   ibratli   ish   uslubini   joriy
qilishda   Pedagogika   ilmiy-tadqiqot   instituti,   o`quv   uslubiyat   markazlari   bilan
bamaslahat   ish   ko`rish   maqsadga   muvoffiqdir.   O`ylaymizki,   pedagogika   fanlari
ilmiy-tadqiqot insitituti Respublika o`quv-metodika markazlari ham chet el ta’limini
joriy   etish   bo`yicha   o`quv   muassasalarimizga   o`zlarining   nazariy-metadologik
tavsiyalarini   beradilar.Berilgan   yangiliklar,  ma’lumotlar,  axborotlar   asosida   har   bir
pedagogik jamoa o`z pedagogik faoliyatlarini tahlil etib, uni qayta ko`rib chiqadilar.
Mamlakatimiz ta’limini yangi bosqich2.Tarbiya konsepsiyalari tarixi Axloqiy uchlik
tamoyili.   Avestoning   butun   axloq-odobi   Gumata   (Gumata)   Yaxshi   fikr),   Gukta
(Gukta)   YAxshi   so‘z),   Gvarshta   (Gvarshta)   YAxshi   ish)   da   ifodalanadi.   Avestoda
faqat   bitta   xalqning   emas,   balki   Eron,   Markaziy   Osiyo   va   Ozarbajon   xalqlarining
mushtarak, umumiy qimmatga ega bo‘lgan tarbiyaviy qadriyatlari aks etgan.
Shariat: Markaziy   Osiyoga   islom   dini   bilan   kirib   kelgan   Qur’oni   Karim   asosida
ishlab   chiqilgan,   jinoiy,   fuqarolik   va   axloq   odob   qoidalari   majmui.   SHariat   diniy-
huquqiy   tizim   sifatida   XI-XII   asrlarda   tugal   shakllangan.   SHariatda   barcha   hatti-
harakatlar dastlab ikki turga – harom va halolga ajratilgan. Keyinchalik 5 turga: farz
bajarilishi   qat’iy,   majburiy   hisoblangan   axloq   me’yorlari;   manbud   (sunnat)   –
majburiy   emas,   lekin   ma’qul.   Lozim   hisoblangan   axloqiy   me’yorlar;   muboh   –
ixtiyoriy   me’yorlar;   makruh   –   ixtiyoriy   me’yorlar;   harom   qat’iy   ravishda
taqiqlangan hatti-harakatlar.
“Munosib inson”ni etishtirish Abu Nasr Forobiy,“Bizning mavjud holatimiz
tarbiya  tufayli  vujudga kelgan”,  “Tarbiya hamma narsaga  qodir”. Tarbiya maqsadi
sifatida “har   bir   kishi   baxtli-saodatli  bo‘lishi   kerak”,  -  degan  g‘oyani  “millat   baxt-
saodatli   bo‘lishi   kerak”   degan   g‘oya   bilan   birlashtira   oladigan   vatanparvarni
etishtirishda deb tushunildi va “milliy tarbiya rejasi”ni ishlab chiqdi.
Tarbiyaning tabiatga mos bo‘lishi haqida ta’limot YA.A.Komenskiy
Tarbiya   uch   bosqich   –   vazifadan   iborat:   1)   o‘zini   va   tevarak-atrofdagi
olamni bilish (aqliy); 2) o‘z-o‘zini boshqarish (axloqiy); 3) Xudoni tanishga intilish
(diniy   tarbiya).   Inson   tabiatning   bir   qismi   sifatida   uning   eng   asosiy,   umumiy
qonunlariga   bo‘ysunadi,   deb   hisoblaydi   va   buni   injildan   olingan   matn   parchalari
bilan   asoslaydi.   “Ovrupo   tarbiyasi”   Osiyo   va   Afrikaning   milliy   istiqlolga   erishgan
mamlakatlarida   ta’lim   va   tarbiya   mazmuni   asosan   uch   yo‘nalishda   isloh   qilina
borildi: tarbiya va ta’lim rejalari, dasturlari milliylashtirildi;
2)ta’lim ona tilida olib borila boshlandi;
3)   tabiiy-matematik   fanlar   turkumining   roli   oshirildi.   Mustaqillikning
dastlabki   yillarida   sobiq   kolonial   maktablarni   birdaniga   isloh   qilish   mumkin
bo‘lmaganligi   tufayli   mavjud   ta’lim   tizimlarini   saqlab   qolgan   holda   tarbiyaviy
jarayonni milliy asosga qurish boshlandi. Jumladan ta’limning ona tilida berilishiga
erishildi.   Biroq,   bunday   islohotni   amalga   oshirishda   yuzakiliklarga   ham   yo‘l
qo‘yildi.
