Tarixiy jarayonda jamiyatning madaniy va ma’naviy qadriyatlari. Jamiyat va tarix falsafasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	126.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Tarixiy jarayonda jamiyatning madaniy va ma’naviy qadriyatlari. Jamiyat va tarix falsafasi

Купить

Tarixiy j arayonda j amiyatning ma daniy v a ma’naviy qadriyatlari. J amiyat v a t arix f alsafasi Reja: 1. Jamiyatning falsafiy taxlili. 2. Tarix falsafasi. Tarixga formatsion va Sivilizatsion yondashuvlar. 3.Sivilizatsiya tushunchasining tahlili va turli yon dashuvlar tasnifi . 4. Qadriyat tushunchasining tavsifi va mohiyati

Falsafa olam va odam taraqqiyotining eng umumiy qonunlari, odamning olamdagi o’rni to’g’risida bahs yuritadi. Olam murakkab, u turli-tuman ko’rinishlarga ega. Jamiyat olamning eng murakkab ko’rinishlaridan biri. Biz avvalgi darslarda falsafaning tarkibiy qismi-antropologiya bilan tanishdik. Unda inson moddiy olam taraqqiyotning bevosita davomi, tabiiy evolyutsiyasining maxsum va ko’rinishi; hozirgi zamon odami Homo Sa’iens taraqqiyoti jamiyatning shakllanishi va taraqqiyoti hamdir, degan xulosa keldik. Bugun jamiyatni falsafiy anglash asoslari bilan tanishamiz. Jamiyat nima, uning mohiyati qanday, jamiyat taraqqiyoti qanday tarzda kechgan, degan savollarga javob beramiz. Biz a’zosi bo’lgan hozirgi zamon fukarolik jamiyatining o’ziga xos jixatlari haqida fikr yuritamiz. Jamiyat arabcha “jam

Dastlabki jamiyat haqidagi qaroshlar diniy nuqtai – nazardan bo’lgan. Unga ko’ra olam, undagi barcha narsa va hodisalar, shu jumladan jamiyat va inson ham ilo h iyot tomonidan yaratilgan. Jamiyatdagi barcha jarayonlar, o’zgarishlar sabablarini ilohiyotdan qidirmoq lozim. Kishillar hayotining barcha tamonlari ilohiy kuchlar ta’sirida kechadi, shuning uchun ham kishilar bu kuchlarga e’tiqod qilishlari lozim. Kishilik jamiyati qadimdan boshlab turli ilmiy bilim sohalari vakillari tomonidan o’rganilgan. Iqtisodiyot sohasidagi bilimlarni jamiyat iqtisodiyotini o’rganish orqali, tarix sohasidagi bilimlar turli tarixiy davrlarda kechgan ijtimoiy – tarixiy jarayonlarni o’rganish orqali hosil bo’lgan. Umuman olganda, jamiyatni turli- tuman fan sohalari o’rganadi. Qadimiy yunon faylasufi Aristotel j

For o biy davlatlarni fozil va johillarga ajratadi. Fozil shahar yuksak axloqli va ma’rifatli kishi tomonidan boshqarilishi, bu da’vat shahar aholisining o’zaro ko’maklashuviga, bir-biriga yordam berishga asoslanadi. “Odamlarga nisbatdan ularni birlashtirib turuvchi ibtibo - insoniylikdir . Shu tufayli odamlar odamzod turkumiga oid bo’lgani uchun ham o’zaro tinchilikda yashamoqlari lozim”. (Abu Nasr Farobiy, Fozil odamlar shahri. T., 1993 186-bet) Abu Ali ibn Sino “Ijorat va tarbi’at asosida inson o’z shahsiy talablari jihatidan boshqalardan, ajralgan holda yashay olmaydi, chunki u insoniyatning boshqa vakillari bilan munosabatda bo’libgina, ularni qondirishi mumkin”, deb hisoblanadi. U insonlarning jamiyatda tutgan o’rniga ko’ra 3 guruxga bo’ladi: a) Davlat idoralarda hizmat qiluvchi va j

Falsafa boshqa fanlardan farqli ravishda jamiyat tahlilida q u yidagi tamoyillarga asoslanadi: 1. Jamiyat bir butun yaxlit olamning tarkibiy qismi, borliq, tabiatning o’ziga xos ko’rinishi, odamlar uyushmasining maxsus shakli. 2. Jamiyat bir butunlikni, yax lit likni tashkil etuvchi ijtimoiy tizimdir. Falsafa jamiyatni o’rganganda uni yaxlitlik sifatida olib o’rganadi va uning mavjudligi, taraqqiyot qonunlarini ochib beradi. 3. Falsafa jamiyatning barcha tamonlari orasidagi aloqadorliklar va taraqqiyotni tadqiq yetadi. 4. Falsafa jamiyat ham olam kabi uzluksiz harakatda, o’zgarishda, taraqqiyotda deb biladi. ( sxema 2) Sxema 2 Jamiyatni falsafiy taxlili . Kishilararo aloqa va munosabatlar ijtimoiy munosabatlar, deb yuritiladi.Jamiyat insonlar uchrashuvdan iborat bo’lgan birlik. Jamiyat – m

Jamiyat yax lit tizim sifatida moddiy va ma’naviy omillar birligida tashkil topgan. Sxema 3. Jamiyat moddiy va mahnaviy omillar birligidan iborat Jamiyatning moddiy hayoti Jamiyatning ma’naviy hayoti Iqtisodiy hayot sharoitlari Olamni arglash Moddiy ne’matlar ishlab chiqarish, ayriboshlash, taqsimlash Jamiyat inson to’g’risidagi qarashlar, nazariyalar, ta’limotlar Iqtisodiy munosabatlar Ijtimoiy shakllari Moddiy boyliklar, tabiiy zaxiralar Ta’lim-tarbiya Axborot vositalari Madaniyat, ilm-fan muassasalari

Jamiyat hayoti murakkab tuzilishga ega jamiyat hayotining asosiy sohalari deganda iqtisodiy, ijtimoy, siyosiy, ma’naviy sohalari nazarda tutiladi. Sxema 4 Iqtisodiy hayot sohasi jamiyatdagi mavjud ishlab chiqarishni nazarda tutadi. Jamiyatning iqtisodiy hayot sohasi moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish bilan bog’liq jarayonlarda o’z ifodasini topadi. Ijtimoiy – siyosiy hayot sohasi jamiyatdagi turli birliklar, ijtimoiy guruhlar va ular orasidagi ijtimoiy munosabatlarni, kishilar birligining tarixiy shakllarini o’z ichiga qamrab oladi. Jamiyatning ma’naviy hayot sohasi unda mavjud bo’lgan ma’naviy ishlab chiqarish va uning natijalari (xilma-xil qarashlar, g’oyalar, ta’minotlar, siyosat, axlok, fan, din, til, adabiyot, san’at, ta’lim – tarbiya sohalari)ni qamrab oladi. Jamiyatning ijtimoiy –

Jamiyatning shakllanishi va taraqqiyoti tabiiy – tarixiy jarayondir. Jamiyat o’z-o’zidan shaklangan va uzluksiz taraqqiy etib boruvchi ijtimoiy organizmdir. Jamiyatning shakllanishi, o’zgarishi taraqqiyoti tabiat singari qonuniy jarayon. jamiyat qonunlari tabiat qonunlaridan sifat jixatdan farqlanadi, ular quyidagilar. Birinchidan, tabiat qonunlari olamdagi predmet va hodisalar, tabiiy hodisa kuchlarining o’zaro ta’siri shaklida namoyon bo’lsa, ijtimoiy taraqqiyot qonunlari esa ongga ega bo’lgan kishilarning faoliyati orqali namoyon bo’ladi. Ikkinchidan, uzoq amal qiluvchi tabiat qonunlaridan farq qiluvchi jamiyat qonunlari qisqaroq vaqt ichida amal qilish xususiyatiga ega. Ijtimoiy jarayonlarning xususiyatlaridan yana biri – ularning biologik qonuniyatlar va boshqa tabiat hodisalariga qa

o’z maqsadlariga erisha oladilar yoki bu talablarni bajarmaydilar, bunda jamiyat taraqqiyotida ixtirolar va ijtimoiy larzalar yuz beradi. Tabiat va jamiyat qonunlari o’rtasida farqlar bilan birga yana bir mushtaraklik shuni, biosferaning noosfera bosqichiga o’tishi qonuniy jarayon bo’lib, buni anglab faoliyat yo’nalish belgilash tabiat (er)ni ham jamiyatni ham muqarar haloqatdan saqlab qoladi. Hozirgi vaqtda jamiyat taraqqiyoti to’g’risida turli nazariyalar quyidagilar: Tarixiy jarayonni chiziqli tarzda tasavvur etish olamning yaratilishidan boshlangan yo’lni oxirigacha bir yo’nalishda tekis davom etadi, deb tushuntirishdir. Formatsion taraqqiyot – ijtimoiy – iqtisodiy forma t lar taraqqiyoti. qadimli davr – quldorlik o’rta asrlar – feodalizm yangi z amon – kapitalizm eng yangi davr – sots

Ingliz faylasufi A. Toynbi (1889-1975) tarixiy bilishda 3 tsivilizatsiyani farqlaydi. Sivilizatsiya paydo bo’lishi va tanazzuli turli mintaqalarda, turli xalqlarda turlicha kechadi. Tarix o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lgan alohida tsivilizatsiyalar tarixidan iborat. U O’rta Osiyo tsivilizatsiyasiga alohida o’rin bergan har b i r s ivilizatsiya o’z taraqqiyotida bir necha bosqichdan o’tadi: - paydo bo’lish - o’ sish - tanazzul - barham topish. Davlat – jamiyatni boshqarish tartibga solish alohida bir muassasadir. Davlat umuminsoniy qadriyat, insoniyat ma’naviy taraqqiyotining muhim yutug’idir. Jamiyat ma’naviy salohiyotining yuksalib borishi bilan siyosiy boshqarish shakllari va usullari ham tokomillashib boradi. O’zgargan tarixiy sharoitda davlatning mohiyati, mazmuni va vazifalariga ya

Demokratik jmiyatni barpo etish – O’zbekiston taraqqiyotining bosh maqsadi. Demokratik jamiyat iqtisodiy bozor munosobatlari orqali boshqariladi. Ijtimoiy raqobat, manfaatdorlik iqtisodiy rivojlanish qonuniyati. Demokratik jamiyat demokratik ma’rifatli huquqiy davlatsiz shakllanaolmaydi. “Biz uchun fuqarolik jamiyati – ijtimoiy makon. Bu makonda qonun ustivor bo’lib, u insonning o’z-o’zini kamol topshirishiga monelik qilmaydi, aksincha yordam beradi. Shaxs manfaatlariga, uning xuquq va erkinliklarining to’la darajada royobga chiqishiga ko’maklashadi”. (Islom Karimov) Fuqarolik jamiyati mamlakatning har bir fuqarosiga iqtisodiy va siyosiy turmushini o’z ixtiyori asosida qurishga to’la erkinlikni ta’minlovchi jamiyat. Fuqarolik jamiyatini xususiyatlari: 1. Fuqarolik jamiyati murakkab tarkibi

tushunish mumkin. Bundan muqarrar tarzda butun insoniyat tarixiga tegishli b о ’lgan savollar kelib chiqadi: tarixiy rivojlanishning biron-bir maqsadi mavjudmi; jahon tarixi qaysi y о ’nalishda harakatlanadi; tarix biron-bir muayyan mazmunga egami? Bu savollarning barchasiga falsafaning «tarix falsafasi» degan nom olgan b о ’limi javob beradi. Hozirgi darsliklarda tarix falsafasining predmetini, uning tuzilishi va funksiyalarini yoritishga lozim darajada e’tibor berilmaganini hisobga olib, mazkur b о ’limni ayni shu muammolarning tahlilidan boshlaymiz. Tarixning mazmunini aniqlash y о ’lidagi izlanishlar. Bilimning integral shakli sifatida falsafa jamiyat, tarix va inson haqidagi muayyan-ilmiy tasavvurlarni sintez qiladi. U gumanitar fanlar – psixologiya, san’atshunoslik, semioti

Tarixning mazmuni – boqiylikka eltuvchi y о ’ldan borishda, inson hayotining mazmuni esa – Xudoga xizmat qilish, gunohlardan forig’ b о ’lishdadir. Ibn Xaldun tarixning mazmuni haqida mulohaza yuritar ekan, uni, inson hayotining mazmuni kabi, tarix tugaganidan keyingina aniqlash mumkinligini qayd etadi. Ammo, shunga qaramay, tarixning mazmuni haqida erkinlik, ijod tushunchalariga tayanib s о ’z yuritish mumkin, deb hisoblaydi. Tarixning harakatida Ibn Xaldun obektivlashuvning inson ustidan hukmini kamaytiradigan, uning erkinligi va ijodining tantanasini qaror toptiradigan jarayonlarni aniqlashga harakat qiladi. Tarixda mazmunning mavjudligi haqidagi tasavvur, shuningdek О ’rta asrlar falsafasi ilk bor ta’riflab bergan insoniyatning taraqqiyoti g’oyasi ancha yashovchan b

mumkin: texnokratik illyuziyalar, ommaviy iste’mol jamiyati ideali, axborot jamiyati ideali, xususiy mulk va ekspluatatsiyasiz umumiy tenglik jamiyati va h.k. Tarixning mazmunini aniqlash y о ’lidagi izlanish rang-barang ekanligiga qaramay, uning har bir talqini aholi muayyan qismining orzu-umidlariga mosdir. Tarixning mazmuni tushunchasining eng teran talqinlarini XX asr faylasuflari – K.Yaspers taklif qilgan . U jahon tarixining mazmunini davrlarning umuminsoniy aloqalarga asoslanadigan mazmun jihatidan bog’lanishida k о ’radi. Mazkur bog’lanishning mavjudligini tarixning mazmunini aks ettiradigan dunyoviy vaqt о ’qi kafolatlaydi. U Sharq va G’arb madaniyatlarining umumiy asosi hisoblanadi. Yaspers jahon tarixida tillarning vujudga kelishi, mehnat qurollari ixtiro qilinishi, olovdan foyd

O.Kont. Ijtimoiy tadqiqotlarning obektivligiga erishish lozim, degan g’oyani himoya qilgan O.Kont (1798-1857) fan sifatidagi sotsiologiya asoschisi. U sotsiologiyani ikki qismga ajratadi: birinchi qism ijtimoiy statikani, ya’ni ijtimoiy tizimlarning mavjudlik shartlarini va ularning amal qilish qonunlarini, ikkinchi qism esa – ijtimoiy dinamikani, ya’ni jamiyatning rivojlanish va о ’zgarish qonunlarini о ’rganadi. Ijtimoiy statika – odam organizmining tuzilishiga о ’xshab ketadigan jamiyat «anatomiyasi»dir. Kont jamiyatda oila, din, davlat kabi muhim institutlarni farqlaydi. U jamiyat rivojlanishining uch bosqichi qonunini ta’riflaydi. Mazkur bosqichlar insoniyat aqliy rivojlanishining uch bosqichiga mos keladi: teologik bosqich (u qadimgi davr va ilk О ’rta asrlarni qamrab oladi

jarayonlarga ta’sirini о ’rgangan. Spenser yaratgan ta’limotni keyinchalik sotsiologiyadagi geografik oqimlarning vakillari rivojlantirgan. E.Dyurkgeym. E.Dyurkgeym (1858-1917), jamiyatni tushunishni qadriyatlar tizimi bilan bog’lagan, faqat shu y о ’l bilan tarixni uning о ’ziga xos xususiyatiga muvofiq tarzda о ’rganish mumkin, deb hisoblagan. E.Dyurkgeym ham qadriyatlarni jamiyat tuzilishini belgilovchi muhim omil deb bilgan. Jamiyat tuzilmasini о ’rganishga nisbatan u strukturaviy funksionalizm nuqtai nazaridan yondashgan. Jamiyat borliqning alohida sohasi b о ’lib, u о ’z qonunlariga muvofiq rivojlanadi. Noijtimoiy xususiyatga ega b о ’lgan omillar jamiyat hayotiga jiddiy ta’sir k о ’rsatishga qodir emas. Jamiyat tuzilmasiga Dyurkgeym о ’zaro ta’sirga kirishadigan va bir-bir

muvofiqlashtirishning maqbul vositalarini topish, imkoniyatlar tengligini ta’minlaydigan qoidalarning aniq majmuini belgilash talab etiladi. Dyurkgeym bu jarayonda sotsiologiya fan sifatida ayniqsa muhim rol о ’ynaydi deb hisoblagan. M.Veber. Maks Veber (1864-1920) о ’z sotsiologik qarashlarida Rikkertning borliq va ongning о ’zaro aloqasi zamirida subektning qadriyatga b о ’lgan muayyan munosabati yotadi, degan g’oyasiga tayangan. Shunga muvofiq Veber tahlil qilinayotgan materialning iqtisodiy, diniy va axloqiy qadriyatlar bilan о ’zaro nisbatini aniqlash lozim deb hisoblagan. О ’zining «Protestantcha axloq va kapitalizm ruhi» asarida Veber dastlab Niderlandiya, Angliya va AQShda vujudga kelgan sanoat kapitalizmining qaror topishiga protestantcha axloq qadriyatlarining ta’sirini

tushunchasini ta’riflab berdi. Borliqni tushuntirish uchun u «ideal tiplar» metodologiyasini yaratdi va undan foydalandi. Veber fikriga k о ’ra, ijtimoiy organizm hujayrasi hisoblanadigan ijtimoiy harakat ikki omil: subektiv motivatsiya va boshqalarga qarab m о ’ljal olishni о ’z ichiga oladi. U ijtimoiy harakatning oqilona maqsadli ijtimoiy harakat, oqilona qadriyatli ijtimoiy harakat, affektli ijtimoiy harakat va an’anaviy ijtimoiy harakat kabi tiplarini farqlaydi. О ’zining ijtimoiy harakat konsepsiyasini Veber hokimiyatni tushunishga nisbatan ham tatbiq etadi. О ’zgalarning umidlariga qarab m о ’ljal olish ijtimoiy harakatning muqarrar belgisi b о ’lgani bois, hokimiyat siyosiy munosabatlarda ishtirok etuvchi tomonlarning о ’zaro umidlarini nazarda tutadi. Shu holdagina hokim

xotirani о ’z holicha qayta tiklashga harakat qilishi lozim. “ О ’z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi y о ’q” . Shundagina millat, xalq о ’z- о ’zini anglaydi. Tarixchilar millatga uning haqqoniy tarixini k о ’rsatib, isbotlab berishlari kerak. Zotan tarix xalq ma’naviyatining asosidir. N.J о ’rayev (1952) fikricha, vaqt о ’tgan sari insoniyat tafakkuri kengayib, ijtimoiy fanlar taraqqiy topib borishi natijasida tarix falsafasi atrofidagi mulohazalar kengayadi. Uning predmeti va obektiga aniqlik kiritiladi. Shu ilmiy haqiqatdan kelib chiqib, N.J о ’rayev hozirgi zamon tarix falsafasining quyidagi vazifalarini belgilaydi:  insoniyat tarixi rivojlanish qonuniyatlarini, ularning manbalari va mohiyatini о ’rganish;  insoniyat tarixini, jumladan, milli

 yaxlit insoniyat taraqqiyoti omillarini va manbalarini о ’rganish, shu asosda jahon tarixiy taraqqiyot istiqbollarini belgilash;  tarix fani predmeti va metodologiyasini hozirgi zamon talablari asosida qayta ishlab chiqish hamda tarixni tadqiq etishning turli y о ’nalishlarini, jumladan, siyosiy tarix, iqtisodiy tarix, din tarixi, san’at tarixi, etnogenezis va boshqa y о ’nalishlar bilan mushtarak holda kompleks tadqiqotlarni olib borish orqali, inson, insoniyat va uning tarix yaxlit mohiyatini ochib berish . Ana shu vazifalarni hal etishda tarix falsafasi va tarix fanining hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Uning fikricha, bir qarashda tarix falsafasi va tarix fani bir-biridan ayri y о ’nalishdek k о ’rinadi. Zotan, real jarayonga, real voqelikka, insoniyat tarixida qaysid

О ’rta asrlarda (Avgustin va b.) tarix falsafasining predmeti sifatida avvalo Xudo va insonning о ’zaro aloqasi muammosi, harakatlantiruvchi kuchi ilohiy vahiy sanalgan tarixiy jarayonning mazmunini aniqlash, tarixiy asarlarning mohiyati va vazifasini о ’rganish amal qilgan. Sharqda tarix falsafasining (A.Beruniy, Ibn Xaldun, A.B.Narxashiy, R.Hamadoniy) predmeti sifatida jahon tarixi, umumiy tarixiy taraqqiyot qoidalari, y о ’nalish va omillarini belgilovchi kishilik jamiyatining о ’ziga xos davriylik nazariyasi alohida о ’rin tutadi. “Odamlar kabi davlat ham о ’zining hayotiy davriga ega” . Beruniy tarixni о ’rganish tahlil qilish va s о ’ng xulosalar chiqarish zaruligini tavsiya qilar ekan, uni davrlarga b о ’lish, har bir davrning о ’ziga xos jihatlarini aniqlash va

namoyandalari tarixning mazmuni muammosini bosh muammo deb hisoblaganlar. Tarixiy bilish gnoseologik nazariyasi va tanqidi namoyandalari (Vilgelm Diltey, Benedetto Kroche) esa tarixshunoslik (istoriografiya) doirasi bilangina cheklanib qolmaganlar, balki s о ’zning keng ma’nosidagi tarixiy ongni ham tahlil qilganlar. Neokantchilik tarix falsafasi (Vilgelm Vindelband, Genrix Rikkert) va «analitik» tarix falsafasi (Ernest Nagel, Karl Gempel va b.) ham о ’zining alohida predmetiga ega. XX asr tarix falsafasi aksariyat hozirgi y о ’nalishlarining muhim xususiyati shundan iboratki, ularning predmeti sifatida jahon tarixi, hozirgi sivilizatsiyaning global muammolari amal qiladi. Bu muxtasar sharhdan k о ’rinib turganidek, turli falsafiy-tarixiy maktablarda tadqiqot predmeti muammosiga

va hokazolarni о ’rganish bilan shug’ullanuvchi tarkibiy qismi. Mazkur b о ’limda jamiyatning rivojlanish mantig’ini, uning turli tomonlari о ’rtasidagi aloqalar va о ’zaro bog’lanishlarni о ’rganish ham muhim о ’rin egallaydi. Tarix falsafasi gnoseologiyasi asosiy e’tiborni tarixiy bilish muammolariga, aniqroq aytganda, tarixiy faktlar va voqealarni о ’rganish, tahlil qilish va tushuntirish, tarixiy bilimning о ’ziga xos xususiyatlarini aniqlash, shuningdek tarixiy bilishda haqiqatning tagiga yetishga qaratadi. Tarix falsafasi tarixi tarix falsafasining vujudga kelishi va rivojlanishi, tarix falsafasi predmetining shakllanishi muammolarini, tarix falsafasining turli y о ’nalishlar va oqimlar vujudga kelishiga sabab b о ’lgan ichki differensiatsiyalanish jarayonini о ’r

undagi о ’rni va roliga va hokazolarga nisbatan umumiy munosabatni shakllantiradi. Tarix falsafasining nazariy funksiyasi shundan iboratki, u tarixiy jarayonni teran anglab yetish va u haqda nazariya, ya’ni tarixiy jarayonning mavjudligi, mazmuni, rivojlanish y о ’nalishi haqidagi qarashlar tizimi darajasida xulosa chiqarish imkonini beradi. Tarix falsafasining mazkur funksiyasi tarixiy о ’tmishni nazariy darajada rekonstruksiya qilishni amalga oshirish, tarixiy dalillar va voqealarning haqqoniylik darajasini aniqlash uchun imkoniyat yaratadi. Tarix falsafasining metodologik funksiyasi uning qoidalarini tarixiy о ’tmishning u yoki bu ijtimoiy fanlar doirasida о ’rganiluvchi ayrim hodisalari va voqealarini о ’rganish jarayonida amalga tatbiq etish imkoniyatidan iborat. B

Tarixiy harakat y о ’llarini, tarixiy jarayon tendensiyalari va y о ’nalishini anglab yetish muammosi antik davr mutafakkirlari, avvalo Gerodot, Fukidid, Aristotel, Teofrast, Pliniy Katta va boshqalarda kuchli qiziqish uyg’otgan. Bu tarixchi va faylasuflarning asarlarida insoniyatning о ’tmishi va kelajagi haqida muayyan tasavvurlar, odamlarning qilmishlari haqida, tarixiy voqealarning y о ’nalishi va mazmuni t о ’g’risida mulohazalar mavjud b о ’lgan. Kkeyinchalik bularning barchasi jamuljam holda «tarix falsafasi» deb nomlangan, lekin ular hali qarashlarning mukammal tizimini tashkil etmagan. Bundan tashqari, qadimgi faylasuflar va tarixchilarning aksariyati diniy-mifologik dunyoqarashga amal qilgan. Bu dunyoqarashga k о ’ra, jamiyatda, xuddi tabiatdagi kabi, aylanma harakat ma

dalil t о ’playdilar. Shu holat nuqtai nazaridan Beruniy “xabar-xabarchilar tufayli rost va yolg’on tusini oladi”1, deb e’tirof etgan. Tarixiy haqiqatni tiklash, tarixiy tafakkur va tarixiy ma’lumotlarni yig’ish Sharq tarix falsafasida aniq meyorlar vositasida amalga oshirilgan. Feodalizmning inqirozi, kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi, hurfikrlilikning kuchayishi ijtimoiy ong tarixga nisbatan teologik yondashuvdan xalos b о ’lishiga k о ’maklashdiki, bu fanning rivojlanishiga ijobiy ta’sir k о ’rsatdi. Uyg’onish davri (XIV-XVI asrlar) mutafakkirlari, xristian tarixchilaridan farqli о ’laroq, tarixiy jarayonni dunyoviy sharoitlardan, insonning tabiatidan kelib chiqib tushuntirishga harakat qildilar. Masalan, Nikkolo Makiavelli (1469-1527) о ’z asarlarida moddiy manfaat,

Tarixiy о ’zlikni anglashning rivojlanishiga о ’z tadqiqotlarida tarixni inson aqlli tabiatining evolyusiyasi va rivojlanishi bilan bog’liq b о ’lgan alohida borliq sifatida falsafiy jihatdan anglab yetishga urg’u bergan Volter (1694-1778) asarlari, shuningdek tarixiy jarayon g’oyasini birinchilardan b о ’lib asoslab bergan Mari Jan Kondorse (1743-1794) tadqiqotlari ham kuchli ta’sir k о ’rsatdi. G.V.F.Gegel (1770-1831) ijtimoiy rivojlanishning о ’ziga xosligini obektiv idealizm nuqtai nazaridan anglab yetish y о ’lida yangi qadam tashladi. U tarixga har bir davr betakror tarzda rang-barang b о ’lgan holda, ayni vaqtda insoniyat rivojlanishining qonuniy bosqichi sanalgan yagona qonuniy jarayon sifatida yondashdi. Bu rivojlanish tabiiy qonuniyatlar sohasi bilan taqqoslag

tarixiy о ’tmishni о ’rganishning mantiqiy-nazariy va metodologik muammolari, uni nazariy jihatdan rekonstruksiya qilish va tarixiy dalillarning haqiqiyligini aniqlash, deb hisoblaganlar. Tarix falsafasi mazkur y о ’nalishining asoschisi sifatida haqli ravishda nemis madaniyat faylasufi Vilgelm Diltey (1833-1911) e’tirof etiladi. Uning nazariyasida inson borlig’i usuli, madaniy-tarixiy voqelik sifatidagi hayot tushunchasi markaziy о ’rinni egallaydi (shu sababli Diltey nuqtai nazari k о ’pincha «hayot falsafasi»ning istoritsistik varianti deb ataladi). Olim fikriga k о ’ra, inson о ’z tarixiga ega emas, lekin uning о ’zi tarixdir va aynan shunda uning mohiyati namoyon b о ’ladi. Boshqacha aytganda, Diltey uchun hayot va tarix ayniydir. Dilteyning tarix falsafasiga ijtim

faylasufi Raymon Aron (1905-1983) e’tirof etiladi. Uning asarlaridan biri «Tanqidiy tarix falsafasi» deb ataladi. Ontologik konsepsiya namoyandalari tarix falsafasining predmeti deganda ijtimoiy hodisalar, jarayonlarning о ’ziga xos xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar majmuini tushunganlar. Mazkur tadqiqotlar shunday umumfalsafiy ontologik muammolar bilan bog’liqki, ularni yechishda jamiyat tarixining qolgan ijtimoiy hodisalardan farqini hisobga olish lozim. Ushbu yondashuv namoyandalari (R.Mel, R.Ramon, E.Kallo va b.) tarix falsafasining diqqat markazida avvalo ontologik muammolar, chunonchi: insoniyat tarixining mazmuni va vujudga kelishi, tarixiy jarayonning mohiyati kelajakni bashorat qilish imkoniyatlari, tarixiy jarayonda insonning о ’rni va roli muammolari tu

asosiy tamoyili sifatida rad etib, uni «qadriyatlarga mansub deb topish» tamoyili bilan almashtirgan. Vindelband va Rikkert fikriga k о ’ra, qadriyatlar tarixdan ustun xususiyat kasb etadi va jamuljam holda odamlarga bog’liq b о ’lmagan ideal transsendental (narigi) dunyoni tashkil qiladi. Bu dunyodan tegishli g’oyalar, avvalo transsendental joizlik g’oyasi kelib chiqadi. U mazkur qadriyatlarning vaqt va makon bilan cheklanmagan shak-shubhasiz, mutlaq ahamiyatiga ishora qiladi. Odamlar ularni anglab yetishlariga qarab qadriyatlarga tegishli munosabat va talablarni yaratadilar va ularga hayotda, xulq-atvorda, kundalik va tarixiy faoliyatda amal qiladilar. Vindelband va Rikkert ijtimoiy borliq va ma’naviy hayotning о ’zaro nisbatini о ’rganib, jamiyat tarixida ma’naviy hayot borliq

zamon jamiyatida iqtisodiyotning birlamchi sohasi qishloq x о ’jaligi, ikkilamchi soha sanoat emas, balki axborot hal qiluvchi rol о ’ynaydigan uchlamchi soha (xizmatlar sohasi) yetakchilik qilishidan kelib chiqadi. Postindustrial jamiyatda sodir b о ’layotgan mikroelektron inqilob mehnatni emas, balki axborotni jamiyatning rivojlanishi zamirida yotuvchi fundamental ijtimoiy omilga aylantirishi qayd etiladi. Tarixiy jarayon mazmuni va uning y о ’nalishi muammosi. Tarixiy jarayon mazmuni va uning y о ’nalishi muammosi tarix falsafasining muhim muammolaridan biri hisoblanadi. Uning mohiyati kishilik jamiyati о ’zgaradimi, agar о ’zgarsa, bu о ’zgarish qaysi y о ’nalishda yuz beradi va mazkur о ’zgarishlarni qanday davriylashtirish mumkin, degan savollarga javob topishdan iborat.

О ’z asarlarida tarixning y о ’nalishi, shuningdek tarixiy jarayonda yagonalik va rang-baranglikning о ’zaro nisbati muammolarini ayniqsa t о ’la qamrab olgan dastlabki tadqiqotchilardan biri italyan faylasufi Jambattista Viko (1668-1744) b о ’lgan. О ’zining «Millatlar umumiy tabiati haqidagi yangi fan asoslari» deb nomlangan risolasida u jahon tarixining barcha xalqlar uchun yagona b о ’lgan tarixiy aylanma harakat sifatidagi dunyoviy konsepsiyasini ilgari surgan. Viko fikriga k о ’ra, barcha xalqlar о ’z rivojlanishida bir xil bosqichlardan о ’tadi (ibtidoiy varvarlik («xudolar asri»)dan feodalizm («qahramonlar asri») orqali demokratik respublika yoki konstitusiyaviy monarxiya («sivilizatsiya asri») sari harakatlanadi). Har bir sikl mazkur jamiyatning umumiy inqirozi va parchalanishi bi

2) ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya turli mamlakatlarda ular rivojlanishining muayyan bosqichida ijtimoiy hayotga xos b о ’lgan umumiy jihatlarni aks ettiradi. Kapitalizmni о ’rganish va turli mamlakatlardagi moddiy va ma’naviy munosabatlarni taqqoslash jarayonida bu munosabatlarning k о ’pgina tomonlari takrorlanishining va mazkur mamlakatlar ijtimoiy rivojlanishning bir bosqichi – kapitalistik bosqichda, degan xulosaga kelingan; 3) ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya jamiyat rivojlanishining muayyan bosqichidir. K о ’p sonli ijtimoiy aloqalar orasida ishlab chiqarish munosabatlarini farqlash, ularning bir necha turlari mavjudligini aniqlash imkonini ham bergan; turli ijtimoiy organizmlar bir xil ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishga ega b о ’lishi ham, har xil ijtimoiy-iqtisodiy tuzil

haqidagi monistik tasavvur inson erkinligiga, insoniyat rivojlanishining muqobil y о ’llarini tanlashga о ’rin qoldirmaydi. Uchinchidan, xalqlar, jamiyatlar, davlatlarning haqiqiy tarixi yuksalib boruvchi chiziq b о ’ylab formatsion rivojlanishning tor doirasiga sig’maydi. Mazkur yondashuv amalga tatbiq etilganda har bir xalq va sivilizatsiyaning о ’ziga xosligi va betakrorligi y о ’qoladi, ular ayni holda kelajak barkamol jamiyatining sharti sifatidagina amal qiladi. Shunday qilib, hozirgi davr sharoitida tarixiy jarayonni besh ijtimoiy- iqtisodiy formatsiyadan iborat b о ’lgan chiziqli sxema sifatida talqin qilishning bir yoqlamaligi ayniqsa b о ’rtib namoyon b о ’ladi. Jahon tarixiy jarayoni mazkur nazariy modeldan boyroq. Shu sababli ushbu talqinni tarixni tushunishga nisbata

jarayoni uzoq davom etadi, ularning ravnaq topish davri esa qisqadir; 5) sivilizatsiyalar alohida va berk sharoitda rivojlanadi, lekin bu ular bir-biriga ta’sir k о ’rsatmaydi, degan ma’noni anglatmaydi. Danilevskiyning qarashlarini nemis mutafakkiri Osvald Shpengler (1880- 1936) rivojlantirgan. U ham ijtimoiy taraqqiyotning bir chiziqli yevropotsentristik sxemasiga tanqidiy yondashgan. Shpengler falsafasida madaniyat asosiy kategoriya hisoblanadi. Faylasuf madaniyat deganda о ’ziga о ’xshash boshqa «organizmlar»dan ajralib turadigan alohida «organizm»ni tushungan. Bundan yagona umuminsoniy madaniyat y о ’q va b о ’lishi mumkin emas degan xulosa kelib chiqqan. Shu sababli Shpengler jahon tarixining yaxlitligi va yagonaligini, unda « о ’zgarmas va umumiy» jihatlar mavjudligini rad

rivojlanish takroriyligining ayrim formal empirik qonunlarini keltirib chiqarishga harakat qilgan. U jahon tarixining mazmuni diniy evolyusiya hamda insoniyatning ma’naviy jihatdan kamol topishi bilan belgilanadi, deb hisoblagan. Shunday qilib, sivilizatsion yondashuv nuqtai nazaridan tarixiy jarayon hujumkor xususiyati «yuqori - quyi» k о ’rsatkichlari bilan emas, balki har bir sivilizatsiya о ’z rivojlanish va о ’z taqdirini о ’zi belgilash jarayonida insoniyat filogenetik y о ’lining barcha asosiy bosqichlaridan о ’tishi va о ’z tarixi va betakror individualligiga ega b о ’lgan noyob ijtimoiy tuzilma sifatida qaralishi bilan belgilanadigan izchil nochiziq jarayon sifatida namoyon b о ’ladi. Formatsion va sivilizatsion yondashuvlarni taqqoslash quyidagi xulosalarga ke

Yuqorida qayd etib о ’tilganidek, tarixning mazmuni muammosi tarix falsafasining aksariyat y о ’nalishlarida k о ’zga k о ’rinadigan о ’rinni egallaydi. Ayni vaqtda shunday konsepsiyalar ham paydo b о ’lganki, ularda tarixning mazmuni muammosi markaziy muammo hisoblanadi. Bu konsepsiyalarning mohiyatiga qisqacha t о ’xtalib о ’tamiz. Taniqli nemis faylasufi Karl Yaspers (1883-1969) yaratgan nazariyaga muvofiq, tarixning mazmuni tarixning chegarasidan tashqarida yotadi. Tarixning mazmuni va negizi butun insoniyat uchun umumiy b о ’lgan e’tiqod bilan belgilanadi. Mazkur e’tiqod insoniyat vakillarini bir-biridan ajratmaydi, balki jipslashtiradi. Insoniyatga bunday e’tiqodni biron-bir jahon dini yoki milliy din taklif qilolmaydi. Yaspers jahon tarixining «vaqt о ’

til topishini ta’minlashda kommunikatsiya ulkan rol о ’ynaydi, shu bois uning tarix falsafasi ba’zan kommunikativ tarix falsafasi deb ham ataladi. Tarixiy jarayon mazmuni va uning y о ’nalishi muammosi bilan amerikalik faylasuf Frensis Fukuyama ham shug’ullangan. U о ’zi yaratgan «tarixning intihosi» nazariyasini taklif qilgan. «Tarixning intihosi»ni u shunda k о ’rganki, insoniyat oxir-oqibatda jamiyat va davlatning optimal shaklini albatta topadi. Fukuyama liberal g’oyalar va qarashlarni umuminsoniy ideal sifatida e’tirof etgan, ularning negizida insonning barcha ehtiyojlari qondirilishi va jamiyatdagi asosiy ziddiyatlar hal qilinishi lozim, deb hisoblagan. Uning fikricha, liberalizm jamiyatni tashkil etishning oqilona shakli sifatida, о ’z muqobiliga ega emas, shu sababli inso

Formatsion va sivilizatsion yondashuvlar tarixiy jarayon y о ’nalishini ayniqsa, t о ’liq va teran aks ettiradi. Ayrim tadqiqotchilar k о ’rsatilgan yondashuvlarga muvofiq monadaga doir yondashuvni taxmin qiladilar. 8/3. Sivilizatsiya tushunchasi. Sivilizatsiya tiplari. Sivilizatsiya (lot. civilis – fuqarolik, davlatga doir) atamasi har xil ma’noda ishlatiladi. Birinchidan, sivilizatsiya – insoniyat rivojlanishida varvarlikdan keyin boshlangan va sinflar, davlat vujudga kelishi, urbanizatsiya va yozuv paydo bo’lishi bilan tavsiflanadigan tarixiy bosqich. Mazkur talqinda «sivilizatsiya» atamasi «jamiyat» tushunchasi bilan qisman mos keladi va jamiyat hayotini tashkil etishning ijtimoiy shaklini tabiiy vujudga kelgan urug’doshlik shakllariga qarama- qarshi qo’yishga xizmat qiladi.

inqirozi muayyan tarixiy qonuniyat ekanligini, unga tabiiy geografik va iqtisodiy omillar, turmush tarzi va dunyoqarashlar jiddiy ta’sir XIX-XX asrlarda amalga oshirilgan etnografik tadqiqotlar sivilizatsiyaning mazmunini tushunishga muhim hissa qo’shdi. Ular turli xalqlar ma’naviy dunyosi, hayoti, odatlari, iqtisodiyoti va madaniyatining ulkan boyligi va rang-barangligini yoritib berdi. XIX asrning mashhur etnograflaridan biri CH.Teylor madaniyat va sivilizatsiya odamlar tarix jarayonida o’zlashtiradigan bilimlar, e’tiqodlar, ma’naviy-axloqiy konsepsiyalar, yuridik qoidalar, odatlar va amaliy ko’nikmalar majmuini ifodalaydi deb hisoblab, bu tushunchalar ayniydir degan xulosaga keldi. O’zbekiston birinchi prezidenti I.A. Karimov “Har qanday sivilizatsiya ko’pdan ko’p xalqlar, millatlar, el

Sivilizatsiyalar tipologiyasida madaniy-diniy birlik belgisi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. A.Toynbi, S.Xantington va boshqa olimlar taklif qilgan sivilizatsiyalar tasnifida diniy omil muhim rol o’ynaydi. A.Toynbi tasnifiga ko’ra hozirgi vaqtda G’arb-xristian, pravoslav-xristian, islom, hind, Uzoq Sharq sivilizatsiyalari mavjud. O.Toffler, D.Bell, K.Pekka ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanish darajasini tasniflash uchun asos qilib olib, quyidagi sivilizatsiyalarni farqlaydilar: - ilk sivilizatsiya (arxaik, an’anaviy yoki ibtidoiy jamoa); - qishloq xo’jalik-hunarmandchilik sivilizatsiyasi; - industrial (sanoatlashgan) sivilizatsiya; - hozirgi postindustrial yoki informatsion sivilizatsiY. Ijtimoiy-siyosiy hayot xususiyatiga ko’ra an’anaviy, liberal va oraliq sivilizatsiyalar farqlan

boshlaqdi. Tabiat va jamiat hodisalari inson faoliyati natijasida, uning extiyotlarini qoldirganligi tufaqli qadriyat sirasiga kiritiladi. Qadriyatlar o’z mohiyatiga ko’ra bir necha turga bo’linadi. Inson va uning haqoti eng oliy qadriyat hisoblanadi. Inson qo’q joqda biror narsaning qadr- qimmati to’g’risida gap bo’lishi mumkin emas. Shuning uchun ham inson qadr – qimmatini ehzozlash, uning turmushini qaxshilash, bilimi va moddiy saviyasini rivojlantirish, sog’ligini saqlash, haqotini ximoqa qilish davlatimiz siyosatining asosiy qo’nalishini tashkil etadi. Qadriyatlarning turlaridan qana biri tabiiy qadriyatlar hisoblanadi. Inson extiyojlarini qondirishda tabiiy qadriyatlarning ahamiyati kattadir. Tabiiy qadriyatlarga yer usti va yer osti boqliklari, suv, havo, o’rmonlar, o’simliklar va h

Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoqa qilinadi” 1 . Jahon xalqlari tomonidan ehtirof etilgan “Inson huquqlari va erkinliklari demokratiya”siga muvofiy, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida har bir insonning fuqarolik, shaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari kafolatlangan, fuqorolarning burchlari belgilab qo’qilgan. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar ichida istiylol tufaqli qo’lga kiritilgan barqarorlik, tinchlik, totuvlik alohida ahamiyat kasb etadi. Qadriyatlar amal qilish doirasiga ko’ra milliy, mintaqaviy va umum insoniy turlarga bo’linadi. Milliy qadriyatlar murakkab ijtimoiy-ruhiy hodisa bo’lib, u millatning tili, madaniyati, tarixi, urf-odatlari, anhanalarini, jamiki moddiy va ma’naviy boqliklarini, iqtisodiy, ijti

eslatib o’tishimiz mumkin. Buquk Turon diyorida unib-o’sgan mazkur xalqlarning tarixi, tili, madaniyati, dini, urf-odati va anhanalarida juda ko’p umumiylik mavjud. Umuminsoniy qadriyatlar milliy va mintaqaviy qadriyatlardan mazmuni jihatidan chuqur va keng bo’lib, umumbashariy ahamiyat kasb etadi. Umuminsoniy qadriyatlar jahondagi barcha millatlar, elatlar va xalqlarning maqsad va initilishlariga muvofiy keladi. Umuminsoniy qadriyatlar turkumiga insoniyat tsivilizatsiyasining taraqqiyot bilan bog’lik bo’lgan umumbashariy muammolari kiradi. Ulardan eng asosiylari Qer quzida ilm-fanni taraqqiy ettitirish, tinchlikni saqlash, qadroviy qurollanish poqgasini to’xtatish, xalqaro xavfsizlikni tahminlash, turli kasalliklarning oldini olish, tabiatni muxofaza qilish, qashshoqlik va sovodsizlikka b

deyarli yakdillik bilan qayd etmoqdalar. Ularning fikricha, mazkur qadriyatlar tabiat va uning ehtiyojlarini tabiatdan ustun qо’yuvchi antropotsentrizmga emas, balki hayot fenomenining betakrorligiga va biosferani muvozanat holatida saqlash lozimligiga e’tiborni qaratuvchi biosferotsentrizmga asoslanishi lozim. Inson esa, aqlli mavjudot va mazkur murakkab tizimning tarkibiy qismi sifatida, bu bilan nafaqat hisoblashishi, balki tegishli tarzda ish kо’rishi ham lozim. Uning dunyoga munosabatini о’zgartirish, insonparvarlik va koevolyusiya, ya’ni tabiat va jamiyatning mushtarak rivojlanishi tamoyillariga tayanib, yangi qadriyatlar tizimini va ijtimoiy rivojlanish mо’ljallarini yaratishdan boshqa yо’li yо’q. Dunyo xalqlar o’rtasida o’zaro aloqa va asosli hamkorlik yo’liga yanada ishonch bilan

Shu munosabat bilan eng yangi falsafiy adabiyotlarda insonparvarlik masalalari yana birinchi o’ringa chiqmoqda. Fan-texnika taraqqiyotini nafaqat ayrim insonning, balki butun insoniyatning axloqiy fazilatlariga bevosita bo’ysundiruvchi inson faoliyatini butunlay o’zgartirish lozimligini ifodalovchi «ilmiy insonparvarlik» atamasi faol ishlab chiqilmoqda. I.A.Karimov bu xususda: «Ma’naviyatga qarshi qaratilgan har qanday tahdid o’z-o’zidan mamlakat xavfsizligini, uning milliy manfaatlarini, sog’lom avlod kelajagini ta’minlash yo’lidagi jiddiy xatarlardan biriga aylanishi va oxir – oqibatda jamiyatni inqirozga olib kelishi mumkin» 2 degan edi. Umuminsoniy qadriyatlar . Hozirgi sharoitga tatbiqan muayyan universal asos sifatidagi «yangi insonparvarlik»ning mohiyati yer kurrasida yashovchi barc

xalqaro Xelsinki bitimi bilan tasdiqlanib, jahon hamjamiyati tan oluvchi umumiy normaga aylandi. Xullas, Mustaqillik tufayligina mamlakatning qadriyatlar majmuasini jahon tizimining teng xuquqli va haqiyiy qismiga aylantiradi. Shu sababdan ham istiqlol yan gi qadriyatlar tizimini shakllantirishni taqazo qildi. Bu zaruriyat esa qadriyatlarni qayta baholash, yurtimizda sharqona, azaliy va umuminsoniy qadrlash mezonlari ustivor bo’lgan hayot tarzini shakllantirish jaraqoni bilan uyg’unlashib ketdi. Qadriyatlar sohasidagi o’zgarishlarga e’tibor va bu boradagi yangi tamoyillardagi ta’lim-tarbiyadan foydalanish ehtiyoji oshayotganligining sababi ham ana shunda.

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О’zbekistonim!” – О’zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag’ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. Mi

Купить