Tarix falsafasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Tarix falsafasi

Купить

SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI 307-
GURUH TALABASI YODGOROV
TURSUNNING “FALSAFA “ FANIDAN
TAYORLAGAN TAQDIMOTI

TARIX FALSAFASI
O
RE JA :
O
1.TARIX FALSAFASI HAQIDA
TUSHUNCHALAR
O
2. 18 ASRDA TARIX FALSAFASI
YO’NALISHI OQIMLARI

TARIX FALSAFASI HAQIDA
TUSHUNCHA
O
Tari x falsafasi - tarixni falsafiy sharlash va baholash. "Tarix falsafasi"
atamasi antik davr falsafasi va tarixnavisligida namoyon boʻlsada, uni
fanga M.F.Volter kiritgan deb hisoblanadi. Tarix falsafasining quyidagi
yoʻnalishlari bor: teologik (ilohiyot) Tarix falsafasi — xudoning
irodasini tarixni harakatga keltiruvchi kuch deb hisoblaydi; metafizik
Tarix falsafasi — hech qanday chegaralar va doiralar bilan
cheklanmaydigan, turli shakl va koʻrinishga kiradigan tushunchalar
tizimini Tarix falsafasi deb biladi; idealistik Tarix falsafasi — unda
gʻoyalar, insonning axloqiy tushunchalari, maʼnaviy-ruhiy kechinmalari
asosida tarixga munosabat bildiriladi; naturalistik Tarix falsafasi uchun
inson hissiyoti va tuygʻusi orqali olamni anglash, oʻtmishga nazar
solish va uni baholash asosiy mezondir; materialistik Tarix falsafasi —
unda iqtisodiy omillarga katta eʼtibor beriladi; tarixni yoʻnaltiruvchi
kuch sifatida moddiy ehtiyoj va iqtisodiy zaruriyat asos qilib olinadi.

Tarixda shaxsning roliga qanday baho
berilishiga qarab, alohida shaxsni ustun
qoʻyib yoki jamoani birinchi qoʻyib fikr
yuritadigan Tarix falsafasi ham mavjud.
Tarix falsafasida, shuningdek, tarix fani
tushunchasi, qonuniyatlari, tarixiy jarayon
va inson, inson mohiyati, feʼlatvori, xatti-
harakati, manfaati talqin etiladi.

TARIX FALSAFASIDA O’Z
HISSASINI QO’SHGAN
OLIMLAR Polibiy,Plutarx Posidoni
y

O
Tarix falsafasi ildizlari antik davr allomalari
Gerodot va Fukididning tarixiy harakatga
doir qarashlariga borib taqaladi. U Polibiy,
Posidoniy, Plutarx qarashlarida nisbatan
shakllandi. Avgustin esa ilohiy davlat tarixi
falsafasini yaratdi va keyingi ming yillarda
tarixiy tafakkurning shakllanishiga kuchli
taʼsir koʻrsatdi.
O
XVIII asrga kelib Tarix falsafasining
yoʻnalishlari tubdan oʻzgardi. Tarixiy
taraqqiyotda insonning taʼsiri, oʻrni va roli,
tarixga inson qalbi, ichki dunyosi, maʼnaviy-
ruhiy olami mahsuli sifatida qarash
tamoyillari shakllandi.

B iroq, bunda ham turlicha
yondashis hlar m avjud edi.
C hunonchi, Leybnis tarixda
m etafizik kuchlar va g ʻoyalar
ustuvor d eb tushunsa, G egel
butun voqelikni tarix deb
hisobla b, unda dunyoviy aqlni
ustun qoʻyadi. XIX-XX asrla rda
ta rixni angla shda m avhum
m antiq va t arixni b ilish
nazariyasi b ila n b ir katorda A .
Shopengauer, Ya. B urkxardt,
O .S hpengler t arixni
tu shkunlik orqali anglash,
A .Toynbi optim izm , m arksizm
asoschilari esa tarixiy
m aterializm gʻoyala rini ilg ari
surdi.

Sharqda "Tarix falsafasi" tushunchasi oʻziga xos
jihatlarga ega. Forobiy qarashlariga koʻra, jamiyat
taraqqiyotini ilohiy qonunlar boshqaradi. U
Aristotelning jamiyat rivojlanishi xaqidagi
taʼlimotini oʻz xulosalari bilan boyitdi. Beruniy esa
tarixiy taraqqiyot bosqichlarini tabiat, astrologiya,
astronomiya, kecha va kunduz, fasllar almashinuvi
orqali oʻrgandi. U "Hindiston", "Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar" asarlarida
insoniyat tarixiga falsafiy nuqtai nazardan
yondashadi, tarixni anglash, idrok etishda
butunlay yangicha qarashlarni oʻrtaga tashlaydi.
Beruniy dunyo tarixshunosligida asotirlar,
afsonalar va rivoyatlardan ilmiy bilish hamda
dunyoviy taʼlimotga oʻtishda muhim hissa qoʻshdi.

Sh a rq Ta rix fa ls a fa si b ir
n e ch a yo ʻn a lish d a ko ʻzg a
ta sh la n ib , vo q e a la r t a h lili
ib ra tli h iko ya la r, p a n d -
n a sih a tla r, y u ksa k a xlo q iy
m e ʼyo rla r b ila n m u sh ta ra k
h o ld a o lib b o rila d i. A yrim
h o lla rd a t a rix g a g e o g ra fi k-
h u d u d iy jih a td an
yo n d a sh ila d i.
Sa yo h a tn o m a la r o rq a li
ja m iya t ta rixi y a ra tila d i,
p o d sh o h la rn in g
b o sh q a ru v u su li, siyo sa ti,
u n in g m o h iy a ti o ch ib
b e rila d i.

O
Koʻpgina jamiyatlar falsafiy muammolarni koʻrib chiqishdi va boshqa
jamiyatlar ishlari asosida oʻz falsafiy anʼanalarini qurishdi. Masalan,
Yaqin Sharq falsafasi Gʻarb falsafasi taʼsiri ostida boʻldi. Rus (baʼzilar
buni Gʻarb falsafasiga taalluqli, deb koʻrishadi), Yahudiy, Islomiy,
Afrika va baʼzi Lotin Amerikasi falsafiy anʼanalari Gʻarb falsafasidan
taʼsirlanishdi; biroq, oʻzlarining aslliklarini ham yoʻqotishmadi.Bu
anʼanalar orasidagi farqlar xush koʻrilgan tarixiy faylasuflar, gʻoyalar,
uslublar yoki tillar bilan aniqlanadi. Ularni bir-biriga tegishli
metodlar bilan oʻrgansa boʻladi va ular orasida sezilarli umumiyliklar
bor.
O
Ilk falsafiy taʼlimotlar qadimiy Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo va
Yunonistonda paydo boʻlgan, keyin Gʻarb mamlakatlariga yoyilgan.
Qad. Hindistondagi falsafiy maktablar 2 turga bulinib, biri
vedalaraxm kelib chiqqan va ularga suyanuvchi maktablar (vedanta,
yoga, vaysheshika, nyaya, sankxya), ikkinchisi vedalarni rad etuvchi
maktablar (jaynizm, buddizm, lokoyata) x, isoblanadi. Qadimgi
Xitoydagi dastlabki falsafiy taʼlimotlar miloddan avvalgi 7-asrda
vujudga kelgan. U Qad. Xitoy yozma manbalarida uchrab, bu
manbalarga „Qoʻshiqlar kitobi“, „Bahor va kuz“ kabi qad.
yodgorliklar va Konfutsiynnng „Aforizm“larini, daosizmni kiritish
mumkin.

Markaziy Osiyodagi falsafiy qarashlar qad.
turkiy yozuvlar, tangriga eʼtiqod qilish
tamoyillarida va zardushtiylikning muqaddas
kitobi Avestodya oʻz ifodasini topgan. Bundan
tashqari, Sharq xalqlarining tabiatning asosiy
unsurlari yer, suv, havo va olovni eʼzozlash
haqidagi naturfalsafiy qarashlari va gʻoyalari
Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlariga keng
yoyilib Qadimgi Misr, Bobil, Lidiya
mamlakatlari xalklarining tafakkur tarziga
singib ketgan. Yunonistonning ilk falsafiy
maktabi — Milet maktabi ham oʻz gʻoyalarini
Sharkdan olganligi tadqiqotchilarga maʼlum.
Miloddan avvalgi 2—1-asrlarda Marv, Balx,
Termiz, Sigʻnoq, Samarqand, Buxoro zaminini
oʻziga qamrab olgan hududda kushonlar
saltanati qaror topib, unda budda dini xukm
suradi, uning falsafasi bu joyda yashovchi
xalqning tafakkur tarziga oʻz taʼsirini oʻtkazadi.
Ammo Avesto gʻoyalari xalq ongidan butunlay
chiqib ketmaydi. Milodiy 3-asrga kelib tenglik
gʻoyalarini ilgari suruvchi moniylik taʼlimoti
paydo boʻldi. Bu taʼlimot mazdakiylar
harakatinnnt maʼnaviy tayanchi boʻlgan.

Markaziy Osiyodagi falsafiy qarashlar qad. turkiy yozuvlar, tangriga eʼtiqod qilish tamoyillarida
va zardushtiylikning muqaddas kitobi Avestodya oʻz ifodasini topgan. Bundan tashqari, Sharq
xalqlarining tabiatning asosiy unsurlari yer, suv, havo va olovni eʼzozlash haqidagi naturfalsafiy
qarashlari va gʻoyalari Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlariga keng yoyilib Qadimgi Misr, Bobil,
Lidiya mamlakatlari xalklarining tafakkur tarziga singib ketgan. Yunonistonning ilk falsafiy
maktabi — Milet maktabi ham oʻz gʻoyalarini Sharkdan olganligi tadqiqotchilarga maʼlum.
Miloddan avvalgi 2—1-asrlarda Marv, Balx, Termiz, Sigʻnoq, Samarqand, Buxoro zaminini oʻziga
qamrab olgan hududda kushonlar saltanati qaror topib, unda budda dini xukm suradi, uning
falsafasi bu joyda yashovchi xalqning tafakkur tarziga oʻz taʼsirini oʻtkazadi. Ammo Avesto
gʻoyalari xalq ongidan butunlay chiqib ketmaydi. Milodiy 3-asrga kelib tenglik gʻoyalarini ilgari
suruvchi moniylik taʼlimoti paydo boʻldi. Bu taʼlimot mazdakiylar harakatinnnt maʼnaviy tayanchi
boʻlgan .

O
Falsafa Xitoy tamadduniga, umuman Sharqiy Osiyoga sezilarli
taʼsir koʻrsatdi. Koʻpgina buyuk falsafiy maktablar Bahor va Kuz
Davri hamda Davlatlar Urushi Davrida paydo boʻlib, Fikrning Yuz
Maktabi nomi ostida tanildi. Ulardan eng ahamiyatlilari orasida
Konfutsianizm, Taoizm, Mohizm va Legalizmlarni koʻrsatsa
boʻladi. Keyinchalik, Tang Sulolasi davrida, bu safga Buddizm
ham qoʻshildi (shuni aytib oʻtish joizki, Sharq falsafasida din va
falsafa orasida qatʼiy farqlar yoʻq). Gʻarb falsafasi kabi, Xitoy
falsafasi ham keng qamrovlidir va falsafaning har bir sohasiga
taalluqli maktablarga ega.
O
Hind ostqitʼasi tarixida Oriy-Vedik madaniyat oʻrnatilganidan
soʻng ikki ming yillik davr ichida falsafiy va diniy mutafakkirlik
oltita Nastika maktablari paydo boʻlishiga olib keldi. Bu
maktablar hinduizm bilan chambarchas bogʻlangan edilar.Hind
falsafasi Janubiy Osiyo madaniyatining katta qismini qurgan va
Uzoq Sharqqa ham dharmik dinlar orqali yetib borgan. Undagi
fikrlar pluralizmi hind falsafasini liberal universalizm shakliga
keltirgan.

Oʻrta Osiyo falsafasi Zardushtiylik,
keyinchalik esa Islom dinlari taʼsirida
shakllangan. Muhim faylasuflardan biri —
ibn Sino Oʻrta Osiyo va umuman Islom
olamida mantiq va metafizikani
shakllantirdi; bunda u Arastu va Aflotun
ishlariga tayandi. Ibn Sino olamning vaqt
oʻqida yaratilishini rad etadi; olam uning
yaratuvchisi emanatsiyasidir, deydi. Ibn
Sinoning bu qarashlari islomiy deizm va
pandeizmga yaqindir. Keyinchalik Oʻrta
Osiyolik boshqa faylasuflar — Beruniy,
Forobiy, Gʻazzoliy, Navoiy, Bedil va hokazo —
ibn Sino asos solgan islomiy metafizika
doirasida fikrlashdi va bu oqimlardan
baʼzilari Yevropagacha yetib bordi.

ETIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT

Tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)