Vetnamlik   tadqiqotchi   Le   Txan   Kxoy   bu   haqda   shunday   degan   edi:Afrika
adabiyoti   va   tarixini   o‘rganish   bo‘yicha   soatlarni   ko‘paytirish   ta’limni afrikalashtirmaydi.   Ta’limni   afrikalashtirish   –   bu   butun   ta’lim   tizimini   shu
mamlakat   qarshisida   turgan   muammolardan   kelib   chiqib,   tubdan   isloh   qilish
demakdir
Habashiston,   Gvineya,   Tanzaniya,   Senegal   mamlakatlaridagi   milliy
uyg‘onish,   ta’lim   va   tarbiyani   milliy   asosga   qurishda   qarama-qarshiliklarga   ham
duch   kelishdi.   Bu   qarama-qarshiliklardan   biri   –   tafakkuri   fransuzlashgan   mahalliy
milliy   nigilistlar.   Vatan   istiqboliga   befarq,   ovrupotsentrizm   tarafdorlarining   milliy
uyg‘onishga   qarshi   turishlari   tufayli   sodir   bo‘ldi.   Bu  haqda   Niger   Prezidenti   Bubu
Ama   1968   yili   “qora   rangli   fransuzlar”dan   ranjib,   “milliy   madaniyatimizning   qora
tanli   fransuzlar   tomonidan   xo‘rlanishi   va   rad   etilishi   bizning   o‘zligimizdan
uyalishimizga olib keldi”, - degan edi.
XIX   asrning   60-yillarida   Yapon-   milliy   tarbiyasining   o‘ziga   xos
xususiyatlaridan ayrimlari:                      .
-   milliy   birlik,   yaponlarning   jamoa,   urug‘   kollektivchilligi   umummilliy
darajada namoyon bo‘ladi: 
-   kechagina   bir-biriga   raqobat   qiluvchilar   millat   manfaatiga   dahldor
vaziyatda birdaniga bir-birini qo‘llay boshlaydilar;           .    
jamoa ming ko‘zli devor bo‘lib, har bir yaponning hatti-harakatini kuzatadi,
uning hatti-harakatidagi axloqiy qadriyatlarning sofligini nazorat qiladi... 
Yapon jamiyati axloqiyligining siri ana shunda, deb hisoblashadi;
rostgo‘ylik, bag‘rikenglik sifatlarini tarbiyalashga favqulotda ahamiyat beriladi;
ierogliflar   ataylab   maydalab   yoziladi.   Ularni   qiynalib   yodlash   bolada   ko‘z
qobiliyati(ko‘rganini   esda   saqlash)ni   rivojlantiradi.   Ierogliflarni   ko‘p   martalab,
diqqat   bilan   ko‘chirish   o‘quvchilarda   tirishqoqlik,   mehnatsevarlikni   tarbiyalaydi;
maktablarda   “yapon   axloqi”   darsi   maxsus   o‘tiladi.   Bolalar   asta-sekin   xuddi
kattalardek salomlashishga, hatti-harakatlar qilishga mashq qildirila boriladi. Agarda
biror o‘quvchi milliy axloq qoidalarini buzsa, bolalar uni “g‘alati yapon” deyishadi.
Keyinchalik   ham   u   o‘z   xatolarini   tuzatmasa,   “begona”   nomini   oladi   va   bolalar
undan   uzoqlashadi;   o‘smirlik   –   yapon   bolalari   uchun   eng   qiyin   –   cheksiz   dars
tayyorlash  va kelajak  haqida qayg‘urish  yo‘llaridir;  o‘quvchilarning aksariyati  ikki maktabda   o‘qishadi.   Birinchi   –   asosiy,   ikkinchi,   Dzyuki   –   tushdan   keyingi   darsda
o‘tilgan   mavzuni   takrorlash   va   qo‘shimcha   materiallar   bilan   mustahkamlashga
xizmat qiladi. oilada qiz bola tarbiyasi bilan ko‘proq ona, o‘g‘il bola tarbiyasi bilan
ko‘proq ota shug‘ullanadi.Bu erda “yoshlikdan buyuk ajdodlarni eslatish, bildirish,
targ‘ib qilish orqali yoshu qari – har bir fuqaroni milliy ruhda tarbiyalash odat tusiga
kirgan”,       -   deb   yozadi   A.Ibrohimov.   Turkiya   istiqlolga   erishgach,   millatning   eng
ko‘zga   ko‘ringan   ziyolilari   “Turkiya   taraqqiyoti   yo‘li”   nomli   davlat   taraqqiyot
dasturini   belgilab   oldilar.   Mustaqil   Turkiyaning   maorifdagi,   tarbiyadagi   yo‘li   –
kelajak   avlodda   yuksak   milliy   g‘urur   va   vatanparvarlik   –   milliy   –   zamonaviy
tarbiyaga   tayanish   bo‘ldi.   Milliy   tarbiya   hozirgi   Turkiyani   Osiyoning   eng   taraqqiy
etgan   mamlakatlari   darajasiga   ko‘tarilishini   pedagogik   ta’minladi.   Ajdodlar   ruhiga
hurmat, o‘z qadriga etish, milliy g‘ururni anglash yosh turkiyaliklarda o‘z vatani –
Turkiyaga sidqi dildan xizmat qilish ehtiyojini shakllantirmoqda.
Televideniya,   videofilm,   tijorat   do‘konlarida   zulmni,   behayolikni
ifodalovchi   harakatlar,   suratlarni   ko‘rish   o‘zbek-o‘g‘il-qizlarida   oila,   mahalla,
maktab   hamkorligida   shakllantirilayotgan   hayo,   odob,   mehr-shafqatlilik   kabi
fazilatlariga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatayotganligi   tabiiy   jahonning   Osiyo   mintaqasida
joylashgan   (sobiq   SSJI   respublikalaridan   tashqari)   28   mamlakatda   tarbiyaviy
islohotlar,   yangiliklarni   o‘rganib,   umumlashtirgan   avstriyalik   Olim   R.Maklin   buni
90-yillarning   umumosiyoviy   muammosi   ekanligini   ta’kidladi.   Chunki,   “Chet   el
kitoblari   va   chet   el   televidenie   va   video   dasturlari   ularni   tomosha   qilayotgan
xalqlarning   qadriyatlari,   madaniyati   va   an’analariga   salbiy   ta’sir   qilib,   ularning
milliy taraqqiyoti sur’atiga xalaqit berishi mumkin. Bu esa maktab, oila, mahallada
milliy tarbiya samaradorligini oshirish -tele, video, kinofilmlar, behayo sur’atlarning
salbiy   ta’siriga   qarshi   turishning   eng   qiyin,   lekin   eng   samarali,   ishonchli   yo‘li
ekanligini ko‘rsatadi.
3.Yevropa  mamlakatlarining  tarbiya  jarayoni  samaradorligini   oshirish
uchun ilg’or tajribalari. 
Barchamizga   ma’lumki,   ma’naviy-ahloqiy   rivojlanish   shaxsning   butun
hayoti   davomida   yuz   beradi.   Ma’naviyat   shunday   jarayonki,   unda   dastlab   vujudga kelgan shakllar keyingi bosqichlarda boyitib va to‘ldirib boriladi. Ma’naviy-ahloqiy
rivojlanish shaxs rivojining senzitiv davrlarida, ayniqsa, faol yuz beradi. Bunday hol
shaxsning   o‘z   hayotidagi   muayyan   davrda   yuksak   darajadagi   ma’naviy,   ahloqiy,
estetik   va   bilish   ehtiyojlari   bilan   bog‘langan   bo‘ladi.   O‘smirlik   davrida   shaxs
o‘zining   ma’naviy-ahloqiy   rivojlanishida   hal   qiluvchi   qadamlarni   qo‘yadi.   Bunga
mazkur jarayonning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan shartsharoitlarning muvofiqligi
katta   ta’sir   o‘tkazadi.   Shaxs   taraqqiyotining   har   bir   davri   psixik   rivojlanishning
o‘ziga   xos   sifat   ko‘rsatkichlariga   ega   bo‘ladi.   Ko‘pchilik   psixik   xususiyatlar
birgalikda shaxsning rivojlanishidagi vaziyatlar majmuasi bilan bog‘liq bo‘lib, ular
jumlasiga   shaxsning   turmush   tarzi,   ijtimoiy   shart-sharoitlari,   tarbiyasi   va   faoliyati
xususiyatlari,   jinsiy,   tipologik   va   individual   xususiyatlarni   kiritish   mumkin.
Insonning,   jumladan   o‘smirning   ijtimoiy   mavqeyi   (uning   o‘quv-tarbiya
muassasadagi, oiladagi o‘rni) muloqot shakllari va faoliyat turlari bilan belgilanadi.
Yaponiya   -   kun   chiqar   mamlakat   aholisi   farzandlarining   tarbiyasiga   o‘ta   jiddiy
qarashadi.   Bu   erda   har   bir   yoshga   nisbatan   ma'lum   bir   munosabatda   bo‘linadi   va
ayri   tarbiya   usullari   qo‘llaniladi.   Mashhur   yapon   ruhshunosi   Masara   Ibukining
fikriga   ko‘ra,   bolaga   asosiy   tarbiyani   3   yoshgacha   berish   lozim.   Aynan   3   yoshga
qadar   farzandingizdagi   yashirin   iqtidorni   yuzaga   chiqarish   mumkin.Yaponiyaliklar
5 yoshgacha   bo‘lgan  kichkintoyga  qiroldek  muomala  qilishadi.  Ular  istaganlaricha
o‘ynashlari, miyasiga kelgan ishni qilishlari mumkin. Hattoki bolalar bog‘chalarida
bolakaylar flomaster bilan devorga to‘ygunlaricha chizishlari uchun maxsus xonalar
mavjud.Ota-onalar   o‘z   farzandlarini   o‘yinchoqlar   va   ortiqcha   kiyim-kechak   bilan
siylashmaydi.   Amerika   Qo‘shma   Shtatlaridagi   erkinlik   bola   tarbiyasida   ham   o‘z
aksini   topgan.   Onalar   farzandlarining   har   soniyalik   qiziqishlari   va   injiqliklarini
qondirishga   tayyordirlar.   Aksariyat   bolalar   4-5   yoshlarida   o‘yinchoqlarning   barxa
turi bilan tanishishadi, ko‘pincha amerikalik oilalarning garaj va omborxonalari bir
marotaba   o‘ynalgan   o‘yinchoqlar   bilan   to‘lib-toshadi.   Ikkinchi   tomondan,
go‘dakligidanoq   amerikalik   bolakaylar   «Sen   eng   chiroylisan,   eng   yaxshisan,   eng
aqllisan,   eng   qobiliyatlisan»,   degan   so‘zlarni   har   kuni   eshitgan   holda   o‘sishadi.
Maqsad   -   mustaqil   insonni   tarbiyalash!   Agarda   bola   xato   qilsa,   uni   urushmay: «Yana  bir   marotaba   harakat   qilib  ko‘r!  Sen,  albatta,  buni  uddalaysan!   CHunki  sen
zo‘rsan!» deya qo‘llab quvvatlanadi.
Albatta, bunday yondashuv kelgusida o‘zining mevasini beradi. Shvetsiyada
bolalarga   shakllangan   shaxs   sifatida   qarashadi.   Ularning   ham   o‘z   huquqlari   va
majburiyatlari   bor.   Shuningdek,   shvedlardagi   bag‘rikenglik,   o‘zgaga,   uning
qarashlariga,   madaniyati,   dini,   irqiga   nisbatan   hurmatda   va   sabrli   bo‘lish,   agarda
insonning   biror-bir   jismoniy   yoki   ruhiy   kamchiligi   bo‘lsa,   unga   tengqur   sifatida
qarash bolalikdanoq yosh avlod ongiga singdiriladi. 8-sinfdan boshlab o‘quvchilarga
«Bolalar haqida» degan fan o‘tiladi. Ular oila qurish, homiladorlik, undan saqlanish
yo‘llari,   jinsiy   yo‘l   bilan   yuqadigan   kasalliklar,   bola   tarbiyasi   va   balog‘at   yoshida
o‘smirlar   bilishi   zarur   bo‘lgan   barcha   ma'lumotlarga   ega   bo‘ladilar.«Save   the
children»   deb   ataluvchi   Amerikadagi   tashkilot   har   yili   dunyo   mamlakatlarining
qaysi   birida   onalar   va   bolalar   yaxshi   yashashlarining   ro‘yxatidan   iborat   Mothers
Index   (Onalar   indeksi)ni   tuzib   chiqadi.   Unda   Shvetsiya   deyarli   har   yili   birinchi
o‘rinni  egallaydi.  Chaqaloq  dunyoga  kelgach,  yosh  shved  onalar  davlat   tomonidan
har tomonlama qo‘llabquvvatlanadi. Finlyandiya dunyodagi eng bolajon mamlakat,
desak,   yanglishmagan   bo‘lamiz.   Unda   jismoniy   imkoniyati   chegaralangan   bolalar
oddiy   bog‘cha   va   maktablarga   borishadi.   Bu   yerda   nogiron   va   sog‘lom   bolaga
ajratish qabul qilinmagan. O‘yin bolani rivojlantiruvchi asosiy vositadir. Ota-onalar
ham   bunga   katta   e'tibor   berishadi.   Fransiyada   bolalarni   chaqaloqlik   davridanoq
bolalar bog‘chasiga berish odatiy holdir. Birinchidan, bu frantsuz ayollariga ishlash
imkoniyatini   bersa,   ikkinchidan,   ular   go‘dakligidanoq   jamoaga   moslashadi   va
mustaqil   bo‘lib   o‘sadilar.   6   yoshidanoq   frantsuz   bolakay   o‘zi   mustaqil   maktabga
boradi,   do‘kondan   narsa   xarid   qiladi,   uyda   yolg‘iz   qoladi.   Shunga   qaramay,
frantsuzlar 30-35 yoshgacha ota-ona uyida yashashlari va o‘z oilasiga ega bo‘lishga
shoshilmasliklari   mumkin.Onalar   o‘z   farzandlariga   ovozlarini   ko‘tarib   urishishsa-
da, hech qachon urmaydilar. Jamiyat qator qonunlar orqali bola huquqlarini himoya
qiladi. Ota-onalar va vasiy shaxslar birinchi galda bolalarning rivoji hamda sog‘ligi
uchun   mas'uldirlar.   Germaniyada   bolalarning   rivojiga   3   yoshdan   boshlab   katta
e'tibor  beriladi. Onalar   o‘z  farzandlarini   boshlang‘ich bosqichda   haftada  bir  marta, kattaroq   bo‘lganlarida   bir   necha   marotaba   maxsus   rivojlantirish   guruhlariga   olib
borishadi.  Maqsad  jamoa  bo‘lib  o‘ynash,   o‘zaro  muloqotga  o‘rgatishdir.  Faqatgina
mazkur   guruhlarga   bola   borganidan   so‘nggina   uni   bolalar   bog‘chasiga   berishadi.
Chunki farzandning bog‘chaga ko‘nikishi oson kechadi va bolalar bu erda o‘zlarini
erkin   his   qiladilar.   Bog‘chada   bolaga   o‘z   huquqlarini,   ularni   hech   kim   xafa   qilishi
mumkin   emasligini   o‘rgatishadi.   Angliyada   bolalar   bosqichma-bosqich
tarbiyalanishadi. Chunki bu erda kech turmushga chiqish yoki uylanish odatiy hol.
Ko‘pincha inglizlar 35-40 yoshlarida ota-onalik baxtiga erishishadi. Shuning uchun
ham farzand tarbiyasiga juda katta va jiddiy e'tibor berishadi. 2-3 yoshidan boshlab
unga   dasturxon   atrofida   o‘zini   tutishni,   tevarakdagi   odamlar   bilan   muomalada
bo‘lishni,   o‘z   hissiyotlarini   yashirishni   o‘rgatishadi.   Angliya   shaharlarining
ko‘chalarida   bolasini   erkalayotgan   ota-onani   kamdan-kam   uchratish   mumkin.
Ma’naviy-ahloqiy rivojlanish shaxs rivojining senzitiv davrlarida, ayniqsa, faol yuz
beradi.   Bunday   hol   shaxsning   o‘z   hayotidagi   muayyan   davrda   yuksak   darajadagi
ma’naviy,   ahloqiy,   estetik   va   bilish   ehtiyojlari   bilan   bog‘langan   bo‘ladi.   O‘smirlik
davrida   shaxs   o‘zining   ma’naviy-ahloqiy   rivojlanishida   hal   qiluvchi   qadamlarni
qo‘yadi.   Bunga   mazkur   jarayonning   rivojlanishi   uchun   zarur   bo‘lgan
shartsharoitlarning muvofiqligi   katta ta’sir   o‘tkazadi.  Shaxs  taraqqiyotining har  bir
davri   psixik   rivojlanishning   o‘ziga   xos   sifat   ko‘rsatkichlariga   ega   bo‘ladi.
Ko‘pchilik   psixik   xususiyatlar   birgalikda   shaxsning   rivojlanishidagi   vaziyatlar
majmuasi   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   ular   jumlasiga   shaxsning   turmush   tarzi,   ijtimoiy
shart-sharoitlari,   tarbiyasi   va   faoliyati   xususiyatlari,   jinsiy,   tipologik   va   individual
xususiyatlarni   kiritish   mumkin.   Insonning,   jumladan   o‘smirning   ijtimoiy   mavqei
(uning   o‘quv-tarbiya   muassasadagi,   oiladagi   o‘rni)   muloqot   shakllari   va   faoliyat
turlari   bilan   belgilanadi.   O‘smirlik   davrida   bola   hayotiy   makonining   kengayishi
faqat   geografik   ma’noda   emas   (sayohat,   turizm   va   h.konsepsiyalarga   intilish),
shuningdek,   ijtimoiy   muhitning   (o‘smir   kirayotgan   guruhning   soni   ko‘pligi,   unda
adabiyot,   sa’nat,   siyosat,   iqtisod   va   h.konsepsiyaga   qiziqish   kuchayishi)   ham   yuz
beradi.   Lekin   hayotiy   makonning   jiddiy   o‘zgarishi   zamon   o‘lchovida   yuz   beradi.
Endi   bola   kelajakni   tasvirlashga   intila   boshlaydi.   Yosh   ulg‘ayishi   bilan   hayotiy istiqbol masalalalari bola ma’naviy hayotida ko‘proq o‘rin egallay boshlaydi va bu
hol   shaxs   rivojlanishidagi   eng   dolzarb   masalaga   aylanadi.   Shuning   uchun   ham
o‘smirlik   davrida   kelajakka   munosabatdagi   xira   va   noaniq   tasavvurlar   endi   aniq
rejalar   va   harakatlar   bilan   almashinadi.   Kelajakdagi   faoliyatni   o‘ylar   ekan,   o‘smir
o‘zi   tuzgan   rejadan   kelib   chiqadi.   Katta   yoshlilarning   kelajakka   munosabati   ham
xuddi   shunday   shaklda   yuz   beradi.Uning   kitoblardan   olgan   bilimlari   ko‘pincha
mavhum  va  ziddiyatlarga to‘la. Masalan,  badiiy  asarlarda  hayotda amalga  oshirish
mumkin bo‘lmagan yumushlarni  xam bajargan qahramonlar  madh etiladi. Ikkinchi
tomondan esa hayotdan uzilib qolmaslik targ‘ib qilinadi. Kattalardan ibrat olish ham
aksari   xollarda   qiyin   bo‘ladi.   Chunki   ular   og‘zida   bir   gapni   aytishsa,   ko‘pincha
amalda   bunga   zid   ishlarni   bajarishadi.   Jamiyatda   yuz   berayotgan   o‘zgarishlar
jamiyat   va   shaxs   ongida   aks   etadi.   Ikkinchi   tomondan,   ma’naviyat   sohasidagi
o‘zgarishlar  jamiyatda  yuz berayotgan  o‘zgarishlarning miqyosiga,  yo‘nalishiga  va
sur’atlariga jiddiy ta’sir o‘tkazishi mumkin. Shuning uchun mamlakatimiz ijtimoiy-
iqtisodiy,   siyosiy   sohalarida   amalga   oshirilayotgan   tub   o‘zgarishlar   jamiyatimiz,
ijtimoiy   guruhlar   va   alohida   fuqarolar   ongida   o‘z   in’ikosini   topmoqda.   O‘z
navbatida   mamalakatimizdagi   islohotlar   ko‘lami   va   sur’atlari   ma’naviyatimizning
ham tez sur’atlar bilan rivojlanishini, aksariyat  hollarda esa ijtimoiy-iqtisodiy soha
rivojidan ildamroq va oldinroq yurishini taqozo etmoqda. Bunday vazifani bajarish
uchun   ma’naviyat   yuksalishiga   ta’sir   o‘tkazishi   mumkin   bo‘lgan   barcha
imkoniyatlarni   ishga   solish   zarurati   sezilmoqda.   Ayni   paytda   ma’naviyatni
yuksaltirish,   ayniqsa   o‘smir   yoshlar   ma’naviyatini   yuksaltirish   ko‘lami   va
sur’atlariga   kuchli   ta’sir   o‘tkazishi   mumkin   bo‘lgan   psixologik   omillarning
imkoniyatlaridan   yetarli   foydalanilmayapti.   Shaxsni   ma’naviy   tarbiyalash   uning
butun   umri   davomida   amalga   oshirilishi   lozim.   Biroq   bu   vazifa   individning
o‘smirlik   davrida   ayniqsa   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Zero   bu   davrda   shaxsning
ijtimoiylashuvi,   ma’naviyatning   negizi   bo‘lgan   qadriyatlarni   o‘zlashtirish   jarayoni
juda   tezlashib   ketadi.   Shaxsning   ma’naviy   rivojlanishiga   mana   shu   davrda   ozgina
e’tiborsizlik   qilinsa,   u   aksilijtimoiy   yo‘nalishga   burilib   ketishi,   jamiyatimiz   uchun
yot bo‘lgan mafkuralar, g‘oyalar ta’siriga tushib qolishi mumkin. O‘smirlik davrida shaxs   o‘zining   ma’naviy-ahloqiy   rivojlanishida   hal   qiluvchi   qadamlarni   qo‘yadi.
Shu   holatning   o‘zi   ham   o‘smirlarni   ma’naviy-ahloqiy   tarbiyalash   va   bu   jarayonga
ta’sir   o‘tkazuvchi   barcha   omillarni,   jumladan,   psixologik   mexanizmlarni   tadqiq
qilish   qanchalik   muhim   ahamiyat   kasb   etishidan   guvohlik   beradi.   Bolalarni
ma’naviy-ahloqiy   rivojlantirish   masalasiga   tizimli   yondashuv,   jumladan,   bu
jarayonda kognitiv, emotsional va xulq-atvor komponentlarini bir-biriga mutanosib
ravishda   rivojlantirish   belgilangan   maqsadlarga   erishishning   eng   samarali   usuli
hisoblanadi.   Bolalarni   ma’naviy-ahloqiy   tarbiyalash   ularning   o‘zlarini   o‘zlari
tarbiyalashga yo‘naltirish bilan qo‘shib olib borilgandagina yuqori samarali bo‘lishi
mumkinligini qayd qilish lozim.
4.Xitoyda Konfutsiylik axloqining besh asosiy ustuni.
Konfutsiylik   yoki   konfutsiychilik   -   Xitoydagi   axloqiy-siyosiy   ta limot;ʼ
keyinchalik   eng   ta sirli   3   asosiy   falsafiy-diniy   oqimdan   biri   (daosizm   va   buddizm	
ʼ
bilan   birga).   Konfutsiy   asos   solgan.   Konfutsiyning   ilk   davomchilari   —   Men-szi
(Mek   Ke   —   miloddan   avvalgi   371—289),   Ven-szi   (miloddan   avvalgi   6-asr),   Xan
Fey-szi (miloddan avvalgi 233 yil v.e.), keyingi davrda Fan Chjen (6-asr), Xan Yuy
(768—824)   va   boshqa   Konfutsiy   ta limotida   insonparvarlik   (jen),   odob   qoidalari	
ʼ
(li),   fazilat   (de)   tushunchasi   muhim   o rin   egallaydi.   Insonparvarlik   tushunchasiga	
ʻ
ko ra,   odamlar   axloqiy   va   ijtimoiy   munosabatlarda   yoshi   ulug ,   mavqei   baland	
ʻ ʻ
kishilarni   xurmat   qilishlari,   podshohga   sadoqatli   bo lishlari   kerakonsepsiya   Odob	
ʻ
kridalari   tushunchasiga   ko ra,   u   tufayli   yuksak   fazilatlar   shakllanadi,   jamiyat   rivoj	
ʻ
topadi,   adolat   tantana   qiladi.   Burchni   ado   etish   tufayli   in-son   kamolotga   erishadi.
Uning   negi-zida   "sen   o zing   nimaga   erishishni   istasang,   unga   boshqalarning
ʻ
erishishiga ko maqlash", "sen nimani orzu qilmasang, uni boshqalarga ravo ko rma"	
ʻ ʻ
kabi hayotiy tamoyillar yotadi. "Buyuk ta limot" va "O rtalik haqida ta limot" degan	
ʼ ʻ ʼ
asarlarni   Konfutsiy   yozgan   deb   taxmin   qilinadi.   Bu   kitoblarga   ko ra,   odamlarning	
ʻ
birgalikda   oqilona  yashashi   tartibining  muhim   shartini   5  ta   oddiy  va   buyuk  fazilat
tashqil  etadi: donolik;  insonparvarlik;  sadoqat;  kattalarni hurmat qilish;  jasorat. Bu
fazilatlar   o ziga   va   boshqalarga   xalollikni   va   chuqur   hurmatni   anglatadi.   Faqat	
ʻ
mumtoz va komil insonlargina bunday fazilatga ega bo ladi.	
ʻ Konfutsiyda   ta kidlanishicha,   qonun   inson   manfaatlariga   xizmat   qilmog iʼ ʻ
lozim.   Qonun   o zgarishi   bilan   manfaatdorlik   va   manfaatsizlik   tushunchalari   ham	
ʻ
boshqacha ma no kasb etadi, inson faoliyatida tub o zgarish ro y beradi. O tmishda	
ʼ ʻ ʻ ʻ
o rnatilgan   tartibga   sajda   qilish   yangi   qonunlar   ruhiga   ziddir.   KONSEPSIYAda	
ʻ
jamiyatni   boshqarishga   katta  e tibor   berilib,  unga   ko ra,  jamiyatni   keragidan  ortik,	
ʼ ʻ
oddiy   qonunlar   bilan   to ldirib   yubormaslik   zarur.   Xitoyda   asrlar   mobaynida	
ʻ
KONSEPSIYAning   turli   maktablari   yuzaga   kelgan.   Ular   o rtasida   keskin   kurash	
ʻ
borgan.Konfutsiy milodiy 1 -asrda davlat ta limotiga aylandi, 9-asrda buddizm, 11-	
ʼ
asrda   daosizm   ustidan   to la   g alaba   qozondi.   Bunga,   ayniqsa,   Sun   davri   (960—	
ʻ ʻ
1279)da neokonfutsiychilik rivojlanganligi tufayli erishildi.
5.   Yaponiya   tarbiya   tajribasi.   Yaponlardan   juda   ko‘p   narsani   o‘rganish   mumkin.
Ayniqsa, bu kungaboqar davlatning farzandlariga tarbiya berish usullari ko‘pchilikni
hayratga solib kelgan. Ularning tarbiya berish usuli «ikudzi» deb nomlanib, bu faqat
pedagogik   ta’lim   berish   majmui   bo‘libgina   qolmay,   yangi   avlod   ta’lim   olishiga
yo‘naltirilgan   falsafadir!Ona   va   bola   birdamligi   Yaponiyada   ona   “amae”   deb
nomlanadi.   Bu   so‘zni   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   tarjima   qilib,   uning   chuqur   ma’nosini
yetkazib   berish   juda   qiyin.   Lekin   bu   so‘z   “amaeru”   so‘zidan   kelib   chiqqan   bo‘lib,
“erkalash”,   “homiylik   qilmoq”   ma’nolarini   anglatadi.   Asrdan   asrga   yaponiyalik
oslalarda   bola   tarbiyasi   —   ayol   kishining   mas’uliyati   hisoblanib   keladi.   Albatta,
XXI   asr   tarbiya   berish   taomillari   nihoyatda   farqlidir.   Masalan,   avvallari   ayollar
faqat   xonadon   ishlari   bilan   shug‘ullanishgan   bo‘lsa,   zamonaviy   yapon   ayollari
ta’lim   olishadi,   ishlashadi   va   sayohat   qilishadi.Shunga   qaramay,   agar   ayol   ona
bo‘lishga qaror qilsa, u o‘zini butunlay oilaga bag‘ishlashi kerak. Farzand 3 yoshga
to‘lmaguniga qadar ona bolasini o‘zi o‘stirishi va ishga chiqmasligi lozim. Ayolning
asosiy   majburiyati   —   ona   bo‘lishdir,   zero,   Yaponiyada   o‘z   majburiyatlarini
birovning   zimmasiga   yuklab   qo‘yish   tartibi   mavjud   emas.   Bundan   tashqari,
kichkintoy   bir   yoshga   to‘lmaguniga   qadar   ona   va   bola   —   bu   bir   butunni   tashkil
qiladi. Ona qayerga bormasin, nima ish qilmasin, chaqaloq doim ona bilan bo‘lishi
zarur! Oxirgi paytlarda “Bebi-sling”lar, ya’ni bolarni kenguru qopchasiga o‘xshash
qopchalarda   ko‘tarib   yurish   Yaponiyada   juda   ilgaritdan   mavjud   bo‘lib,   uning hozirgi   kundagisi   mukammallashgan   zamonaviy   ko‘rinishidir.«Amae»   —   o‘z
farzandining   soyasidir.   Muntazam   jismoniy   va   ruhiy   munosabat   —   onaga   bo‘lgan
mustahkam obro‘-e’tibor negizidir. Yapon ayollari uchun o‘z bolasini hafa qilish va
ranjitishdanda   og‘irroq   narsa   yo‘q   dunyoda.Bola   —   poshsho   kudzi   nuqtai-
nazarlariga   ko‘ra   besh   yoshgacha   bola   —   farishtadir.   U   uchun   man’   qilingan
narsaning   o‘zi   yo‘q,   unga   hech   kim   ovoz   ko‘tarishmaydi   va   hech   qachon
jozalamaydilar.   U   uchun   “mukin   emas”,   “yomon”,   “zararli”   degan   so‘zlar   mavjud
emas. Bolakan o‘zining bilim orttirish dunyosida erkin hayot kechiradi.
Yevropalik hamda amerikalik ota-onalarning fikriga ko‘ra injiqliklariga erk
berish orqali erkalash va nazoratning umuman yo‘qligidir. Aslida, Yaponiyada ota-
onaning hukumronligi G‘arb mamlakatlariga nisbatan kuchliroqdir. Sababi, ularning
tarbiyasi asosida keyingilar yotadi:
- shaxsiy misol;
- his-tuyg‘ularga munosabat bilidirish.
1994-yili   Amerika   va   Yaponiya   o‘rtasida   bolalarga   tarbiya   hamda   bilim
berish   bo‘yicha   tafovut  ilmiy-tekshirishi  o‘tkazilgan.  Olim   Azuma  Xiroshi  ikki   xil
madaniyat   vakillari   ona-bolasidan   piramida-konstruktorini   yig‘ish   shartini   e’lon
qildi.   Natijada,   tadqiqotchilar   shuni   guvohi   bo‘lishdiki,   yapon   ona   avval
konstruktorni   o‘zi   yig‘ib,   buni   o‘z   farzandiga   ko‘rsatgan.   Keyin   bolasidan   o‘zi   —
mustaqil   ravishda   yig‘ib  ko‘rishini   so‘ragan.   Bolaning   qo‘lidan   kelmasa,   ona   yana
bir  marotaba yasab  ko‘rsatib bergan. Amerikaliklar  esa boshqa yo‘l bilan yasagan.
Ular   konstruktorni   yasashdan   avval,   uning   yasalish   algoritmini   bolasiga
tushuntirgan,   so‘ngra   ona-bola   konstruktorni   yasashni   boshlashgan.   Pedgogik
usullarning   sezilarli   farqini   Azuma   ota-onalikning   “tushuntiruvchanlik”   turi   deya
sharhladi.   Ya’in,   yaponiyalik   ayollar   o‘z   farzandlariga   muomala   va   ish-harakatlari
orqali   “tushuntirishadi”.   Shu   bilan   birga   farzandlariga   yoshligidanoq   o‘z
hissiyotlarga,   yaqinlari   va   hatto   buyuumlarga   ham   e’tiborli   bo‘lishni   o‘rgatishadi.
Sho‘x   kichkintoyni   hech   qachon   issiq   choynak   oldidan   haylashmaydi,   bolakay
kuyib   qolsa,   “amae”   undan   uzur   so‘ragan   holda   ish-harakatlari   unga   og‘riq
yetkazganini   eslatib   qo‘yadi.   Boshqa   misol:   erkalanib   ketgan   bolakay   hamma o‘yinchoqlarini sindirib tashlaganda amerikalik yoki yevropalik onalar qanday yo‘l
tutadilar? Taxmin qilish mumkinki, qo‘lidan o‘yinchoqni tortib olib, uni sotib olish
uchun qancha mehnat qilganligi haqida “ma’ruza” o‘qib beradi… Yaponiyalik ayol
esa   hech   qanday   chora   qo‘llamaydi.   Shunchaki   “Sen   uning   jonini   og‘rityapsan”
deydi.Shunday qilib, rasmiy jihatdan yaponiyalik bolakaylarga 5 yoshgacha hamma
narsa mumkin. Bu bilan birga bolada “Men” timsoli hamda “yaxshi” — tarbiyali va
chin   dildan   sevuvchi   ota-ona   fikri   shakllanadi.Bola   —   qul   Besh   yoshida   bola
“shavfqatsiz haqiqat” bilan yuzlanadi, ular rioya qilishi shart bo‘lgan berahm qoida
va   cheklanishlar   nimaligini   ko‘radi.   Bola   uchun   bunday   keskin   o‘zgarish   og‘irlik
qilsa   kerak,   deb   o‘ylashingiz   ham   mumkin,   albatta.   Gap   shundaki,   asrdan-asrga
yaponiyalik   jamiyat   —   jamoaga   qarashlidir.   Tabiat   va   ob-havo   hamda   iqtisod
sharoitlari   odamlar   bir-biri   bilan   jambul-jam   bo‘lib   ishlashi   va   yashashiga
majburlaydi. Faqat bir-birini qo‘llash va fidokorlik guruchning umumiy hosiliga ega
bo‘lishni ta’minlaydi, ya’ni mo‘l-ko‘lchilikni olib keladi. Bu bilan biz syudan isiki,
ya’ni   jamoaviy   ongni   kuchli   rivojlanganligini   hamda       patriarxal   oilaviy   tuzumni
ko‘rishimiz mumkin.larga ko`tarishga o`z hissalarini qo`shadilar degan umiddamiz.  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1. B.X.Xodjayev.  Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyotir. Darslik T:. Sano-
standart. 2017-yil
2. Abdullaeva Sh. Umumiy pedagogika.O‘quv qo‘llanma.T:.O‘qituvchi 2021-yil
3.   Ismatova   Nargiza     va   boshalar.   Tarbiya   1,   2,   3,   4.   Darslik.     G‘afur   G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.: Toshkent – 2020
4. Sarsenbayeva R.M. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. O‘quv qo‘llanma. - T.; 2019
5. Dexkanova M.U. Tarbiyaviy ishlar metodikasi.O‘quv qo‘llanma. - T.; 2019
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6.   Мирзиёев   Ш . М .   Буюк   келажагимизни   мард   ва   олижаноб   халқимиз   билан
бирга   қурамиз . –  Т .: “ Ўзбекистон ”, 2017. – 488  б .
7.   Мирзиёев   Ш . М .   Миллий   тараққиёт   йўлимизни   қатъият   билан   давом
эттириб ,  янги   босқичга   кўтарамиз . 1- жилд . –  Т .: “ Ўзбекистон ”, 2017. – 592  б .
8.  Мирзиёев   Ш . М .  Халқимизнинг   розилиги   бизнинг   фаолиятимизга   берилган
энг   олий   баҳодир . 2- жилд .  Т .: “ Ўзбекистон ”, 2018. – 507  б .
9.   Мирзиёев   Ш . М .   Нияти   улуғ   халқнинг   иши   ҳам   улуғ ,   ҳаёти   ёруғ   ва
келажаги   фаровон   бўлади .  3-жилд.– Т.: “Ўзбекистон”, 2019. – 400 б.
10. Мирзиёев Ш.М. Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари. 
4-жилд.– Т.: “Ўзбекистон”, 2020. – 400 б.
11.   Ўзбекистон   Республикасининг   2020   йил   23   сентябрда   қабул   қилинган
“Таълим тўғрисида”ги ЎРҚ-637-сонли Қонуни.
12.Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28 январь 2022 йилдаги “2022
— 2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси
тўғрисида”ги 60-сонли Фармони.

Tarbiya jarayonini samaradorligini oshirishda ilg‘or xorijiy tajribalar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский