Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda pedagoglarning vazifalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VАZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDАGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI HUQUQIY FANLAR KAFEDRASI “Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda pedagoglarning vazifalari” mavzusida tayyorlagan KURS ISHI Qabul qildi:__________________________ Toshkent 2023 Mundarija KIRISH ............................................................................................................... .. 3 I BOB.TARBIYAVIY ISHLARNI TASHKIL QILISHNING ILMIY VA NAZARIY ASOSLARI .......................................................................................... 1.1-§ Sinfdan tashqari o‘quvchilarga tarbiyaviy ishlar olib borish ..................... 1.2.- § Pedagogning tarbiyaviy ishlarni tashkil etishi ........................................ 10 II BOB. TARAQQIYOTDA TARBIYA FANNING O‘RNI .............................. 7 2.1-§ O‘quvchilar bilan tarbiyaviy ishlar natijasi .............................................. 7 2.2-§ Pedagogik faoliyatning asosiy vazifalari .................................................... 9 Xulosa ................................................................................................................. 23 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ..................................................................... 5 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va zarurati. O‘z mustaqil taraqqiyoti yo’lida jadal rivojlanib borayotgan davlatimizning asosini tashkil etuvchilar bu-o‘sib kelayotgan bolalar hisoblanishadi, ularni tarbiyalashda esa,pedagoglar ni o‘rni beqiyo sdir. O‘zbekiston Respubl ikasi Prezide nti Shavkat Mirziyoyevning 2020- yilgi Parlamentga Murojaatida “nafaqat yoshlar, balki butun jamiyatimiz a’zolarining bilimi, saviyasini oshirish uchun avvalo ilm-ma’rifat, yuksak ma’naviyatni rivojlantirish”ga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu vazifalarni amalga oshirishda o‘qituvchining pedagogik mahorati, ilg‘or tajribalari muhim ahamiyatga ega. Chunki o‘qituvchi ilm-ma’rifatli kadrlar tayyorlash, o‘quvchilarni turli sohalarga yo‘naltirish, uzluksiz ta’lim jarayonlarida islohotlarni amalga oshirish, strategik fikr yuritadigan, bilimli va malakali yangi avlod kadrlarini tarbiyalash, xorijdagi ilg‘or tajribalarni chuqur o‘rganish, ta’lim jarayonini yangilash, o‘qitish metodikasi, shakl va metodlarini qo‘llashda ilm-ma’rifatga asoslanish kabilarni amalga oshirishga mas’ul shaxs hisoblanadi. 2020- yilning “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyot yili” deb e’lon qilinishi bu boradagi ishlarni yangi bosqichga ko‘tarishni taqozo etadi. Shu jihatdan Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, “Ilm yo‘q joyda qoloqlik, jaholat va albatta to‘g‘ri yo‘ldan adashish bo‘ladi. Sharq donishmandlari aytganidek “Eng katta boylik — bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros — bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik — bu bilimsizlikdir”. Shu sababli hammamiz uchun zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirish, chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bo‘lish uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi kerak. Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz zarur va shart. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yo‘lidan borish imkoniyatini beradi”.Hadisda “Beshikdan to qabrgacha ilm o‘rgan” deb, ilm har narsadan yuqori ekanligi, hech narsa undan yuqori bo‘la olmasligi ta’kidlangan. Demak, islom ta’limotida bilim eng oliy maqsad — dunyoni bilish uchun zarur deb uqtirilgan. Bilim dunyoni bilish bilan bahramand bo‘lib qolmay, shaxs ma’naviyatini boyitishda ahamiyatli hisoblangan. 3 Sharqning buyuk allomalari Abu Nasr Forobiy, Mahmud Qoshg‘ariy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, kabi barcha ulamo-yu fuzalolar, olim-u fozillar, shoiru yozuvchilarning barchasi o‘z davrining nufuzli, hurmatli, e’tiborli kishilari darajasiga mukammal ilm egallash orqali erishganlar.Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida ilm orqali Farhodning aql-idrokli, bilimdon, hunarmand, kamtar, insonparvar, irodali va e’tiqodli inson bo‘lganligini ko‘rsatadi.Shuni alohida ta’kidlash kerakki, ilm-fanda to‘ppa-to‘g‘ri yo‘l bo‘lmaydi. Ilm-fanning metin qoyalariga qo‘rqmay emaklab chiqqan kishilargin a uning nurli cho‘qqilari ga yetishi mumkin. Ilm kishi zehnini, fikrini qilich kabi o‘tkir qiladi. Ilmsiz inson mevasiz daraxtga o‘xshaydi. Kishi hayotidagi ishlarni haqiqiy to‘g‘ri yo‘lga soladigan vosita bu — ilmdir. Shuning uchun ham xalq orasida ilm orqali oliy fazilatlarga ega bo‘lgan, ulug‘likka va orzu istaklarga erishgan buyuk kishilar qadrlanadilar. Bugungi kunda O‘zbekistonda o‘qituvchilarning malakasini oshirish va qayta tayyorlash, ta’lim muassasalari faoliyatini boshqarish va tashkil etishning maxsus tizimini yaratish, maktablarda ishlay oladigan yoshlarni aniqlash, tanlash, o‘qitish va tarbiyalash kabi masalalar davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatiga innovatsiyalar asosida ilg‘or ta’lim shakllari, pedagogik texnologiyalarni joriy etish, xalqaro tashkilotlar va ekspertlarni jalb qilgan holda ijodiy faoliyatga ega bo‘lgan pedagogik kadrlarni tayyorlash mexanizmlari joriy etilgan.Har bir o‘qituvchi o‘z ishiga ma’suliyatli, ziyrak, hushyor, ertani ko‘ra biladigan, o‘quvchilar kayfiyatini tez payqaydigan va shunga mos ravishda ishlaydigan bo‘lishi kerak. Aks holda u o‘quvchilar e’tiboridan chetda qoladi. O‘z obro‘sini yo‘qotadi.Shuni alohida ta’kidlash kerakki, o‘qituvchining pedagogik mahorati, irodasi o‘ziga xush yoqadigan biror narsani qilayotganda emas, balki birorta og‘irroq, kutilmagan, sezilarli zo‘r berishni talab qiladigan vazifani bajarayotganda namoyon bo‘ladi. U bu ishning katta jamoa va butun Vatanimiz uchun zarurligi va foydaliligiga ishonganligi uchun samimiy munosabat, iroda va kasbga bo‘lgan ma’suliyat bilan amalga oshiradi. 4 O‘qituvchi o‘z faoliyatida ijtimoiy va iqtisodiy saviyasini tinimsiz shakllantirib borishi, vijdonan, sidqidildan mehnat qilishi, malaka va ko‘nikmalarini tinimsiz oshirib borishi, pedagogik mahoratini yuksaltirishi, jamoa o‘rtasida katta hurmatga loyiq bo‘lishi kabi masalalar jamiyat taraqqiyotining ko‘zgusiga aylanib bormoqda. Bu borada Chirchiq davlat pedagogika institutida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash sohasida olib borilayotgan ishlar diqqatga sazovordir. Institut professor-o‘qituvchilari innovatsion ta’lim klasteri yo‘nalishida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish bilan birga, bo‘lajak o‘qituvchilarda mustaqillik, ijodiylik, qat’iylik, vazminlik, o‘zini qo‘lga ola bilish, intizomlilik, o‘zini-o‘zi boshqarish, o‘z kuchiga ishonish mahoratini rivojlantirish metodikasiga oid bilim, ko‘nikma va malakalarni takomillashtirishda ustozlik vazifasini amalga oshirmoqdalar.Institutda ta’lim klasteri yo‘nalishi bo‘yicha “Maktab laboratoriya” tajriba maydonchalari tashkil etilgan. Uning asosiy vazifalari ta’lim orqali iqtidorli talabalarning mustaqil fikrlash, tashabbuskorlik va ijodkorlik salohiyatini oshirish, salomatligini mustahkamlash, ilmiy anjumanlar, ijodiy ko‘rgazmalar, tanlovlarda ishtirok etish, o‘qituvchilar, amaliyotchilar va boshqa mutaxassislarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish, ta’lim va tarbiya sifatini yaxshilash kabilardan iboratdir. O‘sib kelayotgan yosh avlodni yangi O‘zbekistonga munosib qilib tarbiyalash o‘z navbatida maktab, kasb-hunar o‘quv yurtlari faoliyatini davr talablari asosida tashkil etishni talab qiladi. Shuning uchun ham hozir vatan istiqboli uchun kurashchi, chuqur mas’uliyatni his qiladigan yoshlarni tarbiyalash maktab o‘qituvchilarining asosiy vazifasi hisoblanadi.O‘quvchilarni jamiyat manfaati uchun qilinadigan bunyodkorlik ishlari uchun ilhomlantirish o‘qituvchining eng muhim vazifasi hisoblanadi.O‘qituvchi o‘zining faoliyatida malakali va tajribali, chuqur bilimga ega, davlat tili va chet tillarni, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni va o‘qitishning innovatsion uslublarini bilishi, klaster metodi asosida boshqa tashkilotlar, yirik kompaniya va birlashmalar bilan aloqada bo‘lishi, o‘qitishning innovatsion shakl va uslublarini joriy qilgan holda ta’lim mazmunini takomillashtirishi, milliy va jahon adabiyoti, musiqa, kino, haykaltaroshlik, amaliy san’at va boshqa ijodiy yo‘nalishlardagi bilimlarga ega bo‘lishi, o‘quv jarayonida 5 ta’limning ilg‘or shakllari, pedagogik texnologiyalar va axborot yangiliklarini joriy etish maqsadida xorijiy ta’lim tashkilotlari bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi, zamonaviy talablarni hisobga olgan holda ijodiy tanlovlar, test va boshqa sinovlar asosida o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini, ijodiy iste’dodini rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar olib borishi kabilar ta’lim-tarbiya samaradorligini oshiradi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Nazariy ahamiyati shundan iboratki pedagoglarning jamiyatda tutgan o‘rni qanchalik muhimligini va kelajak avlod oldidagi burch va majburiyatlarni keng yortib berish.Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda pedagoglar o‘rnini ko‘rsatish. Kurs ishining tuzilishi: Ish kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB. TARBIYAVIY ISHLARNI TASHKIL QILISHNING ILMIY VA NAZARIY ASOSLARI. 1.1-§ Sinfdan tashqari o‘quvchilarga tarbiyaviy ishlar olib borish. Maktabning o‘quvchilar bilan olib boradigan o‘quv mashg‘ulotlaridan tashqari xilma-xil ta’lim-tarbiya ishlari sinfdan tashqari ishlar nomini olgan. Sinfdan tashqari 6 ishlar maktab ta’lim-tarbiya jarayonining tarkibiy qismi o‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini yo‘lga qo‘yish shakllaridan biridir. Sinfdan tashqari ishlar shaxsni har tomonlama kamol toptirish va uni hayotga faoliyatga tayyorlash uchun keng imkoniyatga ega. Bu ishlar bolalarning qiziqishlariga muvofiq tarzda ko‘ngillilik asosida tashkil qilinadi. O‘quvchilar sinfdan va maktabdan tashqari ishlarda o‘zlarini qiziqtiradigan mashg‘ulotlarni tanlab olishadi ularda mustaqil tashabbuskorona ishtirok etishadi. Maktab va sinfdan tashqari muassasalarning tashkiliy ishlarini, mazmuni va maqsadini belgilash bugungi kunimizning barcha qirralarini hisobga olishni talab etmoqda. Sinfdan tashqari mazkur tarbiyaviy ishlar shaxs kamoloti bosqichlarini belgilab olishga qaratilganligi bilan tavsiflanadi. Mazkur muammoni ijobiy hal etish uchun sinfdan tashqari, tarbiyaviy ishlar tizimida quyidagilar bo‘lishi lozim: pedagogl ar va o‘quvchila r o‘rtasida o`zaro hurmat munosa batlarini shakllanganlikning o‘ziga xos an’ana vositalariga tayanish.Ulg‘ayotgan inson shaxsini tarbiyada oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir bola, o‘smir va yosh yigitning betakror va o‘ziga xosligini hurmatlash, ijtimoiy huquqini e’tiborda tutish zarur. Sinfdan tashqari ishlarni to`la qamrab olgan to‘garaklar bir necha xilda bo‘lishi mumkin: a) fan to‘garaklari b) mohir qo‘llar to‘garaklari v) duradgorlik to‘garaklari g) sport to‘garagi d) badiiy havaskorlik to‘garagi. O‘rta umum ta’lim maktablarida bu ishlarni sinf rahbari va tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi uyushtiradi. Sinf rahbari to‘garak rahbarlariga yaqindan yordam beradi. Qiziqishlari, intilishlari bir xil bo‘lgan o‘z o‘quvchilarini biror to‘garakka a’zo bo`lishga chorlaydi. Sinfdan tashqari tashkil qilingan ishlar o‘quvchilar hayotidagi tarbiyaviy faoliyatni to‘ldiradi. Ularni dunyo qarashini to‘g‘ri shakllanishiga, axloqiy kamol topishiga ko`maklashadi. Nazariy bilimlarni 7 amaliyot, ishlab chiqarish bilan chambarchas bog`lanishiga zamin yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarga rahbarlik qiluvchi tashkilotchilarning vazifalari ham ko‘p qirralidir. Sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar tashkilotchisining vazifalariga quyidagilar kiradi: darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish va amalga oshirishni nazorat qilish. O‘quvchilarning sinfdan tashqari ko‘p qirrali ishlarni pedagogik jamoa, o‘quvchilar tashkilotlari sinf faollari yordamida yo‘lga qo‘yish. Sinfdan tashqari ishlar yo‘nalishiga bevosita rahbarlik qilgan holda, o‘qituvchilar, sinf rahbarlari, ota-onalar, o‘quvchilar tashkilotlari, sinf faollariga uslubiy yordam ko‘rsatish. Umummaktab va maktablararo o‘tkaziladigan eng muhim tarbiyaviy tadbirlarda qatnashish. O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini tashkil qilishda tarbiya va madaniyat muassasalari hamda jamoatchilik kuchidan keng foydalanish. Bu borada tashkilotchilar faolligini uchta asosiy tomonini ko‘rish mumkin: tashkilotchilik, uslubiy va ma’muriy. Bular ko‘pincha o‘zaro uzviy bog‘langan holda namoyon bo‘ladi. Tashkilotchining tashkilotchilik faoliyatiga quyidagi bir qator ishlarni kiritish mumkin: tarbiyaviy ishlar sohasida erishilgan yutuq va kamchliklarni tahlil qilish. Tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalarini aniqlash, tarbiyaviy, ommaviy-siyosiy ishlarni rejalashtirish va ularning mazmuni, shakl va usullarini aniqlash, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni guruhlashtirish, boshqaruvchi shaxslarni aniqlash. Maktabda tarbiyaviy ishlarni aniq rejalashtirmasdan uning mazmuni, shakl va usullarini aniqlamasdan, ma’lum bir tizimga solmasdan turib ko‘zda tutilgan maqsadga erishish qiyin. Sinfdan tashqari ishlarning tarbiyaviy ta’siri ko`p darajada o‘quv jarayonini tashkil etish saviyasiga hamda o‘quvchilar jamoachining xilma-xil ishlarni qanday yo‘lga qo‘yishga bog‘liqdir. Sinfdan tashqari faoliyat majburiy dastur bilan chegaralanmaydi, balki yoshlari har xil o`quvchilarni ixtiyoriy ravishda birlashtiradi. Ularning tashabbusi asosida ishlarni amalga oshiradi, fanga qiziqtiradi, ularni xalqning madaniy hayoti muhitiga olib kiradi. Sinfdan tashqari ishlar shaxsdagi ijtimoiy faollik, ijtimoiy ong hamda axloqiy odatlarni tarkib toptirishning eng muhim omilidir. Bu faoliyat ilmiy jamoa, adabiy va maktab teatrlarining ishlari, turli mavzularda o‘tkaziladigan 8 kitobxonlar konferensiyasi va munozaralar, siyosiy, axloqiy, ilmiy- ommabop va mehnat mavzularidagi ma’ruza va suhbatlar, ijtimoiy- foydali mehnat, siyosiy axborot, bayram kechlari va ertaliklari, to‘garak mashg‘ulotlarini o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarning sinfdan tashqari ishlari o‘z mazmuniga ko‘ra tafakkur faoliyati va munosabat vositasi hisoblanadi. Chunki sinfdan tashqari ishlarda olingan axborot idrok etiladi, qayta ishlanadi va shu asosda yangi bilimlar hosil qilinadi. O‘quvchilar sinfdan tashqari ishlarda qatnashib, turli kishilar bilan muayyan munosabatga kirishadi, turli vazifatlarga duch keladilar. Shuning uchun ham o‘quvchilarning sinfdan tashqari faoliyatlari qanchalik xilma-xil bo‘lsa, ularning munosabatlari shunchalik boy, munosabat doirasi keng va ma’naviy o‘sishi samarali bo‘ladi. Sinfdan tashqaridagi tarbiyaviy ishlarda o`quvchilar jamoada ishlashni o‘rganadilar ijtimoiy mehnat quvonchini his qiladilar, ishlab chiqarish mehnatig a qo‘shiladil ar, jamoatchil ik fikriga bo‘ysunishga, jamoa sharafi uchun kurashishga odatlanadilar. Sinfdan tashqari faoliyat unda qatnashuvchilarning ma’naviy va jismoniy rivojlanishi hamda yosh xususiyatlariga ko‘ra belgilanadi. Bu jarayonga ular ta’lim olayotgan maktabning sharoiti ham ta’sir etadi. Garchand mamlakatimizdagi barcha maktablarning vazifalari bir bo‘lsa-da, o‘sha maktablarning o‘ziga xos xususiyatlari bor va bu xususiyatlr madaniy va milliy sharoitlarda yaqqol ko‘rinadi. O‘qituvchining to‘g‘riligi, uning haqiqatgo‘yligi, uning yaxshi ko‘radiganlari bormi yoki yo‘qligini o‘quvchilar kuzatadilar. Shu jihatdan ham muloqot oshkoraligi qabul qilingan normalar va belgilangan qoidalar asosida amalga oshiriladi. 1.2.-§ Pedagogning tarbiyaviy ishlarni tashkil etishi. Hozirgi davrda maktab va uydagi o‘quv-tarbiya ishlarini amalga oshirayotgan pedagogik jamoa oldiga juda katta vazifalar qo‘ymoqda. Maktab yosh avlodning dunyoqarashini tarkib toptirish, g‘oyaviy, siyosiy jihatdan chiniqtirish, yuksak axloqiy fazilatlarga ega qilish, mehnatiga va ongli kasb tanlashga tayyorlash lozim. Bu vazifalarni hal qilishda sinf rahbari muhim rol o‘ynaydi. Chunki, u bir sinf 9 sharoitida tarbiyaviy vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan ishlarni tashkil etadi va boshqaradi.Pedagog quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. O‘ziga yuklatilgan sinfdagi tarbiyaviy ishlarni amalga oshiradi. Bu vazifani bajarayotganda u yolg‘iz emas, shu sinfda dars berayotgan turli fan o‘qituvchilari bilan hamkorlikda va ularga suyangan holda o‘quvchilarda milliy dunyoqarash asoslarini shakllantiradi, axloqiy tarbiyasini rivojlantiradi. O‘quvchilarni darsdan tashqari tadbirlarni tashkil etadi va sinf jamoasini mustahkamlaydi. 2. O‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqish va qobilyatini o‘stirish har bir o‘quvchining indivudial-psixik xususiyatlarini hisobga olgan holda kasbga yo'naltirish va hayotiy maqsadlarini shakllantirish sinf rahbarining alohida vazifasidir. Ayni paytda har bir o‘quvchining sog‘ligini mustahkamlashga ham e’tibor beradi. 3. Sinf rahbarining diqqat markazida o‘quvchilarning yuqori darsda o‘zlashtirishini ta'minlash masalasi turadi. Buning uchun u har bir o'quvchining kundalik o'zlashtirishida voqif bo‘lib turadi. Orqada qolayotganlarga o‘z vaqtida, kechiktirmay yordam uyushtiradi. 4. Sinfdagi o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish ishlarini yo‘naltiradi, ular ishtirokida sinf jamoasining ijtimoiy foydali ishlardagi ishtirokini ta'min etadi, maktab miqyosida uyushtirilayotgan muhim tadbirlarda o‘z sinfining faol qatnashishini ta’minlaydi. 5. Sinf o'quvchilarining ota-onalari, o‘quv kuni uzaytirilgan guruhlarining tarbiyachilari, korxonalar va muassasalardagi, turar joylardagi otaliqqa oluvchilar bilan yaqin aloqaga o‘rnatadi. 6. Sinf rahbari shu sinfda dars berayotgan barcha fan o‘qituvchilari o‘rtasida o‘quvchilarga nisbatan yagona talablar o‘rnatilishiga erishadi, ota-onalarga pedagogik bilimlar tarqatib, oila bilan maktab o‘rtasidagi aloqani mustahkamlaydi. 7. Sinf rahbari o‘z sinfidagi turli hujjatlarini, sinf jurnali, o‘quvchilarning kundaliklari, tabellar, shaxsiy ma’lumotlari, turli xil reja va hisobotlarni yuritadi. Ko‘rinib turibdiki, vazifa keng va murakkab, ularni muvaffaqiyatli hal qilish sinf rahbarining shaxsiy sifatlariga ham bog‘liqdir.Sinf rahbarining shaxsiy 10 sifatlariga qo‘yiladigan talablar o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablardan farq qilmaydi. Lekin, sinf rahbari asosiy tarbiyachi, bolalar ma'naviy jihatdan andoza oladigan shaxs bo‘lganligi uchun ham, bu talablar uning shaxsiy fazilatiga aylanib ketishi bilan tarbiyada alohida rol o‘ynaydi. Tarbiyaviy ishlarning sifat va samaradorligi, avvalo tarbiyachining g‘oyaviy ishonchiga va siyosiyligining darajasiga bog‘liq. Buning uchun sinf rahbari fan yangiliklarini muntazam, egallab borishi bilan o‘zining bilimini, ongini oshiradi. Sinf rahbarining axloqiy obro‘si g‘oyat darajada yuqori bo‘lishi ham bu o‘rinda muhimdir. Sinf rahbari ana shundagina tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishga ega bo‘ladi. Tarbiyachining shaxsiy fazilatlari, ma’naviy qiyofasi o'quvchilar ongining va xulqining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Sinf rahbari uchun malaka va ko‘nikmalarga ega bo‘lishni o‘zi etarli emas. U o‘z tarbiyaviy faoliyatida yuksak darajadagi insonparvarlik fazilatlari, o‘z ishiga sadoqati, intizomi, odamiyligi, axloqiy sifatlari bilan ham ta’sir o‘tkazadi. Chunki, tarbiyachilik qobilyati juda ko‘p sifatlarni: chuqur bilim, keng fikrlilik, ishga jon dildan ko’ngil qo‘yish, bolalarga bo‘lgan cheksiz, muhabbat muomala nazokatlilik, qalb yoshligi, serzavq temperament, oqil va adolatlilik namunasi, alohida nazokat sipolik va vazminlik kabi fazilatlarning bo'lishini taqozo qiladi. Bunga yana tarbiyachilik texnikasi qo‘shimcha ishda muvaffaqiyat ta’minlanishi tabiiydir. Tarbiyachilik texnikasi sinf rahbarining asosiy qurolidir. Sinf rahbarlaridan madaniyat darajasining kengligi, pedagogik odob talablariga rioya qilish, har bir bola shaxsini inson sifatida hurmat qilish bilan unga nisbatan talabchanlikni unutmaslik, tashkilotchilik malakalariga ega bo‘lish, o‘z muomolasini tinimsiz oshirib borish bilan ishga ijodiy yondashish talab qilinadi. Muhimi shundaki, sinf rahbarining o‘zi bolalarni tarbiyalamoqchi bo‘lgan g‘oyaviy-axloqiy barkamollikka mos bo‘lishi kerak. Tarbiyadagi xatolarning ko‘pchiligiga asogiy sabab, bolaning oldiga qo'yilayotgan talablar tarbiyachi harakterida hamisha ham namoyon bo‘lavermasligidadir. Sinf rahbarining faol jamoatchi sifatida hamisha namuna ko‘rsatishi muhim ahamiyatga ega. Ayni vaqta u kommunikativ qobilyatga ega bo‘lishi, ro‘y berayotgan voqea va hodisalarni faqat 11 pedagogik qoidalarga bog‘lab baholashgina emas, balki ro‘y berishni sababiga qarab hukm ham chiqarishni, ijod qilish qobilyatiga ega bo‘lishi kerak. Sinf rahbari maktabdagi eng etuk pedagog hisoblanib, u bajaradigan mehnatining o‘lchovi, chegarasi yo‘q. Uning bilmagan ishi uddasidan chiqa olmaydigan sohasi bo‘lmaydi. Shu bilan bir qatorda, u beg‘araz, xolis shaxs bo‘lib, jamoatchilik asosida ishlaydi. Sinf rahbari pedagoglar, ota onalar va o‘quvchilarni o‘zaro bog‘lovchi shaxs sifatida barcha tomonlarining nuqtai nazarini hisobga olishi, harakatlarni bir markazga birlashtirish, o‘zaro aloqalarning to‘g‘ri bo‘lishiga ta’sir o‘tkazish va ayni vaqtda o‘zining o‘rnini aniq ta’minlay olishi kerak. Mana shu fazilatlar sinf rahbarining tarbiyaviy ishlari samarasini oshirishga va uning muvaffaqiyatini ta’minlashga garov bo‘ladi. Sinf rahbari o‘quvchilarga puxta bilim berishga, ularni fikrlash qobilyatini faollashtirishga hamisha g‘amxo‘rlik qilib boradi. Hatto o‘zlashtirish yuqori bo‘lgan sinflarda ham bolalarda ilmga bo‘lgan qiziqish va muhabbatni o‘stirishga, ta’lim sifatini oshirishga harakat qilish zarur. Ayrim maktablarda yuqori o‘zlashtirishga erishishga o‘quv, didaktik masala sifatida maktabda ta’lim-tarbiyani to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishga bog‘liq bo'ladi. O‘qish jarayonida bolalarda mehnatsevarlik, diqqatni, matonat kabi sifatlarni tarbiyalash bilimni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishga yordam beradi. Maktabda olib boriladigan tarbiyaviy ishlar sistemasi to‘g‘ri va bevosita sinfda o‘zlashtirishni ko'tarishga ta’sir etadi. Sinf rahbari o‘qituvchilar bilan hamkorlikda bolalarni o‘qishga ongli munosabatda bo'lishga o‘rgatadi. O‘quvchilarning o‘qishlarini nazorat qiladi, darslarga kiradi, kuzatadi va o‘z sinfidagi o‘quvchilar bilan birgalikda sinfda o‘quv ishlarining sifatini oshirish chora-tadbirlarini belgilaydi. Yuqori sinflarda yuqori o‘zlashtirish uchun ko'rish susaymaydi, aksincha u yana ko‘proq ahamiyat kasb etib boradi. 1. O‘quv mehnatiga ongli munosabatda va unga ma’lumot bilan yondashish hissini tarbiyalash bilimning sifatli bo‘lishi bolaning o‘qishga bo‘lgan intilishiga qiziqishiga ularning harakatchangligiga, diqaqatiga faoliyatiga tashabbuskorligiga, mustaqilligiga bog‘liqdir. Bunday sifatlarni o‘quvchilarda shakllantirishni ularga o‘quv mehnatining ijodiy ahamiyati tushuntirish va o‘quv mashg‘ulotlariga 12 mas’uliyat bilan yondashish o‘quvchilardan talab etish sinf rahbarining faoliyatiga muhim o'rin egallaydi. Sinf rahbari ular oldida o‘qish bolalarini ochib berishga ijtimoiy foydali mehnat bilan bog‘lanish o‘qish bilan hayot o‘rtasidagi mehnat faoliyati o‘rtasidagi aloqali ko‘rsatish, vatanni himoya qilish hissini tarbiyalash orqali erishiladi. 2. Har narsani bilishga qiziqish va bilimga muhabbat uyg‘otish.Bola bilimga qiziqmay turib, o‘qishga intilmay turib, muvaffaqiyatli o‘qiy olmaydi. Birinchi navbatda qiyinchilik bilan o‘zlashtirilgan fanlariga nisbatan bolaning qiziqishini uyg'otish kerak. Boladagi o‘qish, mehnatga nisbatan havas va qiziqish o‘qishidagi qiyinchiliklarni engishga, bilim faoliyatini oshirishga qiziquvchanlik va mustaqilligini kamol topishiga olib keladi. 3. O‘quv mehnati madaniyatini oshirish.O‘zlashtirishning past bo'lishi aksariyat, o‘quv mehnatini sistemali va rejali olib borish iqtidorli bolalarda shakllanadigan kelib chiqadi.Sinf rahbarining va o‘qituvchining asosiy vazifasi har bir o‘quvchining fikrlashga o‘rgatishdan iboratdir. Ayniqsa bolalarda o‘qish qiyinchiliklarini engish, tushunib o‘qish va kitob bilan mustaqil ishlash uy vazifalarini bajarishda rioya qilishni olgan bilimlarini, amalda qo‘llash kabi bilim olish uchun zarur bo‘lgan sifatlarini shakllantirish katta ahamiyatga egadir. O‘quvchilarning aqliy va jismoniy taraqqiy etishga madaniyatli bo‘lib harakat qilish va hamisha bu haqda gamxo‘rlik qilish lozim. 4. O'quvchilarni o‘quv mehnatida muayyan rejaga itoat etishga o‘rgatish.O‘quv mehnati bilan dam olishni to‘g‘ri tashkil etish, tashkiliy ravishda uy vazifalarini bajarish ta’lim samaradorligini oshiradi. O‘quvchilar rejimga itoat etishlarini o‘qituvchi, sinf rahbari va ota-onalar muntazam ravishda nazorat qilib borishlari kerak. Shu yul bilan ularni muvaffaqiyatli o‘qishga, o‘quv mehnatida saramjonlikka o‘rgatish mumkin. 5. O‘qish jarayonida o‘rtoqlariga yordam berishni uyushtirish.O‘rtoqlariga o‘zaro yordam, sinfda ulgurmovchilikni, ikki yillikni va maktabni tashlab ketish hollarining oldini olishga yordam beradi. Shu bilan birga sinfda o‘rtoqlik do‘stlik va bir jamoa bo‘lib shakllanishiga olib keladi. 13 6. Sinf o‘quvchilari bilan alohida bo‘lishi va yaxshi hamkorlik.Sinf rahbari ta’lim-tarbiyaviy ishlarni yakka o‘zi emas, balki shu sinflarda dars beruvchi boshqa o‘quvchilar bilan hamkorlikda hal etadi. O‘quv ishlarida sinf rahbarining va shu sinfda ishlaydigan boshqa o‘qituvchilarning bir yoqadan bosh chiqarib ishlashi, o‘quvchilarga nisbatan yagona talabni amalga oshirish va o‘quvchilarning bir-biriga o‘zaro yordamlari ta’lim- tarbiya sifatini oshiradi.Sinf rahbari maktab o‘qituvchilar jamoasi va pedagogika kengashining a’zosidir. Sinf rahbarining burchi juda keng va ko‘p tomonlamadir. Sinf rahbari ishining asosiy qismi o‘quvchilarni o‘rganish. O‘quvchilar bilim sifatini oshirish hamda ularning tartib intizomini mustahkamlash. Darsdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va ularni o‘tkazish. O‘quvchilarning ota-onalari bilan olib boriladigan ishlar ham sinf rahbarining asosiy vazifalaridan biridir. O'quvchilar jamoasi – sinf rahbarining tayanchi. O‘quvchilarni tarbiyalashda sinf jamoasidagi barcha o‘quvchilarning bir-birlariga ta’sirlari katta ahamiyatga ega. Ularni bir-biriga ko‘rsatadi gan o‘rnaklari intizomni yaxshilash va mustahkamlashga, ularni xulq madaniyatini, odatini, ko‘nikmasini hosil qiladi.Sinf rahbari bolalarni odobli qilib tarbiyalashni, ularga andisha bilan gapirishni, maqbul harakat qilishni o‘rgatishi lozim. Alisher Navoiy «Mahbub-ul-qulub» asarida ta’lim-tarbiya jarayonlarini, vositalarini, ahloq-odob talablarini ko‘rsatadi.O 'z davridagi musulmon maktablarining yutuq va kamchiliklarini tahlil etadi. O‘qituvchi odobi va muallimlik kasbi, mudarrislar, maktabdorlar va ta’lim berayotgan fanini va tarbiya jaaryonini sevishi kerak deydi. O‘ziga xos o‘quvchi jamiyatda obro'li va hurmatga loyiq insondir, deb hisoblaydi. Shogirdlar muallimni hurmat qilishlari, e’zozlashlari zarurligini uqtiradi. A.Navoiyning fikricha, ba‘zan bir kishi bitta bolaga tarbiya berishga ojizlik qiladi, muallim esa bir nechta bola-sinf jamoasini tashkil etadi va ilmu-adab o‘rgatadi. Bu jarayonda sinf rahbari ko‘p mashaqqatlarga duch keladi. Shuning 14 uchun shogirdlar ustoz oldida umrbod qarzdor ekanliklarini his etishlari lozim. Shogird podsholik martabasiga erishsa ham muallimga qulluq qilsa arziydi.Sinf rahbari o‘quvchilarni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalar ekan, u o‘z faoliyatida quyidagi talablarga rioya qilishi kerak: - sinf rahbari o‘quvchi ota-onasining mansabi, boyligiga qarab bolaga muomala qilmasligi lozim. - sinf rahbari bolalarga ahloqiy normalarni o‘rgatishi kerak. - gerdayishi, manmanlik, ta’magirlik, nodonlik kabi illatlar o‘qituvchi ahloqiga yod sifatlardir. - xalq nazarida olim hisoblanadigan o‘qituvchilar yomon ishlardan, fisku-fasoddan o‘zlarini tiya bilishlari zarur. Sinf rahbarining ota-onalar bilan to‘g‘ri muomila qila olishi murakkab, nozik ish. Chunki hozirgi ota-onalarning ko'pchiligi o'rta yoki oliy ma’lumotli kishilar, ular vaqtli matbuot, televidinie, radio orqali ko‘pgina pedagogik axborotlarni bilib oladilar. Shunday vaziyatlar ham bo‘ladiki, o‘g‘il yoki qiz bola maktabda o‘zboshimchalik qiladi, lekin oilada xushyor va gapga quloq soladi, yoki aksincha. Oilada muomalasi qo‘pol, o'zboshimcha, maktabda esa o‘zini xushmuamola, intizomli tutadi. Buning sababi nimada? Bunday holatlarning hammasi uchun bir xil sabab va to‘g‘ri javobni topish amri mahol. Chunki har bir holatda uning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Demak, sinf rahbari va ota-onalarning maqsadlari bir hil bo'lsa ham, ularning hamkorligi, bir-birini tushunishi, muomala munosabatlari qarama-qarshiliklarsiz bo‘lmaydi.Sinf rahbarining faoliyati kamol topayotgan kishi shaxsini tarkib toptirishga qaratilgandir. Bu faoliyatning natijalari tarbiyalanuvchining qiyofasida, uning shaxsidagi xususiyatlarida, xarakter va xulq-atvorida o‘z aksini topadi. Agar tarbiyachi pedagog nimaga intilayotganini ravshan va aniq tushunilmagan joyda tarbiyalanuvchilar shaxsini takomillashtirishga astoydil intilish bo‘lmaydi, balki tarbiyada o‘tkaziladigan ish tasodifiy tusga ega bo‘lib, buning uchun ajratilgan vaqtni to‘ldirish uchungina olib boriladi. Tarbiya faoliyatining maqsadlarini aniq bilmagan va bu maqsadlarni hisobga olmagan holda to‘la qimmatli tarbiya yo‘q va 15 bo‘lishi ham mumkin emas. Ma’naviy-ahloqiy tarbiyaning maqsadi jamiyat talablariga bog‘liq bo'lib, bu talablar o‘z navbatida ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish darajasi va jamiyatda yoshlarni o‘qitish va tarbiyalash ishlarining hammasi yosh avlodda ma’naviy ahloq va e’tiqodni shakllantirishga, ularni Vatanga cheksiz sadoqat ruhida tarbiyalashga xizmat qilishi lozim. I-BOB yuzasidan xulosa Ma’naviy-ahloqiy tarbiya-ta'lim berish bilan bog‘liq bo‘lgani holda, o‘z xususiyatlariga, o‘ziga xos vazifalari, uni tashkil etishning forma va metodlariga ega bo‘lib, maxsus ravishda o‘rganilishi lozim. O‘quvchilarni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalashning muhim sharti sifatida ularning o‘quv va o'qishdan tashqi xilma-xil faoliyatlarining birligi to‘g‘risidagi tushunchalar bilan bog‘liqdir. O‘quv va ma’naviy-ahloqiy tarbiya faoliyati bir-birlarini to‘ldirish lozim: Sinf rahbari tomonidan tarbiyaviy bosqichga rahbarlik qilingan taqdirdagina tarbiyada biror maqsadga qaratilganlik, ma’lum bir sistemaning bo‘lishi mumkin. Ma’naviy-ahloqiy tarbiyalash avvalo tarbiyalanuvchi shaxsining tarkib topish prosessiga rahbarlik qilishni taqozo etadi. Biror maqsadga qaratilgan tarbiya prosessida tarbiyalanuvchilarning jismoniy hamda ma’naviy-ahloqiy etukligi o‘sib borishiga qarab ularning mustaqilligi va ijodiy aktivligi ortib boradi. O‘quvchilar kollektivining ongliligi ortib borishi bilan tarbiyachining vazifalari o‘zgaradi. II BOB. TARAQQIYOTDA TARBIYA FANNING O‘RNI. 2.1-§ O‘quvchilar bilan tarbiyaviy ishlar natijasi. Tarbiyaviy ta’sir ko’ratish samaradorligi ko’p jihatdan o’qituvchilar va ota-onalarning muvofiq harakatlari bilan belgilanishini nazoratda tutib, bolaaning o’ziga xos psixologik hususiyatlarini hisobga olish, uning hulq atvoridagi eng kichik chetga chiqishlarga ham o’z vaqtida e’tibor berish kerak, bunda guruh rahbari bilan ota-onalarning ishonchli munosabatlar o’rnatish, o’quvchilar oilaviy tarbiya sharoitlari haqida qo’shimcha ma’lumotlar olish, ota onalarning ishonchli o’zora munosabatlarini o’rgatgandagina erishiladi, bunday munosabatlarni o’rgatish va chuqutlashtirish uchun yakka tartibdagi suhbatlardan foydalanish juda muhum. 