Tarixiy qissalarda voqelik va badiiy tasvir uyg’unligi (Mirkarim Osim va Asad Dilmurod qissalari misolida) - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	70000UZS
Hajmi	333.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Tarixiy qissalarda voqelik va badiiy tasvir uyg’unligi (Mirkarim Osim va Asad Dilmurod qissalari misolida)

Sotib olish

“ Tarixiy qissalarda voqelik va badiiy tasvir
uyg unligi’ (Mirkarim Osim va Asad Dilmurod
qissalari misolida ) ”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

Mundarija
KIRISH .. . ..3-5…………………………………… ……………………… ………
I.BOB. Tarixiy qahramonlik asarlarida xarakter yaratish . . .6-10
– … … ……
I.1. Mirkarim Osimning tarixiy qissa yaratish mahorati ( To maris ,
“ ’ ”
Shiroq qissalai misolida) . .. .11-
“ ” …… …………… ………………………………………
16
I.2. Mirkarim Osimning Iskandar va Spitamen qissasida tarixiy voqelik va
“ ”
tasvir .. . . .. 17-27
…………… ……………………………………… …… … ………
II. BOB. Tarixiy voqelik va badiiylikning o ziga xosligi . .
’ …… … ……… 28-29
II.1. Asad Dilmurodning M u l k qissasida tarixiylik va badiiylikning
“ ”
sinkretliligi ...30-36
………………………………………………………………
II.2. Asad Dilmurodning Girih tarixiy qissasida milliy qadriyatlar talqini
“ ” ……
.37-51
…………………………………………………………………
UMUMIY XULOSALAR . ..
……………………………………… ……… 52-58
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R О ‘YXATI………………….. 59-60
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Tarix va badiiy adabiyot masalasi g‘oyat
serqirra, serk о ‘lam va teran masaladir. XX asrning 70-yillaridan boshlab,
xalqimizning olis о ‘tmishiga, tarixiy shaxslar taqdiri va hayotiga qiziqish
nihoyatda kuchaydi.
Tarixiy xaqiqatni badiiy xaqiqatga aylantirish jaxon adabiyotida ustivor
yo’nalishlardan hisoblanadi. Zotan, tarix voqelikning b о ‘lib о ‘tgani haqida
s о ‘zlasa, adabiyot uning qay tarzda b о ‘lgani xususida yoritadi. Shundan kelib
chiqib aytish mumkinki, adabiyot har qanday tarixiy voqeani shunchaki
tasvirlamaydi. Uning markazida inson omili turadi va insoniy tuyg‘ular va
kechinmalarni tasvirlash birinchi planga chiqadi.
Tarixiy voqe’likni badiiylashtirishga doir izlanishlar о ‘zbek adabiyotida
70-yillardan boshlab keng e’tibor berila boshladi. Lekin, Abdulla Qodiriy ijodi
bu shakllanishning avvalida turgani shubxasiz. Chunki aynan Qodiriy «moziyga
qaytib ish k о ‘rishning hayrlik» ekanligini о ‘z ijodida k о ‘rsatib bergan edi.
Ammo XX asrning ibtidosida boshlangan bu harakat keyinroq о ‘zgacha tusda
davom etdi. Ya’ni Qodiriy «mavzuni moziyning kir sahifalaridan» olgan b о ‘lsa,
60-70 yillarda jahon milliy madaniyati taraqqiyotida о ‘ziga xos о ‘ringa ega
b о ‘lgan Sharq allomalarining, jahongir qahramonlar siymosini yaratishga e’tibor
kuchaydi. Binobarin bu holat davriy t о ‘lg‘onishlar bilan bogliq ediki, bu bizning
tadqiq yo’nalishimizga kirmagani uchun о ‘zga tadqiqotlarga qoldiramiz.
Biz о ‘zbek adabiyotida tarixiy hikoyalari, qissalari, romanlari bilan ushbu
yo’nalishning taraqqiyotida о ‘ziga xos о ‘ringa ega b о ‘lgan Mirkarim Osim va
Asad Dilmurod ijodiga e’tibor berdik. Chunki adiblar ijodi о ‘zbek
adabiyotshunosligidagi mazkur masala yuzasidan chiqishlarda yo’l-yo’lakay
tahlil etilgan xolos. Ana shu kemtiklikni t о ‘ldirish maqsadida mavzu tanlar
ekanmiz, uning dolzarbligini quyidagi jihatlar bilan izohlashimiz mumkin:
3

Mirkarim Osim va Asad Dilmurod ijodlari о ‘zbek adabiyotshunosligida
hali yetarlicha tadqiq etilmagan. Modomiki muddao tadqiq ekan, adib ijod
yo’nalishlari, uning о ‘ziga xos estetik prinsiplarini tahlil etishni taqozo etadi;
Adiblar ijodini tahlil etarkanmiz, ularning estetik tasvir prinsipi – tarixiy
mavzu va uning talqini masalasiga e’tiborsiz qarash mumkin emas.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Biz Mirkarim Osim vaAsad
Dilmurod qalamiga mansub qissalarni badiiy tahlil etish va uning о ‘ziga xos
jihatlarini nazariy jihatdan tekshirishni о ‘z oldimizga maqsad sifatida q о ‘yar
ekanmiz, ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni belgilab
oldik:
- adiblar asarlarini о ‘zlashtirish, о ‘rganish va tadqiq etish;
- shu yo’nalishda yaratilgan asarlar bilan qiyosiy taxlil etish;
- ushbu yo’nalishda bajarilgan ilmiy va ilmiy-tanqidiy manbalar bilan
tanishib chiqish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqot о ‘z yo’nalishi va tahlil
obyektining xali о ‘rganilmagan asarlarga murojati bilan yangidir. Shuningdek,
odatdagi tarixiy mavzular yoritilishdan о ‘zgacharoq b о ‘lgan asarlarni tahlil
etish, undagi tarixiy voqelikdan ham k о ‘ra k о ‘ngil kechinmalarining
ustivorligini k о ‘rsatishga qilingan harakat bilan ham о ‘z yangiligini k о ‘rsatishi
mumkin.
Tadqiqotning metodologik asosi va uslubi sifatida biz Aristotel, Gegel,
Belinskiy, Chernishevskiy kabi jahon allomalarining badiiy adabiyot estetik
prinsiplari, nazariy qoidalariga bag‘itshlangan tadqiqotlaridagi fikrlariga
suyandik. Shuningdek, N.Karimov, U.Normatov, S.Mirvaliyev, A.Kattabekov
kabi о ‘zbek olimlarining ham fikrlari, mazkur masalaga oid qarashlariga о ‘z
tadqiqot ishimizni bajarish jarayonida murojaat etdik.
Мавзунинг ўрганилиш даражаси .Ўзбек адабиётшуносли гида
қисса жанри ва унинг хусусиятлари кенг ва атрофлича ўрганилган Айниқса
Қ. Юлдошев, А.Қулжонов, Н.Ҳатамов, М.Маҳмудовларнинг илмий
4

ишлари ва монографияларида тарихий қиссаларининг жанрий
хусусиятлари таҳлил қилинган.
Tadqiqotning obyekti va predmeti. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishini
amalga oshirishda tadqiqot maqsadi va vazifalaridan kelib chiqib, adiblar
Mirkarim Osimning “To’maris”, “Shiroq”, “Iskandar va Spitamen”, hamda
Asad Dilmurodning «Girih» (-T., «Yosh gvardiya», 1989) t о ‘plamiga kiritilgan
ikki qissa - «Mulk» va «Girih» qissalarini tanlab oldik.
Mavzuning amaliy ahamiyati . Mazkur bitiruv malakaviy ishning xulosa
va nazariy umulashma fikrlaridan ma’ruza matnlari , kurs ishlari yozishda
referatlar tayyorlashda hamda maktab, litsey, kollej adabiyot o qituvchilari‘
dars o tish jarayonlarida foydalanishlari mumkin.
‘
Tadqiqotning tuzilishi . Mazkur bitiruv malakaviy ish maqsad va
vazifalardan kelib chiqib, kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘

5

I.BOB. Tarixiy qahramonlik asarlarida xarakter yaratish–
Tarixiy haqiqatni badiiy haqiqatga aylantirish jahon adabiyotida ustivor
yo nalishlardan biri hisoblanadi. Tarixiy mavzuda yozilgan asarlar olis moziy
’
voqeligini ko z o ngimizda jonlantirish bilan barobar ulardagi ijtimoiy
’ ’ –
falsafiy mazmun bizga ma naviy axloqiy saboqlar beradi. tarixiy
’ –
salnomalardagi faktlar, ma lumotlar qanchalik qiziqarli va maroqli bo lmasin,
’ ’
ularda his yo q, tafakkur yo q. Ular ishlov berilishini kutib yotgan, asrlar
’ ’
bag riga zil cho kkan qoyalarni, cho qqilarni, tog toshlarni eslatadi.
’ ’ ’ ’ –
Ijodkor hoh rassom yoki haykaltarosh bo ladimi, ularning muayyan ma no
’ ’
bilan tuyingan nuqtai nazari, hayoli va fantaziyasi kuchi bilan gung qotgan
toshlar qanot bog lab parvozga chog lanadi. Muhtasham, go zal san at
’ ’ ’ ’
asarlariga aylanadi. O z davrining ijtimoiy, siyosiy, falsafiy, axloqiy
’
masalalariga javob izlayotgan tafakkur timsoli, tuyg u kechinmalarning
’ –
mazmunli holati bo lib qoladi.
’
Shu boisdan ham moziy voqeligining jonsiz sahifalari ma noli
’
manzaralar silsilasini hosil qiladi. O tmish voqea hodisalar sharhi emas,
’ –
aksincha, o zining dardi tashvishlari, quvonchlari, orzu armonlari bilan
’ – –
suhbatdoshimizga, fikrdoshimizga aylangan ma noli manzaralar o quvchi
’ ’
ko z o ngida tirilgan holatda paydo bo ladi. Ularda o tmish bilan bugungi
’ ’ ’ ’
kunimizni bog laydigan ildizlar mavjudligiga ishonch xosil qilamiz. Ana shu
’
asnolarda inson o z tarixisiz, o tmish xotirasiz yashay olmasligiga,
’ ’
ko rashishi mumkin emasligiga qat iy amin bo ladi. Xo sh ana
’ ’ ’ ’
shujarayonda tarixiy qissa janri qanday xususiyatlar kasb etadi? Qanday yangi
alomatlar hisobiga o z imkoniyatlarini kengaytiradi? O tmish voqeligi hamda
’ ’
tarixiy shaxslar xarakterini aks ettirish prinsiplariga ko ra tarixiy qissalar
’
6

ko proq raman janriga yaqinroq turadi. Xususan, tarixiy ramanga xos bo lgan’ ’
real voqelik, ajdodlar qismatini yoritishdagi fakt va badiiy to qima, ijtimoiy
’
muhit, tarixiy kolorit, til va uslub muammolari tarixiy qissalarga ham
taalluqlidir. Faqat shu ta kidlash kerakki, qissada mazkur masalalar miqiyosi va
’
ko lami romandagiga nisbatan chegaralangan, torroq bo ladi, degan qarashlar
’ ’
ham mavjud. Shunga ko ra tarixiy qissaning o ziga xos janr xususiyatlarini
’ ’
quyidagicha belgilash mumkin.
Yuqorida ta kidlanganidek, tarixiy qissalarda ham real shaxslar hayoti,
’
taqdiri badiiylashtirilishi zarur unsur hisoblanadi. Bu narsa janr spetsifikasini
belgilovchi eng muhim xususiyatdir. O tmishga bag ishlangan asarlarda real
’ ’
shaxslar aks ettirilishi kerakmi yoki yo qmi degan masala tarixiy romanjanri
’
spifikatsiyasini belgilashda ham yetakchi muammo bo lib kelgan.
’
Tarixiy qissa janri qanday o ziga xos spetsifik xususiyatga ega?
’
Birinchidan, tarixiy qissalarda millat va Vatan taqdiridagi hal qiluvchi
muhim ijtimoiy siyosiy ahamiyatga ega bo lgan voqealar badiiy tahlil uchun
– ’
asos qilib olinadi. Qolaversa olis moziyda kechgan hamma voqea hodisalar
–
ham san at asarlari uchun badiiy estetik tadqiqotchilik madaniyati
’ –
belgilovchi hayotiy haqiqat bo lavermasligi mumkin.
’
Ikkinchidan, har qanday zulm istibdod ko rnishlariga qarshi bosh
– ’
ko targan, xalqning orzu umidlarini, manfaatlarini ro yobga chiqarish
’ – ’
uchun boshini tikkan, ezgulik, adolat, go zallik, haqiqat singari umumbashariy
’
qadriyatlar himoyasi va tantanasi uchun umrini bag ishlagan real shaxslar
’
tarixiy qissallarning bosh qahramoni bo ladi. Jahon badiiy taffakkurining
’
barchaxalqlar va barcha zamonlar adabiyotiga mansub tarixiy qissalarning
yetakchi qahramonlari shunday xislat fazilatlar sohibi bo lib kelgan.
– ’
Uchinchidan, makon va zamon nuqtai nazaridan umumbashariy
ma naviy axloqiy, intelektual qadriyatlarni yoqlagan, hiimoya etgan va
’ –
ularning yuzaga chiqishi uchun ko rashayotgan real shaxslarning qaysi
’
belgilariga, jihatlariga qarab milliy mansubiyatlarini aniqlash mumkin? Har bir
ijtimoiy tarixiy taraqqiyot bosqichida o z millati, vatani manfaatlarini
– ’
7

yoqlagan va ko rashgan real shaxslarning fe li faoliyatiga ko ra, ezgulik,’ ’ – ’
adolat, go zallik singari bashariy qadriyatlarga munosabati, nuqtai nazariga
’
ko ra milliyligi namoyyon bo ladi.
’ ’
Shunisi e tiborliki, o tgan asrning 60-80 yillari qissachiligida birgina
’ ’ –
Mirkarim Osim ijodiy tajribasi misolida kuzatadigan bo lsak, badiiy barkamol
’
tarixiy qissalarning yetakchi qahramonlari tarixiy shaxslardir. Endi,
yozuvchining dunyoqarashi, ijodiy niyatiga ko ra tarixiy shaxslar
’
psixalogiyasini aks ettirish prinsiplarini ham nafaqat davr va ijtimoiy voqeliklar
nuqtai nazaridan, shuningdek, bir adib izlanishlarida ham muayyan farqlanadi.
Biri ikkinchisiga o xshamaydi. Bir birini takrorlamaydi.
’ –
Biroq real tarixiy shaxslarning yetakchi qahramon bo lib kelishigina
’
asarning badiiyatini ham , ijtimoiy ahamiyatini ham belgilaydigan asosiy
xususiyat emas. Tarixiy shaxs obrazi badiiy xarakter darajasiga o zib chiqmas
’
ekan, uni yo qori saviyadagi asar deb bo lmaydi. Buning uchun o sha real
’ ’ ’
shaxsning ma naviy axloqiy, intelektual dunyosi jamiyat psixalogiyasi bilan
’ –
bevosita tahlil etilishi kerak. Bu xil estetik vazifa ijodkor oldiga asar
qahramonlarining turfa voqea hodisalar ta sirida yuzaga kelajak o y
– ’ ’ –
fikrlarini, mushohada muhokamalarini boshqa odamlar bilan munosabatlari
–
jarayonida ular ruiyatida kechadigan turlicha his tuyg ular manzarasini ham
– ’
berish kabi talablarni ham qo yadi. Shuningdek, qahramonlar hatti harakati,
’ –
har bir so zi, tabiiyki, yozuvchining g oyaviy badiiy niyatiga
’ ’ –
buysundirilgan bo ladi. Bu narsalarni xarakter mantig idan kelib chiqishi
’ ’
asardagi psixologik tahlilning haqqoniyligi va hayotiyligini ta min etishga
’
xizmat qiladi. Bularning hammasi o tmish voqeligi bilan real odamlar yashab,
’
kurashib o tgan ijtimoiy muhitni, sharoitni ham xolisgavdalantirishga,
’
yozuvchining badiiy falsafiy kontseptsiyasini yoritishga qaratiladi. Shu
–
ma noda yozuvchi hayot materialini tanlashda, ularni saralashda, xarakterlarni
’
talqin qilishda o zining bosh ijodiy niyatidan kelib chiqadi.
’
Tarixiy qissalarda ham xarakter yaratish jarayonining o ziga xos
’
qiyinchiligi prototipni kuzatish imkonini yo qligi bilan izohlanadi. Shuning
’
8

uchun ham adib fakt va ma lumotning, moziy voqea hodisalarining tarixiy’ –
haqqoniyligiga, tasvirlanayotgan davr solnomasiga, o zining ijodiy tajribasiga,
’
ko nglida tug ilgan va ijodiy tasavvurida gavdalantirgan xarakterning
’ ’
namoyyon bo lishi va hatti harakati mantig iga, ongi dunyoqarashiga
’ – ’ –
tayanib talqin etadi.
Yana asosiy talablardan biri tarixiy asarlar, shu jumladan qissalar,
–
tanlangan moziy davrga mos arxaiklashtirilgan badiiy tilda yozilishi kerak. Ular
o tmish, davr ruhini o quvchiga singdirish, boshqacharoq qilib aytganda, davr
’ ’
koloritini berish katta ahamiyatga ega. Shu bois yozuvchilarimiz tanlangan
davrga doir ayrim so z va iboralarni qo llaydilar, xalqimizning o sha davrga
’ ’ ’
xos rasm rusum va urf odatlarini badiiy lavhalarda jonlantiradilar. Bunday
– –
paytda tarixiy mavzuda ijod qiladigan yozuvchilarning ayrim qiyinchiliklarga
duch kelishi tabiiy hol. Agar muallif asarida davr koloritini saqlayman deb
o sha davrga xos, biroq hozirgi paytda arxaik hisoblangan so z va iboralarni
’ ’
juda ko p qo llasa, kitobxon bu asarni tushunishi juda qiyin. Yoki aksincha,
’ ’
muallif o tmish voqea hodisalarini bugun biz ishlatadigan so z va iboralar
’ – ’
bilan ifodalasa, tarixiy davr koloriti sezilmay qoladi va asarning badiiy kuchiga
putur yetadi.
To g ri, har bir tarixiy asar tili o z davrining adabiy normalari asosida
’ ’ ’
yoziladi. Bu narsa, ayniqsa, muallif tilida o zligini ayon ko rsatadi. Lekin
’ ’
personajlar tilida tasvir etilayotga zamon ruhi, davr koloriti aks ettirilishi zarur
unsurlardan hisoblanadi. Xususan ta niqli olim Akram Kattabekov
’
ta kidlaganidek, xalq tilida singormanizm qonuni hukmron. Aytaylik,
’ “
brogan emas borg on , qo ygan emas qo yg on deb
“ ” “ ’ ” “ ’ ” “ ’ ’ ”
gapirilishi odat tusini olgan. Hozir yo q bo lib ketgan ba zi so zlar ham
’ ’ ’ ’
iste molda. Chunonchi, ilik (qo l), cherik (askar) kabi va hokozolar. Har qalay
’ ’
tekstda tushunarli bo lib turgan va ataylab lug at ko rish shart bo lmagan
’ ’ ’ ’
ayrim so z va iboralarni qo llash zamon ruhiga yaqinlashtiradi va asarning
’ ’
ishontirish kuchini oshiradi
” 1
.
1
Kattabekov.A. Tarixdan saboq olib. O'zbekiston adabiyoti va san'ati xaftaligi. 1997 28 mart.
9

Adiblarimiz Vatan va millat tarixini, buyuk ajdodlarimiz hayoti va
taqdirini hujjatli manbalar asosida, to laqonli, badiiy ifodasini yaratishda kata’
va boy tajriba orttirishdi. Bu sohada muayyan an analar ham yaratildi tarixiy
’
nasr tabiatiga xos yetakchi xususiyatlar, janrning taraqqiyot tamoyillari,
ijodkorlarimiz tajribasi o rganilgan. Shunga ko r atarixiy qissalarning mavzu
’ ’
yo nalishlarini shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin. Birinchisida
’
millat tarixida muhim o rin tutgan yirik ilm fan, ma daniyat va san at
’ – ’ ’
arboblari obrazini aks ettirish ustuvor bo lsa, ikkinchi guruhni shaxs erki,
’
Vatan mustaqilligi, xalq ozodligi uchun jon olib jon bergan jasur yurt
himoyachilari hayotiga bag ishlangan qissalar tashkil etadi.
’
Vatanparvarlik, millatsevarlik tuyg ulari barcha xalqlar uchun hos
’
bo lgan mushtarak ma naviy intelektual qadriyat. Uning badiiy falsafiy
’ ’ – –
talqinlari jahon adabiyoti taraqqiyotining yetakchi yo nalishlaridan biri
’
hisoblanadi. Shu ma noda milliy mustaqilligimizning ma naviy asoslarini
’ ’
mustahkamlashda, vatan o tmishini holis anglashda, yosh nasllarni milliy
’
g urur ruhida tarbiyalashda ushbu yo nalishdagi asarlarning roli beqiyosdir.
’ ’
Olis moziydan boshlab kuni kecha kechgan voqealargacha xalqimizning
milliy ozodlik uchun olib brogan shonli ko rashlari tarixidan iborat. Yunon
’
Eron va Arab bosqinchiligini Chingizxon istilosi va bir yuz o ttiz yil davom
’
etgan rus mustamlakachiligini bir eslaylik. Ota bobolarimiz asrlar osha ona
–
yurtimizni himoya qilib, bosqinchilarga qarshi omonsiz ko rashib kelgan.
’
Shiroq va To maris, Spitamen, Alp Tegin va Muqanna, Temur Malik va
’
Jaloliddin Manguberdi, Torobiy va Najmiddin Kubro, Nomoz va
Shermuhammad kabi jasur farzandlari nomini xalqimiz hamisha yodda saqlaydi;
ijodkorlarimiz esa ularni ulug lab, o z asarlarida sha nini olqishlab keladi.
’ ’ ’
10

I.1. Mirkarim Osimning tarixiy qissa yaratish mahorati
( To maris , Shiroq qissalari misolida)“ ’ ” “ ”
Mirkarim Osimning Aljabrning tug ilishi , To maris , Shiroq ,
“ ’ ” “ ’ ” “ ”
Iskandar va Spitamen , Temur Malik , Jayhun ustida bulutlar ,
“ ” “ ” “ ”
O tror , Zulmat ichra nur , Ibn Sino qissasi Singan setor , Nur
“ ’ ” “ ” “ ” “ ” “
va zulmat , Mohlar oyim va Xonposhsha , Asad Dilmurodning Sherdor ,
” “ ” “ ”
Mulk , Girih , Intiho qissalari, Mahmud Torobiy , Fano
“ ” “ ” “ ” “ ” “
dashtidagi qush , Pahlavon Muhammad romanlarini shu mavzuda yozilgan
” “ ”
e tiborli asarlardir. Bu qissalar badiiy jihatdan birdek darajada bo lmasa-da,
’ ’
o tmish voqeligi va tarixiy qahramonlarimiz haqida jonli, hayotiy lavhalar,
’
manzaralar yaratilishiga ko ra o ziga xos badiiy qimmatga, estetik ahamiyatga
’ ’
ega. Yo qorida zikr etilgan qissalarda Narshaxiy, Muhammad Nasaviy, Abu
’
Rayhon Beruniy, Abdurazzoq Samarqandiy, Sharaffiddin Ali Yazdiy va boshqa
tarixchi olimlar asarlardagi hikmatlar, ma lumotlar, lavhalar hamda xalq
’
og zaki ijodidagi syujetlar material bo lib xizmat qilgan.
’ ’
O tmish ma daniyatimizning yorug yulduzlari, yurtning jasur
’ ’ ’
himoyachilari haqida asarlar yozish an anasini, birinchi bo lib, qissa janrlarida
’ ’
Mirkarim Osim boshlab berdi. U tarixiy shaxslarning murakkab hayot yo li
’
haqida uzoq izlanishlar natijasi o laroq, ko plab tarixiy qahramonlik
’ ’
mavzusidagi asarlar yaratdi; keying yillar o zbek prozassi rivojiga munosib
’
xissa qo shdi. Adibning maqsadi yosh nasllarni o z ajdodlari o tmishidan
’ ’ ’
xabardor etish edi. Shuning uchun u, dastlab maktab o qituvchilari uchun tarix
’
11

fani yuzasidan ko pgina qo llanmalar yaratdi. So ngra tarixiy mavzuda’ ’ ’
e tiborlik ocherklar yoza boshladi. Adib butun ijodiy faoliyati davomida faqat
’
tarixiy asarlar yozdi; xalqimizning olis o tmishdagi bizga noma lum hayot
’ ’
manzaralarini ravshan yoritib berdi. Yozuvchi o z asarlariga qahramon qilib
’
olgan Shiroq, To maris, Spitamen, Temur Malik, Abu Abdullo Ibn Muhammad
’
Ibn Muso al Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Navoiy, Mashrab kabi buyuk
–
siymolar obrazi bugungi o zbek adabiyotining eng yorug sahifalariga,
’ ’
obrazlari sistemasida buyuk qahramonlarga aylanib qolgan. Bu asarlarning
ma naviy ma rifiy, ijtimoiy- axloqiy ahamiyati beqiyosdir.
’ – ’
Keying paytda tarixni o rganish uchun keng yo llar ochilgani bois
’ ’
sermiqiyos va serqatlam moziyni badiiy o zlashtirish ham ancha kengaydi.
’
Uning o ziga xos shakllari paydo bo la boshladi. Ana shunday izlanishlardan
’ ’
biri xalq og zaki ijodi, rivoyat va afsonalar syujeti asosida yaratilgan rivoyat
’
qissalardir. Bunday asarlar ko proq, xalq og zaki ijodi na munalaridagi
’ ’ ’
yarim afsonaviy, romantik qahramonlarni eslatuvchi shartli personajlar
sarguzashtlariga asoslanadi. Shunga ko ra syujetda ma lum shartlilik,
’ ’
bo rttirish, og zaki ijod elementlari, rivoyatomuz voqealar uchraydi.
’ ’
Xalq og zaki ijodidagi To maris va Shiroq afsonalarining asli bizga
’ ’
yetib kelmagan. Ularning mazmuni grek tarixchilaridan, Geradodning Tarix
“ ”
va Poliyenning Harbiy hiylalar kitobida, shuningdek, Avesto da hikoya
“ ” “ ”
qilib qoldirilgan.
To maris afsonasida Massaget qabilalarining, Shiroq afsonasida esa Sak
’
qabilalarining bosqinchi yovlarga qarshi kurashi aniq, yorqin ko rsatib
’
berilgan. Bu qabilalarning tadbirkorligiga, jasur va mardligiga alohida e tibor
’
qaratilgan. Mana shuning o ziyoq, har ikkala afsonaning ham Turonda
’
yashovchi donishmand xalqimiz tomonidan yaratilganini isbotlab turibdi.
Mirkarim Osim shu materiallar asosida Shiroq
“ ” 1
va To maris “ ’ ” 2
qissalarini yaratdi. Har ikkala asarda ham ajdodlarimizning vatanparvarlik,
yovlarga qarshi ko rashda ko rsatgan qahramonligi. Jangu jadal sahifalari aks
’ ’
ettirilgan.
12

To maris qissasi syujetini qadimgi Turonda yashagan Sak va“ ’ ”
Massaget qabilalarining hukmdorlaridan biri To marisning bosqinchi Eron
’
shohi Kayxusravga qarshi olib borgan qahramonlik ko rashi tashkil etadi.
’
Yozuvchi tarixiy faktlarga jon baxsh etib, ezgu tilakli xalqning matonati,
psixalogiyasini, qahramonligi tabiatini badiiy vositalar yordamida tasavvur
qilishimizga imkon yaratadi. Muallif asar qahramoni To marisni bir so zli,
’ ’
mard va nihoyada shiddatkor sarkarda sifatida tasvirlaydi. shaxsiy baxti va
huzur - halov tidan ko'ra o'z xalqining baxt saodatini, tinchligi va
– –
osoyishtaligi uchun jonfidokorlikni afzal ko radi. Eron shohi Kayxusrav
’
jo natgan elchining: Men yolg iz elchi emas, sovchi ham bo lib keldim.
’ “ ’ ’
Shahanshohi olam senga g oyibona oshiq bo lganlar , degan gapiga,
’ ’ ” “
Shahanshoh menga emas, mening yurtimga, boyligimga oshiq bo lgandir ,
’ ”
deydi To maris zaxarxanda qilib. Men emas, shu serbaraka yurtim unga
’ “
kerak bo lib qolgan. Siz, elchi janoblari, o z tojdoringizga borib ayting: Men
’ ’
uning taklifini qat iyan rad etaman. Men unga qalliq bo lishni, o z elimni
’ ’ ’
unga qul qilib topshirishni istamayman deb javob beradi. To maris bu gapi
” ’
bilan Vatanining daxlsizligini, xalqining erki va mustaqilligini saqlash bosh
a moli ekanligini uqtiradi.
’
Bunday yovqur javobni kutmagan Kayxusrav fig onidan tutun chiqib
’
ketadi. Shoh sha niga nomunosib nomardlik yo lini tanlaydi. U hiyla ishlatib,
’ ’
To maris lashkarlarini qo lga oladi.
’ ’ Ular orasida To marisning o g li ’ ’ ’
Sparangiz ( ba zi manbalarda Sparganiz) ham bor edi.
’ O zining hiyla bilan ’
qo lga tushganini sezgan Sparangiz kishanni yechishni so raydi. Grek
’ ’
tarixchisi Gerodot Tarix kitobida yozishiga ko ra, Sparangiz qo li
“ ” ’ ’
yechilgan zahoti o zini o zi o ldiradi. Mirkarim Osim mazkur tarixiy
’ – ’ ’
faktni badiiylashtiradi. Qissaga quyidagi tahlitda singdirib yuboradi:
“
Qo limni yechib qo yinglar, - deb iltimos qildi u. Kayxusrav bir mulozimiga
’ ’
ishora qilgan edi, u yugurib kelib yigitning qo lini yechdi-da, o z joyiga borib
’ ’
turdi. Shu on Sparangiz qo ynidan kichkinagina yaltiroq pichoq olib, o zining
’ ’
13

ko ksiga sanchdi-yu, mukka tushib jon taslim qildi. Mard yigit ekan, - dedi’ “
Kayxusrav bir ozdan keyin. o limni nomusdan Afzal ko rdi .
– ’ ’ ”
Sparangiz o lmidan xabar topgan To maris va barcha massagetlar
’ ’
yuragini g azab, nafrat alangasi qoplaydi. To maris yurt boshiga tushgan bu
’ ’
kulfatlarni daf etish uchun jangga kirar ekan, lashkarlariga murojat qiladi:
“
Opa - singillar , aka ukalar qayerga ketayotganingizni hammangiz yaxshi
–
bilasiz. Shu ketganimizcha, yo hammamiz bitta qolgunimizcha qirilib, o z
’
qonimiz bilan sha nimizga tushgan dog ni yuvib tashlaymiz, yoki dushmanni
’ ’
qirib yuborib, g alaba bilan qaytamiz. Eron shohi oldida tiz cho kadigan
’ ’
nomard yo q. biz albatta yengamiz! Shafqatsizlikni bizlardan ko rsin Eron
’ ’
shohi .
”
To maris qo shinlari ayosiz jangda g alaba qozonadi. Katta
’ ’ ’
yo qotishlar, qurbonlar evaziga o z yurtini Eron lashkarlari bosqinidan saqlab
’ ’
qoladi. Muallif tarixiy voqealarga badiiylik baxsh etar ekan, ularga muhim
ijtimoiy ahamiyatli ma nolar yuklaydi. G alaba misolida o quvchi ongini,
’ ’ ’
ko nglini tarbiyalashga alohida urg u beradi. Kitobxon qalbiga zulmga,
’ ’
yovuzlikka, bosqinchilikka qarshi nafrat, vatanparvarlik, ozodlik va adolatga
muhabbat tuyg ularini alangalatadi.
’
Qissadagi yirik tarixiy shaxslardan yana biri ahmonylar davlatning
asoschisi Kayxusrav obrazidir.
Asarni o qir ekanmiz, bugungi kun sarxadlarida turib, o sha olis
’ ’
tariximizning uzoq sahifalariga nazar tashlaymiz. Ulardan bugungi kunimiz
uchum ma naviy intelektual quvvat, madad olamiz. Qirg inbarot urushlar,
’ – ’
son sanoqsiz odamlarning qul qilib haydab ketilishi, ayollar dod faryodi,
– –
norasida bolalarning itlar oldiga tiriklayin tashlangani, qutirgan itlarning ojiz,
himoyasiz bolalarning zanjirband ota onalari ko zi o ngida g ajishi, burda
– ’ ’ ’
burda tilkalashi naqadar achinarli va qayg uli. Mana shu xil tarixiy
– ’
faktlardan tegishli xulosa chiqargan yozuvchi Kayxusravni asarda tajavvuzkor,
qonxo r va ayni paytda, nomard shaxs sifatida tasvirlaydi: Eron shohi
’ “
ko pni ko rgan keksa jangchining makr hiyladan iborat bo lgan rejasini
’ ’ – ’
14

zavq bilan tinglab o tirdi. Soddadil massagetlar daryodan o tishimizga’ ’
monelik qilmay, mardlik ko rsatdi-yu bizlar hiyla ishlatib nomardlik
’
qilamizmi , degan fikr ko nglining ko chasiga hamkelmadi. Iroq va Misrni,
” ’ ’
O rta Osiyoning janubiy qismini quril va oltin, makr hiyla bilan bosib olib,
’ –
buyuk Eron davlatini barpo etgan bu shuhratparast shoh, maqsadiga erishish
yo lida har qanaqa nomardlikdan tap tortmasdi.
’
Asardagi Zarina obrazi badiiy to qima mahsuli. U bosh qahramon
’
To maris qiyofasini, jasoratning mohiyati va tabiatini ayonlashtiradi. Xususan
’
xarakter mantig ini ta minlashga, badiiy dalillashga yordam beradi.
’ ’
Qissa ajdodlarimizning yurtimizga ko z tikkan yovlarga qarshi
’
qahramona kurashlarini aks ettiruvchi yorqin asar sifatida, ayniqsa, bugungi
milliy mustaqillik sharoitida kata tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Yurtimiz dushmanlariga, bosqinchilarga qarshi kurash, o tmishda
’
kechgan jang jadallar Shiroq tarixiy qissasining ham qahramonlik
– “ ”
yo nalishini, mazmun mohiyatini belgilab bergan. Qissada o z xalqini,
’ – ’
kindik qoni to kilgan tuproqni jonidan ortiq sevgan cho pon Shiroq obrazi
’ ’
yetakchi o rin tutadi. U o z hayoti evaziga xalqining erkini, ona zamin
’ ’
ozodligini ta minlaydi. Muallif asarda buni qahramon nutqi orqali jonli,
’
ishonarli lavhalarda tasvirlab beradi: Agar meni, bola chaqam va
“ –
nevaralarimni unutmasang, o z shirin jonimdan kechib, yurt boshiga kelgan
’
baloni daf etardim. Dushmanni daf qilmoq uchun bir xiyla o ylab topdim,
’
umrim oxirlab qoldi, axiri bu dunyodan ketmoq kerak. Men el yurt uchun
–
o limning shirin sharbatini ichmoqqa qaror qildim . Shiroq fidoiy
’ ”
ajdodlarimizning xalqsevarlik, qahramonlik, vatanparvarlik tuyg ularini
’
o zida mujassam etgan obrazdir. Yozuvchi Shiroq jasoratni tasvirlar ekan,
’
asrlar osha xira tortgan tarixiy fakt va ma lumotga jon ato etadi. Natijada asrlar
’
to zoni orasidan voqea hodisalar, real shaxslar o z dunyosi, muhabbati va
’ – ’
nafrati ila ko z o ngimizda butun borlig I bilan namoyyon bo la boshlaydi.
’ ’ ’ ’
Qissa yakunida Shiroq fojeali o lim topadi. Biroq u mard, tanti tabiati bilan
’
kitobxon qalbidan joy oladi. Yurt va el uchun yovlarga qarshi kurashi bilan
15

Shiroq ko z o ngimizda vatanparvarga aylanadi: Men yengdim, Doro’ ’ “ –
qo shinlarini bir o zim yengdim! dedi u ( Shiroq ) qichqirib. sizlarni
’ ’ – –
aldab sahroning qoq o rtasiga olib keldim, - qo li bilan kun chiqish va kun
’ ’
botish tomonni ko rsatdi. bu yog i ham yeti kunlik yo l, u yog i ham.
’ – ’ ’ ’
Istagan tomoningizga boravering. Mening go rim shu yerda, - deb oyog i
’ ’
ostini ko rsatdi . Mirkarim Osim Shiroq obrazi orqali vatanparvarlik ham
’ ”
ijtimoiy adolat singari, haqiqat kabi go zaldir, degan g oyani ulug laydi.
’ ’ ’
Shunday shaxs erki, millat hurriyati hamisha bashariy qadriyatlarning betimsol
na munasidir.
’
To maris , Shiroq qissalarida yozuvchining tarixiy materiallarni
“ ’ ” “ ”
taqdim etish uslubi o zgacha. Xususan, bu xil rivoyat qissalarda
’ –
ko tarinkilik va qahramonlik syujetini yoritishda ko proq liro romantic
’ ’ –
uslub mos keladi. Hamid Olimjonning Muqanna drammasi vatanparvar
“ ”
Muqanna sarguzashtlari va xarakteri xuddi shu yo sinda tasvirlanganligini
’
eslash o rinlidir.
’
Ma lumki, tarixiy asarga moziy hodisalari, real tarixiy shaxslar tasviri
’ –
obyekt qilib olingan. Tarix materiallarini qalamga olayotgan adib o sha olis
’
moziyda kechgan hayot bilan bugungi davr ruhini uyg unlashtirmay turib
’
tarixiy mazmunga ega bo lgan asar yarata olmaydi. Tarixiy asarlarga qahramon
’
va material tanlashda ijodkordan alohida salohiyat talab qilinadi. Chunki, har
qanday mavzudagi ijtimoiy, axloqiy, vatanparvarlik g oyalari bilan yig ilgan
’ ’
asarning bugungi kundagi ma naviy intelektual ahamiuyati benihoyat kata.
’ –
Shiroqqning qahramonligi, u ishlatgan harbiy taktika ( hiyla) keyinchalik
Turon o lkasida yashab o tgan ajdodlarimiz tomonidan yurtimizga qilich
’ ’
ko tarib kelgan bosqinchilarga, xususan Aleksandr Makedonskiy
’
qo shinlariga qarshi ishlarganlligi hqida grek tarixchilari yozib qoldirishgan.
’
Yozuvchilarimiz Aeksandr Makedonskiy va Spitamen haqidagi tarixiy
materiallarni yoritishda Sharq va G arb solnomachilari bitiklaridan va yana
’
hozirgi zamon tarixchi olimlarining ilmiy tadqiqotlaridan ham samarali
foydalanishgan. Rim tarixchisi Arrianning Aleksandrning yurishi , grek
“ ”
16

muarrixi Plutarxning Qo shaloq hayotnomalar , Kvint Kurstiy Rufning“ ’ ”
Aleksandr Makedonskiy tarixi , Shoufmanning Makedonskiyning
“ ” “
Sharqdagi siyosati, shuningdek boshqa tarixchilarning asarlaridan keltirilgan
manbalarda, Firdavsiy va Navoiyning asarlarida ham Iskandarning hayoti,
harbiy yurishlari ancha keng tasvirlanadi.
I.2. Mirkarim Osimning Iskandar va Spitamen qissasida
“ ”
tarixiy voqelik va tasvir
Spitamen qahramonligi, boy ma naviy olami ana shu taxlit tarixiy fakt va
’
ma lumotlar doirasida qiziqarli lavhalar tasvirlanadi. Spitamen xalq orasidan
’ –
chiqqan lashkarboz. U dushmanning og ir zarbalaridan, talato plaridan gangib
’ ’
qolgan yurtdoshlarini o z atrofiga yig ib, bosqinchilarga qarshi qasoskorlik
’ ’
urushini boshlab yuboradi. Yozuvchi Spitamen psixalogiyasini chizarkan, uning
ongi shuuridagi qilt etgan tebranishlarni ham e tibordan chetga qoldirmaydi;
– ’
mard, adolatli, qo li ochiq va jangovor lashkarboshi sifatida tasvirlaydi. Bu esa
’
qahramonning tashqi qiyofasini jonli faoliyati bilan jonli tasvirlash, tasavvur
qilish uchun imkoniyat yaratadi.
Yosh Spitamen o zini janglarda ko rsatib, yuqori mansablarga
“ ’ ’
erishdi, bora bora so g dlardan to zilgan otliq askarlarga boshliq bo lib
– ’ ’ ’ ’
oldi. Adolatli, qo li ochiq bo lgani uchun qo l ostidagi askarlar uni yasxshi
’ ’ ’
ko rar, mard jangovor boshliqning bir og iz so zi bilan o zlarini o tga
’ – ’ ’ ’ ’
ham, suvga ham tashlashga tayyor edilar. U boshqa sarkardalar singari jangda
qo lga tushgan o ljaning ko p qismini o ziga olmas, topganini o ziga tobe
’ ’ ’ ’ ’
odamlar bilan baham ko rib, ularning chekkan mashaqqatlariga, shodliklariga
’
sherik bo lar edi
’ ” 1
. Spitamen Iskandarga qarshi daxshatli janga kirar ekan,
17

Vatani Sug diyonani ozod qilish istagi unga dalda beradi. Kuchiga kuch’
qo shadi, lekin ayrim vatandoshlarining og makashligi, hiyonatchiligi uni
’ ’
iztirobga soladi. Dardi dunyosi qorong u tortadi. Bu dunyo shevalarini
– ’
anglash oson ekanu, inson deb atalgan bir ushshoq jonni tushunish o lim bilan
’
barobar mavhum-a, deya yozg iradi. Samarqand yaqinida hal qiluvchi jangda
’
Spitamen qo shinlari son jihatdan ozchilikni tashkil etgani uchun yengiladi; u
’
qolgan tiriklar bilan cho lga chekinadi. Yana el yurtini ozod etish uchun
’ –
hayot mamot muhorabasiga tayyorgarlik ko ra boshlaydi. Dushman
– ’
xizmatida bo lgan otasining qutqulariga uchgan xotini Spitamen boshini
’
tanasidan judo qilib, Iskandarga jo natadi.
’
Asar tarixiy haqqoniyligi, voqealar tasvirining qiziqarliligi bilan kitobxon
diqqatini mixlab oladi. Spitamen obrazi vatanparvarlikning baland timsolida
namoyyon bo ladi.
’
Qissada maromiga yetmagan holatlar ham yo q emas. Xususan, tarixiy
’
fakt va ma lumotlar mohiyatini, ruhini ochishda holatlar, kayfiyatlar
’
kechinmasini yaratish yetishmayotgandek tuyuladi. Tarixiy tafsilotlar tasvirida
tuyg u, hissiyot teranligi bo rtib turmaydi. To g ri, Spitamenning atrof
’ ’ ’ ’ –
tevaragidagilar, lashkarlari va boshqa munosabat muomilalarida badiiy
–
tahlildan ko ra publististik ifoda ustundek ko rinishi mumkin.
’ ’
Albatta, bu borada, ya ni tasvir va talqinda muayyan andoza retsept
’ –
bo yicha ish ko rish mumkin emas. Buni talab etish ham aqlga sig maydi.
’ ’ ’
Qolaversa, olis voqea hodisalar psixalogiyasini yaratishdan ko ra hayotiy
– ’
holatlar haqidagi holis obyektiv hikoya asar uslubini belgilab berayotir. Ana
–
shu badiiy tasvirdagi holislik, obyektiv munosabat Mirkarim Osimning boshqa
qissalari uchun ham xos xususiyat hisoblanadi. Ma lumki, xarakter
’
psixalogiyasini yaratish uchun yozuvchidan murakkab ruhiy jarayonlar
manzarasini chizish, kechinmalar holatini berish talab etiladi. Iskandar va
“
Spitamen qissasida badiiy tasvir va talqin o rnini aksar sahifalarda bayon
” ’
egallab olganligini kuzatish mumkin. Chunonchi, Spitamenning o ldirilishi
’
epizodini olaylik. Spitamen o limi tarixiy manbalarda turlicha ko rsatiladi.
’ ’
18

Rim tarixchisi Arrian Aleksandrning yurishi asarida xabar berishicha,“ ”
Iskandarning Spitamenni quvib, izma iz qo shin tortib kelishidan
– ’
massagetlar cho chiganlar. Shu tufayli, go yo Iskandar shafqati va
’ ’
muuruvvatini qozonish uchun Rim qo shinlarining eng havfli dushmani va shu
’
bilan barobar o zlarining tayanchi, xaloskori bo lgan Spitamenni
’ ’
o ldirishgan. O z sadoqatliklari dalili sifatida xalq qahramoni boshini
’ ’
Iskandarga tuhfa etishgan.
Mirkarim Osim qissasida Spitamen o ldirilishi bilan bog liq tarixiy
’ ’
voqealarni tasvirlashda rivoyatlarga tayanadi. Ya ni, Spitamenni o z xotini
’ ’
o ldirgan, degan haqiqatni yoritishga e tiborni qaratadi. Bunga e tiroz yo q.
’ ’ ’ ’
ammo ana shu hiyonatning daxshatli ko rinishi tasviriga e tibor beraylik-chi.
’ ’
Jumladan, qissada o qiymiz: Spitamen kechki ovqatdan so ng dong qotib
’ “ ’
uxlab qoldi. Xotini esa uning yoniga uxlayolmay chodir shiftiga ko z tikib
’
yotardi. Yarim kecha butunlashkargoh uyquga ketgach, tashqariga chiqib, bir
aylanib keldi-da, o rtadagi ustunga osig liq qilichini qinidan asta sug urdi va
’ ’ ’
zarb bilan reining boshini tanidan judo qildi. So ng bir lahza yo zini teskari
’ ’
o girib turdi-da, titragan qo llari bilan reining boshini hurjunga solib,
’ ’
tashqariga olib chiqdi
” 1
. E tibor beryapsizmi. G oyat fojeali, dramatic holat ’ ’
o ta sovuqqonlik bilan ifodalanayapti. Ya ni ana shu qaltis hiyonatga jazm
’ ’
etgan ayolning qahri yoki mehri, iztirobi yoki afsus nadomati,
–
xursandchiligiyu nafrati singari turfa ruhiy evrilishlar jarayoni ko rinmaydi,
’
kuzatilmaydi. Axir, odam o ldirish, yana bir yostiqqa bosh quygan umrdoshi,
’
taqdirdoshi boshini sapchadek o zib tashlash g oyat og ir qiynoqlar,
’ ’ ’
ikkilanishlar, azoblar girdobini yengib o tish evaziga xosil bo ladi-ku.
’ ’
Vaholanki, bu xil ayol qalbida, ongi shuurida kechishi mumkin bo lgan
– ’
mushohada muhokamalar, his tuyg ular, kechinmalar ma nosi bizga
– – ’ ’
qorng uligicha qolayotir. Yana, kuni kecha: bol tomgan tilingdan bir
’ “
o pay , iloyo, aytganing kelsin , deya xayrixohlik, mehr ko rsatib turgan
’ ” “ ” ’
ayol birdaniga xiyonotkorga, o z reining qotiliga aylanishi o quvchini
’ ’
ishontirmaydi. Hech qanday qurquvsiz, yoki his hayajonsiz, kiprigini qilt
–
19

etkazmasdan, daxshatga tushmasdan reining tanasidan boshini judo qilsa. Bu xil
hissiz lavhalar kitobxonda shubha uyg otadi, tarixiy haqiqatga nisbatan’
ishonchsizlik tug diradi. Mana shunday badiiy dalillanmagan holatlarni asarda
’
yana keltirish mumkin bo ladi.
’
Muallif tarixiy manbalarga qat iy suyanib ish ko rganligi boisdan u
’ ’
yaratgan qahramonlar xatti harakati badiiy ifoda jihatidan dalillanishiga
–
alohida diqqat qiladi. Xarakter jonli, hayotiy va ishontirarli. U asarda mustaqil,
to laqonli hayot kechiradi; fe li faoliyati, yurish turishlari, qiliqlari, o y
’ ’ – – ’
kechinmalari, atrofdagilarga muomala munosabati o zining ichki
– – ’
mantig ini buysungan, psixologik jihatdan dalillangan. Mirkarim Osimning
’
Iskandar va Spitamen qissasida ana shu holning guvohi bo lamiz. Va lekin,
“ ” ’
asarning barcha sahifalari ham ana shunday maroqli va hayotiy, haqqoniy
asoslangan deb bo lmaydi. Xususan, Spitamenning Iskandarga qarshi olib
’
borgan kurashi sahifalari barcha holatlarda ham badiiy dalillangan deb
bo lmaydi. Yozuvchi qahramonning ichki dunyosini chuqur ochish o rniga
’ ’
asosan voqealarni bayon qiladi: Spitamen o z askarlari bilan Maroqanddan
“ ’
chekinib, Zarafshonning o ng tomoniga o tib oldi, jangchilarning bir qismini
’ ’
qirg oqdagi to qayda pistirmada qoldirib, o zi cho lga chekindi. Karan otliq
’ ’ ’ ’
qo shinlarini daryodan olib o tishi bilan to qayda berkinib yotgan sug d
’ ’ ’ ’
jangchilari ularni o qqa tutdilar. Otlar jon talvasaga botib kishnaganlaricha
’
yiqila boshladi, oyoqlari ot ostida qolgan suvoriylar ham o q yeb, yer tishlab
’
qolaverdilar. Shu payt Spitamen otliq qo shini bilan kelib dushman ustiga
’
sherdek tashlandi. Sug dlar nog ora va burg ular ostida bog u bo stonlarga
’ ’ ’ ’ ’
bostirib kirgan yovni ayamay qirardilar. Zarafshon qip qizil qonga belanib
–
oqa boshladi
” 1
.
To g ri, Mirkarim Osim grek muarrixi Geradod va rus tarixchisi
’ ’
Bartold asarlaridagi moziyga tegishli, Sharq xalqlari o tmishiga doir fakt
’ –
ma lumotlarga, voqea hodisalar tafsilotiga tayanadi, asoslanadi. Bu narsa
’ –
o quvchining moziy voqeligiga nisbatan ishonchini orttiradi; tarixiy shaxs
’
20

qismati, kechmishiga daxldor voqea hodisalar tafsilotiga nisbatan e tiborini– ’
kuchaytiradi.
Mirkarim Osim qissalarida va hikoyalarida ana shu tahlit tarixan asosli
manbalarga tayanib ish ko rishlik samaralarini adabiyotshunos Matyoqub
’
Qo shjonov ham ijobiy baholaydi: M.Osimning kichik tarixiy asarlari
’ “ …
ko proq faktlarni qayd qilish usulida yaratilgan bo lsa ham, ulug
’ ’ ’
ajdodlarimiz hayotini, xususan ulardagi bugungi yoshlarga faqat o rnak
’
bo ladigan epizodlarni topib, soda tilda, oddiy shaklda aks ettirib berishi
’
adabiyotimiz taraqqiyoti uchun, so zsiz, zarur qissadir
’ ” 2
.
Ma lumki, har qanday badiiy asardagi harakter hayot haqiqatini aynan
’
andozasi bo lmasa-da, badiiy mantiqqa ko ra uning ko zgusiga aylana
’ ’ ’
boradi. Agar uning o rnini uzundan uzun bayon, ta rif va tavsiflar egallasa,
’ – ’
unday asar badiiylikdan mahrum bo lib qolishi shubhasiz.
’
Yo qorida, Mirkarim Osim ijodiy tajribasi misolida kuzatilganidek,
’
xarakterning hayotiyligi va obyektivligi yozuvchining mahoratiga, ijodiy
maqasadiga bog liq. Xarakter o zida hayot haqiqatining muhim jihatlarini
’ ’
ifodalay olsagina, u kitobxonning tarix, inson va o tmish voqeligi haqidagi
’
tasavvurini boyita oladi: ongi shuuriga yangi fikr, yuragiga qo r
– ’
bag ishlaydi.
’
Moziyga tayanib qahramonlik sahifalarii yoritish, kitobxonning
ma naviy intelektual ehtiyojlariga javob bera oladigan asarlar yaratish
’ –
g oyat ma sulyatli vazifadir. Bu aytishga oson, aslida g oyat og ir. Zero,
’ ’ ’ ’
o tmish bilan bugungi kun ruhiy ehtiyojlari qon tomirlaridagi hamohanglikni
’
ilg ash, toppish va aks ettirish bilan bog liq. Bu har bir ijtimoiy taraqqiyot
’ ’ –
bosqichida uzoq o tmish va hozirgi kun ehtiyojlari o rtasidagi hamohanglikni
’ ’
yangi yangi ko rinishlari vujudga kelaveradi, demakdir. Bugungi kun
– ’
o zbek prozasining kata qismini ush bu yo nalishdagi asarlar egallab
’ ’
borayotgani ham shundan. Bunday asarlar ruhiga singdirilgan tiriklik saboqlari,
hikmat va ibrat, tuyg u va tafakkur madaniyati bizning kelajakka parvozimiz
’
uchun tayanchdir. O z yurtini sevish, ardoqlash uni himoya qilish naqadar ezgu
’
21

ekanligini dildan tuyamiz. Ajdodlarimiz el yurt deb yashaganlarining, jondan–
kechganliklarining guvohi bo lamiz. Shuning o ziyoq yuraklarda
’ ’
vatansevarlik, erksevarlik urug ini ustiradi.
’
Ma lumki, olis o tmish mavzusiga qo l urgan, ajdodlar shaxsiyati va
’ ’ ’
qismatini yoritishga intilgan yozuvchi arixiy faktlarga suyangan holda badiiy
haqiqat manzaralarini yaratadi. Bu narsa yozuvchi dunyoqarashi, badiiy
–
estetik ideali bilan bog liq o rtaga chiqqanligi bois tarixiy manbalardagi voqea
’ ’
hodisalar, fakt va ma lumotlar badiiy talqinida ham xilma xilliklar yuzaga
– ’ –
kelishi tabiiydir.
Lekin kezi kelganda aytish lozimki, - deydi Mirkarim Osim, -
“
yo qoridagi qissalarda bosh qahramon real tarixiy shaxslarning ruhiy
’ –
olamidagi ziddiyatli holatlarning ta siri unchalik mufassal emas. Qolaversa,
’
so ngi davr yozuvchilarining asarlardagi tarixiy manbalar chuqur
’
o rganilmaganligi boisdan kamchiliklar ham tez tez ko zga tashlanib turadi.
’ – ’
Bu esa tarixiy mavzuda bir qator badiiy sayoz asarlarning yuzaga kelishiga
sabab bo lyapti. Yosh yozuvchilarning tarixiy mavzuda asar yozishga
’
o rganishlarini qoralab bo lmaydi. Yozuvchi istagan mavzusida asar
’ ’
yozaverishi mumkin, lekin ular o zlari aks ettirayotgan davr yoki hodisaning
’
mohiyatini yaxshi bilishlari, tarix qo llanmasidan biron fikrni bilib olib, shartta
’
roman yozishga o tirish befoyda ish Sizga ijodim davomida kelgan bir
’ …
xulosani aytay: arab grafikasida bitilgan eski asarlarni o qiy olmaydigan
’
yozuvchining tarixiy mavzuda biror juyali asar yozib o rinlata olishiga shaxsan
’
men ishonmayman
” 1
.
Mirkarim Osim qalamiga mansub O tror , Temur Malik ,
“ ’ ” “ ”
Mahmud Tarobiy kabi tarixiy qahramonlik qissalarida tarixiy voqelikni badiiy
“
haqiqatga aylantirishda nechog lik mashaqqatli izlanishlar olib obrganligini
’
ko rishimiz, kuzatishimiz mumkin.
’
Bu tarixiy davr haqidagi manbalar aslida yetmish va saksoninchi yillarda
sharqshunos olimlar tomonidan ruschaga o girilib, bizga yetib kelgan.
’
22

Mirkarim Osim esa bu manbalarni fors va arab tillarini mukammal
bilganligi uchun aslidan o qib, asarlariga materialni o shalardan olgan.’ ’
Shunga ko ra adibning yo qorida bildirilgan fikrlari naqadar o rinli
’ ’ ’
ekanligiga ishonch hosil qilamiz.
Turon hududlariga bostirib kelgan arab va mug ul istilochilari xunrezligi
’
aks etgan, ularga qarshi ko rashgan qahramonlarimiz obrazi yoritilgan asarlar
’
talaygina. Mirkarim Osim qissalaridagi Shiroq, To maris, Spitamen, Muqanna
’
va Temur Malik kabi xalqimizning mard va jasur o g lonlari bosqinchilarga
’ ’
qarshi ko rashga otlangan xalqqa boshchilik qiladilar. Xususan, yigirma ming
’
askari bilan Xujandga bostirib kirgan Chingizxonning Suktu va Uloq nuyon
sarkardalari qo shiniga qarshi Xo jand hokimi Temur Malik Chumchiq
’ ’
oroldagi istehkomda turib qaqshatkich zarbalar beradi. Adib Temur Malikni
oqkungil, bilimdon, fe li keng va bag ri butun sarkarda sifatida tasvirlaydi:
’ ’
Kuch quvvatini ayamay, ishtiyoq bilan ishlayotgan hasharchilar
“ –
orasida o qtin o qtinbaland bo yli bir kishi paydo bo lar, o zini hurmat
’ – ’ ’ ’ ’
bilan qarshilagan hasharchilarning ishlariga kushoyish tilab, ishda mahorat
ko rsatgan ustalarga tashakkur bildirar, sust ishlayotganlarga piching otib,
’
uyaltirar edi. Bu kishi Temur Malik edi. U ba zan orqasidan ergashib yurgan
’
mulozimlarining yelkasidan xurjundam bir qism tanga olib, yaxshi ishlayotga
kishilarga ulashib berar edi 1. Temur Malik shaxsini bezab turgan odamlarga
”
mehr muhabbat, oqibatlilik singari xislatlar asarning boshidan oxirigachs qizil
–
chiziqdek o ta boradi. Bosh qahramon xarakterini nurlantirib turgan fazilatlar
’
juda ko p. birinchi galda u Vatanning jonkuyar himoyachisi, tolmas va jasur
’
ko rashchisi. Dushman harsang toshlardan ko tarma yasab, tobora istehkomga
’ ’
yaqinlashib kela boshlagach, mudofaachilar vaqtincha chekinishga qaror qiladi.
Shunday qiyin vaziyatda Temur Malikning o tkir aqli, uddaburonligi
’
qo shinni xalokatdan qutqarib qoladi:
’
Tezda kemalar yasash kerak. Bizni faqat kemalar qutqaza biladi!
“ ”
Tong bilan duradgorlar, kemasozlar ishga tushib ketdi. Tayyor bo'lgan
kemalarga ustunlar o'rnatib, ustunni namat bilan yopdilar, atrofni ham namat
23

bilan o'radilar. namatlarning ich - tashini sikka qori;lgan ganch bilan suvadilar,
o'q otish uchun tuynuklar qoldirdilar».
Temur Malik Xorazmshohdan mada kelgunga qadar dushman zabalarini
qaytarib trishga axd qiladi. biroq bu davrda Xorazmshoh o'z askarlarini tarqatib
yuborgan edi. Bu voqeadan xabar topgan Temur Malik madaddan umidini uzgan
bo'lsa-da, o'z shashtidan qaytmaydi: «Ammo biz qurol - yarog'ni tashlaymiz.
safar kemasiga o'ltirib, yog'iy birla jang qila - qila, najot sohiliga erushurmiz', -
deydi. Shu tasvirning o'ziyoq qahramon vatanparvarligi va jasoratining
mohiyatini ochishga xzmat qiladi.
Temur Malik chekinayotgan bo'lsa-da, yovqur, shiddatli hamlalari bilan
yovga qutqu solib jang qiladi. Vatan erkini, el - yurt ozodligini har narsaan
ustun quyadi. shu boisdan ham avka - mulozimlaning una hurmati baland,
sadoqati yuksak. O'zi ham yelkadoshlariga qattiq, suyanadi, ishonadi. Adib
Temur Malik xarakteridagi mardlik, harbiy tadbirkorlik xususiyatlarini bor
murakkablgi bilan ifodalab, bu obrazning hayotiy va jonli chiqishiga erisjhadi.
Asarda Temur Malik yetadigan qo'shinlar olib borgan erk - ozodlik ko rashi’
mug'ullar shamshiri damini qaytaribgina qolmay, dushmaniga qayta o'nglamas
zarbalar berganligi ham yorqin badiiy ifodasini topgan. Temur Malik qissa
nihoyasida dushman qo'lida fojeali o'lim topadi, biroq uning o'limi kitobxon
qalbida g'urur, faxr tuyg'ularini paydo qiladi.
O'tmish mavzusidgi qissalarni ikki guruhga bo'lib o'rganish lozimligi
haqida gapirib, moziyda millat fani va ma'daniyatichirog'ini yoqqan yorqin
yulduzlar - mutaffakkirlar haqidagi biografik qissalarni ikkinchi guruhga
kiritgan edik. Ziyoli ijodkorlarimiz obrazini badiiy jonlantirish olis o'tmish
hayoti haqida tasavvur va tushunchalarimizni kengaytiradi , boyitadi. shu
ma'noda ysh nasllar dunyoqarashini shakllantirishda ham ahamiyati katta,
albatta. Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy,
Abu Ali Ibn Sino, Mirzo Ulug'bek, Alisher Navoiy, Bobur haqida yaratilgan
asarlarning qimmati ham mana shundadir.
24

Ulug' ajdodlarimiz hayoti va faoliyati to'g'risida keyingi yillarda ham
hikoya va qissalar, drama va romanlar yaratildi, yana yaratilmoqda. Ular uzoq
o'tmishimizning yorug' yulduzlari bo'lgan ajdodlarimizning ibratli hayoti, ilmiy -
ijodiy faoliayi, taqdiri haqida hikoya qiladi. Shu tariqa bu shaxslar shaxsiyati,
ma'naviy - intelektual merosi yaqindan tanishtiriladi. Ma'lumki, tarixiy -
biografik asarlarning bosh qahramoni olimlar, ijodkorlardir. Shunday ekan,
yozuvchidan birinchi galda o'z qahramonini ilm ustidagi ijodiy zahmatlar
jarayonida ko'rsatish talab etiladi. Shu bilan birga muallif qahramonining ilmiy
yoki badiiy kashfiyotlari mohiyatiga kirib borishi ham lozim bo'ladi. Bu juda
mas'uliyatli, yozuvchining sa'jiya - salohiyati bilan bog'liq. Shu jihatdan
Mirkarim Osimning «Jayhun ustida bulutlar» qissasi diqqatga sazovordir. Bu
asarda Beruniyning hayoti va olim sifatidagi ko'p qirra faoliyati hikoya qilinadi.
Asarda Beruniyning bolaligi, oilaviy ahvoli, ustozlari haqda ma'lumotlar
beriladi.
«Jayhun ustida bulutlar» qissasida Beruniyningbolaligi va u tarbiya
topgan sharoit ancha qiziqarli tasvirlanadi. Yosh Muhammadning zehni, ilmga
chanqoqligi hammani hayratda qoldiradi. U tez orada barcha bilimlarni
o'zlashtirib oladi: «Muhammad shu vaqtgacha o'zi tengi kambag'al bolalar bilan
tirikchiligini zo'rg'a o'tkazar edi. Endi bo'lsa uning usti but, qorni to'q, cho'lga
borib, qirchang'i eshagida o'tin olib kelib, sotish o'rnigailm o'rganish bilan
mashg'ul. Ibn Iroq unga hisob va hadisdan, yosh olim Abu Saxl arab tili,
tibbiyotdan dars bera boshladi.
Muhammadning zehni kundan - kunga ochilib, muallimlarni hayratga sola
boshladi. Handasa va hisob ilmini yaxshi o'rganib, berilgan masalalarni mustaqil
hal etadigan bo'ldi».
Asarda qahramon yashab o'tgan sharoit ancha mufassa, detallashtirilib
tasvirlanadi: murakkab ko'ringa ilmiy jumboqlarni, tarixiy sharoitni soda va
tushunarli tilda bayon qiladi: «Beruniy qadimgi Yunon va O'rta Osiyo
o'g'rofiyunlarining asarlarini o'qishga kirishib ketdi. Batlimus o'z kitoblarida yer
kurrasining globusini yasash yo'llarini o'rgatgan edi. Yigirma bir yoshga kirgan
25

yosh olim qutri (diametri) yetti gaz keladigan katta globus yasadi. Turli
mamlakatlar, shaharlarning jug'rofiy mavqei, oralaridagi masofani belgilovchi
chiziqlar chizdi. Xatti ustuvorning janubdagi quruqlik yo'q deb o'ylagani uchun,
uni ko'k ranga bo'yadi. Bundan boshqa samoviy jismlar ustida mushohada olib
borish uchun usturloblar, burchak o'lchaydigan katta asboblar yasadi».
MahmudG'aznaviy Xorazm o'lkasini bosib olgach, Ma'mun
akademiyasining atoqli olimlaririni G'azna shaxriga, saroyiga zo'rlab olib ketadi.
Ular orasida Beruniy va safdoshlari ham bor edi. Qahri qattiq shoh Mahmud
G'anaviy ilmi fozillar bilan turli xil munozaralar uyushtirib, g'alati - g'alati hiyla
- nayranglar ishlatib, ularni jazolamoqchi bo'lardi. ana shunday holatlardan biri
Mahmud G'aznaviyning olimni mot qilish, tang ahvolga solib quyish uchun
bergan muammoli savoliga Beruniy tomonidan berilgan javobidir; «Agar
yulduzlarning holati senga ma'lum bo'lsa, shularga boqib, nima ish qilmoqchi
bo'lganimni ayta olursan. qaysi eshikdan chiqib ketishimni bir qog'ozga yoz,
men ani to'shagim ostiga qo'yay. Chiqib ketgandan so'ng, yana qaytib kelib,
xatingni o'qib, sening sir - asror olamidan qanchalik xabardor ekaningga qanoat
hosil qilurman». Salomxonaning sakkiz eshigi bo'lib, shoh ularning hech
qaysidan chiqmay, devorni bo zib chiqadi. Qaytib kelib qarasa, ko'rpa ostidagi’
qog'ozga ham shu yozilgan edi. O'zining mot bo'lganini sezgan 'aznaviy qattiq
g'azablanib, Beruniyni saroy tomidan tashlatadi. Bu falokatdan olimning kichik
panjasi shikast yesa-da, unga yetkazilgan ma'naviy zararning chegarasi yo'q edi.
Qissada qahramonning ana shunday qaltis va qiyinvaziyatda yashab, ijod
qilganligini badiiy lavhalarda ko'rsatib beradi.
Asarda Beruniyning ilm olish yo'lida chekkan zahmatlari tasvirida
Mirkarim Osim ijodkordan ko'proq tarixchi sifatida namoyyon bo'ladi. Shu
tufayli asarda umumiy qaydlar keragidan ortiq beriladi. Jumladan, o'qiymiz:
«Yoshi yigirma ikkiga qadam qo'yganda Beruniyni ham hodisalar seli
yumalatib, o'zi bilan birga janubga olib ketadi. Uni fozil odamlar bilan o'zini
olim hisoblagan maqtanchoq puldor, mag'rur podshohlar bilan to'qnashtiradi;
uning tartibsiz, jo'shqin fikrlari muntazam bir shaklga kirib, voyaga yetdi.
26

Berahm taqdir to'qqiz yil uni u qo'ldan bu qo'lga otib o'ynab, chiniqtirgandan
keyin yana o'z yurtiga jo'natdi».
Mirkarim Osim o'z asaridaolim haqida barcha ikir - chikir ma'lumotlarni
berishga intilgan. Xususan, unchalik keraksizdek ko'ringan fakt va ma'lumotlar
tafsilot sifatida emas, qahramon hayoti, ijody muhiti, sharoitini yorituvchi
mo'jaz shu'lalarga aylantirilgan.
Shu o'rinda bir narsani ta'kidlab o'tish joiz. Xususan, tarixiy shaxslar
hayoti va faoliyatiga oid asarlarda bir - biriga yaqin, mushtarak nuqsonlar ham
ko'zga tashlanib qolyapti. Birinchidan, buyuk ajdodlarimiz hayotiga doir mayda
ikir - chikirlar tafsiloti tasvirda yetakchilik qilib, ular faoliyatining ijtimoiy,
ma'naviy - axloqiy, ma'rifiy jihatlarini yoritishda soya tashlab qo'yyapti.
Ikkinchidan, qahramon erishgan samaralar xuddi osmondan oyog'ini uzatib
tushgandek, xamirdan qil sug'urgandek, osongina yuzagachiqqandek, g'oyat jo'n
ko'rsatilgan. Yangilik yaratish jarayonida qiynoqlar, kashfiyotlar psixalogiyasi
kuzatilmaydi, ochilmay qoladi.
27

II.BOB. Tarixiy voqelik va badiiy tasvirning о ‘ziga xosligi
Odatda tarixiy voqe’lik tasvir obyekt sifatida tanlangan badiiy asarlarda
ma’lum bir voqelik yoxud ma’lum bir tarixiy shaxsning hayot yo’li va uning
hayoti mobaynida amalga oshirgan ishlari, tarixiy voqelik zamirida tasvirlanadi.
Bir s о ‘z bilan aytganda uning hayot yo’li konkret faktlar asosida ochib beriladi.
Biroq ayrim tarixiy mavzuda yozilgan asarlar ham borki, ular uchun tanlangan
obyekt butunlay о ‘zgacha. Ya’ni ularda ayni bir tarixiy voqelik yoki tarixiy
shaxs hayoti yoritilmasa-da, ma’lum bir tarixiy bino va uning yaratilishi, keyingi
tarixiy hayoti, u bilan bog‘liq shaxslarning hayoti xususida s о ‘z boradi.
О ‘zbek adabiyoti tarixida bu kabi ekspremental ijodiy ishlar kamdan-kam
kuzatilgan, aniqrog‘i, umuman yo’q desa ham b о ‘ladi. Yozuvchi va jamoat
arbobi asad Dilmurod ijodida mana shunday holatni kuzatish mumkinki, uning
qator hikoyalari, qissalari о ‘z uslubi, voqelikni tasvirlashdagi originalligi bilan
ahamiyat kasb etadi.
Xalqimizning adabiy-estetik ehtiyoji, kun tartibidagi muhim ijtimoiy-
estetik didini о ‘stirishga, uni qondirishga intilib kelayotgan iste’dodli
nosirlarimizdan biri Asad Dilmurod tarixiy haqiqatlarni badiiy talqin qilishga,
nasrimiz imkoniyatlarini yanada kengaytirishga barakali hissa q о ‘shmoqda.
Bugungacha о ‘nlab hikoyalar, «Sherdor», «Mulk», «Girih», «Intiho» qissalari,
«Mahmud Torobiy», «Fano dashtidagi qush», «Pahlavon Muhammad»
romanlarini о ‘quvchilar hukmiga xavola etgan yozuvchining asarlarida goh
28

tarixiy, goh mistik-romantik, gohida esa о ‘tkir psixologizm ruxi ustunlik qiladi.
Bu esa uning о ‘z qalamini tinimsiz charxlayotgani, mudom intilish va izlanishda
ekanligini k о ‘rsatadi. Aytish mumkinki, bu kabi izlanishlar mazkur yo’nalishda
ijod qilgan boshqa ijodkorlarda ham kuzatilgan b о ‘lsa-da, ularning imkoniyatlari
keng darajada emasligi quyidagilarda k о ‘ranadi:
- birinchidan, adib ijod о ‘z ijodini boshlagan davrlar о ‘zga ijodkorlarga
nisbatan milliy mustaqillik davrining ayni yo’qori darajaga k о ‘tarilgan davrga
tug‘ri keladi;
- ikkinchidan, adib tarixiy faktlarni о ‘rganishning imkoniyatlari nisbatan
kengaygan davrlarga t о ‘g‘ri keladi.
Bu ikki jihat adib ijodining adabiy-estetik darajasini ham belgilaydi,
deyish mumkin.
Tarixni о ‘rganish, olis о ‘tmishda kechgan hodisalar tufayli xalqlarning
yuksak madaniyat pillapoyalariga k о ‘tarilish yoki taraqqiyot ch о ‘qqilaridan
nogoh, pastga dumalab tanazzulga yuz tutishi kabi xilma-xil «voqealarni taxlil
qilish, mag‘zini chaqish va ulardan bugungi kun uchun zarur b о ‘lgan ibratli
xulosalar chiqarish yetuk jamiyatga xos fazilat hisoblanadi. Tarixiy mavzuda
qalam tebratish ancha mushkul vazifadir Ayniqsa, tarix xaqiqatini badiiy
haqiqatga aylantirishning ijodiy jihatdan juda qiyin jarayon. Badiiy asar hech
qachon tarixning aynan aksi b о ‘lolmaydi. Ayni paytda bu ham yozuvchi
yaratgan badiiy olam. Bu badiiy olam ham tarixni, ham aniq chegaralangan
davrni, ham yozuvchi tafakkuri, orzu-umidlari va tuyg ularini aks ettirishi‘
lozim.
29

II.1. Asad Dilmurodning Mulk qissasida tarixiylik va“ ”
adabiylikning sinkretyanligi
Asad Dilmurodning «Mulk» qissasi bu epik janrdagi
– о ‘ziga xos badiiy
shaklda yozilgan asardir. Asarda aniq bir voqelik xususida gap ketmasa-da,
undagi tasvirlar beixtiyor tarixning k о ‘hna manzaralarini k о ‘z oldingizda
gavdalantirib, yaqqol polotno sifatida namoyon b о ‘ladi.
Asarning boshlanishi boshqa tarixiy asarlardagi kabi (masalan Oybekning
«Navoiy» romani) fozillar suhbati bilan boshlanishi ham bejiz emas. Chunki bu
tasvirlar bilan yozuvchi о ‘quvchini asarning asos mag‘ziga olib kiradi.
«Sanoqsiz shamlar mahobatli ganchkoriy xonani charog‘on aylagan edi. Guldor
eroniy gilamlar, adras k о ‘rpachalar t о ‘shalgan xonada о ‘n chog‘li odam
yig‘ilgan...» 1
.
Ayni tasvirdan ham k о ‘rinadiki, asardagi voqeliklar mavxumlik bilan
boshlangan. Keyingi tasvirlarda ham bu mavxumlik saqlanib qolgan.
Asardagi yozuvchi tanlagan pozitsiya bugungi kunga yaqin b о ‘lgan, ayni
mustamlakachilik davridagi tarixiy obidalar, aqidalar va millatimizning urf-
odatlari yerparchin qilinayotgan, milliy dunyoqarashdagi ularning izini batamom
uchirishdek harakatlar davrini qamrab olganki, yozuvchi bu davrdagi xalqimiz
k о ‘nglidagi kechinmalarini qalamga olgan. Birgina naqsh va birgina ustalarning
30

binolarni ta’mirlash usulublari orqali millatimizga xos b о ‘lgan qadriyatlarni
himoya qilgan yurtdoshlarimiz siymosini tasvirlashga urinadi.
« Asardagi Hikmat Raxmon, usta Jamshiddin, uning о ‘gli Shamsiddin,
usta Qurbon, usta Rizo kabi obrazlar markaziy obrazlar sifatida b о ‘y k о ‘rsatadi.
Mazkur obrazlar asarning harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Ayni paytda
obrazlar zimmasiga yuklangan vazifalar shu bilan cheklanmaydi. Ularning har
biri aloxida mustaqil harakatlanishi natijasida asarning yordamchi obrazlarini
ham harakatlantiradi va ular bilan bog liq voqeliklarga e tiborni tortadi.‘ ’
Tarixiylik - tarixiy asarning koni va joni. U ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot
bosqichlaridagi xalq idealini badiiy gavdalantirishdir. О ‘z davrining tarixini
yaratgan ijtimoiy-siyosiy kuchlar faoliyatiga bashariy qadriyatlar nuqtai
nazaridan yondashish, ularni о ‘rganish va estetik baxolash madaniyatidir.
Adiblarimiz tomonidan о ‘tmish va bugun о ‘rtasidagi aloqalarni, avlodlarning
ijtimoiy hamda ma’naviy-intellektual tajribalarini о ‘rganish, о ‘zlashtirish
demakdir. Moziyda kechgan voqea-hodisalar aniqligiga erishish, tarixiy
qaxramonlar xarakterini yaratishda davr ruxidan kelib chiqib, til, urf-odatlar,
ijtimoiy muxit koloritini saqlay bilish va badiiy b о ‘yoqlarda ishontirish
san’atidir.
Adib qissada ma’rifat va jaxolat о ‘rtasidagi ko’rashni yaqin о ‘tmishdagi
hayot misolida badiiy-falsafiy tahlil etadi. Tarixiy о ‘tmish va о ‘tmishga
aylangan tarixning о ‘zaro munosabatlari asarda original tarzda ifoda etilgan:
- Dada, - dedi Shamsiddin, - bular hech ta’mirlanmaganmi?
- Ta’mirlangan, bir zamonlarda.
- Bizniki ham shunday t о ‘kiladimi?
- Imondan ayirmagan bo’lsa uncha-munchaga t о ‘kilmas, - dedi usta
chaynalibroq. - Bu hayot, о ‘g‘lim, har doim b о ‘ladi beta’mizlar. Yodingda tut
negadir kamina k о ‘prok Tillakoriga xavasmandlik qilaman. U boshka og‘alariga
qaraganda k о ‘prok aziyat chekkan» 1
.
Dialogdan ikki narsani uqish mumkin: birinchisi, mazkur suhbat orqali
yozuvchi bizga qahramonni yanada yaqinroqdan tanishtirsa, ikkinchidan, bu
31

bilan tasvir obyekt va asardagi asosiy gap qaysi obida, yodgorlik xususida
borishi yana bir bor aniqlashtiriladi.
«Badiiy asar, - deydi adabiyotshunos olim V.G.Belinskiy, - insoniyat
tarixining qaysi qatlamini tasvirlamasin, uni birinchi galda inson sifatidagi uy-
fikrlari bilan yoritishi lozim» . Atoqli rus olimining bu s о ‘zlari uning Pushkin
asarlariga taqrizi munosabati bilan aytilgan va о ‘z fikriy mavqei biz tahlil
etayotgan masalaga ham taallukdidir.
Asarda turfa voqeliklar ipga tizilgandek tasvirlanaib borar ekan, birin-
ketin millatning ma’naviy boyliklari, uning asralishi, unga zamonaning
munosabati singari masalalar k о ‘tarilib boradi. Keyingi bir voqelik endi lotin
alifbosining yurtimizga kirib kelishi bilan bog‘liq tarzda beriladi. Ruslashtirish
va rus-tuzem maktablarining о ‘lkada qanot yoyishi albatta, о ‘lkani anchagina
tinchlantirgani, binobarin, ma’rifat ahlini tang ahvolga solishi tabiiy edi. Usta
Jamshiddin hamkasbi Sharif urfonni о ‘zgacha qiyofada, ya’ni tamomila
zamonaviy tarzda kiyingan alpozda uchratib, undan barcha voqeliklarning
tafsilini suraydi. Urfon CHSB (chalasavodlarni savodlash b о ‘limi) bugunning
eng zarur yangiligi sifatida о ‘g‘li Ibroximni u yerga olib borgani va
Shamsiddinni ham u yerga olib borishni ustaga taklif etadi. Usta ming bir
istihola, ming bir ikkilanish bilan yurganda Ibrohimni k о ‘chada uchratib koladi:
«Ibrohimni tanish qiyin edi: sochini о ‘stirib bir yonga taragan, kelishimli
yuzi iliq tabassumiga g‘ark, chalvor va zira beqasam t о ‘n о ‘rniga kora kostyum-
shim, issiq palto kiygan, oyog‘ida q о ‘njli kizil etikcha о ‘rnida qora tufli yarqirar
edi» 1
. Shundan s о ‘ng usta S о ‘zangaron mahallasidagi Ibrohim о ‘qiydigan
maktabga borib u yerdagi holat bilan tanishadi:
«Tushga yaqin ota-bola dunyoning siyosiy xaritasi osilgan torgina xonada
sochi turmaklangan, zahil yuzli, chuvak opa qabulida b о ‘lishdi.
- S о ‘raganning aybi yo’q, - dedi usta Jamshiddin opaga qarata
xushmuomalalik bilan. - Yangisi yonida unisini ham о ‘rganaversa b о ‘lmasmi?
- Qanday... tushunmadim, - dedi opa m о ‘ltirab.
- Lotini yonida deyapman... avvalgisiniyam!.» 2

32

Lekin usta о ‘ylaganicha b о ‘lib chiqmaydi. Bilaks ustaning orzusi
orzuligicha qolib ketadi. Majburan maktabga borayotgan Shamsiddin endi о ‘zini
butunlay boshqacha tuta boshlaydi. U ham Ibrohimga о ‘xshab zavq-shavq bilan
maktabdagi shiorbozlik, qizil s о ‘zlarga о ‘rgana boshlaydi. Bunday usta qattiq
о ‘kinadi. Zero u millat takdiriga befarq emasdi.
Adib shu kabi dramatik holatlar, ziddiyatli vaziyatlar orqali qahramonlari
taqdirini ochib borar ekan, keyinda avali mulla Shamsiddin b о ‘lgan hozirda esa
Shamsiddinbek bulgan qahramon bir kun kelib о ‘zini ham zamondan ortda
qolganga chiqarsa ne ajab. Chunki pedagog olim Yan Amos Kaminskiy
aytganidek, «xudo yaratgan barcha jonzotlarga yoshligida nima berib о ‘rgatilsa,
u avval qiziqish b о ‘ladi, keyin esa ehtiyojga aylanadi» 1
.
Millat uchun keyingi y о ‘qotish bu «Shashmaqom» edi. Agar asar
avvalidagi suhbatdoshlarga e’tibor berilsa, ulardan biri usta, biri Madrasa
mudarrisi, biri mug‘anniy (musiqachi)lar edi. Yozuvchining asar boshidanoq,
ularni bir joyda suhbatdosh sifatida tasvirlashdan maqsadi endi oydinlashadi.
Chunki tanlangan muammo ana shu ekspozitsiyadan boshlangan. Ularning har
biri millat uchun jon fido qiluvchi sifatida tasvirlansa-da, pirovardida biri,
CHSB muallimi, biri, gorn chaluvchi b о ‘lib ketadi. Usta esa tasvir markazida
turgan qahramon sifatida asta-sekin ularning, binobarin, zamonaning maqomiga
«yurg‘alay» boshlaydi.
Bu bilan asar qahramonlari soxta vatanparvar sifatida tasvirlangan deyish
no о ‘rin. Adib voqelikning davomiy tasvirlash mobaynida asl muammoning
ildizi qayerda ekanligiga urg‘u beradi. Tasvirning о ‘ziga xosligi shundaki, unda
aniq bir tarixiy voqelik emas, balki t о ‘qima tarzida voqelar qurog‘i asosida
tarixiy muammo masalasi ochib beriladi.
Ustaning ruhiy iztiroblari asar yakunlangan sari ortib boradi. Ma’lumki,
mamlakatdagi о ‘zgarishlar asiriga aylangan usta о ‘g‘lini hamkasbining о ‘g‘li
taxsil olayotgan maktabga olib borgan edi. U Shamsiddinga ishonar, uning
harakatlarini muntazam kuzatib borar edi. Shariat uchun Qur’on qanchalar
muqaddas kitob b о ‘lsa, undan keyingi muqaddas kitob usta uchun о ‘zi
33

ta’riflaganidek, Ulug s о ‘z (hikmatlar) edi. Garchi usta asarning barcha
voqealarini о ‘z k о ‘zi bilan k о ‘rmasa-da, ularga guvoh b о ‘lmasa-da, asar
davomida eslatilgan uning Buxorodagi izzat-obruyi barcha qahramonlarning
(hamkasblarini) u bilan bevosita aloqalari asosiga k о ‘rilgan. Bot-bot eslatilgan
obr о ‘ masalasi ham bejiz emas. Chunki adib ana shu nuqtani asarga qizil chiziq
sifatida harakatlantiruvchi asos qilib oladi.
Suhbatlardan birida zamona xususida s о ‘z ketib, yosh yigitlarning
kalomulloni tahqirlashlari iztirob bilan hikoya etib beriladi.
«Jome machiti k о ‘pdan yopiqligini bilasiz, - qisqa sukutdan s о ‘ng mulla
Ahmad soqolini tutamlaganicha davom etdi. - Shunga qaramay imoni basalomat
bandalar muhtaram domla Fazlulloh bilan, bekitiqcha, olloh nazari tekkan
dargohga borib turishardi. Kecha jumai muborakda qarzimni shu zot bilan birga
o’zish umidida jomega bordim. Peshin oldida u kishi ayvondagi lavhga Qur’oni
sharifni joylab kiroatga berildilar. Ovozlari Ayni shitobga k о ‘tarilgan mahalida
bilaklariga qizil latta bog‘lagan bir t о ‘da о ‘smir paydo b о ‘ldi va biri bora sola
lavxdagi kitobni chunon tepdiki, kitob ancha joyga uchib borib tushdi»...
«Bilmadim. Sal alag‘daman, kecha Sharif urfon sal uchini chikardi, hali gall
s о ‘zga yetarmish...» 1
.
Voqelik shu darajaga borib yetadiki, shaxardagi neki ilmi urfon vakillari
b о ‘lsa, barchasi maxkamaga chaqirilib, s о ‘roq qilinadi va ularning harakatlari
doimiy nazoratda ekanligi, extiyot b о ‘lishlari, jamiyatdagi yangilanishlar uchun
xissa q о ‘shishlari uqtiriladi. Asarning ayni lavhalari uning voqealar tizimidagi
kulminatsion» nuqta sifatida k о ‘rinadi. Binobarin, barcha voqealar birlashib
fojeliklar zanjir misoli bir-birini t о ‘lidirib boraveradi. Usta Rizoning о ‘zi san’at
darajasiga k о ‘targan hunaridan (sopolga zarb bitish) voz kechishi, bir s о ‘roq
bergach, hatto imonidan kechgan kimsalarning qismati asarda ishonarli, ayni
paytda t о ‘qima sifatida emas, real voqeliklar kabi jonli til va jonli voqeliklarda
ifodalanganki, bu yozuvchining individual mahoratidan darak beradi.
Yozuvchi asarda millatning ma’naviy tanazzuli masalasini olib chiqar
ekan, uning asosini chetdan qidirmaydi. Balki, bu iztirob, alamlarga sabab
34

b о ‘lguvchi asoslarni о ‘zidan, о ‘z millatdoshlari ichidan izlashga urinadi.
О ‘tmishni ma’lum faktlardan voz kechib qoralamoq qanchalar oson b о ‘lsa, uni
har qanday kamchilikdan xoli sifatida ideal etib tasvirlash ham shunchalar oson.
Biroq adib bu y о ‘ldan bormaydi. U garchi aniq faktlar bilan ish yuritmasa-da,
Mir Arab madrasasi tarixida yuz bergan fojealarni asarga asos qilib oladi va aniq
qahramonlar takdiri orqali tarixni qayta uyg‘otadi.
Asarda Fattoh Obidiy obrazi bor. Kechagina durustgina mulla b о ‘lgan bu
kishi keyinchapik qilmishi uchun masjiddan haydalgan va mahalla axlining
nafratiga duch kelgan edi. Bugun u butun alamini olmoqqa, oddiy shariat
himoyachilaridan k о ‘rgan alamini aynan shariatdan olish maqsadida yeng
shimarib ishga kirishadi. K о ‘rinadiki, adib bir voqeani tasvirlash oldidan uning
о ‘tmishini ham aytib о ‘tadi va uni asoslaydi. Millat ma’naviy tanazzulga yuz
burgan mahalida millat tomonidan turish о ‘rniga uni sotgan Fattoh Obidiyga
о ‘xshash kimsalar tomonidan xalqning durdonalari y о ‘q qilingani bugun aniq.
Yozuvchi asarni ilmu-ma’rifat fidoyilarining shunchaki iztirobi, og‘riqli
kechinmalarga burkangan mulzam holida tashlab yakunlamaydi. Hech narsaga
oson yetishib b о ‘lmaganidek, xalq nihoyat о ‘zi shusiz ham muqarrar b о ‘lib
turgan isyonni k о ‘taradi. Aslida bu harakat sal avvalroq boshlagan edi. Usta
Jamshiddinning uyiga uning durdona kitoblarini yoqib y о ‘q qilish maqsadida
tashrif buyurgan Fattoh Obidiy u bilan gap talashib qolishadi va u
mensimagandek Qur’onni yoqsam k о ‘r b о ‘lamanmi, xudo uradimi, deya mojaro
qilgan va ustaning imon haqidagi da’vatlariga qah-qah otib kulgan, Qur’onni esa
urib otib yuboragan edi. Shundan keyin usta og‘ilxonadagi yangi ketmon sopni
olib chiqib uni savalaydi. Muqarrar usta mahkamadagilarning nigohida, uni
о ‘sha kuniyoq olib ketishadi.
Asar voqeliklari dinamikasi sekin-asta о ‘sib borgani sari undagi y о ‘k
qilinayotgan moddiyatlar, ma’naviy mulk ham ortib boradi. Asarga bejiz Mulk
deb nom berilmagan. Adib ma’naviy mulk bilan birga о ‘lka kishilari uchun
qadriyatga ega b о ‘lgan imon mulki masalasita ham urg‘u berish bilan, bugungi
35

kun kishilarining xam atrofdagi olam, millat ma’naviyatining gultoji b о ‘lmish
insoniylik, qadriyatlarga befarq b о ‘lmaslikka chaqirayotgan b о ‘lsa ne ajab?
Biz mazkur bobdagi tekshirishlarimizni umumlashtirgan holda quyidagi
fikrlarni bildirishimiz mumkin:
- har qanday badiiy asarda b о ‘lgani singari tarixiy mavzuda yozilgan asarda
birinchi galda inson va u bilan bog‘liq masalalar birinchi planga chiqadi;
- tarixiy mavzuda yozilgan asarlarning aksariyati ma’lum bir tarixiy voqelik
yoki tarixiy shaxsning hayotiy faoliyatini yoritishga qaratilgan. Biroq Asad
Dildmurod ijodida nafaqat tarixiy shaxs yoki tarixiy voqelik, balki tarixiy-
ma’naviy mulk masalasi ham qahramon sifatida yoritilishi mumkin;
- “Mulk” qissasi shunchaki badiiy qurilma asosiga qurilgan b о ‘lsa, uning
tili, yoritilgan millat koloriti, mentalitet masalalari о ‘zining aniqligi, izchilligi
bilan e’tiborli. Bu yozuvchining badiiy mahoratidan dalolat beruvchi
xususiyatlardir.
36

II.2. Asad Dilmurodning “Girix” tarixiy qissasida milliy
qadriyatlar talqini
Milliy qadriyatlar talqini masalasi adabiyotning azaliy va abadiy
mavzularidan biri sifatida e’tiborli b о ‘lib kelgan. Shu ma’noda mazkur
masalaning badiiy asarning qaysi turi yoki janrida ifodalanishiga k о ‘ra farqlash
mumkin. Biz tilga olgan tarixiy asar mazmunida milliy qadriyatlar talqini
masalasini о ‘rganish biroz mushkul. Ya’ni avvalo, tarixiy asar о ‘z spetsifik
xususiyatlariga k о ‘ra tarix va uning badiiy talqini masalasini bir asar atrofida hal
etishga qaratilgan. Ikkinchidan esa uning mavzu doirasi qanchalar keng b о ‘lsa
imkoniyatlari ham shu darajada chegaralangan. Shunga k о ‘ra tarixiy asarda
milliy ma’naviyat masalalarini tasvirlash keyingi yillar qissachiligimizning
shubhasiz yutug‘idir.
Asad Dilmurod qissalaridagi ana shu xususiyat uning individual ijod
namunasi sifatida e’tirof etishga sabab b о ‘ladi. Shu о ‘rinda tarixiy qissa janri
qanday о ‘ziga xos spetsifik xususiyatlarga ega, degan savolga javob topish
lozim b о ‘ladi. Kuzatishlardan shu narsa ma’lumki, uning asosiy jihatlari
quyidagilarda namoyon b о ‘ladi: 1
Birinchidan, tarixiy qissalarda millat va Vatan taqdiridagi hal qiluvchi
muhim ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ega b о ‘lgan voqealar badiiy tahlil uchun
asos qilib olinadi. Kolaversa, olis moziyda kechgan voqea-hodisalar ham san’at
asarlari uchun badiiy-estetik tadqiqotchilik madaniyatini belgilovchi hayotiy
haqiqat b о ‘lavermasligi mumkin.
Ikkinchidan, har qanday zulm-istibdod k о ‘rinishlariga qarshi bosh
k о ‘targan, xalqning orzu-umidlarini, manfaatlarini r о ‘yobga chiqarish uchun
37

boshini tikkan, ezgulik, adolat g о ‘zallik, haqiqat singari umumbashariy
qadriyatlar himoyasi va tantanasi uchun umrini bag‘ishlagan real shaxslar tarixiy
qissalarning bosh qahramoni b о ‘ladi. Jahon badiiy tafakkurining barcha xalqlar
va barcha zamonlar adabiyotiga mansub tarixiy qissalarning yetakchi
qahramonlari shunday xislat-fazilatlar sohibi b о ‘lib kelgan.
Uchinchidan, makon va zamon nuqtai nazaridan umumbashariy
ma’naviy-axloqiy, intellektual qadriyatlarni yoqlagan, himoya etgan va ularning
yuzaga chiqishi uchun kurashayotgan real shaxslarning qaysi belgilariga,
jihatlariga qarab milliy mansubiyatlarini aniqlash mumkin? Xar bir ijtimoiy-
tarixiy taraqqiyot bosqichida o z millati, vatani manfaatlarini yoqlagan va’
ko rashgan real shaxslarning fe li-faoliyatiga ko ra, ezgulik, adolat, guzallik
’ ’ ’
singari bashariy qadriyatlarga munosabati, nuqtai nazar#ga ko ra milliyligi
’
namoyon bo ladi .
’
Asad Dilmurodning «Girix» qissasi uchinchi xususiyatlarga xos fazilatlari
bilan keyingi yillar tarixiy qissachiligini ma lum bir bosqichga kutardi. Undagi
’
tanlangan mavzu xam avvalgi- «Mulk» qissasidagi kabi milliy qadriyatlar
taqdiri masalasiga bagishlangan. Faqat bundagi tasvirlangan davr biroz
yangirok. YA ni, agar «Mulk»da XX asr boshlari xayoti tasvirlangan bo lsa,
’ ’
bunda keyingi nisbatan yangi davr - XX asrning 50-yillari tasvirlangan. Aytish
mumkinki, asar avvalgi qissaning mantikiy davomidir. «Mulk»dagi
Shamsiddinning keyingi xayoti tasvirlangan. Avvalgi bobda eslatilgan bir
parchada ota va bolaning suxbati bo lib utgan edi. Unda otaning armonli bir
’
kayfiyatda Tillakori madrasasi xususida gapirganlari bor edi. Asarda usha
Tillakori madrasasining keyingi takdiri va u bilan boglik tarzda Shamsiddinning
keyingi xayoti kalamga olinadi.
Asar Shamsiddinning ota xovlida turib allanechuk xayolga tolgan
manzarasi bilan boshlanadi. Monolog tarzida muallif tomonidan uning o y-
’
xayollari keltiriladi. «Maqsadim yagona: oqu qora shundoqkina yuzaga qalqigan
bu kunda o zi o zidan yiroqlashayotgan, vujudini ruxiga begona qilib
’ ’
kuyayotgan, oqibatda, bu Dunyo uchun bebaho meros qoldirgan ajdodlari imoni
38

va e tiqodidan munkir kelayotgan jigarlarimga saodat oni nimaligini anglatmok’
xolos», deydi asarning dastlabki manzarasidan.
Shundan anglashiladiki, muallif avvalgi qissasida tilga olgan
qahramonlarining keyingi xayotini kursatish bilan ularga yonma-yon tarzda
azaliy mavzu va manbaning takdiriga oydinlik kiritmokchi bo ladi.
’
Asarda xikoya qilinishicha, Shamsiddin ulgayib otasidan keyin uning
ishini davom ettirgan, nafaqat ishini balki u ishongan va qadrlab kelgan barcha
mavjudliklarga ishongan xolda izni-da davom ettiradi. Yozuvchi asarda usta
Jamshiddinning vafoti xakida xech bir gap aytmaydi. Balki ayrim ishoralar -
xususan, o g li Shamsiddinning xotiralari asosida uning vafot etgani xakida
’ ’
bilib olishimiz mumkin.
Yozuvchining mahorati shundaki, u to g ridan-to g'ri tasvirga utib,
’ ’ ’
ortiqcha tafsilga berilmaydi. Uquvchi ham tasvirlardan yozuvchining muddaosi
nima ekanligini ilgay oladi. Asarda yozuvchi avvalgi asarda eslatilgan avlodning
keyingi vakillari xayotiga murojaat etgan. Bundan o ziga xos muddao bulishi
’
tabiiy. Sababi, katta avlod tomonidan e zozlangan va qadrlangan e tikodning
’ ’
keyingi avlod tomonidan nechogli kadrlanishi masalasi albatta e tiborlidir.
’
Yozuvchi xech qanday savolga urin koldirmay ana shu masalani kalamga oladi.
Realistik tasvir imkoniyatlariga ko ra yozuvchi Shamsiddinni otasi usta
’
Jamshiddin urnida tasvirlaydi. Endi u xam oilali. Bir emas, uch ugilning otasi.
Bir vaktlar otasini iztirobga solgan savollar endi uni kiynaydi. Katta va
o rtancha o g li (Asliddin va Qiyomidsin) ota kasbidan voz kechib, o zini
’ ’ ’ ’
turli soxalarga urib ketgan. Ustaning umidi kichik o g li Gaybiddindan.
’ ’
Gaybiddin ota-bobolari merosiga befarq emas. Uning xam qalbida otasi singari
san atga, milliy merosga e tibor kuchli.
’ ’
Shamsiddin va xotini Muslimaning suhbatini olib ko raylik:
’
- Menga nima qipti?
- Sizgami? A-ay, kuying! - jinday sukut saqlaganidan keyin Muslima
bidirladi. - Sizni unday xam, bunday xam deyolmayman. Galatisiz. Gaybiniyam
jinni kilayozdingiz. Bir yoqda uqishi chala... Anovi naynov Rasul xm
39

o zingizga uxshagan. Ilojini topsa kechasiyam koshin ulgurni boshiga yostik’
qilib yotsa!..» yoki
- Shu... anovi kitoblarni nima balosi bor?
- Nimaydi? - ilkis ugirildi usta.
- G’aybiddin nuqul ushalarga uralashadi, - Muslima dasturxon popugini
chimchilogiga uradi. - kechalari xonasida chirog o chmaydi. Ov, bola,
’
domlalaring bergani uki, erta bu dardisarlarni suramas, desam, yana miq etmay
ushalarga yopishadi.» 1

Suhbatda shu narsa ayon bo ladiki, ona o g lining endilikda eskirib
’ ’ ’
borayotgan xunarmandlikka uralashib, ayniqsa otasi va bobosi e tikod
’
qo ygan kitoblarga uralashib qolganidan xunob. Yozuvchi qahramonlarning
’
fe li-sajiyasidagi qarama-qarshiliklarni atayin tanlab olmaydi. Balki
’
zamonaning zayliga ko ra tasvirlaydi. Bu tasvirlar esa ukuvchida shubxa
’
uygotmay, balki ishontiradi. Aytish kerakki, mahoratli yozuvchining bir suz
yoki ishora bilan muayyan holatni tasvirlay olish imkoniyati mavjud. Hamma
ran ana shu imkoniyatni ishga sola bilishda. Asad Dilmurod usta va uning xotini
urtasidagi suxbatga batafsil tuxtalishi shundan dalolat. U suxbatni miridan-
mirigacha bermaydi. Aksincha, ayrim lavxalarda ishora orqali - bir xarakat yoki
bir suz bilan ifodalab beradi. «Mulk»ning yakunida usta Jamshiddinning
kitoblari daxriylar tomonidan o tga tashlangani eslatilgan edi. Jon talvasasida
’
saqlanib qolgan ayrim kitoblargina ularga mulk sifatida tekkan va ular xam ona
tomonidan taqiqlanayotgan bir xolatda G aybiddindagi ularga bo lgan mexr
’ ’
e tirofli.
’
«Tarix tuyg’usi uni bilishni taqozo etganligi uchun kerak emas, balki uni
hurmat qilish va o rganish uchun xam zarurdir. Bu borada adabiyot katta
’
kuchga ega» deb yozadi Gegel. Shunga ko ra adib asarni barcha bajarishi lozim
’
bulgan ishlar katorida xis qilib yozmaydi. Uni astoydil anglab, o rganib
’
yozadiki, bu qahramonlarning xarakter tadriji va voqelikning dinamik
taraqqiyotida xam kurinadi. Masalan, xar bir qahramon zimmasiga aloxida bir
vazifa yuklangan. Birgina G’aybiddin obrazi nafaqat asardan asarga o tayotgan
’
40

avlodlar davomchi vazifasini emas, butun bir xalqning ma naviyati timsoli’
xamdir. An anaviy uchlik - usta Jamshiddin-usta Shamsiddin va usta
’
Gaybiddin - butun bir avlodning uch vorisi va uch vorisdan utib kelayotgan
milliy xunarmandchilik, milliy ma naviyat. Kurinadiki, adib asarni yozmaydi.
’
Balki butun bir polotnoda millatning taqdirini chizadi.
Asarning ikkinchi bobidan asarga Ma ruf Afzalovich obrazi kirib keladi.
’
U arxitektor olim. Lekin adib uni tezda kitobxonga tanishtirib o tirmaydi.
’
Voqealar davomida u haqda bir oz to xtalib o tadi, xolos. Ma lum
’ ’ ’
bulishicha, Xivadagi bir obidani ta mirida katnashgach, kazo-kazolar bilan
’
Registonni aylanayotib, Tillakorini ko radi va uni ta mir etish uchun loyixani
’ ’
o zi bajarishi uchun va da berib, uni «barcha tegishli teshik-tirkishlardan
’ ’
sillikkina» olib chikkach, u aylanib kelib usta Shamsiddinning kuliga tegadi.
Asarning nomlanishi anna shunda oydinlashadi. Negaki, Tillakorining asosiy
nakshlari Islimi va Girix turkumidagi nakshlar edi. Biroq, Ma ruf Afzalovich
’
takdim etgan loyixa obidaning original kompozitsiyasiga tamoman putur
yetkazishi, uning azaliy mahobatini yo qqa chiqarib, jo n bir obidaga
’ ’
aylantirishini usta sezib, bu loyixaga qarshi chikadi.
Asarning konfliktini tashkil etuvchi tarixiy obidani o ziday saqlab
’
qolishga intilayotgan usta Shamsiddin va loyixa-ta mir instituti xodimlari
’
o rtasidagi ziddiyat asarni asosiy xarakatga keltiruvchi chiziqdir. Bundan
’
tashkari usta Shamsiddinning o z oilaviy ichki xayoti xam borki, bunda xam
’
o ziga xos ziddiyatlar mavjud. Xususan, G’aybiddin bilan boglik mojarolar.
’
Ya ni uning uylanishi masalasi. Xar ikki voqelik asarda parallel tarzda davom
’
etadi. Ular garchi bir-birini inkor etuvchi ikki xil voqelik bo lsada, bir odam -
’
usta Shamsiddin bilan bog’likdir. Jamila (ustaning bolalik dusti Ibroximning kizi
- Gaybiddinning kayligi) va Gaybiddin o rtasidagi ishk mojarosi xam asarning
’
boshqa voqeliklariga mahorat bilan ulanib ketgan. Ayni shu joydan, ya ni
’
asarning 3-bobidan boshlab Gaybiddinning ishk mojarosi tasviri bboshlanadi.
Ichki dramatik taranglik, Gaybiddin-Jamila-Rasul Usmon (Gaybiddinning dusti)
obrazlarining an anaviy uchlik sifatidagi talqini asarga o ziga xoslik
’ ’
41

bagishlagan. Chunki Jamilaga kungil qo ygan Gaybiddin uni zimdan dustidan’
rashk qila boshlaydi. Shoirtabiat Rasul Usmonni tilga olish bilan uning axvolini
surishtirgan qizdan shubxalanib qoladi. Aslida buning shunchaki munosabat
ekanligini bilgach, xotirjam bo ladi. Biroq 4-bobda ikki dustning su
’ h bati
e tiborli. Bu suxbat asarning asosiy qahramonlarining keyingi kadamlarini
’
bkelgilab berishi bilan axamiyatli:
«- Yo q, sen yaxshilab eshit, men faqat sening erta-kech otang yonida
’
Girixga sig inishingni yoki o zimning tunlari sham yokib qalam bilan
’ ’
yuragimni to kishimni aytmoqchi emasman. Biz bu yumushlarni o z
’ ’
xoxishimiz bilan ado etamiz, demak - bunda na zerikish na qarish!» 1
Ko rinadiki, muallif qahramonlarni shunchaki tanlamagan. Ularning
’
xarakter tuzilishidagi bir-biridan yiroqlik go yo bir-birini to ldiradi. Shu bois
’ ’
xar ikki qahramon o rtasidagi munosabatlar samimiy, begubor va Ayni paytda
’
asar xaqiqatlarini yuzaga chiqaruvchi vazifasini o taydi.
’
Asarda muallif Yana bir usulni qo llaganki, bu asar voqeliklari ichiga
’
rivoyat kiritish usulidir. Ma lumki, jaxon va o zbek adabiyoti tajribasida bu
’ ’
kabi izlanishlar ko plab kuzatilgan. Masalan, CH.Aytmatov, A.Qahhor, singari
’
adiblar ijodida bunga kuplab misollar keltirish mumkin.
Asad Dilmurod qissa voqealari tarkibiga uning mazmunini o zida tupa ifoda
’
etuvchi rivoyat - «Girix» xakidagi rivoyatni kiritadi. Ma lum bo lishicha usta
’ ’
Shamsiddin o g liga bir kitobni tutkazadi.
’ ’
Kitobda turli rivoyat va afsonalar jamlangan bo lib, ular ichida ayniqsa,
’
«Ikki naqqosh» haqidagi rivoyat Gaybiddinni mutaassir qiladi. Rivoyatda
keltirilishicha Arslonbek nakkosh va Bolimbek naqqosh ikkisi xukmdor iltimosi
va talabiga ko ra bir saodat uyi qurmokka kirishishadi. Xukmdor shunday shart
’
qo ygan edi: shart shuki, unda «burun biron elu elatda ko z ko rmagon nafis
’ ’ ’
bezaklar ila bezagaysiz, toki xali xech yerda aningdek makomdagi bulmagonini
e tirof etsunlar» . Uning uchun neki xarajat bo lsa xukmdor berajagini
’ ’
ta kidlaydi. Shundan so ng ikki usta ishga kirishib ketadilar. Bino bitganidan
’ ’
so ng barcha arkoni davlat xamroxligida ustalar binoni xukmdorga
’
42

kursatishmokchi bo ladilar. Shunda imoratning baxaybat eshiklari o zi-’ ’
o zidan yopilib, ularni ichkari kiritmaydilar. Bundan mulzam bo lagan ikki
’ ’
usta o zlari yaratgan umrbokiy zeb-ziynatlarni ko rishdan mosuvo bo ladilar.
’ ’ ’
Aniqrog i qandaydir bir iloxiy kuch bino eshiklarini bekitib oladi.
’
Har ikki usta ham o zicha o zini ayblab qaysidir gunoxlarimiz uchun
’ ’
berilgan jazodir, deb o ylashadi va yashirincha yurtdan bosh olib chiqib
’
ketishni rejalashtirishadi. Ketishdan oldin usta Arslonbek bir kecha bir o zi
’
yana qayta binoga boradi. Eshiklar unga yo l beradilar. Bino o rtasiga kelib,
’ ’
tiz cho kib, o z gunoxlarini magfirat kilishni xudodan iltijo qilib so raganida,
’ ’ ’
bino ichidan sado keladi: «Ey ustai buzruk, saodatmandlig ato etadurgon mulki
muborakga xush kelibdursiz! Chexrangizda ranj alomatini ko radurmen,
’
netong, ranjiyat chekmoklikga xaklidursiz. Axir, ne bedodlikkim, o zingiz
’
yodgorlikga xamda menga kurikbon aylagan eshik sizdek ashrofni malomatga
yo liktiribdur... Usta men - Girix! Ozroq shikasta suzlayotirman. Tanimda bir
’
og riq bunga boisdur... Usta, Bolimbekka suyandingiz, kadri ila izzatini baland
’
tutdingiz. Siz, yumush ila mashg’ul, xech nimani sezmasdingiz. Bu orada ul
boshingizga malomat toshini xam otibdur, oning akdi kosir, xunari soxtadur, deb
o trik tarqatibdur. Kurdiki, hanuz gaflatdadursiz, so ng u o zidan tamom
’ ’ ’
ketdi, podsholigdan olingon tillodin ancha qismini chegirib, o rnini eritilgon
’
mis ila qolipdur... Eslarsiz, usta Yofas o g lon hunaringizdin ishtibox
’ ’
qilgonda siz uni kayrigonsiz, degansizkim, imoratga andok naqshlar chekurmiz,
ul dunyo turguncha turgay. Ul va dadir, intixo o zga. Aslo umid kilmangiz,
’ ’
aslo oncha yashamasmen, tanimga urnashgon mis jonim va sabrimni
kemiradur...» 1
Usta gaflatda qolgani anglab ukinadi. Chunki dustining kizi Bibi
Nozik bilan o g li Alp Kamonni bir-biriga unashtirishgan, yaqin orada tuy-
’ ’
tomosha bilan ularning nikox tuylarini o tkazmoqqa niyat qilishgan edi. Biroq
’
jonday dustini i ayblashga, binobarin, uning ortidan farzandlarining taqdiri uni
tashvishlantiradi. U xam ikkilanib koladi. Afsuski, uning ilohiy qudrat ila
•
tilga kirgan»naqsh bilan so zlashganini eshitib turgan Bolimbek allakachon
’
43

o zga yurtga bosh olib ketgan edi. Natijada usta Bolimbekning nafsi ammorasi’
tufayli ikki yosh xam ayriliqqa xukm etiladi.
Muallif mazkur rivoyatni keltirar ekan, uning mazmunidagi goyani
qissaga asos qilib oladi. Undagi usta Arslonbek mukoyasa sifatida usta
Shamsiddinga menzalsa, usta Bolimbek Ma ruf Afzalovich sifatida buy
’
kursatadi. Biri - avlodlarga kurkam, ajdodlarining butun zakosi va fasoxatini
jamlagan obidani aslicha saklashga urinsa, biri davrning takozosiga ko ra
’
mavqeidan foydalanib, nafsning tutqusi bilan ajdodlarning zakosiga qarshi,
binobarin, avlodlarning istagiga qarshi boradi.
Manbalarda keltirilishicha «Islimi va Girix naqsh turkumlari sharq
me morchiligining eng keng tarkalgan, Ayni paytda yaratish qiyin bo lgan
’ ’
turidir» . Masalan islimi naqshlaridan sharq me morchiligida asosan peshtok va
’
eshiklar ichki kismi tepa tomonini bezashda ishlatilgan. Buning sababi
otashparatslik dini bo lib, eshikdan kiruvchining butun yomonliklarini ana olov
’
tili nakshlar o ziga olib kolishi nazarda tutilgan. Girix naqshlari esa islom dini
’
ta sirida paydo bulgan bo lib, ulardan asosan, shift va devorlar bezagi sifatida
’ ’
chekilgan, ularga ba zan naqshlar oralatib, Kur on oyatlari bitilgan, ba zida
’ ’ ’
esa naqshlar arab alifbosi xarflarini eslatuvchi chiziklar keltirilgan. Sharq,
ayniqsa, Registon ansambli madrasalarini bezatishda asosan, ana shu naqllardan
foydalanilgan.
Qissa bir qadar ruhiy iztiroblar, kechinmalar, qahramonlarning ichki ruhiy
g alayonlari asosiga qurilgan bo lib, asarni markaziy uk sifatida ushlab turgan
’ ’
asosiy konflikt xamda muloqot usta va uning o g li, usta va Ma ruf
’ ’ ’
Afzalovich, usta va nakkosh Bolimbek, shuningdek usta va tarix o rtasida
’
bo lib tugadi. Muallif asarga aniq bir syujet liniyasini tanlamaydi. Go yo asar
’ ’
parokanda tuygular yigindisiga o xshaydi. Ayni jihati bilan u aralash syujetli
’
asar sifatida e tirofli. Sababi bir chiziqda kechuvchi voqelikni asardan topish
’
qiyin. Shunga ko ra qahramonlarning xarakati xam xayoliy kechadi.
’
Albatta, adib bir avlodni ta nai dashnomga qoldirib, bir avlodni ko kka
’ ’
ko tarib maqtash, ya ni tarixni bir tomonlama talqin etishdan qochadi.
’ ’
44

Qadimda mashhur usta bo lgan, el orasida tanilgan kishilarning farzandlari’
ichida faqat usta Shamsiddingina otasining a molini davom ettirayotgani yo q.
’ ’
Garchi bu ishni otalaridek amalga oshirmayotgan bo lishsada, ajdodlariga
’
o xshamaganidan o kinuvchi avlodlar ham asarda keltiriladi. Usta
’ ’
Shamsiddinning usta Qurbonning o g li usta Fattoh bilan suhbati shu
’ ’
ma noda kechadi:
’
«- Nechun indamaysiz, oshna? - usta Fattox peshonasiga taram-taram ajin
tortildi. - Qani, bir o ylang, bu xunar kuni bugun kimlarga qolgan!?
’
Usta Shamsiddin, yelkasiga tog to ntarilgandek, yana churk etmadi.
’
- Mengami? - dedi usta Fattox kukragiga nuqilab. - Shuncha dakir-dukur mening
zimmamdami? Evox, axir, men raxmatli padarim usta Kurbonning tirnog’iga
xam arzimayman-ku!» 1

Ushbu suhbatdan ham ko rinadiki, muallif tarixiy voqelik, hatto
’
qahramonlar talqinida ham bir yoqlamalikdan qochadi. Ma lumki, adib tarixiy
’
mavzuda qalam tebratar ekan, aniq faktlarni bilmasdan, yoki ular haqida
ma lumotlar jamlamasdan turib, biror asarni boshlamaydi. Ayni paytda bu kabi
’
yozilgan asarlar ishonarli chiqmasligi mumkin. Lekin Asad Dilmurod ma lum
’
bir tarixiy faktlarga suyanmay turib ham tarixiy asar yaratish mumknligini o z
’
ijodi bilan isbotlay oldi, deyish mumkin. Buning boisi birinchidan, asarda aniq
bir tarixiy voqelikning yo qligidir. Garchi tarixda Registon ansambli, umuman
’
yurtimizdagi qadimiy obidalarni ta mirlash maqsadida, ularni jo nlashtirish,
’ ’
ya ni uzoq aslardan beri xalq tomonidan ardoqlangan qadriyatlarning mohiyati
’
cheklash borasida ishlar olib borilgan bo lsa-da, muallif asarda biror-bir
’
prototipning hayotida kechgan voqealarga suyanib so z yuritmaydi. Uning
’
uchun birgina shu tarzda ishlar bajarilgani, uning oqibatida esa milliy
obidalarimiz xusniga putur yetkazilgani, nafaqat xusniga, balki ularning
moxiyatiga xam putur yetkazilganining o zi kifoya.
’
Usta Shamsiddin Ma ruf Afzalovichga so zi o tmasligini, aniqrog i u
’ ’ ’ ’
bilan tortishishning foydasi yo qligini bilgach, markazga - Toshkentgacha
’
borib Tillakori madrasasi uchun to zilgan tarxni yukka chikarmok ilinjida
’
45

xarakat kiladi. Biroq usta Ibroxim aynan Ma ruf Afzalovich tarxi asosida’
obidani ta mirlashga kirishadi. Junlashgan, shunchaki chiziklar tarzida,
’
geometrik shakllarni eslatuvchi nakshlar bilan uning peshtokini bezashga
kirishadi. Bundan usta Shamsiddin qattiq ranjiydi. Bu albatta uning o g li
’ ’
Gaybiddinni ham e tiborsiz qoldirmaydi. Uning ma nan boy qalbi ajdodlar
’ ’
merosi bilan birga bugunning eng yaxshi yangiliklarini egallashga harakat
qiladi. Manna uning bu boradagi uylari:
«...biz o zimiz bilmagan holda zur kashfiyot yaratgandirmiz, ta mir
’ ’
tarixida gullab-yashnaydigan davr ochgandurmiz. Xar xolda xozircha
xovlikmagan ma kul, shubxasiz xali topildigimiz bilan kushib qandaydir
’
choxga kulatmokchi bulishadi, lekin ularga ogzidagi oshini oldirib kuyadigan
kuyadigan nodon kayda...» 1
.
Parchadan ma lum bo ladiki, usta Shamsiddin va uning o g li
’ ’ ’ ’
Faybiddin Girixning asliyatini topishga erishadi. Uni Tillaqorining bezagi uchun
ishlatishni orzu qilishadi. Otasini Toshkentdagi dargohlarga bosh urib borishi
ham bejiz emas, chunki, u ham azaliy orzuni ruyobga chiqarishni istaydi. Asarda
Girix obraz darajasi kutarilgan va usta bilan u xam goibona tillashadi. Kungli
pok, sof tiynatli usta Shamsiddin Girixni kogozda kayta tiriltirgan kuni shuni
anglaydi: «Xosiyatli kunda - muqaddas qog oz yuzasidan jilmayib
’
qaragandayoq Girix o ziga cheksiz umid bog’laganini usta teran tuygan edi.
’
Avvalambor Girix shu kuni o zini angladi, rivoyat kobigidan yorib chikkanini
’
bildi, xudi ming yillar avvalgidek...» .
Bir qarashda asar birgina usta Shamsiddin bilan boglik voqeliklar asosiga
kurilganidek. Lekin ma lum bo ladiki, adib shu bir obrazda butun xalkning
’ ’
fidoyi siymosini singdiradi. Oddiy rivoyatda qayd etilgan, biroq davrlar utishi
bilan xalqning esidan chiqqan an analar u tomonidan yana xalqqa qaytariladi.
’
Bu osonlik bilan bulmaydi, albatta. Yozuvchi jamiyatni yoppasiga ruslashtirish
siyosati okibatini bir millat takdirida ochib berishga urinar ekan, millat
ma naviyatiga chang solmokchi bulayotganlar bilan ruxan urushga chikadi.
’
Eng achinarlisi bu siyosatni uylab topganlar boshka, uni amalga oshirayotganlar
46

boshka. Yozuvchi nazdida millat iftixori va e tikodiga barcha birday mas ul.’ ’
U bir kishining yoki bir guruxning ishi emas. Bu borada Ushbu misol urinli.
Usta Shamsiddin bir mas ul raxbar xuzurida u bilan suxbat kilish lavxasi
’
shunday keltiriladi:
«- Har imorat kuxnami, yangimi, uz zaminiga ega bulishi kerak.
- Qiziq, - xayolga toldi xona sohibi. -.. .o zi Tillakori qanaqa imorat?
’
- Kechirasiz, - dedi usta ming irlab, - Tillaqori qanaqa imoratligini gapirib
’
berishim qiyin...» yeki «- Xu-ush, - dedi keyin cho zib, jinday sukutga toldi, -
’
menga tushuntirishlaricha, Ma ruf Afzalovich tarxiga ko ra ta mirda tilla
’ ’ ’
ishlatilmas ekan. Siz tiqishtirayotgan tarxga ko ra esa aksi...
’
Usta g ashlandi: «Nega tiqishtirar ekanman?»
‘
- Kechirasiz, - u sal qisinibroq g udrandi, - hali kamina har bir imorat
‘ о ‘z
zaminiga ega bulishini eslatdim. Tillakorini tillasiz... kulgili, xattr sharmandali!
Agar Ma’ruf Afzalovich yurigi bilan ish tutilsa, bu -kiyikka jayra libosini
kiydirish bilan teng!».
Parchadan ikki xil ma’noni uqish mumkin. Yozuvchi tasvir avvalida
birgina naqsshing taqdiri va uning Tillakori madrasasini<5yezashdagi urni
haqida suz yuritgan bo lsa, mana shu suhbatdan keyin, usta Shamsiddinga nima
’
uchun hukumatning qarshiligi tushuniladi. Gap shundaki, Girix naqshining
butun tarovati unga qushiladigan tilladadir. Aynan Tillakori madrasasida Girix
eng kup qullangan Tilla bilan xal berilgan, ziynatlangan deya Tillakori nomi
bilan atalgan.
Avval ta kidlaganimizdek, asarda bir kancha yutuklar kulga kiritilgan.
’
Lekin xar qanday adabiy xodisa takdirida kutarilish bilan susayish xolati xam
ruy berishi kuzatishlardan ma lum. Shu ma noda, yozuvchining karashlari bir
’ ’
tomonlamalik kasb etib koladiki, uni aytib utmay bulmaydi. Birgina obidaning
taqdiri birgina millatning taqdiri bulmasligi shubhasiz. Shuningdek, bir
millatning osori-atiqasi uning oriyati qadar bulishi ham tabiiy. Ammo, masalaga
yondoshishda, uni yoritishda uy-kechinmalar tarzida yondoshish adibni bir
kaoar cheklab qo ygan.
’
47

Ayrim urinlarda muallif tasvirni yoritishdan ham ko ra suzbozlikka’
berilib ketgan. Bu esa ukuvchini toliktirishi, zeriktirishi mumkin. Zero
N.G.Chernishevskiy ta kidlaganidek, «...agar asarda tasvirdan ko ra tavsif
’ ’
cho zilib ketsa, bu maxorat belgisi emas. Anik, badiiy buyokdorlik badiiy asar
’
tilining birinchi belgisidir» .
Asad Dilmurodning qissada olib chiqqan muammosi umumtarixiy
muammo ekanligi shubhasiz. Shu ma noda adibning asarda tasvirdan ko ra
’ ’
tavsifga berilib ketishini individual uslub belgisi sifatida xam kabul kilish
mumkin. Chunki mavzuning kulami ba zi urinlarda chindan xam shuni takozo
’
kiladi. Masalan, uning xayolan Girix bilan suxbatlashishlari ayni o rinda
’
mungli bir sadoday asarga o ziga xos joziba bagishlaydi.
’
G’aybiddin san at institutining bitiruvchi bosqich talabasi. Lekin u
’
institutga bormay qo yganiga ancha bulgan. U ma shukasi Jamila bilan xam
’ ’
anchadan beri kurishmay qo ygan. Buning sababi bitta - u xam bo lsa
’ ’
otasining rayi bilan Jamila sari kuyilgan sovchining kelmay qo ygani, Yana
’
xam aniqrog i, ota-bolaning bir dard - Girix dardi bilan yonzyotganlaridir.
’
Yozuvchi Gaybiddin obrazini shu kadar murakkab tarzda yoritganki, bir
karashda uning maslak-muddaosi nima ekanligini tushunish kiyin. Ammo bir
necha boblardan keyin masalani yuzaga olib chikadi va tuga lechim sifatida
ifodalaydi. Gaybiddin otasining kasbini davom ettirishni ixtiyor etsa-da, uning
uz kungli, dunyosi bor. Sevish va sevilish baxtiga erishgan bo lsa-da, o zini
’ ’
xar xil xayollarga bandi, galati tutishi bilan kizning xam kungilini bir oz
tashvishgasolgan...
«- Sizdan upkalamayman-u, asli o zim gofilman. Shu maxalgacha sizni
’
tushunmabman. Panadan panaga kochishingizga e tibor kilmabman. Kizdamas,
’
yigitda xam noz bor, degan be mani xayolni qilibman. Endi bilsam... daxshat!»
’
.
G’aybiddin garchi kizga oshik bo lsada, chindan ham otasining so zidan chika
’ ’
olmagan edi. Avvalgi qissada usta Ibroximning kizi sifatida uning bobosi Sharif
Urfon tomonidan G’aybiddinning bobokalonlari saklab kelayotgan kitoblar
48

yokilgani eslatilgan edi. Shu bois usta Shamsiddin o g lining rayiga qarshi ish’ ’
tutgan edi. Qissada keltirilgan rivoyat bir tomondan asar nomi va mazmunini
namoyon etsa, bir tomondan undagi kismatlar qissadagi qahramonlar kismati
kabi olingani seziladi. Rivoyatdagi Alp Kamon va Bibi Nozik takdiri kabi
asardagi G’aybiddin va Jamila xam otalarining uzaro ziddiyati tufayli bir-biriga
yetisha olmaydilar. Jamila G’aybiddin aytib bergan rivoyatdan ta sirlangan,
’
ayniksa unga Alp Kamon va Bibi Noziklarning intizorlikda utganlari kattik
mutaassir kilgan edi. Shu bois u «Ma shuka» portretini ishlab uz shaxsiy
’
kurgazmasida namoyish ettiradi. Kurinadiki, asarning barcha qahramonlari
san atga begona bulmagan, uni nozik tushungan, nafaqat tushungan balki uni
’
yaratuvchilaridandir.
Asarning yakunida nixoyat usta Shamsiddinning tashabbusi bilan
markazdan taftishchi keladi. Taftishchi xam san at axlidan. U bilan ustaning
’
asarning yakunidagi suxbati e tiborli. Suxbat jonli tarzda ukuvchini beixtiyor
’
asar davomida ezib kelgan tushukun kayfiyatdan chikarar tarzda berilganki, bu
muallif tomonidan atayin uyushtirilgani shubxasiz chunki asar davomida
qahramonlarning biror yerda yaxshi kayfiyatda kurmaysiz. Shunga ko ra
’
finaldagi kayfiyat yozuvchi tomonidan yaxshi tasvirlangan. Pulat Raxim
Arxitektura va kurilish instituta direktorii sifatida mojaroga aylangan ikki tarx -
Ma ruf Afzalovich va usta Shamsiddin tarxdarini o rganib, ma kulini tanlab
’ ’ ’
berish uchun xukumat tomonidan saylangan edi. U usta shamsiddin bilan
samimiy suxbatlashadi:
«- Birodari aziz, - dedi u anchadan keyin salmoklab, - men bularni
kurdim, na o zimni, na xukumat chuntagini uyladim, kaygurganim fakat shu
’
imorat va Girix!
- Siz Tillakorini xar gishtigacha bilarkansiz.
- Bunga odam umri yetmas-ov!
- Erinmay o rganibsiz.
’
Erinsak... yaxshimas. Bardosh xam orday gap»
49

Berilgan parchadagi suhbat asnosida adib qahramonlarning
dunyokarashiga xam urgu beradi. Ya ni, xar bir suzni ularning xarakteriga’
moslab tanlaydi. Masalan, usta Shamsiddinning «Bardosh xam orday gap»,
degan jumlasi butun asar davomida usta bilan boglik barcha tasvirlarga oydinlik
kiritadi. Kelishuvga binoan Pulat Raxim usta Shamsiddinga bir oz uzgartirilgan
tarxni yuboradi va komissiya karoriga binoan uni ma kul toptirishga
’
erishganini bayon etadi. Qissa markaziy qahramon - usta Shamsiddinning sunggi
kunlarini tasvirlash bilan yakunlanadi.
Asad Dilmurod «Girix» qissasida XX urtalarida yashagan
ajdodlarimizning uz millati sha ni va ori uchun ko rashgan mardona ishlarini
’ ’
kalamga olgan Qissa ana shu ajdodlarimizning sharafiga aytilgan marsiya
singari maxzun bir kayfiyatda yozilgan.
Biz mazkur bobdagi kuzatishlarimizni umumlashtirib quyidagi
xulosalarga keldik:
- «Girix» qissasi aniq bir tarixiy fakt asosida yozilmagan. Undagi
voqeliklar XX asrning urtalarida bo lib utadi. Asar «Mulk» qissasining
’
mantikiy davomi sifatida unda keltirilgan qahramonlarning keyingi avlodlari
bilan ruybergan voqeliklar asosida yaratilgan. Yozuvchi mazkur qissani
kechinmalar tarzida, ayrim urinlarda esa diolog va monologlardan foydalanib
yaratgan.
Ushbu jixatlariga ko ra qissani aralash syujetli qissa deb atash mumkin;
’
- qissa qahramonlarining takdirini yoritishda asos sifatida yozuvchi
utmish voqeliklariga alokador «Ikki naqqosh» rivoyatini keltiradiki, mazkur
rivoyatdagi qahramonlar boshidan kechirgan voqealar qissada boshka
qahramonlar misolida aynan takrorlanadi. Adibning maxorati shundaki, u
rivoyatning mazmunini qissaga singdirish bilan birga undagi qahramonlarni xam
aynan tanlaydi;
- «Girix» qissasi tasvirning mohiyati jixatdan xayoliy-fantastika
shaklida yozilgan bo lib, yozuvchi tomonidan hayotiy voqeliklarga bot-bot
’
yakinlashtirish orqali sof fantastik janr kirralarinigina saklab qolgan;
50

- Qissa mazmuniga ko ra garchand tarixiy mavzuda yozilgan’
bo lsa-da, uning voqealar tizimi bu da voni tuda kamrab olmaydi. Unga
’ ’
tanlangan obyektgina tarixiy, xolos. Davr ko rinishlari va lisoniy element^ar
’
qahramonlar uchun xam muallif uchun xam bir xil tarzda tanlangan bo lsada,
’
asarning mazmun-moxiyati dan kelib chikib uni tarixiy-zamonaviy qissa deb
atash mumkin.
51

UMUMIY XULOSALAR
Milliy qadriyatlar talqini masalasi adabiyotning azaliy va abadiy
mavzularidan biri sifatida e tiborli bo lib kelgan. Shu ma noda mazkur’ ’ ’
masalaning badiiy asarning qaysi turi yoki janrida ifodalanishiga ko ra farqlash
’
mumkin. Biz tilga olgan tarixiy asar mazmunida milliy qadriyatlar talqini
masalasini o rganish biroz mushkul. Ya ni avvalo, tarixiy asar uz spetsifik
’ ’
xususiyatlariga ko ra tarix va uning badiiy talqini masalasini bir asar atrofida
’
xal etishga qaratilgan. Ikkinchidan esa uning mavzu doirasi qanchalar keng
bo lsa imkoniyatlari xam shu darajada chegaralangan. Shunga ko ra tarixiy
’ ’
asarda milliy ma naviyat masalalarini tasvirlash keyingi yillar
’
qissachiligimizning shubxasiz yutug’idir.
Asad Dilmurod qissalaridagi ana shu xususiyat uning individual ijod
namunasi sifatida e tirof etishga sabab bo ladi. Shu o rinda tarixiy qissa janri
’ ’ ’
qanday o ziga xos spetsifik xususiyatlarga ega, degan savolga javob topish
’
lozim bo ladi. Kuzatishlardan shu narsa ma lumki, uning asosiy jixatlari
’ ’
quyidagilarda namoyon bo ladi:
’
Birinchidan, tarixiy qissalarda millat va Vatan taqdiridagi hal qiluvchi
muhim ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ega bulgan voqealar badiiy tahlil uchun asos
qilib olinadi. Qolaversa, olis moziyda kechgan voqea-xodisalar xam san at
’
asarlari uchun badiiy-estetik tadqiqotchilik madaniyatini belgilovchi xayotiy
xaqiqat bulavermasligi mumkin.
Ikkinchidan, har qanday zulm-istibdod ko rinishlariga qarshi bosh
’
ko targan, xalqning orzu-umidlarini, manfaatlarini ro yobga chikarish uchun
’ ’
boshini tikkan, ezgulik, adolat go zallik, haqiqat singari umumbashariy
’
qadriyatlar himoyasi va tantanasi uchun umrini bagishlagan real shaxslar tarixiy
qissalarning bosh qahramoni bo ladi. Jaxon badiiy tafakkurining barcha xalklar
’
va barcha zamonlar adabiyotiga mansub tarixiy qissalarning yetakchi
qahramonlari shunday xislat-fazilatlar sohibi bo lib kelgan.
’
52

Uchinchidan, Biz mazkur bitiruv malakaviy ishda adibning tarixiy
qissalarini tekshirar ekanmiz, ushbu tekshirishlarimiz va kuzatishlarimizni
umumlashtirib quyidagi xulosalarni bayon etmoqchimiz:
- har qanday badiiy asarda b о ‘lgani singari tarixiy mavzuda yozilgan
asarda birinchi galda inson va u bilan bog‘lik masalalar birinchi planga chiqadi;
- tarixiy mavzuda yozilgan asarlarning aksariyati ma’lum bir tarixiy
voqelik yoki tarixiy shaxsning hayotiy faoliyatini yoritishga qaratilgan. Biroq
Asad Dildmurod ijodida nafaqat tarixiy shaxs yoki tarixiy voqelik, balki tarixiy-
ma’naviy mulk masalasi ham qahramon sifatida yoritilishi mumkin;
Mazkur xulosalarni biz tugallangan va s о ‘nggi xulosalar sifatida bayon
etganimiz y о ‘q. Zotan, har qanday badiiy asarga b о ‘lgan munosabat har bir
davrda о ‘ziga xos b о ‘lishi tabiiy jarayon.
Mirkarim Osim "Iskandar va Spitamen", "To'maris", "Shiroq" qissalarida
yozuvchi o'z qahramonlarini faollik va fidoyilikka undagan ichki sabablarni,
ruhiyatidagi evrilishlarni obyektiv voqelik bilan aloqadorlikda chuqur tadqiq
qiladilar.
Tarixiy qissalarimizdagi obrazlar silsilasini boyitib kelayotgan yana bir
qur qahramonlar xalqimiz nomini, millat shuhratini dunyoga taratgan ulug'
allomalar, adiblar, shoirlar, fozil ajdodlarimizdir.
Demak, tarixiy qissachilik borasida badiiy tajribalarni o'rganish, tahlil
qilish va umulashtirish asosida quyida xulosalarga kelish mumkin.
To rtinchidan‘ , tarixiy qissalar hayot materialini tanlash, unga
yondashish xaraketri, tahlil va badiiy tadqiq prinsiplarga ko'ra tarixiy
romanlarga yaqinligi bor. olis moziy voqeligini, real tarixiy shaxslarni aks
ettirish, o'tmish koloriti, ijodiy uslub vatil muammolari roman va qissa uchun
birdek taalluqli va muhimdir.
Beshinchidan, tarixiy qissa syujetida xalq og'zaki ijodi namunalari -
rivoyat va afsonalardan foydalanish, shuningdek, moziy mavzudagi badiiy
asarni folklor syujetlari asosiga qurish xozirgi o'zbek nasrchiligida keng
qo'llanayotgan tamoyillardandir. bunday qissalar aniq shaxslar faoliayatiga
53

emas, balki ko'proq xalq og'zaki ijodi namunalaridagi yarim afsonaviy, romantik
qahramonlarni eslatuvchi shartli personajlar sarguzashtlariga asoslanadi. shunga
ko'ra syujetda ma'lum shartlilik, bo'rttirish, og'zaki ijod elementlari, rivoyatomuz
voqealar uchraydi.
Oltinchidan , tarixda yashab o'tgan qahramonlar haqida ko'plab badiiy
asarlar yaratildi. Bularda ajdodlarimiz hayoti va taqdiridan sizib chiqqa ibratlar,
saboqlar, hikmatli tajribalar ko'zga tashlanib turadi. Ming - ming yillar badalida
xalqimizning tinch, osuda, bunyodkorlik faoliyatiga rahna solib kelgan, haqiqat
va adolatni bo'g'ib, yer bilan yakson qilgan qirg'inbarot bosqinlar jarayonida
Vatan fidoyilari yetilib chiqdi. Moziy kechmishining mana shunday haqiqatlari
o'zining ijtimoiy ma'nolari bilan qissalarda u yoki bu darajada badiiy ifodasini
topgan
To'rtinchidan, yana bir guruh tarixiy qissalarning bosh qahramoni ziyoli
ajdodlarimizdir. Bu narsa yozuvchidan tabiiy ravishda o'z qahramonlarini ilm
yoki ijod jarayonida ko'rsatishni, ilmiy yoki badiiy kashfiyotlari mohiyatiga
kirib borishni taqazo etadi. aksar qissalarda mazkur xususiyatlar
qahramonlarning jasoratlari jonli, hayotiy manzaralarda, asosli dalillar
vositasida ifodalangan.
Beshinchidan, real tarixiy shaxslarning badiiy obrazini gavdalantirish
mas'uliyatli, mushkul vazifa. Tarixiy shaxslar faoliyatiga nihoyatda chuqur
bilimdonlik va ehtiyotkorlikbilan yondashish talab qilinadi. Zero, qahramonlar
psixalogiyasini yaratishdagi e'tiborsizlik, beparvolik tarix tuyg'usini idrok
etmaslik bilan qo'shilib, badiiy sayoz, bo'sh asarlarning yuzaga kelishiga ham
sabab bo'ladi.
Oltinchidan, tarixiy haqiqatni badiiy haqiqatga aylantirish, ma'lumki,
moziydagi tarixiy voqealarni va o'tmishda yashagan ajdodlarimiz obrazini
maromiga yetkazib tasvirlashga borib taqaladi. bu ishontirish san'atdir;
o'quvchining fikriga quvvat berish, tuyg'ularini tarbiyalash madaniyatidir. Bu
tarixiy davr tabiatini ochib berish qahramon harakter xususiyatlarini, gap
so'zlariyu xatti - harakatlarini davrga mos ravishda chizish, o'tmish voqeligiga
54

mutanosib yoritish ijodkordagi katta mehnat samarasidir, uning badiiy
mahoratidir
Yettinchidan, badiiy uslub - yozuvchi qobilyatining mustaqilligi, o'zia
xosligini ko'rsatuvchi vositalardan biri. Moziydagi odamlar hayoti, shaxsiyati,
faoliyati va u bilan bog'liq tarixiy voqealar badiiy asarlarda turlicha talqin
qilinishi mumkin. Bu muallifning ivdividual uslubi, bilim darajasi, fantaziyasi
va mahorati bilan bog'liq. shu ma'noda qissalarni mazkur masala yuzasidan tahlil
etish jarayonida yozuvchilarimiz har bir obrazga xolis yondashganliklarini,
murakkab va pinhon ruhiyatini muhitdan, sharoitdan kelib chiqib
tasvirlaganliklarini kuzatish mumkin. Bu har bir yozuvchining hayot haqiqatini
idrok etish, unga o'ziga xos yondashuvi, obrazli o'zlashtirishi, ifoda yo'sini
singari jihatlar bilan bog'liqdir.
Xalqimiz tarixni xolis, obyektiv idrok qilish va haqqoniy talqin etish,
vatandoshlarda vatanparvarlik, millatsevarlik tuyg'ularini kuchaytirish va
tarbiyalash, ayniqsa bugungi kunda katta ahamiyat asb etmoqda. Shu nuqtai
nazardan yaqin va uzoq tariximizni aks ettiruvchi, milliy mustaqillik va erkinlik
g'oyalari bilan sug'orilgan yangi yo'nalishdagi tarixiy qissalar ustida ish olib
borish nihoyatda muhimdir. O'tmish bugungi kun mustaqilligimiz poydevoridir.
Uni badiiy - estetik, ijtimoiy - falsafiy o'rganish, tahlil qilish va xolisona baho
berish dolzarb muammolardan biridir. Tarixiy - badiiy asarlar orqali o'tmish
haqiqatini hozirgi va kelajak avlodlarga yetkazish ziyolilarning ma'naviy burchi
hisoblanadi.
55

Foydalanilgan adabiyotlar r о ‘yxati
1. Karimov. I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:
Ma’naviyat, 2008
2. .Y о ‘ldoshev “ Yoniq s о ‘z” Toshkent. 2006-y.
3. A.Quljonov “ О ‘zbek adabiy tanqidi tarixi” “Ziyo Guliston.”
2008-y.
4. Adabiy turlar va janrlar. Z jildlik. 1 jild. Epos. -T.: Fan, 1991.-264
b.
5. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy asar. -Jild.1.-T.: Fan, 2001.
–
416 b.
6. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy-tarixiy jarayon. Jild.1.-T.:
–
Fan, 2002. 448 b.
–
7. T о ‘xliyev B“ Adabiyot о ‘qitish metodikasi” Toshkent. 2008-y.
8. Mirhaydarov H “Tafakkur gavhari” X о ‘jand. 2006y.
9. Kattabekov A. Tarixdan saboq olib. O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati xaftaligi, 1997 yil, 28 mart.
10. Mahmudov M. Hayrat va tafakkur. – Toshkent. Adabiyot va
san at. 1990, 114-bet
’
11. Mahmudov M. Talant va ijod falsafasi. T.: Adabiyot va san at,
– ’
1995. 288 b.
–
12. Mirkarim Osim, Akram Kattabekov suhbati: Tarixdan saboq olib.
O zbekiston adabiyoti va san ati. 1997, 28mart.
‘ ’ – 3-bet.
13. Mirkarim Osim. Ajdodlarimiz fojeasi. Tarixiy qissalar. Toshkent.
1983, 12-bet.
14. Mirkarim Osim. Shiroq. Qissa. Toshkent. 1995, 7-bet
15. Mirzayev I. Tafakkur va nasr. Samarqand: Zarafshon, 1993.
– –
192 b.
56

16. N.Hotamov. B. Sarimsoqov. Adabiyotshunoslik terminlarining
ruscha- о ‘zbekcha izohli lug‘ati. – T.: О ‘qituvchi, 1989. – 300 b.
17. N.Rahimjonov, Q.Kubayev “Tarixiy qissalar haqiqat izlaydi”
Adolat nashriyoti. Toshkent 2005-y.
18. Norqulov N., Sattorov M. Mirkarim Osim. Adabiy portret.
Toshkent. 1987, 89-bet.
19. Q.Y о ‘ldoshev Badiiy asar tahlili metodikasi Toshkent.“ ”
2005-y.
20. Qo shjonov M. Saylanma. Toshkent. Adabiyot va san at.
‘ – ’
1983, 16-bet.
21. Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. T.: Fan, 1991. 64 b.
– –
22. Sultonova M. Yozuvchi uslubiga doir (Oybek, A. Qodiriy, A.
Kahhor, S. Ahmad prozasi asosida). T.: Fan, 1973. 116 b.
– –
23. U. О ‘ljaboyev “ Badiiy tasvir haqqoniyligi” “Ziyo” nashriyoti
Guliston 2006-y.
24. Y о ‘ldoshev Q. Dastlabki dovon belgilari // Sharq yuldo‘zi.-2001.-
birinchi fasl. B. 5-10
25. Sharafiddinov O. Adabiy etyudlar. (adabiy-tanqidiy maqolalar). –
T.: Adabiyot va san at, 1968. 168 b.
’ –
27
. Dilmurod Asad. Girix (qissalar). T: Yosh gvardiya, 1989. 210
–
bet
57

Sotib olish