16 Har bir ota-ona o’z farzandini yaxshi ko’radi, shuning uchun ular o’z farzandida hosil bo’lgan yangi, ijtimoiy jihatlarini mustahkamlash yuzasidan ehtimol tutilgan birgalikdagi harkatlari hususida maslahatlashishini muhim deb hisoblaydigan guruh rahbriga samimiy hurmat va ishonch bilan qaraydilar. Guruh rahbarlari ota-onalar bilan birgalikda tarbiyaviy ishni tashkil etar ekanlar, eng yangi psihologik-pedagogik tadqiqotlar ma’lumotlarni e’tiborga olishlari ham muhimdir. Ularga muvofiq o’sib kelayotgan kishi shaxsini shakillantirishga oilaning qo’shadigan hissasi turli yosh bosqichlarida turlicha bo’ladi va to’lqinsimon o’zgaradi. Bunday bilimlarning yo’qligi oilaviy tarbiyada ko’plab xatolarga olib keladi. Guruh rahbari ota onalar bilan ishlashda buni hisobga olmay iloji yo’q. bu jihatdan ota-onalarning bolalarini tarbiyalashdagi quyidagi qiyinchiliklari va xatolarini ajratib ko’rsatish mumkin. 1.Ota- onalarning bolalar bilan muomalasining yetishmasligi. Ular o’zlari, ishlari haqida kam so’zlab beradilar. O’quv yurti bolalari jamoasining hayoti, o’z bolasining qiziqishlari, uning jamoat ishlari bilan ishga munosabati va boshqalar bilan ham qiziqadi. 2.Bolalarni mehnat jarayonlariga jalb etish orqali ularning mehnat tarbiyasini tashkil qila bilmaslik. 3.Ota- onalar turmushida salbiy misollarni mavjudligi o’quv yurtining pedagogik kuch –g’ayratini yo’qqa chiqaradi. 4.Ota-onalar tarbiyaviy ta’sirini izchil emasligi onda snda o’qitishni tekshirish biror nojo’ya ish uchun tozalash ahloqiy imminitut hosil bo’lishiga yordam bermaydi. 5.Oilviy tarbiyaning asosi sifatida taqiqlashlar sistemasi, ijtimoiy namuna asosida tarbiyalay bilmaslik, bola haayotini u har doim to’g’ri hatti –harqkatini mashq qiladigan tarzda tashkil eta olmaslik natijasidir. 6.Harakatlarning o’quv yurti bilan muvofiqlashtirilmaganligi yoki u bilan kelishmovchiligidadir. 17 7.Ayrim ota-onalarninh bolalar ulg’ayib borishi bilan tarbiyaviy faolligini susaytirib yuborishlari, bu esa bolalarning ota-onalardan uzoqlashuviga, o’quv yurtiga qiziqishi pasayishiga olib keladi. 8.Qarorlar qabul qilishda kechikish. Bola katta bo’lgandan keyin aqli kirib, tuzaladi deb o’ylash odatda o’zini oqlamaydi, ko’pincha qayta tarbiyalashni talab etadigan Pedagogik jihatdan qarovsizlik holatiga olib keladi. Pedagogik suhbat Pedagogik bilim berishning eng mashhur shakllaridan biridir. Keying paytlarda ota-onalarga Pedagogik bilim berish keng miqyos kasb etib, onalarga Pedagogik bilim berish korxonalardagi, klublar madaniyat huzuridagi turar joylardagi va ota- onalar Pedagogik unversitetlari orqali turli shakllarda amalga oshiriladi. Ochiq eshiklar kuni yoki ota-onalar kuni, odatda o’quv yurti ta’tillari paytida o’tkaziladi. Ularni tashkil etish shakllari xilma-xil bo’lishi mumkin. Bu tarkib topgan an’analarga va guruh rahbari ijodkorligiga bog’liqdir. Oilaning yuksak tarbiyaviy imkoniyati bolalar va ota – onalarning o’ziga xos xususiyatlari: qon qarindoshligi, muhabbati, ishonchi, burch hissi obro’liligi bilan ta’minlanadi. O’z farzandining barcha zaif va kuchli tomonlarini yo’rgakda chog’ida biladigan, ularni qalbidagi eng kichik harakatini ham sezadigan va tushunadigan unga ta’sir etishni biladigan onadan va otadan yaxshiroq kim ham ezgulikka, mehnatsevarlikka do’stlikka, birodarlikka, muhabbatga o’rgata boradi. 2.2-§ Pedagogik faoliyatning asosiy vazifalari. O’qituvchining ko’p qirrali va murakkab faoliyati zaminida yosh avlodni odobli, etiborli qilib tarbiyalash, ularni ilmiy bilimlar bilan qurollantirish kabi muhim vazifalar yotadi. Bularni amalga oshirish esa o’qituvchining hilma hil faoliyatiga bog’liq: bolalarni o’qitish, o’quv yurtidan va guruhdan tashqari ishlarni tashkil eta bilish, o’tkazish, ota- onalar o’rtasida pedagogik targ’ibot ishlarini olib borish va hakozo. Bularni hammasi o’qituvchilardan chuqur bilimlarga ega bo’lishni, o’z sohasini, bolalarni sevishni talab etadi. 18 Respublikamiz mustaqilligi e’lon qilingan sana 1991-yil 31-avgust xaalqimiz hayotida ulug’vor voqealardan hisoblanadi. Endi xalqimiz o’zining boy tarixi, madaniyati, uruf odatalarini o’rganishi, targ’ib qilishi, o’zligini tanishi imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu voqeadan so’ng ko’p sonly o’qituvchilar jamoalari oldiga Vatan ravnaqi uchun hormay-tolmay xizmat qila oladigan, buyuk vatan yo’llaridan o’z jonini ham ayamaydigan yoshlarni tarbiyalash vazifasi ko’ndalang qo’yiladi. Bu vazifa oliy talim konsepsiyasida alohida takidlanadi. Shuning uchun bunday ulkan vazifani amalga oshirishda guruh rahbari ham o’zining beqiyos hissasini qo’shadi. Guruh rahbarining asosiy vazifalaridan biri bizning kelajagimiz bo’lmish yosh avlodni to’g’ri, insonparvarlik ruhida tarbiyalashdan iborat. Tarbiya jarayonida o’qituvchi va guruh rahbari bir birini tushunish kerak va guruh rahbari o’quvchilarga e’tiborliroq bo’lishini taqoza qilladi. Guruh rahbari ishini o’quv yurti ma’muriyati bilan birgalikda va mahalla jamoasi bilan hamkorlikda tarbiyoviy ishlarni olib boradi. O’qov yurti ma’mmuriyati guruhda rahbar va u olib borayotgan ishlarni qo’llab quvvatlash lozim. Chunki guruh rahbari o’z o’quvchilarini biladi va ularni tarbiyalash uchun nimalar qilish kerakligini hisobga olib ish yuritadi. Guruh rahbari ishini ma’naviyat ishlari bo’yicha derektor o’rinbosari boshqaradi. Guruh rahbarining ish rejasini o’quv yurti direktori va ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo’yicha direktor o’rinbosarlari tuzadi va boshqaradi. O’quv faoliyatida bilim, ko’nikma va malakani egallaydilar. O’qituvchi guruh bilan yolg’iz ishlaydi va ko’pincha tarbiyach sifatida ish yuritadi. O’qituvchilarning bolalarga bo’lgan munosabati katta mehribonlik va g’amxurlik bilan xarakterlanadi. Bu esa talabchanlik bilan olib borildi. Oqiyuvchilar bilan bo’ladigan o’zoro mumosabatlrni to’g’ri yo’lga quyish hamda o’quvchilarning o’sishi va rivojlanishiga qarab ularni qayta qurish hissiyoti ham guruh rahbari uchun muhim ahamiyatga ega. O’quv yurti ustavida guruh rahbarining asosiy vazifalari belgilab beriladi. Guruh rahbari barcha o’quvchilar bilan birgalikda aloqada bo’lib o’zining guruhibilan tarbiyaviy ishlarni olib boradi. O’qituvchilar tomonidan 19 o’quvchilarga qo’yiladigan Pedagogik talablar birligiga erishadi. Ota- onalar, kuni uzaytirilgan gruppa tarbiyachilari jamoatchilik bilan doimo aloqada bo’lib turadi. Zarur bulganda vaqtida yordam ko’rsatib tashkil qiladi, Guruhda belgilangan hujjatlarni olib boradi va uni o’quv yurti ma’muriyatiga taqdim etadi. O’qituvchilar sog’ligini mustahkamlashga doir ishlarni o’tkzadi va mehnat qilishga o’rgatadi. Guruh rahbari ishining o’ziga xos xususiyati shundan iboratk, u oddiy bolalar jamoasini emas balki o’quvchilar jamoasini shakillantiradi. O’quvchilarning asosiy vazifasi o’qishdan iborat. Shuning uchun guruh rahbari dastavval bolalarning o’qishiga qanday munosabatda ekanliklarini, o’zlarini qanday tutishlarini uy vazifalarini sidqidildan bajarishlari yoki bajarmasliklarini aniqlaydi. Va nihoyat eng muhimi ularning o’qishidagi mo’ljallari nimalardan iborat. Bu mo’ljallar ijtimoiy mohiyatga molik yoki molik emasligi hisoblanadi. Pedagogguruh bilan ishlashning dastlabki bosqichida turli vaziyatlarga duch kelishi mumkin. Guruh rahbar jamoa rivojlanishining aniqlangan darajasidga qarab tarbiya usullarini tanlaydi. Bundan o’quvchilarning yosh hususiyatlarini hisobga olish qo’shimcha shart hisoblanadi. Pedagog shaxsni har tomonlama yetuk kamol toptirishda katta rol o’ymaydi. Aqliy tarbiya shaxsni har tomonlama tarqqiy etishda muhim rol o’ynaydi. O’qituvchi axloqiy tarbiyaning vazifasi va mazmunini o’quvchilarda ekologik ong va madaniyatni shakillantiradi. O’qituvchi: “O’zbekiston kelajagi buyuk davlat ekaniga ishonadigan milliy iftihorli bo’lishi. -bolalarni xalq pedogogikasi durdonalari hamda milliy qadiraylarimiz asosida tarbiyalay olishi. -nutqiy ravon, xalq tili boyligi ifoda usuli va tasvir vositalarini adabiy tili uslubi va me’yorini to’la egallagan bo’lishi” zarur. O’qituvchilik kasbiga xos bo’lgan bunday fazilatlarni undagi pedogogik odob guruh rahbarining yuksak kasbiy faziltidir. U o’qituvchining savodli bo’lishiga, o’z hissiyotini idora eta olishiga, bolalarga Pedagogik ta’sir o’tkazish vosita va me’yorlarini belgilash aniqlashda yordam beradigan fazilat hisoblanadi. Yuksak 20 pedogogik odobga ega bo’lgan guruh rahbarigina guruhda mo’tadil psixologig iqlim o’rnata oladi, bolalar qalbiga tez yo’l topa oladi. O’z xizmati xususiyatiga ko’ra guruh rahbari tashikotchilik fazilatiga ham ega bo’lmog’i lozim. Buning uchun o’qituvchi tashabbuskorlik qobilyatiga ega bo’lib har doim tetik, g’ayratli, o’z kuchi va imkoniyatiga ishongan bo’lmog’i zarur. Tashabbuskor va g’ayratli guruh rahbari bolalarni o’z orqasidan ergashtira oladi, o’quvchilar unga ergashadi. O’qituvchilik kasbi juda katta ruhiy va jismoniy kuch talab etadi, shuning o’qituvchining salomatligi ham ma’lum talablar qo’yiladi. O’qituvchining ovoz paychalari rivojlangan, ko’rish qobilyati yaxshi bo’lishi kerek. Uzoq tikka tura olishi, ko’p yurishi, epchillik kabi fazilatlarga ham ega bo’lmog’i muqarrar. Guruh jamoasini jislashtiruvchi omillardan biri o’quv tarbiya mazmunidir. Davlat ta’lim standarti asosida belgilangan fanlarning mazmuni salohiyati o’quvchilarning ma’naviy-ahloqiy tarbiyasi bilan birga jamoaga xos bo’lgan o’rtoqlik do’stlik hamkorlik, adolat parvarlik mehru-shavqat kabi fazilatlarni uyg’unligi tufayli jipslashadi. Shu tufayli davlatimiz darsliklarini yangi avlodni tuzish kontseptsiyasiga e’tibor qaratadi, hamda ta’lim mazmunini milliy istiqlol g’oyasi asosiy ta’moillar bilan boyitishga e’tibor kuchayadi. Guruh rahbari ishida o’quvchilar jamoasini shakllantirish markaziy vazifa hisoblanadi. Chunki jamoa tojini tarbiyalash kommunistik tarbiya-yetakchi prinsipidir. Tarbiya metodlarini tanlashda ularning jamoadan rivojlanishi darajasiga mosligi muvafaqiyatining muhim sharti hisoblanadi. 21 II-BOB yuzasidan xulosa. O’zbekiston Respublikasi oily ta’lim mutaxassis vazifalariquyidagicha belgilangan: “mutahasis o’z faoliyatini sohasidagi qat’iy nazar, ijodiy jamoalarda ishlay olish qobilyatiga, menejmint va marketing sohalarida tayyorgarlikka ega bo’lishi yani texnologiyalarni joriy etishning xo’jalik ijtimoiy va madaniy jihatlarini aniq tasavvur qila olishi kereak”. Ushbu fikirlar o’qituvchilarga ham yani mohir gurih rahbarlariga ham bevosita taaluqlidir. Chunku jamiyatimizda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar, bozor munosabatlariga kirib borishimiz o’qituvchilarni nafaqat kasbiy bilimlarini, balki iqtisodiy yuridik, texnikaviy bilimlardan ham xabardor bo’lishini taqozo qilmoqda. Bu o’rinda guruh o’qituvchilari, guruh rahbarlarining xizmati katta. Hozirgi zamon o’qituvchisining asosiy fazilatlaridan biri o’z kasbiga sadoqatliligi, g’oyaviy e’tiqodligiga, o’z kasbini sevishi, bu kasbga bo’lgan cheksiz sadoqat o’qituvchini boshqa kasb egalaridan ajratib turadi. CHunki o’quv yurtida ta’lim-tarbiya ishning yuqori saviyada o’qituvchiga, uning kasbiy tayyorgarliga bog’liq. Guruh rahbari shaxsiga qo’yiladian muhim talablardan bir guruh rahbarining o’z ishini yaxshi bilishidir. Uning metodikasini puxta o’zlashtirgan bo’lishi zarur. Shuni to’g’ri tashkil qilish va uni bolalar bilan tushunarli, qiziqarli va mas’uliyatli his qilgan holda olib boorish kerak. O’quvchilar o’qituvchi bilimini bolalarga yetkaza olishi imkoniyatlarini qadrlabgina qolmay, balki uning shu predmetga bo’lgan qiziqishini, uning fidoiyligini ham qadrlashadi, taqdirlashadi. Guruh rahbarining yuksak madaniyati, uning teran bilim doirasi (ayniqsa, O’zbekisto n mustaqilik ka erishgand an so’ng xalqimizni ng o’z tarixini, madaniyatini, urf-odatini, o’rganishiga, bilishga bo’lgan qiziqishi ortib borayotgan davrda) ta’lim-tarbiyaishlarini muvoffiqiyatli kechishga yordam beradi. Hozirgi zamon o’qituvchisi ayniqsa guruh rahbari milliy qadryatlarimizni bilibgina qolmay, uni keng ota-onalar jamoatchiligi ichida, guruhda otashin targ’ibotchisi ham bo’lishi kerak. 22 Umumiy xulosa. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, guruh rahbari har doim o’quvchilaridan habardor bo’lib turishi kerak. Masalan, bir o’quvchining o’zlashtirishi yomon bo’lsa uni yaxshilash uchun o’qituvchi birinchi o’rinda ota-onasi bilan uchrashib, surushtirish kerak. Nimaga yaxshi o’qimayapdi, nima uchun darslarni o’z vaqtida qilmaydi, shular haqida ota- onasi bilan suhbat olib boorish kerak. Agar bolaning oilasida xamma sharoit bo’lib bola o’zi yaxshi o’qishni hoxlamasada o’zi o’ylagan natijaga erisha olmayotgan bozlsa, o’qituvchi bolaning yaxshi o’qiydigan o’rtog’ini yoniga o’tqazib qo’yishi kerak. Bundan tashqari o’shanga o’xshagan passiv o’quvchilarni to’plab har xil fanlardan masalan, matematika, ona-tili, o’qish va boshqalardan qo’shimcha darslarni tashkil etib, bolalarni o’qishga bo’lgan talabini, qiziqishini yanada oshirishga o’qituvchi harakat qilishi kerak. O’quvchilarning ota onalari bilan faol ishlashi kerak. Negaki, o’quv yurtida guruhida bo’layotgan ishlardan ota-onalari ham xabar topib, qiynalgan vaqtida hamroh bo’lishi lozim. Buning uchun ota-onalar bilan o’qituvchining o’rtasida bog’lab turuvchi aloqa daftarchaasini tutushi va uni doimo qoldirmasdan yuritib borishi darkor. Yoshlarni ma’naviy- ahloqiy tarbiyalash tuzimini takomillashtir ishda boshlang’ich maktab muhim o'rin egallaydi.Ma’naviy ahloqiy tarbiya- ma’naviy ongni bir maqsadni ko’zlab tarkib toptirish, ahloqiy tuyg’ularni rivojlantirish hamda xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini hosil qilishdan iborat. Sinf rahbari o'quvchilarni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalashning quyidagi vazifalarini hal etishi kerak. 1) Tug’ilib o’sgan joyiga, O'zbekiston Respublikasiga yuksak muhabbat tuyg’ularini, uning tabiati va kishilar haqida, Vatanning himoyachilari va mehnat qahramonlari to’g’risida, ota-bobolarimiz, ularni dunyo sivilizisiyasiga qo’shgan hissalari to’g’risida ko’proq bilishga intilishni tarbiyalash. 2) O’quvchilarda Vatanimizning boy tarixi, shuningdek boshqa mamlakatlar to'g'risda, tinchlik uchun kurash haqida chet ellardagi bolalar tashkilotlari haqida dastlabki tasavvurlarni hosil qilish. 23 3) Bolalarda o’rtoqlik tuyg'usini, boshqalarga yordam ko’rsatish ishtiyoqini, umumiy foyda yo’lida birgalikda faoliyat ko'rsatishga intilishni tarkib toptirish. Bolalar o'rtasida, o’g’il va qiz bolalar o'rtasida do’stona munosabatlarni rag’batlantirish, sohta o'rtoqlik ko’rinishlariga qarshi kurash olib borish lozim. 4) O’z so’zi va va’dasi uchun, o’qituvchi va kollektiv topshiriqlarining bajarilishi uchun ma’suliyat tuyg’usini tarbiyalash. 5) Bolalarda kishilarga to’g’ri munosabatni, keksalar, bemorlar, invalidlarga nisbatan e’tibor va g’amhurlikni, xushfe’l va betartib, kamtar va haqgo’y bulishini tarbiyalash.O’quvchilarni barcha kishilarning yaxshi va yomon xatti-harakatlarini farqlay olishga, o'z xatti-harakatlariga va o’rtoqlarining xatti-harakatiga adolatli baho berishga o'rgatishi hamda o’z kuch g’ayratini o'quvchilarda nopoklik, adolatsizlik, kishilarga raxm-shafqatsiz bo'lishga nisbatan salbiy munosabatni tarkib topshtirishga qaratishi kerak. O’quvchilarni tarbiyalash o’qitishga qaraganda ancha qiyin degan fikrni o’qituvchilar orasida tez-tez eshitish mumkin. Ma’naviy-ahloqiy tarbiya ta’lim berish bilan mustahkam aloqada bo’lgani holda, o’zining xususiyatlariga ega. Ma’naviy-ahloqiy tarbiya o’sib kelayotgan avlodni tarbiyalashni barcha prosesslarini bilim berish va o’rgatish bilan birga qamrab oladi. Bunday ikkita o’zaro bog’langan tomon: hayotni bilish va unga bo’lgan munosabatni tarkib toptirish prosesslari ajralib turadi. Hayotni bilish ma’lumot olishning asosiy funksiyasi, unga bo’lgan munosabatni tarkib toptirish tarbiyaning asosi, vazifasini tashkil etadi. Sinf rahbari faqat ta’lim-tarbiyaning birligini emas, balki ularning xususiyatlarini ham ko'ra bilishi muhimdir. Maktabdagi tarbiya inson shaxsini tarkib toptirish yuzasidan olib boriladigan ulkan ishining bir qismi xolos, u bolaning ilgarigi tajribalarini hisobga olgan holda tashkil etiladi, undagi barcha yaxshi sifatlarni o’stirib, noto’g’ri tasavvurlar, odatlarni tuzatib borishi va bo’lajak sifatga zamin tayyorlashi kerak. Ma’naviy-ahloqiy tarbiya o’quvchi maktabni tamomlagandan keyin ham tugallanmaydi, u butun umr bo’yi davom etadi. 24 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1.Ózbekiston Respublikasining yangi taxrirdagi konstitutsiyasi, ózbekiston 20023 nashri. 2.“O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Barkamol avlod O’zbikiston taraqqiyotining poydevori”- Toshkent: Sharq, 1997-65b. 3.Tarbiyaviy ishlar konsepsiyasi. 2005y. 4.Sh. Shodmonov, M. Halimov, N. Fayzullayeva. Tarbiyaviy ishlar uslubiyati. T.2008y. 5.Jo’rayev A. Tarbiyaviy darslar o’tish. T. “O’qituvchi”, 1994. 6.Ulmasovna, D. M., & Jamshidovna, F. F. (2022). Boshlangʻich sinf oʻquvchilari ning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish. pedagog, 1(1), 155-159. 7.Kazakova, S. (2023). Boshlang ‘ich ta’limda “Tarbiya” darslarini tashkil etishda innovatsion yondashuvla r. Yangi O'zbekiston pedagoglari axborotnomasi, 1(1), 18- 22. 8.Ulmasovna, D. M. M., & Qizi, R. M. Q. (2023). Bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining ijtimoiy-madaniy kompetentligini rivojlantirish. Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali, 3(4), 52-56. 9.8.Abdurahmonova, I., & Sharifova, Z. (2023). Umumiy o ‘rta va o ‘rta maxsus ta’limda “Tarbiya” fanini o ‘qitishda tarbiyaviy treninglardan foydalanish. yangi o'zbekiston pedagoglari axborotnomasi, 1(1), 13-17. 10.Dehkanova, M. (2021). Issues to increase the efficiency of pedagogical activity in higher education. Sciences of Europe, (72-2), 54-56. 11.Dexkanova, M. U., & Zaripova, D. A. (2021). Malaka oshirish jarayoniga “Tarmoqli bumerang” texnologiyasini joriy etish. Academic research in educational sciences, 2(NUU Conference 1), 211-213. 25

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TARBIYAVIY ISHLARNI TASHKIL QILISHNING ILMIY VA NAZARIY ASOSLARI

1.1-§ Sinfdan tashqari o‘quvchilarga tarbiyaviy ishlar olib borish

1.2.-§ Pedagogning tarbiyaviy ishlarni tashkil etishi

II BOB. TARAQQIYOTDA TARBIYA FANNING O‘RNI

2.1-§ O‘quvchilar bilan tarbiyaviy ishlar natijasi

2.2-§ Pedagogik faoliyatning asosiy vazifalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить